કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રીકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તૌ શારીરે પ્રથમેઽધિકરણે તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥1-3॥
સમાપ્તં ચેદં શારીરં પ્રથમમધિકરણમ્ ।
=======================================================
દ્વિતીયાધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ ।
કાવ્યશરીરે સ્થાપિતે કાવ્યસૌન્દર્યાક્ષેપહેતવસ્ત્યાગાય દોષા વિજ્ઞાતવ્યા ઇતિ દોષદર્શનં નામાધિકરણમારભ્યતે । દોષસ્વરૂપકથાર્થમાહ ----
ગુણવિપર્યયાત્માનો દોષાઃ
ગુણાનાં વક્ષ્યમાણાનાં યે વિપર્યયાસ્તદાત્માનો દોષાઃ

અર્થતસ્તદવગમઃ
ગુણસ્વરૂપનિરૂપણાત્તેષાં દોષાણામર્થાદવગમોઽર્થાત્સિદ્ધિઃ

કિમર્થં તે પૃથક્પ્રપઞ્ચ્યન્ત ઇત્યત્રાહ ----
સૌકર્યાય પ્રપઞ્ચઃ
સૌકર્યાર્થઃ પ્રપઞ્ચો વિસ્તરો દોષાનામ્ । ઉદ્દિષ્ટા લક્ષણલક્ષિતા હિ દોષાઃ સુજ્ઞાના ભવન્તિ

પદદોષાન્દર્શયિતુમાહ ----
દુષ્ટં પદમસાધુ કષ્ટં ગ્રામ્યમપ્રતીતમનર્થકં ચ
ક્રમેણ વ્યાખ્યાતુમાહ ----
શબ્દસ્મૃતિવિરુદ્ધમસાધુ
શબ્દસ્મૃત્યા વ્યાકરણેન વિરુદ્ધં પદમસાધુ । યથા ---- અન્યકારકવૈયર્થ્યમ્ ઇતિ । અત્ર હિ અષષ્ઠ્યતૃતીયાસ્થસ્યાન્યસ્ય દુગાશીરાશાસ્થાસ્થિતોત્સુકોતિકારકરાગચ્છેષુ ઇતિ દુકા ભવિતવ્યમિતિ

શ્રુતિવિરસં કષ્ટમ્
શ્રુતિવિરસં શ્રોત્રકટુ પદં કષ્ટમ્ । તદ્ધિ રચનાગુમ્ફિતમપ્યુદ્વેજયતિ । યથા ----
અચૂચુરચ્ચણ્ડિ ! કપોલૌપ્સ્તે કાન્તિદ્રવં દ્રાગ્વિશદઃ શશાઙ્કઃ ।

લોકમાત્રપ્રયુક્તં ગ્રામ્યમ્
લોક એવ યસ્પ્રયુક્તં પદં , ન શાસ્ત્રે ; તદ્ગ્રામ્યમ્ । યથા કષ્ટં કથં રોદિતિ ફૂત્કૃતેયમ્ । અન્યદપિ તલ્લગલ્લાદિકં દ્રષ્ટવ્યમ્

શાસ્ત્રમાત્રપ્રયુક્તમપ્રતીતમ્
શાસ્ત્ર એવ પ્રયુક્તં યત્ , ન લોકે તદપ્રતીતં પદમ્ । યથા ----
કિં ભાષિતેન બહુના રૂપસ્કન્ધસ્ય સન્તિ મે ન ગુણાઃ ।
ગુણાનાન્તરીયકં ચ પ્રમેતિ ન તેઽસ્ત્યુપાલમ્ભઃ ॥
અત્ર રૂપસ્કન્ધનાન્તરીયકપદે ન લોક ઇત્યપ્રતીતમ્

