Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Chapter 2

iti śrīpaṇḍitavaravāmanaviracitakāvyālaṅkārasūtravṛttau śarīre prathame'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ iti prayojanasthāpanā //1-1//
atha pratame'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ /
[prayojanasthāpanā /] adhikārinirūpaṇārthamāha ----
arocakinaḥ satṛṇābhyavahāriṇaśca kavayaḥ
iha khalu dvaye kavayaḥ sambhavanti / arocakinaḥ , satṛṇābhyavahāriṇaśceti / arocakisatṛṇābhyavahāriśabdau gauṇārthau / ko'sāvarthaḥ / vivekitvamavivekitvaṃ ceti

yadāha ----
pūrve śiṣyāḥ, vivekitvāt
pūrve khalvarocakinaḥ śiṣyāḥ śāsanīyāḥ / vivekitvāt vivecanaśīlatvāt

netare tadviparyayāt
itare satṛṇābhyavahāriṇo na śiṣyāḥ / tadviparyayāt / avivecanaśīlatvāt / na ca śīlamapākartuṃ śakyam

nanvevaṃ na śāstraṃ sarvatrānugrāhi syāt , ko vā manyate , tadāha ----
na śāstramadravyeṣvarthavat
na khalu śāstramadravyeṣvavivekiṣvarthavat

nidarśanamāha ----
na katakaṃ paṅkaprasādanāya
na hi katakaṃ payasa iva pañkaprasādanāya bhavati

adhikāriṇo nirūpya rītiniścayārthamāha ----
rītirātmā kāvyasya
rītirnāmeyamātmā kāvyasya / śarīrasyeveti vākyaśeṣaḥ

kiṃ[k: kā] punariyaṃ rītirityāha ----
viśiṣṭā padaracanā rītiḥ
viśeṣavatī padānāṃ racanā rītiḥ

ko'sau viśeṣa ityāha ----
viśeṣo guṇātmā
vakṣyamāṇaguṇarūpo viśeṣaḥ

sā tridhā vaidarbhī gauḍīyā pāñcālī ceti
sā ceyaṃ rītistridhā [bhidyate] / vaidarbhī , gauḍīyā , pāñcālī ceti

kiṃ punardeśavaśād dravyaguṇotpattiḥ kāvyānāṃ , yenā'yaṃ deśaviśeṣavyapadeśaḥ / naivaṃ , yadāha ----
vidarbhādiṣu dṛṣṭatvāttatsamākhyā
vidarbhagauḍapāñcāleṣu tatratyaiḥ kavibhiryathāsvarūpamupalabdhatvāt tatsamākhyā / na punardeśaiḥ kiñcidupakriyate kāvyānām

tāsāṃ guṇabhedād bhedamāha ----
samagraguṇopetā vaidarbhī
samagrairojaḥprasādapramukairguṇairupetā vaidarbhī nāma rītiḥ /
atra ślokaḥ ----
aspṛṣṭā doṣamātrābhiḥ samagraguṇagumphitā /
vipañcīssvarasaubhāgyā vaidarbhī rītiriṣyate //
tāmetāmevaṃ kavayaḥ stuvanti ----
sati vaktari satyarthe sati śabdānuśāsane /
asti tanna vinā yena parisravati vāṅmudhe //
[k: atra] udāharaṇam (śākuṃ. 2-6) ----
gāhantāṃ mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ
chāyāvaddhakadambakaṃ mṛgakulaṃ romanthamabhyasyatu //
visrabdhaṃ kurutāṃ varāhavitatirmustākṣatiṃ palvale
viśrāntiṃ labhatāmidaṃ ca śithilajyābandhamasmaddhanuḥ //

