Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Chapter 13
iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttau prāyogike pañcame'dhikaraṇe prathamo'dhyāyaḥ / kāvyasamayaḥ //5-1//
pañcamādhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ
sāmprataṃ śabdaśuddhirucyate ----
rudrāvityekaśeṣo'nveṣyaḥ
rudau ityatra prayoge ekaśeṣo7nveṣyo'nveṣaṇīyaḥ / rudraśca rudrāṇī ceti pumānstriyā (Pā_1,2.67) ityekaśeṣaḥ / sa ca na prāpnoti / tatra hi , tallakṣaṇaścedeva viśeṣaḥ ityanuvartata iti tatraivakārakaraṇāt strīpuṃsakṛta eva viśeṣo bhavatīti vyavasthitam / atra tu puṃyogādākhyāyām (Pā_4,1.48) iti viśeṣāntaramapyastīti / etena indrau bhavau śarvau ityādayaḥ prayogāḥ pratyuktāḥ
miliklabikṣapiprabhṛtīnāṃ dhātutvam, dhātuguṇasyāsamāpteḥ
milati viklavati kṣapayatītyādayaḥ prayogāḥ / tatra , mili-klabi-kṣapi-prabhṛtīnāṃ kathaṃ dhātutvam ? / gaṇapāṭhād guṇapaṭhitānāmeva dhātusaṃjñāvidhānāt / tratrāha ---- dhātugaṇasyāparisamāpteḥ / vardhate dhātugaṇaḥ iti hi śabdavida ācakṣate / tenaiṣāṃ gaṇapāṭho'numataḥ / śiṣṭaprayogāditi
valerātmanepadamanityam, jñāpakāt
valeranudāttettvādātmanepade yat tadanityaṃ dṛśyate ---- lajjālolaṃ valantī ityādiorayogeṣu / tat lathamityāha ---- jñāyakāt
kiṃ punastajjñāpakamata āha [k:kiṃ punastajjñāpakam ?] ----
cakṣiṅo dvayanubandhakaraṇam // VKal_5,2.4 [k: not in sutra] //
cakṣiṅ ikāreṇaivānudāttena siddhamātmanepadasyānityatvajñāpanārtham /
[k: siddhātmanepadam ; kimarthaṃ ṅitkaraṇam ? tatkriyate anudāttanimittasyātmanepadasyānityatvajñāpanārtham /]
etena , vedi-bhartsi-tarji-prabhṛtayo vyākhyātāḥ / āvedayati-bhartsayati- tarjayatītyādīnāṃ prayogāṇāṃ darśanāt / anyatrāpyanudāttanibandhanasyātmanepadasyānityatyaṃ jñāpakena draṣṭavyamiti
kṣīyata iti karmakartari // VKal_5,2.5 [*VKal_5,2.4] //
kṣīyatī iti prayogo dṛśyate , sa karmakartari draṣṭavyaḥ / kṣīyateranātmanepaditvāt
khidyata iti ca // VKal_5,2.6 [*VKal_5,2.5] //
khidyata iti ca prayogo dṛśyate , so'karmakartaryeva draṣṭavyā , na kartari / adaivādikatvāt khideḥ
mārgerātmaepadamalakṣma // VKal_5,2.7 [*VKal_5,2.6] //
curādau mārga anvepaṇe iti paṭhyate / ā dhṛṣādvā iti vikalpitaṇickastasyādyadātmanepadaṃ dṛśyate ---- mārgantāṃ dehabhāramiti , tadalakṣma alakṣaṇam / parasmaipaditvānmārgeḥ / tathā ca śiṣṭaprayogaḥ ----