પૂરણાર્થમનર્થકમ્
પૂરણમાત્રપ્રયોજનમવ્યયપદમનર્થકમ્ । દણ્ડાપૂન્યાયેન પદમન્યદપ્યનર્થકમેવ । યથા ----
ઉદિતસ્તુ હાસ્તિકવિનીલમયં તિમિરં નિપીય કિરણૈઃ સવિતા ।
અત્ર {તુ}શબ્દસ્ય પાદપૂરણાર્થમેવ પ્રયોગઃ ।
ન વાક્યાલઙ્કારાર્થમ્ [ક્: ॥ *]
વાક્યાલઙ્કારપ્રયોજનં તુ નાનર્થકમ્ । અપવાદાર્થમિદમ્ ।
[ક્: અપવાદાર્થમિદમ્ । વાક્યાલઙ્કારપ્રયોજનં તુ નાનર્થકમ્ ।]
યથા ----
ન ખલ્વિહ ગતાગતા નયનગોચરં મે ગતા ઇતિ
તથા હિ ખલુ હન્તેતિ

સંપ્રતિ પદાર્થદોષાનાહ ----
અન્યાર્થનેયગૂઢાર્થાશ્લીલક્લિષ્ટાનિ ચ ॥ વ્કલ્_2,1.10 [*વ્કલ્_2,1.11] ॥
દુષ્ટં પદમ્ ઇત્યનુવર્તતે । અર્થતશ્ચ વચનવિપરિણામઃ । અન્યાર્થાદીનિ પદાનિ દુષ્ટાનીતિ સૂત્રાર્થઃ

એષાં ક્રમેણ લક્ષણાયાહ ----
રૂઢિચ્યુતમન્યાર્થમ્ ॥ વ્કલ્_2,1.11 [*વ્કલ્_2,1.12] ॥
રૂઢિચ્યુતમ્, રૂઢિમનપેક્ષ્ય યૌગિકાર્થમાત્રોપાદાનાત્ । અન્યાર્થં પદમ્ । સ્થૂલત્વાત્સામાન્યેન ઘટશબ્દઃ પટશબ્દાથ ઇત્યાદિકમન્યાર્થં નોક્તમ્ । યથા ----
તે દુઃખમુચ્ચાવચમાવહન્તિ યે પ્રસ્મરન્તિ પ્રિયસઙ્ગમાનામ્ ।
અત્ર-આવહતિઃ કરોત્યર્થો ધારણાર્થે પ્રયુક્તઃ , પ્રસ્મરતિર્વિસ્મરણાર્થઃ પ્રકૃષ્ટસ્મરણે ઇતિ

કલ્પિતાર્થં નેયાર્થમ્ ॥ વ્કલ્_2,1.12 [*વ્કલ્_2,1.13] ॥
અશ્રૌતસ્યાપ્યુન્નેયપદાર્થસ્ય કલ્પનાત્કલ્પિતાર્થં નેયાર્થમ્ । યથા ----
સપદિ પઙ્ક્તિવિહઙ્ગમનામભૃત્તનયસંવલિતં બલશલિના ।
વિપુલપર્વતવર્ષિ શિતૈઃ શરૈઃ પ્લવગસૈન્યમુલૂકજિતા જિતમ્ ॥
અત્ર વિહઙ્ગમશ્ચક્રવાકો ઽભિપ્રેતઃ । તન્નામાનિ ચક્રાણિ , તાનિ બિભ્રતીતિ વિહઙ્ગમનામભૃતો રથાઃ । પઙ્ક્તિરિતિ દશસંખ્યા લક્ષ્યતે । પઙ્ક્તિર્દશ વિહઙ્ગમનામભૃતો રથા યસ્ય સ પઙ્ક્તિવિહઙ્ગમનામભૃદ્દશરથઃ । તસ્ય તનયાભ્યાં રામલક્ષ્મણાભ્યાં સંવલિતં પ્લવગસૈન્યં જિતમ્ । ઉલૂકજિતા ઇન્દ્રજિતા । {કૌશિક}શબ્દેન્દ્ર્પ્લૂકયોરભિધાનમિતિ {કૌશિક}શબ્દવાચ્યત્વેનેન્દ્ર ઉલૂક ઉક્તઃ । નનુ ચૈવં રથાઙ્ગનામાદીનામપિ પ્રયોગોઽનુપપન્નઃ , ---- ન ; તેષાં નિરૂઢલક્ષણત્વાત્

