કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીપણ્ડિતવરવામનવિરચિતકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તૌ શરીરે પ્રથમેઽધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ ઇતિ પ્રયોજનસ્થાપના ॥1-1॥
અથ પ્રતમેઽધિકરણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ।
[પ્રયોજનસ્થાપના ।] અધિકારિનિરૂપણાર્થમાહ ----
અરોચકિનઃ સતૃણાભ્યવહારિણશ્ચ કવયઃ
ઇહ ખલુ દ્વયે કવયઃ સમ્ભવન્તિ । અરોચકિનઃ , સતૃણાભ્યવહારિણશ્ચેતિ । અરોચકિસતૃણાભ્યવહારિશબ્દૌ ગૌણાર્થૌ । કોઽસાવર્થઃ । વિવેકિત્વમવિવેકિત્વં ચેતિ

યદાહ ----
પૂર્વે શિષ્યાઃ, વિવેકિત્વાત્
પૂર્વે ખલ્વરોચકિનઃ શિષ્યાઃ શાસનીયાઃ । વિવેકિત્વાત્ વિવેચનશીલત્વાત્

નેતરે તદ્વિપર્યયાત્
ઇતરે સતૃણાભ્યવહારિણો ન શિષ્યાઃ । તદ્વિપર્યયાત્ । અવિવેચનશીલત્વાત્ । ન ચ શીલમપાકર્તું શક્યમ્

નન્વેવં ન શાસ્ત્રં સર્વત્રાનુગ્રાહિ સ્યાત્ , કો વા મન્યતે , તદાહ ----
ન શાસ્ત્રમદ્રવ્યેષ્વર્થવત્
ન ખલુ શાસ્ત્રમદ્રવ્યેષ્વવિવેકિષ્વર્થવત્

નિદર્શનમાહ ----
ન કતકં પઙ્કપ્રસાદનાય
ન હિ કતકં પયસ ઇવ પઞ્કપ્રસાદનાય ભવતિ

અધિકારિણો નિરૂપ્ય રીતિનિશ્ચયાર્થમાહ ----
રીતિરાત્મા કાવ્યસ્ય
રીતિર્નામેયમાત્મા કાવ્યસ્ય । શરીરસ્યેવેતિ વાક્યશેષઃ

કિં[ક્: કા] પુનરિયં રીતિરિત્યાહ ----
વિશિષ્ટા પદરચના રીતિઃ
વિશેષવતી પદાનાં રચના રીતિઃ

કોઽસૌ વિશેષ ઇત્યાહ ----
વિશેષો ગુણાત્મા
વક્ષ્યમાણગુણરૂપો વિશેષઃ

સા ત્રિધા વૈદર્ભી ગૌડીયા પાઞ્ચાલી ચેતિ
સા ચેયં રીતિસ્ત્રિધા [ભિદ્યતે] । વૈદર્ભી , ગૌડીયા , પાઞ્ચાલી ચેતિ

કિં પુનર્દેશવશાદ્ દ્રવ્યગુણોત્પત્તિઃ કાવ્યાનાં , યેનાઽયં દેશવિશેષવ્યપદેશઃ । નૈવં , યદાહ ----
વિદર્ભાદિષુ દૃષ્ટત્વાત્તત્સમાખ્યા
વિદર્ભગૌડપાઞ્ચાલેષુ તત્રત્યૈઃ કવિભિર્યથાસ્વરૂપમુપલબ્ધત્વાત્ તત્સમાખ્યા । ન પુનર્દેશૈઃ કિઞ્ચિદુપક્રિયતે કાવ્યાનામ્

તાસાં ગુણભેદાદ્ ભેદમાહ ----
સમગ્રગુણોપેતા વૈદર્ભી
સમગ્રૈરોજઃપ્રસાદપ્રમુકૈર્ગુણૈરુપેતા વૈદર્ભી નામ રીતિઃ ।
અત્ર શ્લોકઃ ----
અસ્પૃષ્ટા દોષમાત્રાભિઃ સમગ્રગુણગુમ્ફિતા ।
વિપઞ્ચીસ્સ્વરસૌભાગ્યા વૈદર્ભી રીતિરિષ્યતે ॥
તામેતામેવં કવયઃ સ્તુવન્તિ ----
સતિ વક્તરિ સત્યર્થે સતિ શબ્દાનુશાસને ।
અસ્તિ તન્ન વિના યેન પરિસ્રવતિ વાઙ્મુધે ॥
[ક્: અત્ર] ઉદાહરણમ્ (શાકું. 2-6) ----
ગાહન્તાં મહિષા નિપાનસલિલં શૃઙ્ગૈર્મુહુસ્તાડિતં
છાયાવદ્ધકદમ્બકં મૃગકુલં રોમન્થમભ્યસ્યતુ ॥
વિસ્રબ્ધં કુરુતાં વરાહવિતતિર્મુસ્તાક્ષતિં પલ્વલે
વિશ્રાન્તિં લભતામિદં ચ શિથિલજ્યાબન્ધમસ્મદ્ધનુઃ ॥

ઓજઃકાન્તિમતી ગૌડીયા
ઓજઃ કાન્તિ.શ્ચ વિદ્યેતે યસ્યાં સા ઓજઃકાન્તિમતી ગૌડીયા નામ રીતિઃ । માધુર્યસૌકુમાર્યયોરભાવાત્ સમાસબહુલા અત્યુલ્બણપદા ચ । અત્ર શ્લોકઃ ----
સમસ્તાત્યુદ્ભટપદામોજઃકાન્તિગુણાન્વિતામ્ ।
ગૌડીયામિતિ ગાયન્તિ રીતિં રીતિવિચક્ષણાઃ ॥
ઉદાહરણમ્ (મહાવીરચ્. 1-54) ----
દોર્દણ્ડાઞ્ચિતચન્દ્રશેખરધનુર્દણ્ડાવભઙ્ગોદ્યત-
ષ્ટઙ્કારધ્વનિરાર્યબાલચરિતપ્રસ્તાવનાડિણ્ડિમઃ ।
દ્રાક્પર્યસ્તકપાલસંપુટમિતબ્રહ્માણ્ડભાણ્ડોદર-
ભ્રામ્યત્પિણ્ડિતચણ્ડિમા કથમહો નાઽદ્યાપિ વિશ્રામ્યતિ

માધુર્યસૌકુમાર્યોપપન્ના પાઞ્ચાલી
માધ્રુયેણ સૌકુમાર્યેણ ચ ગુણોનોપપન્ના પાઞ્ચાલી નામ રીતિઃ । ઓજઃકાન્ત્યભાવાદનુલ્બણપદા વિચ્છાયા ચ । તથા ચ શ્લોકઃ ----
આશ્લિષ્ટશ્લથભાવાં તુ પુરાણચ્છાયયાન્વિતામ્ ।
મધુરાં સુકુમારાં ચ પાઞ્ચાલીં કવયો વિદુઃ ॥
યથા[ક્: અત્રોદાહરણમ્] ----
ગ્રામે ઽસ્મિન્પથિકાય પાન્થ ! વસતિર્નૈવાધુના દીયતે
રાત્રાવત્ર વિહારમણ્ડપતલે પાન્થઃ પ્રસુપ્તો યુવા ।
તેનોત્થાય ખલેન ગજતિ ઘને સ્મૃત્વા પ્રિયાં તત્કૃતં
યેનાદ્યાપિ કરઙ્કદણ્ડપતનાશઙ્કી જનસ્તિષ્ઠતિ ॥
એતાસુ તિસૃષુ રીતિષુ રેખાખિવ ચિત્રં કાવ્યં પ્રતિષ્ઠતમિતિ

તાસાં પૂર્વા ગ્રાહ્યા, ગુણસાકલ્યાત્
તાસાં તિસૃણાં રીતીનાં પૂર્વા વૈદર્ભી ગ્રાહ્યા , ગુણાનાં સાકલ્યાત્

ન પુનરિતરે, સ્તોકગુણત્વાત્
ઇતરે ગૌડીયપાઞ્ચાલ્યૌ ન ગ્રાહ્યે , સ્તોલગુણત્વાત્

તદારોહણાર્થમિતરાભ્યાસ ઇત્યેકે
તસ્યા વૈદર્ભ્યા એવારોહણાર્થમિતરયોરપિ રીત્યોરભ્યાસ ઇત્યેકે મન્યન્તે

તત્તુ ન; અતત્ત્વશીલસ્ય તત્ત્વાનિષ્પત્તેઃ
ન હ્યતત્ત્વં શીલયતસ્તત્ત્વં નિષ્પદ્યતે

નિદર્શનાર્થમાહ ----
ન શણસૂત્રવાનાભ્યાસે ત્રસરસૂત્રવાનવૈચિત્ર્યલાભઃ
ન હિ શણસૂત્રવાનમભ્યસ્યન્ કુવિન્દસ્ત્રસરસૂત્રવાનવૈચિત્ર્યં લભતે

સાપિ સમાસાભાવે શુદ્ધવૈદર્ભી
સાપિ વૈદર્ભી રીતિઃ શુદ્ધવૈદર્ભી ભણ્યતે , યદિ સમાસવત્પદં ન ભવતિ । ।19॥
તસ્યામર્થગુણસંપદાસ્વાદ્યા
તસ્યાં વૈદર્ભ્યાં અર્થગુણસંપદાસ્વાદ્યા ભવતિ

તદુપારોહાદર્થગુણલેશોઽપિ
તદુપધાનતઃ ખલ્વર્થગુણલેશોઽપિ સ્વદતે । કિમઙ્ગ ! પુનરર્થગુણસંપત્ । તથા ચાહુઃ ----
કિં ત્વસ્તિ કાચિદપરૈવ પદાનુપૂર્વી
યસ્યાં ન કિઞ્ચિદપિ કિઞ્ચિદિવાવભાતિ ।
આનન્દયત્ય્થ ચ કર્ણપથં પ્રયાતા
ચેતઃ સતામમૃતવૃષ્ટિરિવ પ્રવિષ્ટા ॥
વચસિ યમધિશય્ય સ્યન્દતે વાચકશ્રી-
ર્વિતથમવિતથત્વં યત્ર વસ્તુ પ્રયાતિ ।
ઉદયતિ હિ સ તાદૃક્ ક્વાપિ વૈદર્ભરીતૌ
સહૃદયહૃદયાનાં રઞ્જકઃ કોઽપિ પાકઃ ॥

સાપિ વૈદર્ભી, તાત્સ્થ્યાત્
સાપીયમર્થગુણસંપત્ વૈદર્ભીત્યુક્તા । તાત્સ્થ્યાદિત્યુપચારતો વ્યવહારં દર્શયતિ