karakisalayaṃ dhūtvā dhūtvā vimārgati vāsasī
lolamānādayaścānaśi // VKal_5,2.8 [*VKal_5,2.7] //
lolamāno vellamāna ityādayaścānaśi draṣṭavyāḥ / śānacastvabhāvaḥ , parasmaipaditvāddhātūnāmiti
labhergatyarthatvāṇṇicyaṇau kartuḥ karmatvākarmatve // VKal_5,2.9 [*VKal_5,2.8] //
astyayaṃ labhiryaḥ prāptyupasarjanāṃ gatimāha ---- asti ca [k: yo] gatyupasarjanāṃ prāptimāheti / atra pūrvasminpakṣe gatyarthatvāllabherṇicyaṇau yaḥ kartā tasya gatyādisūtreṇa karmasaṃjñā / yathā ----
dīrghikāsu kumudāni vikāsaṃ lambhayanti śiśirāḥ śaśibhāsaḥ /
dvitīyapakṣe tu gatyarthātvābhāvāllabherṇicyaṇau karturna karmasaṃjñā / yathā ----
sitaṃ sitimnā sutarāṃ munervapurvisāribhiḥ saudhamivātha lambhayan /
dvijāvalivyājaniśākarāṃśubhiḥ śucismitāṃ vācamavocadacyutaḥ //
te-me-śabdau nipāteṣu // VKal_5,2.10 [*VKal_5,2.9] //
tvayā mayetyasminnarthe te me śabdau nipāteṣu draṣṭavyau / yathā ----
śrutaṃ te vacanaṃ tasya , vedānadhīta iti nādhigataṃ purā me /
tiraskṛta iti paribhūte, antardhyupacārāt // VKal_5,2.11 [*VKal_5,2.10] //
tiraskṛta iti śabdaḥ paribhūte dṛśyate / rājñā tiraskṛtaḥ iti / sa ca na prāpnoti / tiraḥśabdasya hi , tiro'ntardhau ityantardhau gatisaṃjñā / tasyāṃ ca satyāṃ , tiraso'nyatarasyām (Pā_8,3.42) iti sakāraḥ / tat kathaṃ tiraskṛta iti paribhūte ? , āha ---- antardhyupacārāditi / paribhūto hyantarhitavadbhavati / mukhyastu prayogo yathā ----
lāvaṇyaprasaratiraskṛtāṅgalekhām iti /
naikaśabdaḥ, supsupeti samāsāt // VKal_5,2.12 [*VKal_5,2.11] //
araṇyānīsthānaṃ phalanamitanaikadrumamidam
ityādiṣu naikaśabdo dṛśyate , sa ca na siddhyati / nañsamāse hi nalopo nañ (Pā_6,3.63) iti nalope , tasmānnuḍaci (Pā_6,3.74) iti nuḍāgame satyanekamiti rūpaṃ syāt / niranubandhasya naśabdasya samāse lakṣaṇaṃ nāsti / tat kathaṃ naikaśabda ityāha ---- supsupeti samātāt
madhupipāsuprabhṛtīnāṃ samāso gamigāmyādiṣu pāṭhāt // VKal_5,2.13 [*VKal_5,2.12] //
madhupipāsumadhuvratasevitaṃ mukulajālamajṛmbhata vīrudhām
ityādiṣu madhupipāsuprabhṛtīnāṃ samāso gamigāmyādiṣu pipāsuprabhṛtīnāṃ pāṭhāt / śritādiṣu gamigāmyādīnām iti dvitīyāsamāsalakṣaṇaṃ darśayati
trivalīśabdaḥ siddhaḥ saṃjñā cet // VKal_5,2.14 [*VKal_5,2.13] //
trivalīśabdaḥ siddho yadi saṃjñā / diksakhye sa.ñjñāyām (Pā_2,1.50) iti saṃjñāyāmeva samāsavidhānāt
