Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Chapter 5

5.1

iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau doṣadarśane dvitīye'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ padapadārthadoṣavibhāgaḥ /
dvitīyādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ /
padapadārthadoṣñpratipādyedānīṃ vākyadoṣāndarśayitumāha ----
bhinnavṛttayatibhraṣṭavisaṃdhīni vākyāni
duṣṭanītyabhisaṃbandhaḥ

5.2

krameṇa vyācaṣṭe ----
svalakṣaṇacyutavṛttaṃ bhinnavṛttam
svasmāllakṣaṇāccyutaṃ vṛttaṃ yasmiṃstat svalakṣaṇacyutaṃ vākyaṃ bhinnavṛttam / yathā ----
ayi paśyasi saudhamāśritāmaviralasumanomālabhāriṇīm //
vaitālīyayugmapāde laghvakṣarāṇāṃ paṇṇāṃ nairantaryaṃ nipiddham / tacca kṛtamiti bhinnavṛttatvam

5.3

virasavirāmaṃ yatibhraṣṭam
virasaḥ śrutikaṭurvirāmo yasmiṃstad virasavirāmaṃ yatibhraṣṭam

5.4

taddhātunāmabhāgabhede svarasaṃdhyakṛte prāyeṇa
tad yatibhraṣṭaṃ dhātubhāgabhede nāmabhāgabhede ca sati bhavati / svarasandhinā kṛte prāyeṇa bāhulyena / dhātubhāgabhede mandākrāntāyāṃ yathā
etāsāṃ rājati sumanasāṃ dāmakaṇṭhāvalambi /
nāmabhāgabhede śikhariṇyāṃ yathā /
kuraṅgākṣīṇāṃ gaṇḍatalaphalake svedavisaraḥ /
mandākrāntāyāṃ yathā
durdarśaścakraśikhikapiśaḥ śārṅgiṇo bāhudaṇḍaḥ /
dhātu-nāmabhāgapadagrahaṇāt tadbhāgātiriktabhede na bhavati yatibhraṣṭatvam / yathā mandākrāntāyām ----
śobhāṃ puṣpatyavamabhinavaḥ sundarīṇāṃ prabodhaḥ /
śikhariṇyāṃ yathā
vinidraḥ śyāmānteṣvadhararpuṭasītkāravirutaiḥ /
svarasandhyakṛta iti vacanāt svarasandhikṛte bhede na doṣaḥ / yathā
kiñcidbhāvālasamasaralaṃ prekṣitaṃ sundarīṇām /

5.5

na vṛttadoṣātpṛthagyatidpṣaḥ, vṛttasya yatyātmakatvāt
vṛttadoṣāt pṛthag yatidoṣo na vaktavyaḥ / vṛttasya yatyātmakatvāt

5.6

yatyātmakaṃ hi vṛttamiti bhinnavṛtta eva yatibhraṣṭasyāntarbhāvānna pṛthaggrahaṇaṃ kāryamata āha ----
na, lakṣaṇaḥ pṛthaktvāt
nāyaṃ doṣaḥ lakṣaṇo lakṣaṇasya pṛthaktvāt / anyaddhi lakṣaṇaṃ vṛttasyānyacca yateḥ / gurulaghuniyamātmakaṃ vṛttam / virāmātmikā ca yatiriti

5.7

virūpapadasaṃdhi visaṃdhiḥ
padānāṃ sandhiḥ padasandhiḥ / sa ca svarasamavāyarūpaḥ pratyāsattimātrārūpo vā / sa virūpo yasminniti vigrahaḥ

5.8

padasaṃdhervairūpyaṃ viśleṣo'ślīlatvaṃ kaṣṭatvaṃ ca
viśleṣo vibhāgena pāruṣyamiti / viśleṣo yathā ----
meghānilena amunā etasminnadrikānane /
kamale iva locane ime anuvadhnāti vilāsapaddhatiḥ /
lolālakānubaddhāni ānanāni cakāsati /
aślīlatvaṃ yathā ----
virecakamidaṃ nṛttamācāryābhāsayojitam /
cakāse panasaprāyaiḥ purī paṇḍamahādrumaiḥ /
vinā śapathadānābhyāṃ padavādasamutsukam /
kaṣṭatvaṃ yathā ----
mañjarudgamagarbhāste gurvābhogā drumā babhuḥ /

5.9

evaṃ vākyadoṣānabhidhāya vākyārthadoṣān pratipādayitumāha ----
vyarthaikārthasaṃdigdhāyuktāpakramalokavidyā viruddhāni ca
vākyāni duṣṭānīti sambandhaḥ

5.10

krameṇa vyākhyātumāha ----
vyāhatapūrvottarārthaṃ vyartham
vyāhatau pūrvottarāvarthau yasmiṃstadvyāhatapūrvottarārthaṃ vākyaṃ vyartham / yathā ----
adyāpi smarati rasālasaṃ mano me
mugdhāyāḥ smaracaturāṇi ceṣṭitāni /
mugdhāyāḥ kathaṃ smaracaturāṇi ceṣṭitāni / tāni cet kathaṃ mugdhā ? atra pūrvottarayorarthayorvirodhād vyarthamiti