અપ્રસિદ્ધાર્થપ્રયુક્તં ગૂઢાર્થમ્ ॥ વ્કલ્_2,1.13 [*વ્કલ્_2,1.14] ॥
યસ્ય પદસ્ય લોકેઽર્થઃ પ્રસિદ્ધશ્રાપ્રાસેદ્ધશ્ચ , તદ્પ્રસિદ્ધેઽર્થે પ્રયુક્તં ગૂઢાર્થમ્ । યથા ----
સહસ્રગોરિવાનીકં દુઃસહં બહ્વતઃ પરૈઃ ઇતિ ।
સહસ્રં ગાવો ઽક્ષીણિ યસ્ય સ સહસ્રગુરિન્દ્રઃ । તસ્યેવેતિ ગોશબ્દસ્યાક્ષિવાચિત્વં કવિષ્વપ્રસિદ્ધમિતિ

અસમ્યાર્થાન્તરમસમ્યસ્મૃતિહેતુશ્ચાશ્લીલમ્ ॥ વ્કલ્_2,1.14 [*વ્કલ્_2,1.15] ॥
યસ્ય પદસ્યાનેકાર્થસ્યૈકો ઽર્થોઽસભ્યઃ સ્યાત્ , તદસભ્યાર્થાન્તરમ્ । યથા ---- વર્ચઃ ઇતિ પદં તેજસિ વિષ્ઠાયાં ચ ।
યત્તુ પદં સભ્યાર્થવાચકમપ્યેકદેશદ્વારેણાસભ્યાર્થં સ્મારયતિ , તદસભ્યસ્મૃતિહેતુઃ । યથા ---- કૃકાટિકા ઇતિ

ન ગુપ્તલક્ષિતસંવૃતાનિ ॥ વ્કલ્_2,1.15 [*વ્કલ્_2,1.16] ॥
અપવાદાર્થમિદમ્ । ગુપ્તં લક્ષિતં સંવૃત્તં ચ નાશ્લીલમ્

એષાં લક્ષણાન્યાહ ----
અપ્રસિદ્ધાસભ્યં ગુપ્તમ્ ॥ વ્કલ્_2,1.16 [*વ્કલ્_2,1.17] ॥
અપ્રસિદ્ધાસભ્યાર્થાન્તરં પદમપ્રસિદ્ધાસભ્યં યત્ તદ્ગુપ્તમ્ । યથા ---- સંબાધઃ ઇતિ પદમ્ । તદ્ધિ સંકટાર્થં પ્રસિદ્ધમ્ , ન ગુહ્યાર્થમિતિ

લાક્ષણિકાસભ્યાન્વિતં લક્ષિતમ્ ॥ વ્કલ્_2,1.17 [*વ્કલ્_2,1.18] ॥
તદેવાસભ્યાર્થાન્તરં લક્ષણિકેનાસભ્યેનાર્થેનાન્વિતં પદં લક્ષિતમ્ । યથા ---- જન્મભૂઃ ઇતિ । તદ્ધિ લક્ષણયા ગુણાથમ્ , ન સ્વશક્ત્યેતિ

લોકસંવીતં સંવૃતમ્ ॥ વ્કલ્_2,1.18 [*વ્કલ્_2,1.19] ॥
લોકેન સંવીતં લોકસંવીતં યત્ તત્ સંવૃતમ્ । યથા ---- સુભગા ભગોનીઉપસ્થાનમભિપ્રેતમ્કુમારીદોહદઃ ઇતિ । અત્ર હિ શ્લોકઃ ----
સંવીતસ્ય હિ લોકેન ન દોષાન્વેષણં ક્સમમ્ ।
શિવલિઙ્ગસ્ય સંસ્થાને કસ્યાસભ્યત્વભાવના ॥