bimbādhara iti vṛttau madhyamapadalopinyām // VKal_5,2.15 [*VKal_5,2.14] //
bimbādharaḥ pīyate iti prayogo dṛśyate , sa ca na yuktaḥ / adharabimba iti bhavitavyam / upamitaṃ vyāghrādibhiḥ ...... (Pā_2,1.56) iti samāse sati / tatkathaṃ bimbādhara ityatrāha ---- vṛttau madhyamapadalopinyāṃ śākapārthivāditvātsamāse madhyamapadalopini samāse sati bimbākāro'dharo bimbādhara iti / tena bimboṣṭha śabdo'pi vyākhyātaḥ / atrāpi pūrvavadvṛttiḥ / śiṣṭaprayogeṣu caiṣa vidhiḥ / tena nātiprasaṅgaḥ
āmūlalolādiṣu vṛttirvispaṣṭapaṭuvat // VKal_5,2.16 [*VKal_5,2.15] //
āmūlalolam , āmūlasaralam ityādiṣu vṛttirvispaṣṭapaṭuvat / mayūravyaṃsakāditvāt
na dhānyaṣaṣṭhādiṣu ṣaṣṭhīsamāsapratiṣedhaḥ, pūraṇena taddhitāntatvāt // VKal_5,2.17 [*VKal_5,2.16] //
dhānyapaṣṭam , tānyucchaṣaṣṭāṅkitasaikatāni ityādiṣu na ṣaṣṭīsamāsapratiṣedhaḥ / pūraṇena pūraṇapratyayāntenānyataddhitāntatvāt / ṣaṣṭo bhāgaḥ ṣaṣṭa iti / pūraṇādbhāge tīyādan (Pā_5,3.48) , ṣaṣṭāṣaṣṭamābhyāṃ (Pā_5,3.50) ityanvidhānāt
patrapītimādiṣu guṇavacanena // VKal_5,2.18 [*VKal_5,2.17] //
patrapītimā , pakṣmālīpiṅgalimā ityādiṣu ṣaṣṭīsamāsaprati.ṣedho guṇavacanena prāpto , vāliśyāttu na kṛtaḥ
avarjyo bahuvrīhirvyadhikaraṇo janmādyuttarapadaḥ // VKal_5,2.19 [*VKal_5,2.18] //
avarjyo na varjanīyo vyadhikaraṇe bahuvrīhiḥ / janmādyuttarapadaṃ yasya sa janmādyuttarapadaḥ / yathā ----
sacchāstrajanmā hi vivekalābhaḥ , kāntavṛttayaḥ prāṇāḥ iti /
hastāgrāgrahastādayo guṇaguṇinorbhedābhedāt // VKal_5,2.20 [*VKal_5,2.19] //
hastāgram agrahastaḥ , puṣpāgram , agrapuṣpamityādayaḥ prayogāḥ katham ? āhitāgnyādiṣvapāṭhāt / pāṭhe vā tadaniyamaḥ syāt / āha ---- guṇaguṇinorbhedābhedāt / tatra bhedād , hastāgrādayaḥ / abhedādagrahastādayaḥ
pūrvanipāte'pabhraṃśo rakṣyaḥ // VKal_5,2.21 [*VKal_5,2.20] //
kāṣṭhatṛṇaṃ tṛṇakāṣṭhamiti yadṛcchayā pūrvanipātaṃ kurvanti / tatrāpabhraṃśo lakṣyaḥ pariharaṇīyaḥ / anityatvajñāpanantu na sarvaviṣayamiti
nipātenāpyabhihite karmaṇi na karmavibhaktiḥ, parigaṇanasya prāyikatvāt // VKal_5,2.22 [*VKal_5,2.21] //
anabhihite ityatra sūtre tiṅkṛttaddhitasamāsaiḥ iti parigaṇanaṃ kṛtam / tasya prāyikatvānnipātenāpyabhihite karmaṇi na karmavibhaktirbhavati / yathā (kumāra. 2-55) ----
viṣavṛkṣo'pi saṃvardhya svayaṃ chettumasāṃpratam
paṇḍitaṃ mūrjkha iti manyate
iti