5.11

uktārthapadamekārtham
uktārthāni padāni yasmiṃstaduktārthapadamekārtham / yathā ----
cintāmohamanaṅgamaṅga ! tanute viprekṣitaṃ subhruvaḥ /
anaṅgaḥ śṛṅgāraḥ / tasya cintāmohātmakatvāccintāmohaśabdau prayuktāvuktārthau bhavataḥ / ekārthapadatvād vākyamekārthamityuktam

5.12

na, viśeṣaścedekārthaṃ duṣṭam *
na gatārtha duṣṭaṃ viśeṣaścet pratipādyaḥ syāt

5.13

taṃ viśeṣaṃ pratipādayitumāha ----
dhanurjyādhvanau dhanuḥśrutirārūḍheḥ pratipattyai
dhanurjyādhvanāvityatra jyāśabdenoktārthatve'pi dhanuḥśrutiḥ prayujyate / ārūḍheḥ pratipattyai / ārohaṇasya pratipattyartham / na hi dhanuḥśrutimantareṇa dhanuṣyārūḍhā jyā dhanurjyeti śakyaṃ pratipattum / yathā ----
dhanurjyākiṇacihnena doṣṇā visphuritaṃ tava / iti

5.14

karṇāvataṃsaśravaṇakuṇḍalaśiraḥśekhareṣu karṇādinirdeśaḥ saṃnidheḥ
karṇāvataṃsādiśabdeṣu karṇādīnāmavataṃsādipadairuktārthānāmapi nirdeśaḥ sannidheḥ pratipattyarthamiti sambandhaḥ / na hi karṇādiśabdanirdeśamantareṇa karṇādisannihitānāmavataṃsādīnāṃ śakyā pratipattiḥ kartumiti / yathā ----
dolāvilāseṣu vilāsinīnāṃ karṇāvataṃsāḥ kalayanti kampam /
līlācalacchravaṇakuṇḍamāpatanti /
āyayurbhṛṅgamukharāḥ tūrṇaṃ śekharaśālinaḥ /

5.16

muktāhāraśabde muktāśabdaḥ śuddheḥ
muktāhāraśabde muktāśabdo hāraśabdenaiva gatārthaḥ prayujyate , śuddheḥ pratipattyarthamiti saṃbandhaḥ / śuddhānāmanyaratnairamiśritānāṃ hāro muktahāraḥ / yathā ----
prāṇeśvarapariṣvaṅgavibhramapratipattibhiḥ /
muktāhāreṇa lasatā hasatīva stanadvayam //
puṣpamālāśabde puṣpapadamutkarṣasya
puṣpamālāśabde mālāśabdenaiva gatārthaṃ puṣpapadaṃ prayujyate / utkarṣasya pratipattyarthamiti / utkṛṣṭānāṃ puṣpāṇāṃ mālā puṣpamāleti yathā ----
prāyaśaḥ puṣpamāleva kanyā sā kaṃ na lobhayet /
nanu mālāśabdo'nyatrāpi dṛśyate / yathā , ratnamālā , śabdamāleti / satyam / sa tāvadupacaritasya prayogaḥ / nirupapado hi mālāśabdaḥ puṣparacanāviśeṣamevābhidhatta iti

5.17

karikalabhaśabde kariśabdastādrūpyasya
karikalabhaśabde kariśabdaḥ kalabhenaiva gatārthaḥ prayujyate ---- tādrūpyasya pratipattyarthamiti / karī prauḍhakuñjaraḥ / tadrūpaḥ kalabhaḥ karikalabha iti / yathā ----
tyaja karikalabha tvaṃ prītibandhaṃ kariṇyāḥ /

5.18

viśeṣaṇasya ca
viśeṣaṇasya viśeṣapratipattyarthamuktārthasya padasya prayogaḥ / yathā ----
jagāda madhurāṃ vācaṃ viśadākṣaraśālinīm /

5.19

tadidaṃ prayukteṣu
tadidamuktaṃ prayukteṣu , nāprayukteṣu / na hi , bhavati yathā ----
śravaṇakuṇḍalami / iti / tathā ---- nitambakāñcī ityapi / yathā vā ---- karikalabhaḥ iti / tathā ---- uṣṭrakalabhaḥ ityapi / atra ślokaḥ ----
karṇāvataṃsādipade karṇādidhvaninirmitiḥ /
saṃnidhānādibpdhārthaṃ sthiteṣvetat samarthanam //