તન્ત્રૈવિધ્યમ્, વ્રીડાજુગુપ્સામઙ્ગલાતઙ્કદાયિભેદાત્ ॥ વ્કલ્_2,1.19 [*વ્કલ્_2,1.20] ॥
તસ્યાશ્લીલસ્ય ત્રૈવિધ્યં ભવતિ , વ્રીડાજુગુપ્સામઙ્ગલાતઙ્કદાયિનાં ભેદાત્ । કિઞ્ચિત્ વ્રીડાદાયિ ભવતિ । યથા ---- વાક્કાટવમ્હિરણ્યરેતાઃ ઇતિ । કિઞ્ચિત્ જુગુપ્સાદાયિ ભવતિ । યથા ---- કપર્દકઃ ઇતિ । કિઞ્ચિત્ અમઙ્ગલાતઙ્ગદાયિ ભવતિ । યથા ---- સંસ્થિતઃ ઇતિ

વ્યવહિતાર્થપ્રત્યયં ક્લિષ્ટમ્ ॥ વ્કલ્_2,1.20 [*વ્કલ્_2,1.21] ॥
અર્થસ્ય પ્રતીતિરર્થપ્રત્યયઃ । સ વ્યવહિતો યસ્માદ્ભવતિ તદ્વ્યવહિતાર્થપ્રત્યયં ક્લિષ્ટમ્ । યથા ----
દક્ષાત્મજાદયિતવલ્લભભવેદિકાનાં
જ્યોત્સ્નાજુષાં જલલવાસ્તરલં પતન્તિ ॥
દક્ષાત્મજાસ્તારાઃ । તાસાં દયિતો દક્ષાત્મજાદયિતશ્ચન્દ્રઃ । તસ્ય વલ્લભાશ્ચન્દ્રકાન્તાઃ । તદ્વેદિકાનામિતિ । અત્ર હિ વ્યવધાનેનાર્થપ્રત્યયઃ

અન્યત્રારૂઢત્વાત્ ॥ વ્કલ્_2,1.21 [ક્: નોત્ ઇન્ સુત્ર] ॥
અરૂઢાવપિ યતોઽર્થપ્રત્યયો ઝટિતિ ન તત્ક્લિષ્ટમ્ । યથા ----
કાઞ્ચિગુણસ્થાનમનિન્દિતાયાઃ ઇતિ

અન્ત્યાભ્યાં વાક્યં વ્યાખ્યાતમ્
અશ્લીલં ક્લિષ્ટં ચેત્યન્ત્યે પદે । તાભ્યાં વાક્યં વ્યાખ્યાતમ્ । તદપ્યશ્લીલં ક્લિષ્ટં ચ ભવતિ ।
અશ્લીલં યથા ----
ન સા ધનોન્નતિર્યા સ્યાત્કલસુખદાયિની ।
પરાર્થવદ્ધકક્ષ્યાણાં યત્ સત્યં પેલવં ધનં ॥
સોપાનપથમુત્સૃજ્ય વાયુવેગસમુદ્ધતમ્ ।
મહાપથેન ગતવાન્ કીર્ત્યમાનગુણો જનૈઃ ॥
ક્લિષ્ટં યથા ----
ધમ્મિલ્લસ્ય ન કસ્ય પ્રેક્ષ્ય નિકામં કુરઙ્ગશાવાક્ષ્યાઃ ।
રજ્યત્યપૂર્વબન્ધવ્યુત્પત્તેર્માનસં શોભામ્ ॥
એતાન્પદપદાર્થદોષાન્ જ્ઞાત્વા કવિસ્ત્યજેદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।