śakyamiti rūpaṃ karmābhidhāyāṃ liṅgavacanasyāpi sāmānyopakramāt // VKal_5,2.23 [*VKal_5,2.22] //
śakeḥ śakisahośca (Pā_3,1.99) iti karmaṇi yati sati śakyamiti rūpaṃ bhavati [k: karmābhidhāyāṃ karmavacane] / viliṅgavacanasyāpi viruddhaliṅgavacanasyāpi , karmābhidhāyāṃ karmavacane sāmānyopakramād viśeṣānapekṣāyāmiti / yathā ----
śakyamoṣadhiyaternavodayāḥ karṇapūraracanākṛte tava /
apragalbhayavasūcikonalāśchettumagranakhasaṃpuṭaiḥ karāḥ //
atra bhāṣyakṛdvacanaṃ liṅgam / yathā ----
śakyaṃ ca śvamāṃsādibhirapi kṣut pratiantum iti /
na caikāntikaḥ sāmānyopakramaḥ / tena
śakyā bhaṅktuṃ jhaṭiti visinīkandavaccandrapādāḥ
ityapi bhavati
++
hānivadādhikyamapyaṅgānāṃ vikāraḥ // VKal_5,2.24 [*VKal_5,2.23] //
yenāṅgavikāraḥ (Pā_2,3.20) ityatra sūtre yathāṅgānāṃ hānistathādhikyamapi vikāraḥ / yathā ---- akṣṇāḥ kāṇaḥ iti bhavati , tathā mukhena vilocanaḥ ityapi bhavati
na kṛmikīṭānāmiti, ekavadbhāvaprasaṅgāt // VKal_5,2.25 [*VKal_5,2.24] //
āyuṣaḥ kṛmikīṭānāmalaṅkaraṇamalpatā ityatra kṛmikīṭānāmiti prayogo na yuktaḥ / kṣudrajantavaḥ ityekavadbhāvaprasaṅgāt / na ca madhyamapadalopī samāso yuktaḥ / tasyāsarvaviṣayatvāt
na kharoṣṭrau, uṣṭrakharamiti pāṭhāt // VKal_5,2.26 [*VKal_5,2.25] //
kharoṣṭrau vāhanaṃ yeṣāṃ ityatra kharoṣṭrāviti prayogo na yuktaḥ / gavāśvaprabhṛtiṣu uṣṭrakharam iti pāṭhāt
āsetyasateḥ // VKal_5,2.27 [*VKal_5,2.26] //
lāvaṇyamutyādya ivāsa yatnaḥ ityatrāsetyasaterdhātoḥ , asa gatidīptyādāneṣu ityasya prayogaḥ , nāsteḥ ; bhūbhāvavidhānāt
yudhyediti yudhaḥ kyaci // VKal_5,2.28 [*VKal_5,2.27] //
yo bhartṛpiṇḍasya kṛte na yuddhyed
iti prayogaḥ / sa cāyuktaḥ / yudherātmanepaditvāt / tat kathaṃ yuddhyedityāha yudhaḥ kyaci yudhamātmana icched yuddhyediti
viralāyamānādiṣu kyaṅ nirūpyaḥ // VKal_5,2.29 [*VKal_5,2.28] //
viralāyamāne malayamārute ityādiṣu kyaṅ nirūpyaḥ / bhṛśādiṣu pāṭhāt / nāpi kyaṣ / lohitādiṣvapāṭhāt
ahetau hanterṇic, curādipāṭhāt // VKal_5,2.30 [*VKal_5,2.29] //
dhātayitvā daśāsyam ityatrāhetau ṇic dṛśyate / sa kathamityāha / curādipāṭāt / curādiṣu sphuṭa bhede , ghaṭa saṃghāte , hantyarthāśca iti pāṭhāt
anucarīti careṣṭittvāt // VKal_5,2.31 [*VKal_5,2.30] //
anucarī priyatamā madālasā
ityatrānucarīti na yuktaḥ / ikāralakṣaṇābhāvāt / tat katham ? / āha ---- careṣṭitvāt / pacādiṣu caraḍiti paṭhyate