ojaḥkāntimatī gauḍīyā
ojaḥ kānti.śca vidyete yasyāṃ sā ojaḥkāntimatī gauḍīyā nāma rītiḥ / mādhuryasaukumāryayorabhāvāt samāsabahulā atyulbaṇapadā ca / atra ślokaḥ ----
samastātyudbhaṭapadāmojaḥkāntiguṇānvitām /
gauḍīyāmiti gāyanti rītiṃ rītivicakṣaṇāḥ //
udāharaṇam (mahāvīrac. 1-54) ----
dordaṇḍāñcitacandraśekharadhanurdaṇḍāvabhaṅgodyata-
ṣṭaṅkāradhvanirāryabālacaritaprastāvanāḍiṇḍimaḥ /
drākparyastakapālasaṃpuṭamitabrahmāṇḍabhāṇḍodara-
bhrāmyatpiṇḍitacaṇḍimā kathamaho nā'dyāpi viśrāmyati

mādhuryasaukumāryopapannā pāñcālī
mādhruyeṇa saukumāryeṇa ca guṇonopapannā pāñcālī nāma rītiḥ / ojaḥkāntyabhāvādanulbaṇapadā vicchāyā ca / tathā ca ślokaḥ ----
āśliṣṭaślathabhāvāṃ tu purāṇacchāyayānvitām /
madhurāṃ sukumārāṃ ca pāñcālīṃ kavayo viduḥ //
yathā[k: atrodāharaṇam] ----
grāme 'sminpathikāya pāntha ! vasatirnaivādhunā dīyate
rātrāvatra vihāramaṇḍapatale pānthaḥ prasupto yuvā /
tenotthāya khalena gajati ghane smṛtvā priyāṃ tatkṛtaṃ
yenādyāpi karaṅkadaṇḍapatanāśaṅkī janastiṣṭhati //
etāsu tisṛṣu rītiṣu rekhākhiva citraṃ kāvyaṃ pratiṣṭhatamiti

tāsāṃ pūrvā grāhyā, guṇasākalyāt
tāsāṃ tisṛṇāṃ rītīnāṃ pūrvā vaidarbhī grāhyā , guṇānāṃ sākalyāt

na punaritare, stokaguṇatvāt
itare gauḍīyapāñcālyau na grāhye , stolaguṇatvāt

tadārohaṇārthamitarābhyāsa ityeke
tasyā vaidarbhyā evārohaṇārthamitarayorapi rītyorabhyāsa ityeke manyante

tattu na; atattvaśīlasya tattvāniṣpatteḥ
na hyatattvaṃ śīlayatastattvaṃ niṣpadyate

nidarśanārthamāha ----
na śaṇasūtravānābhyāse trasarasūtravānavaicitryalābhaḥ
na hi śaṇasūtravānamabhyasyan kuvindastrasarasūtravānavaicitryaṃ labhate

sāpi samāsābhāve śuddhavaidarbhī
sāpi vaidarbhī rītiḥ śuddhavaidarbhī bhaṇyate , yadi samāsavatpadaṃ na bhavati / /19//
tasyāmarthaguṇasaṃpadāsvādyā
tasyāṃ vaidarbhyāṃ arthaguṇasaṃpadāsvādyā bhavati

tadupārohādarthaguṇaleśo'pi
tadupadhānataḥ khalvarthaguṇaleśo'pi svadate / kimaṅga ! punararthaguṇasaṃpat / tathā cāhuḥ ----
kiṃ tvasti kācidaparaiva padānupūrvī
yasyāṃ na kiñcidapi kiñcidivāvabhāti /
ānandayatytha ca karṇapathaṃ prayātā
cetaḥ satāmamṛtavṛṣṭiriva praviṣṭā //
vacasi yamadhiśayya syandate vācakaśrī-
rvitathamavitathatvaṃ yatra vastu prayāti /
udayati hi sa tādṛk kvāpi vaidarbharītau
sahṛdayahṛdayānāṃ rañjakaḥ ko'pi pākaḥ //

sāpi vaidarbhī, tātsthyāt
sāpīyamarthaguṇasaṃpat vaidarbhītyuktā / tātsthyādityupacārato vyavahāraṃ darśayati