Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Chapter 4
iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau śārīre prathame'dhikaraṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ //1-3//
samāptaṃ cedaṃ śārīraṃ prathamamadhikaraṇam /
=======================================================
dvitīyādhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ /
kāvyaśarīre sthāpite kāvyasaundaryākṣepahetavastyāgāya doṣā vijñātavyā iti doṣadarśanaṃ nāmādhikaraṇamārabhyate / doṣasvarūpakathārthamāha ----
guṇaviparyayātmāno doṣāḥ
guṇānāṃ vakṣyamāṇānāṃ ye viparyayāstadātmāno doṣāḥ
arthatastadavagamaḥ
guṇasvarūpanirūpaṇātteṣāṃ doṣāṇāmarthādavagamo'rthātsiddhiḥ
kimarthaṃ te pṛthakprapañcyanta ityatrāha ----
saukaryāya prapañcaḥ
saukaryārthaḥ prapañco vistaro doṣānām / uddiṣṭā lakṣaṇalakṣitā hi doṣāḥ sujñānā bhavanti
padadoṣāndarśayitumāha ----
duṣṭaṃ padamasādhu kaṣṭaṃ grāmyamapratītamanarthakaṃ ca
krameṇa vyākhyātumāha ----
śabdasmṛtiviruddhamasādhu
śabdasmṛtyā vyākaraṇena viruddhaṃ padamasādhu / yathā ---- anyakārakavaiyarthyam iti / atra hi aṣaṣṭhyatṛtīyāsthasyānyasya dugāśīrāśāsthāsthitotsukotikārakarāgaccheṣu iti dukā bhavitavyamiti
śrutivirasaṃ kaṣṭam
śrutivirasaṃ śrotrakaṭu padaṃ kaṣṭam / taddhi racanāgumphitamapyudvejayati / yathā ----
acūcuraccaṇḍi ! kapolaupste kāntidravaṃ drāgviśadaḥ śaśāṅkaḥ /
lokamātraprayuktaṃ grāmyam
loka eva yasprayuktaṃ padaṃ , na śāstre ; tadgrāmyam / yathā kaṣṭaṃ kathaṃ roditi phūtkṛteyam / anyadapi tallagallādikaṃ draṣṭavyam
śāstramātraprayuktamapratītam
śāstra eva prayuktaṃ yat , na loke tadapratītaṃ padam / yathā ----
kiṃ bhāṣitena bahunā rūpaskandhasya santi me na guṇāḥ /
guṇānāntarīyakaṃ ca prameti na te'styupālambhaḥ //
atra rūpaskandhanāntarīyakapade na loka ityapratītam
pūraṇārthamanarthakam
pūraṇamātraprayojanamavyayapadamanarthakam / daṇḍāpūnyāyena padamanyadapyanarthakameva / yathā ----
uditastu hāstikavinīlamayaṃ timiraṃ nipīya kiraṇaiḥ savitā /
atra {tu}śabdasya pādapūraṇārthameva prayogaḥ /
na vākyālaṅkārārtham [k: // *]
vākyālaṅkāraprayojanaṃ tu nānarthakam / apavādārthamidam /
[k: apavādārthamidam / vākyālaṅkāraprayojanaṃ tu nānarthakam /]
yathā ----
na khalviha gatāgatā nayanagocaraṃ me gatā iti
tathā hi khalu hanteti
saṃprati padārthadoṣānāha ----
anyārthaneyagūḍhārthāślīlakliṣṭāni ca // VKal_2,1.10 [*VKal_2,1.11] //
duṣṭaṃ padam ityanuvartate / arthataśca vacanavipariṇāmaḥ / anyārthādīni padāni duṣṭānīti sūtrārthaḥ
eṣāṃ krameṇa lakṣaṇāyāha ----
rūḍhicyutamanyārtham // VKal_2,1.11 [*VKal_2,1.12] //
rūḍhicyutam, rūḍhimanapekṣya yaugikārthamātropādānāt / anyārthaṃ padam / sthūlatvātsāmānyena ghaṭaśabdaḥ paṭaśabdātha ityādikamanyārthaṃ noktam / yathā ----
te duḥkhamuccāvacamāvahanti ye prasmaranti priyasaṅgamānām /
atra-āvahatiḥ karotyartho dhāraṇārthe prayuktaḥ , prasmaratirvismaraṇārthaḥ prakṛṣṭasmaraṇe iti
kalpitārthaṃ neyārtham // VKal_2,1.12 [*VKal_2,1.13] //
aśrautasyāpyunneyapadārthasya kalpanātkalpitārthaṃ neyārtham / yathā ----
sapadi paṅktivihaṅgamanāmabhṛttanayasaṃvalitaṃ balaśalinā /
vipulaparvatavarṣi śitaiḥ śaraiḥ plavagasainyamulūkajitā jitam //
atra vihaṅgamaścakravāko 'bhipretaḥ / tannāmāni cakrāṇi , tāni bibhratīti vihaṅgamanāmabhṛto rathāḥ / paṅktiriti daśasaṃkhyā lakṣyate / paṅktirdaśa vihaṅgamanāmabhṛto rathā yasya sa paṅktivihaṅgamanāmabhṛddaśarathaḥ / tasya tanayābhyāṃ rāmalakṣmaṇābhyāṃ saṃvalitaṃ plavagasainyaṃ jitam / ulūkajitā indrajitā / {kauśika}śabdendrplūkayorabhidhānamiti {kauśika}śabdavācyatvenendra ulūka uktaḥ / nanu caivaṃ rathāṅganāmādīnāmapi prayogo'nupapannaḥ , ---- na ; teṣāṃ nirūḍhalakṣaṇatvāt
aprasiddhārthaprayuktaṃ gūḍhārtham // VKal_2,1.13 [*VKal_2,1.14] //
yasya padasya loke'rthaḥ prasiddhaśrāprāseddhaśca , tadprasiddhe'rthe prayuktaṃ gūḍhārtham / yathā ----
sahasragorivānīkaṃ duḥsahaṃ bahvataḥ paraiḥ iti /
sahasraṃ gāvo 'kṣīṇi yasya sa sahasragurindraḥ / tasyeveti gośabdasyākṣivācitvaṃ kaviṣvaprasiddhamiti
asamyārthāntaramasamyasmṛtihetuścāślīlam // VKal_2,1.14 [*VKal_2,1.15] //
yasya padasyānekārthasyaiko 'rtho'sabhyaḥ syāt , tadasabhyārthāntaram / yathā ---- varcaḥ iti padaṃ tejasi viṣṭhāyāṃ ca /
yattu padaṃ sabhyārthavācakamapyekadeśadvāreṇāsabhyārthaṃ smārayati , tadasabhyasmṛtihetuḥ / yathā ---- kṛkāṭikā iti
na guptalakṣitasaṃvṛtāni // VKal_2,1.15 [*VKal_2,1.16] //
apavādārthamidam / guptaṃ lakṣitaṃ saṃvṛttaṃ ca nāślīlam
eṣāṃ lakṣaṇānyāha ----
aprasiddhāsabhyaṃ guptam // VKal_2,1.16 [*VKal_2,1.17] //
aprasiddhāsabhyārthāntaraṃ padamaprasiddhāsabhyaṃ yat tadguptam / yathā ---- saṃbādhaḥ iti padam / taddhi saṃkaṭārthaṃ prasiddham , na guhyārthamiti
lākṣaṇikāsabhyānvitaṃ lakṣitam // VKal_2,1.17 [*VKal_2,1.18] //
tadevāsabhyārthāntaraṃ lakṣaṇikenāsabhyenārthenānvitaṃ padaṃ lakṣitam / yathā ---- janmabhūḥ iti / taddhi lakṣaṇayā guṇātham , na svaśaktyeti
lokasaṃvītaṃ saṃvṛtam // VKal_2,1.18 [*VKal_2,1.19] //
lokena saṃvītaṃ lokasaṃvītaṃ yat tat saṃvṛtam / yathā ---- subhagā bhagonīupasthānamabhipretamkumārīdohadaḥ iti / atra hi ślokaḥ ----
saṃvītasya hi lokena na doṣānveṣaṇaṃ ksamam /
śivaliṅgasya saṃsthāne kasyāsabhyatvabhāvanā //
tantraividhyam, vrīḍājugupsāmaṅgalātaṅkadāyibhedāt // VKal_2,1.19 [*VKal_2,1.20] //
tasyāślīlasya traividhyaṃ bhavati , vrīḍājugupsāmaṅgalātaṅkadāyināṃ bhedāt / kiñcit vrīḍādāyi bhavati / yathā ---- vākkāṭavamhiraṇyaretāḥ iti / kiñcit jugupsādāyi bhavati / yathā ---- kapardakaḥ iti / kiñcit amaṅgalātaṅgadāyi bhavati / yathā ---- saṃsthitaḥ iti
vyavahitārthapratyayaṃ kliṣṭam // VKal_2,1.20 [*VKal_2,1.21] //
arthasya pratītirarthapratyayaḥ / sa vyavahito yasmādbhavati tadvyavahitārthapratyayaṃ kliṣṭam / yathā ----
dakṣātmajādayitavallabhabhavedikānāṃ
jyotsnājuṣāṃ jalalavāstaralaṃ patanti //
dakṣātmajāstārāḥ / tāsāṃ dayito dakṣātmajādayitaścandraḥ / tasya vallabhāścandrakāntāḥ / tadvedikānāmiti / atra hi vyavadhānenārthapratyayaḥ
anyatrārūḍhatvāt // VKal_2,1.21 [k: not in sutra] //
arūḍhāvapi yato'rthapratyayo jhaṭiti na tatkliṣṭam / yathā ----
kāñciguṇasthānamaninditāyāḥ iti
antyābhyāṃ vākyaṃ vyākhyātam
aślīlaṃ kliṣṭaṃ cetyantye pade / tābhyāṃ vākyaṃ vyākhyātam / tadapyaślīlaṃ kliṣṭaṃ ca bhavati /
aślīlaṃ yathā ----
na sā dhanonnatiryā syātkalasukhadāyinī /
parārthavaddhakakṣyāṇāṃ yat satyaṃ pelavaṃ dhanaṃ //
sopānapathamutsṛjya vāyuvegasamuddhatam /
mahāpathena gatavān kīrtyamānaguṇo janaiḥ //
kliṣṭaṃ yathā ----
dhammillasya na kasya prekṣya nikāmaṃ kuraṅgaśāvākṣyāḥ /
rajyatyapūrvabandhavyutpattermānasaṃ śobhām //
etānpadapadārthadoṣān jñātvā kavistyajediti tātparyārthaḥ /
Original text: Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Edition: Kāvyālaṅkāra sūtra / of ācārya Vāmana ; with the Kāvyālaṅkārakāmadhenu Sanskrit commentary of Śrī Gopendra Tripurahara Bhūpāla edited with Hindī transalation by Bechana Jhā ; introduction by Rewāprasāda Dwivedī. -- 2nd ed. Varanasi : Caukhambha Sanskrit Sansthan , 1976. (The Kashi Sanskrit Series ; 209) · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0