kesarālamityalateraṇi // VKal_5,2.32 [*VKal_5,2.31] //
kesarālaṃ śilīndhraṃ ityatra kesarālamiti katham ? / āha ---- alateraṇi / alabhūṣaṇaparyāptivāraṇeṣu ityasmāddhātoḥ kesaraśabde karmaṇyupapade , karmaṇyaṇ ityanenāṇi sati kesarālamiti siddhyati
patralamiti lāteḥ ke // VKal_5,2.33 [*VKal_5,2.32] //
patralaṃ vanamidaṃ virājate ityatra patralamiti katham ? / āha ---- lāteḥ ke / lā ādāne ityetasmāddhātorādānārthāt patraśabde karmaṇyupapade , āto'nupasarge kaḥ (Pā_3,2.3) iti kapratyaye satīti
mahīdhrādayo mūlavibhujādidarśanāt // VKal_5,2.34 [*VKal_5,2.33] //
mahīdhra-dharaṇīdhrādayaḥ śabdāḥ mūlavibhujādidarśanāt kapratyaye satīti / garhīṃ dharatīti mahīdhra iti / evamādayo'nye'pi draṣṭavyāḥ
brahmādiṣu hanterniyamādarihādyasiddhiḥ // VKal_5,2.35 [*VKal_5,2.34] //
brahmādiṣūpapadeṣu hanteḥ kvibvidhau brahmabhrūṇavṛtreṣu ...... (Pā_3,2.87) ityatrārihāripuhā ityevamādīnāmasiddhiḥ / niyamāt / brahmādiṣveva , hantereva , kvibeva , bhūtakāla eveti caturvidhaścātra niyamaḥ iti niyamānyataraviṣayo nirūpyaḥ
[k: comm.]
brahmādiṣūpapadeṣu hanteḥ kvibvidhau brahmabhrūṇavṛtreṣu ...... (Pā_3,2.87) iti niyamāt brahmādiṣveva , hantereva , kvibeva , bhūtakāla eveti caturvidhaścātra niyamaḥ iti niyamāt arihā , ripuhā , ityevamādīnāmasiddhiḥ
brahmavidādayaḥ kṛdantavṛttyā // VKal_5,2.36 [*VKal_5,2.35] //
brahmavit , bṛtrabhidityādayaḥ prayogā na yuktāḥ / brahmabhrūṇa ...... (Pā_3,2.87) ityādiṣu [k: brahmādiṣu] hantereva iti niyamāt / āha ---- kṛdantavṛttyā / vettīti vit / bhinattīti bhit / kvip ca (Pā_3,2.76) iti kvip / tataḥ kṛdantairvidādibhiḥ saha brahmādīnāṃ ṣaṣṭhīsamāsa iti /
tairmahīdharādayo vyākhyātāḥ // VKal_5,2.37 [*VKal_5,2.36] //
tairvidādibhirhīdharādayo vyākhyātāḥ / dharatīti dharaḥ / mahyā dharo mahīdharaḥ / evaṃ gaṅgādharādayo vyākhyātāḥ
bhidurādayaḥ karmakartari kartari ca // VKal_5,2.38 [*VKal_5,2.37] //
bhiduraṃ kāṣṭham bhiduraṃ tamaḥtimirabhiduraṃ vyomnaḥ śṛṅgam ...... iti , chidurātapo divasaḥmatsaracchiduraṃ premabhaṅgurā prītiḥmātaṅgaṃ mānabhaṅguram ityādayo'pi prayogā dṛśyante / te kathamity [k:atra] āha ---- te karmakartari kartari ca bhavanti / karmakartari cāyamiṣyate ityatra , cakāraḥ kartari cetyasya samuccayārthaḥ
guṇavistarādayaścintyāḥ // VKal_5,2.39 [*VKal_5,2.38] //
guṇavistaraḥ , vyākṣepavistaraḥ ityādayaḥ prayogāścintyāḥ / prathane vāvaśabde (Pā_3,3.33) iti ghañprasaṅgāt
avatarāpacāyaśabdayordīrghahrasvatvavyatyāso bālānām // VKal_5,2.40 [*VKal_5,2.39] //
avataraśabdasyāpacāyaśabdasya ca dīrghatvahrasvatvavyatyāso bālānāṃ bāliśānāṃ prayogeṣviti / te hyavataraṇamavatāra iti prayuñjate / mārutāvatāra iti / sa hyayuktaḥ / bhāve tarateravvidhānāt / apacāyamapacaya iti prayuñjate ---- puṣpāpacaya iti / atra hastādāne cerasteye (Pā_3,3.40) iti ghañprāpta iti
śobheti nipātanāt // VKal_5,2.41 [*VKal_5,2.40] //
śobhetyayaṃ śabdaḥ sādhuḥ / nipātanāt / śubha śumbha śobhārthau iti śubherbhidāderākṛtigaṇatvādaṅ siddha eva / guṇapratiṣedhābhāvastu nipātyata iti / śobhārthāvityatraikadeśe , kiṃ śobhā , āhosvicchobha iti viśeṣāvagatirācaryaparamparopadeśāditi
avidhau guroḥ striyāṃ bahulaṃ vivakṣā // VKal_5,2.42 [*VKal_5,2.41] //
avidhāvavavidhāne gurośca halaḥ (Pā_3,3.103) iti striyāṃ bahulaṃ vivakṣā / kvicidvivakṣā , kvacidavivakṣā , kvacidubhayamiti /
vivakṣā yathā ---- īhā lajjeti / avivakṣā yathā ---- ātaṅka iti / vivakṣāvivakṣe yathā bādhā bādhaḥ , ūhā ūhaḥ , vrīḍā vrīḍaḥ , iti
vyavasitādiṣu ktaḥ kartari, cakārāt // VKal_5,2.43 [*VKal_5,2.42] //
vyavasitaḥ , pratipanna ityādiṣu bhāvakarmavihito'pi ktaḥ kartari / gatyādisūtre cakārasyānuktasamuccayārthatvāt / bhāvakarmānukarṣaṇārthatvaṃ cakārasyeti ced , āvṛttiḥ kartavyā
āheti bhūte'nyaṇalantabhramād bruvo laṭi // VKal_5,2.44 [*VKal_5,2.43] //
bruvaḥ pañcānāṃ ...... (Pā_3,4.84) ityādinā āheti laṭ vyutpāditaḥ / sa bhūte prayuktaḥ ---- ityāha bhagavān prabhuḥ iti / anyasya bhūtakālābhidhāyino ṇalantasya liṭi bhramāt / nipuṇāścaivaṃ prayujyate / āha sma smitamadhumadhurākṣarāṃ giram iti / anukaroti bhagavato nārāyaṇasya ityatrāpi manyesma śabdaḥ kavinā prayukto lekhakaistu pramādānna likhita iti
śabalādibhyaḥ striyāṃ ṭāpo'prāptiḥ // VKal_5,2.45 [*VKal_5,2.44] //
upasrotaḥ svasthasthitamahiṣaśṛṅgāgraśabalāḥ
snavantīnāṃ jātāḥ pramudtavihaṅgāstaṭabhuvaḥ /
bhramarotkarakalmāṣāḥ kusumānāṃ samṛddhayaḥ /
ityādiṣu striyāṃ ṭāpo 'prāptiḥ / anyato ṇīṣ (Pā_4,1.40) iti ṇīṣvidhānāt / tena śabalī , kalmāṣīti bhavati
prāṇini nīleti cintyam // VKal_5,2.46 [*VKal_5,2.45] //
kuvalayadalanīlā kokilā vālacūte ityādiṣu nīteti cintyam / kokilā nīlīti bhavitavyam / nīlaśabdāt jānapada ...... (Pā_4,1.42) ityādisūtreṇa prāṇini ca (Vārttika_2457) iti ḍīṣvidhānāt
manuṣyajātervivakṣāvivakṣe // VKal_5,2.47 [*VKal_5,2.46] //
ito manuṣyajāteḥ (Pā_4,1.65) , ūṇutaḥ (Pā_4,1.66) ityatra manuṣyajātervivakṣā , avivakṣā ca lakṣyānusārataḥ /
mandarasya madirākṣi ! pārśvato nimnanābhi na bhavanti nimnagāḥ /
vāsukivikarṣaṇodbhavā bhāminīha padavī vibhāvyate //
atra manuṣyajātervivakṣāyāṃ ito manuṣya jāteḥ (Pā_4,1.65) iti ṅīṣi sati , ambārthanadyorhrasvaḥ (Pā_7,3.107) iti saṃbuddhau hrasvatvaṃ siddhyati / nābhiśabdāt punaḥ , itaśca prāṇyaṅgāt ...... (Vārttika_3189) itīkāre kṛte , nimbanāmīke iti syāt /
hṛtoṣṭharāgairnayanodabindubhirnimagnanābhairnipatadbhiraṅkitam /
cyutaṃ ruṣā bhinnagaterasaṃśayaṃ śukodaraśyāmamidaṃ stanāṃśukam //
atra nimagnanābheḥ iti manuṣyajātervivakṣeti ṅīṣ na kṛtaḥ / sutanu jahihi maunaṃ paśya pādānataṃ mām (k: sutanu jahihi kopaṃ ....... ) ityatra manuṣyajāteravivakṣeti sutanu śabdāt ūṅutaḥ (Pā_4,1.66) ityūṅi sati hrasvatve sutanu iti siddhyati / varatanurathavāsau naiva dṛṣṭā tvayā me / atra manuṣyajāteravivakṣetyūṅ na kṛtaḥ
ūkārāntādapyūṅ, pravṛtteḥ // VKal_5,2.48 [*VKal_5,2.47] //
uta ūṅ vihita ūkārāntādapi kvacid bhavati / ācāryapravṛtteḥ / kvāsau pravṛttiḥ ? / aprāṇijāteścārajjvādīnām (Vārttika_2502) iti alābūḥ , karkandhūrityudāharaṇam / tena , subhru ! kiṃ saṃbhrameṇa / atar subhruśabda ūṅi siddho bhavati / ūṅi tvasati subhrūriti syāt
kārtikīya iti ṭhañ durdharaḥ // VKal_5,2.49 [*VKal_5,2.48] //
kārtikīyo nabhasvān ityatra kālāṭṭhañ (Pā_4,3.11) iti ṭhañ durdharaḥ / ṭhañ bhavan duḥkhena dhriyata iti
śārvaramiti ca // VKal_5,2.50 [*VKal_5,2.49] //
śārvaraṃ tamaḥ ityatra ca kālāṭṭhañ (Pā_4,3.11) iti ṭhañ durdharaḥ
śāśvatamiti prayukteḥ // VKal_5,2.51 [*VKal_5,2.50] //
śāśvataṃ jyotiḥ ityatra śāśvatamiti na siddhyati kālaṭṭhañ (Pā_4,3.11) iti ṭhañprasaṅgāt / yeṣāṃ ca virodhaḥ śāśvatikaḥ (Pā_2,4.9) iti sūtrakārasyāpi prayogaḥ / āha ---- prayukteḥ / śāśvate pratiṣedhaḥ iti prayogāt śāśvatamiti bhavati
rājavaṃśyādayaḥ sādhvarthe ye bhavanti // VKal_5,2.52 [*VKal_5,2.51] //
rājavaṃśyāḥ , sūryavaṃśyā ityādayaḥ śabdāḥ , tatra sādhuḥ (Pā_4,4.98) ityanena sādhyarye yati pratyaye sati sādhayo bhavanti / bhāvārthe punardigādipāṭhe'pi vaṃśa śabdasya vaṃśaśabdāntānna yat pratyayaḥ / tadantavidheḥ pratiṣedhāt