5.20

saṃśayakṛtsaṃdigdham
yadvākyaṃ sādhāraṇānāṃ dharmāṇāṃ śruteviṃśiṣṭānāṃ vā śruteḥ saṃśayaṃ karoti tat saṃśayakṛt sandigdhamiti / yathā ----
sa mahātmā bhāgyavaśānmahāpadamupāgataḥ /
kiṃ bhāgyavaśānmahāpadamupāgataḥ , āhosvidabhāgyavaśānmahatīmāpadamiti saṃśayakṛd vākyaṃ , prakaraṇādyabhāve satīti

5.21

māyādivikalpitārthamprayuktam
māyādinā kalpito'rtho yasmiṃstanmāyādikalpitārthamaprayuktam / atra stokamudāharaṇam

5.22

kramahīnārthamapakramam
uddeśotānāmanuddeśitānāṃ ca kramaḥ sambandhaḥ / tena vihīno'rtho yasmiṃstatkramahīnārthamapakramam / yathā ----
kīrtioratāpau bhavataḥ sūryācandramasoḥ samau /
atra kīrtiścandramasastulyā / pratāpaḥ sūryasya tulyaḥ / sūryasya pūrvanipātādakramaḥ / athavā pradhānasyārthasya nirdeśaḥ kramaḥ / tena vihīno'rtho yasmiṃstadapakramam / yathā ----
turaṅgamatha mātaṅgaṃ prayacchāsmai madālasam /

5.23

deśakālasvabhāvaviruddhārthāni lokaviruddhāni
deśakālasvabhāvairviruddho'rtho yeṣu tāni deśakālasvabhāvaviruddhārthāni vākyāni lokaviruddhāni / arthadvāreṇa lokaviruddhatvaṃ vākyānām / deśaviruddhaṃ yathā ----
sauvīreṣvasti nagarī madhurā nāma viśrutā /
ākṣoṭanālikerāḍhyā yasyāḥ paryantabhūmayaḥ //
kālaviruddhaṃ yathā ----
kadambakumumasmeraṃ madhau vanamaśobhata /
svabhāvaviruddhaṃ yathā ----
mattālimaṅkhamukharāsu ca mañjarīṣu saptacchadasya taratīva śaransukhaśrīḥ /
saptacchadasya stavakā bhavanti , na mañjarya iti svabhāvaviruddham / tathā ----
bhṛṅgeṇa kalikākośastathā bhṛśamapīḍyata /
yathā goṣpadapūraṃ hi vavarṣa bahulaṃ madhu //
kalikāyāḥ sarvasyā makarandasyaitāvad vāhulyaṃ svabhāvaviruddham

5.24

kalācaturvargaśāstraviruddhārthāni vidyāviruddhāni
kalāśāstraiścaturvargaśāstraiśca viruddho'rtho yeṣu tāni kalācaturvargaśāstraviruddhārthāni vākyāni vidyāviruddhāni / vākyānāṃ virodho'rthadvārakaḥ / kalāśāstraviruddhaṃ yathā ----
kāliṅga likhitamidaṃ vayasya patraṃ patrajñairaparitakoṭikaṇṭakāgram /
kālinṅgaṃ patitakoṭikaṇṭakāgramiti patravidāmāmnāyaḥ / tadviruddhatvāt kalāśāstraviruddham / evaṃ kalāntareṣvapi virodho'bhyūhyaḥ / caturvargaśāstraviruddhāni tūdāhniyante ----
kāmopabhogasākalyaphalo rājñāṃ mahījayaḥ /
dharmaphalo'śvamedhādiyajñaphalo vā rājñāṃ mahījayaḥ ityāgamaḥ / tadvirodhāddharmaśāstraviruddhārthametadvākyamiti /
ahaṅkāreṇa jīyante dviṣantaḥ kiṃ nayaśriyā /
dvipajjayasya nayamūlatvaṃ sthitaṃ daṇḍanītau / tadvirodhādarthaśāstraviruddha vākyamiti /
daśanāṅkapavitritottaroṣṭaṃ ratikhedālasamānanaṃ smarāmi /
uttaroṣṭhamantarmukhaṃ nayanāntamiti muktvā cumbananakharadaśanasthānāni /
iti kāmaśāstre sthitam / tadvirodhāt kāmaśāstraviruddhārthaṃ vākyamiti
devatābhaktito muktirna tattvajñānasaṃpadā /
etasyārthasya mokṣaśāstre sthitatvāttadviruddhārtham /
ete vākyavākyārthadoṣāstyāgāya jñātavyāḥ / ye tvanye śabdārthadoṣāḥ sūkṣmāste guṇavivecane lakṣyante / upamādoṣāścopamāvicāra iti

Original text: Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Edition: Kāvyālaṅkāra sūtra / of ācārya Vāmana ; with the Kāvyālaṅkārakāmadhenu Sanskrit commentary of Śrī Gopendra Tripurahara Bhūpāla edited with Hindī transalation by Bechana Jhā ; introduction by Rewāprasāda Dwivedī. -- 2nd ed. Varanasi : Caukhambha Sanskrit Sansthan , 1976. (The Kashi Sanskrit Series ; 209) · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc