Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Chapter 12
iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttāvālaṅkārike caturthe'dhikaraṇe tṛtīyodhyāyaḥ / samāptaṃ cedamālañkārikaṃ caturthamadhikaraṇam /
================================================================
atha pañcamo'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ
samprati kāvyasamayaṃ śabdaśuddhiṃ ca darśayituṃ prāyogikākhyamadhikaraṇamārabhyate / tatra kāvyasamayastāvaducyate /
naikaṃ padaṃ dviḥ prayojyaṃ prāyeṇa
ekaṃ padaṃ na dviḥ prayojyaṃ prāyeṇa bāhulyena / yathā ---- payodapayoda iti / kiñcidivādipadaṃ dvirapi prayoktavyamiti / yathā ---- santaḥ santaḥ khalāḥ khalāḥ
nityā saṃhitaikapadavatpādeṣvardhāntavarjam
nityaṃ saṃhitāpādeṣvekapadavadekasminniva pade / tatra hi nityāsaṃhitetyānnāyaḥ / yathā ---- sa,nhitaikapade nityā dhātūpasargayoḥ iti / ardhāntavarjamardhāntaṃ varjayitvā
na pādāntalaghorgurutvaṃ ca sarvatra
pādāntalaghorgurutvaṃ prayoktavyam / na sarvatra , na sarvasmin vṛtta iti / yathā ----
yāsāṃ balirbhavati madgṛhadehalīnāṃ
haṃsaiśca sārasagaṇaiśca viluptapūrvaḥ /
tāsveva pūrvabalirūḍhayavāṅkurāsu
bījāñjaliḥ patati kīṭamukhāvalīḍhaḥ //
evaṃprāyeṣveva vṛtteṣviti / na punaḥ ----
varūthinīnāṃ rajasi prasarpati samastamāsīdvinimīlitaṃ jagat /
ityādiṣu / cakāro'rdhāntavarjamityasyānukarpaṇārthaḥ
na gādye samāptaprāyaṃ vṛttam, anyatrodgatādibhyaḥ saṃvādāt
gadye samāptaprāyaṃ vṛttaṃ na vidheyam / śobhābhrāṃśat / anyatrodgatādibhyo viṣamavṛttebhyaḥ saṃvādād gadyeneti
na pādādau khalvādayaḥ
pādādau khalvādayaḥ śabdā na prayojyāḥ / ādiśabdaḥ prakārārthaḥ / yeṣāmādau prayogo na śloṣyati te gṛhyante / na punarvatahetaprabhṛtayaḥ
nārdhe kiñcitsamāptaṃ vākyam
vṛttasyārthe kiñcidasamāptaprāyaṃ na prayoktavyam / yathā ----
jayanti tāṇḍave śambhorbhaṅgurāṅgulikoṭayaḥ /
karāḥ kṛṣṇasya ca bhujāścakrāṃśukapiśatviṣaḥ //
na karmadhārayo bahuvrīhipratipattikaraḥ
bahubrīhipratipattiṃ karoti yaḥ karmadhārayaḥ sa na prayoktavyaḥ / yathā ----
adhyāsitaścāsau taruścādhyāsitataruḥ iti
tena viparyayo vyākhyātaḥ
bahuvrīhirapi akrmadhārayapratipattikaro na prayoktavyaḥ / yathā ----
vīrāḥ puruṣā yasya sa vīrapuruṣaḥ /
kalo ravo yasya sa kalaravaḥ / iti
saṃbhāvyaniṣedhanivartane dvau pratiṣedhau
sambhāvyasya niṣedhasya nivartane svau pratiṣedhau prayoktavyau yathā ----
samaramūrdhani yena tarasvinā na na jito vijayī tridaśeśvaraḥ /
sa khalu tāpasabāṇaparamparākavalitakṣatajaḥ kṣitimāśritaḥ //
viśeṣaṇamātraprayogo viśeṣyapratipattau
viśeṣyasya pratipattau jātāyāṃ viśeṣaṇamātrasyaiva prayogaḥ / yathā (Raghuvaṃśa 3.9) ----
nidhānagarbhāmiva sāgarāmbarām
atra hi pṛthivyā viśeṣaṇamātrameva prayuktam / etena
kruddhasya tasyātha purāmarāterlalāṭapaṭṭādudagādudaiciḥ /
girestaḍitvāniva tāvaduccakairjavena pīṭhādudatiṣṭhadacyutaḥ /
ityādayo [k: prayogā] vyākhyātāḥ
sarvanāmnānusaṃdhirvṛtticchannasya
sarvanāmnānusandhiranusandhānaṃ pratyavamarśaḥ / vṛtticchannasya vṛttau samāse channasya guṇībhūtasya / yathā ----
tavāpi nīlotpalapatracakṣuṣo mukhasya tadreṇusamānagandhinaḥ / iti
saṃbandhasaṃbandhe'pi ṣaṣṭhī kvacit
sambandhena sanbandhaḥ sambandhasambandhastasmin ṣaṣṭhī prayojyā kvacit , na sarvatreti / yathā kamalasya kandaḥ iti / kamalena saṃbaddhā kamalinī tasyā kandaḥ iti sambandhaḥ / tena kadalīkāṇḍādayo vyākhyātāḥ
atiprayuktaṃ deśabhāṣāpadam
atīva kavibhiḥ prayuktaṃ deśabhāṣāpadaṃ prayojyam / yathā ----
yoṣidityabhilalāṣa na hālām ityatra hālā iti deśabhāṣāpadam / anatiprayuktaṃ tu na prayojyam / yathā ----
kaṅkelīkānanālīraviralavilasatpallavā nartayantaḥ ityatra kaṅkelī padam
liṅgādhyāhārau
liṅgaṃ cādhyāhāraśca liṅgādhyāhārāvatiprayuktau prayojyāviti / yathā ----
vatse ! mā bahu niḥśvasīḥ kuru surāgaṇḍūpamekaṃ śanaiḥ ityādiṣu gaṇḍūṣaśabdaḥ puṃsi bhūyasā prayukto , na striyām āmnāto'pi strītvaṃ / adhyāhāro yathā ----
mā bhavantamanalaḥ pavano vā vāraṇo madakalaḥ paraśurvā /
vāhinījalabharaḥ kuliśaṃ vā svasti te'stu latayā saha vṛkṣa ! //
atra hi adhākṣīt[k: dhākṣīt] ityādīnāmadhyāhāro'nvayaprayuktaḥ
lakṣaṇāśabdāśca
lakṣaṇāśabdāścātiprayuktāḥ prayojyāḥ / yathā dvirepharodaraśabdau bhramaracakravākārthau lakṣaṇāparau / anatiprayuktāśca na prayojyāḥ / yathā ---- dvikaḥ kāka iti
na tadbāhulyamekatra
teṣāṃ lakṣaṇāśabdānāṃ bāhulyamekasmin vākye na prayojyam / śakyate hyekasyāvācakasya vācakavadbhāvaḥ kartuṃ , na bahūnāmiti
stanādīnāṃ dvitvāviṣṭā jātiḥ prāyeṇa
stanādīnāṃ dvitvāviṣṭā dvitvādhyāsitā jātiḥ prāyeṇa bāhulyene ti / yathā ---- strīṇāṃ cakṣuḥ iti /
atha kathaṃ dvitvāviṣṭatvaṃ jāteḥ ? / taddhi dravye , na jātau / atadrūpatvājjāteḥ / na doṣaḥ ; tadatadrūpatvājjāteḥ[k: tadrūpatvājjāteḥ] / kathaṃ tadatadrūpatvaṃ[k: tadrūpatvaṃ] jāteḥ ? / taddhi jaiminīyā jānanti[k: jainā jānānti] / vayaṃ tu lakṣyasiddhau siddhaparamatāmuvādinaḥ / na caivamatiprasaṅgaḥ / lakṣyānusāritvānnyāyasyeti / evamanyāpi vyavasthohyā
Original text: Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Edition: Kāvyālaṅkāra sūtra / of ācārya Vāmana ; with the Kāvyālaṅkārakāmadhenu Sanskrit commentary of Śrī Gopendra Tripurahara Bhūpāla edited with Hindī transalation by Bechana Jhā ; introduction by Rewāprasāda Dwivedī. -- 2nd ed. Varanasi : Caukhambha Sanskrit Sansthan , 1976. (The Kashi Sanskrit Series ; 209) · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0