dāravaśabdo duṣprayuktaḥ // VKal_5,2.53 [*VKal_5,2.52] //
dāravaṃ pātram iti dārava śabdo duṣprayuktaḥ / nityaṃ vṛddhaśarādibhyaḥ (Pā_4,3.144) iti mayaṭā bhavitavyam / nanu vikārāvayavayorarthayormayaṅ vidhīyate / atra tu dāruṇa idam iti vivakṣāyāṃ dāravamiti bhaviṣyati ? naitadevamapi syāt / vṛddhācchaḥ (Pā_4,2.114) iti chavidhānāt
mugdhimādiṣvivamanij mṛgyaḥ // VKal_5,2.54 [*VKal_5,2.53] //
mugdhamā , mauḍimā[k: prauḍhimā] ityādiṣu imanij mṛgyaḥ anveṣaṇīya iti
aupamyādayaścāturvarṇyavat // VKal_5,2.55 [*VKal_5,2.54] //
aupamyaṃ , sānnidhyamityādayaścāturvarṇyavat guṇavacana ...... (Pā_5,1.124) ityatra cāturvarṇyādīnāṃupasaṃkhyānam (Vārttika_3091) iti vārtikātsvārthikaṣyañantāḥ
ṣyañaḥ ṣitkaraṇādīkāro bahulam // VKal_5,2.56 [*VKal_5,2.55] //
guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ (Pā_5,1.124) iti yaḥ ṣyañ tasya ṣitkaraṇādīkāro bhavati / sa bahulam / brāhmaṇyam ityādiṣu na bhavati / sāmagryam ityādiṣu vikalpitaḥ / sāmagryaṃ sāmagrī , vaidagdhyaṃ vaidagdhīti
dhanvīti vrīhyādiṣu pāṭhāt // VKal_5,2.57 [*VKal_5,2.56] //
vrīhyādiṣu dhanvan śabdasya pāṭhāt dhanvīti inau sati siddho bhavati
caturasraśobhīti ṇinau // VKal_5,2.58 [*VKal_5,2.57] //
babhūva tasyāścaturasraśobhi vapurvibhaktaṃ navayauvanena /
ityatra caturasraśobhi iti na yuktam / vrīhyādiṣu śobhā śabdasya pāṭhe'pi / iniratra na siddhyati / grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhipratiṣedhāt / bhavatu vā tadantavidhiḥ / karmadhārayānmatvarthīyānupapattiḥ / laghutvāt prakramasyeti bahuvrīhiṇaiva bhavitavyam / tatkathamiti matvarthīyasyāprāptau caturasraśobhīti prayogaḥ ? / āha ---- ṇinau / caturasraṃ śobhata iti tācchīlike ṇināvayaṃ prayogaḥ / atha , anumeyaśobhi iti katham ? / na hyatra pūrvavad vṛttiḥ śakyā kartumiti / śubheḥ sādhukāriṇyāvaśyake vā ṇiniṃ kṛtvā tadantācca bhāvapratyaye paścād bahuvrīhiḥ kartavyaḥ / anumeyaṃ śobhitvaṃ yasyeti / bhāvapratyayastu gatārthatvānna prayuktaḥ / yathā ---- nirākulaṃ tiṣṭhati , sadhīramuvāca iti
kañcukīyā iti kyaci // VKal_5,2.59 [*VKal_5,2.58] //
jīvanti rājamahiṣīmanu kañcukīyāḥ iti katham ? / matvarthīyasya cchapratyayasyābhāvāt / ata āha ---- kyaci / kyaci pratyaye sati kañcukīyā iti bhavati / kañcukamātmana icchanti kañcukīyāḥ
bauddhapratiyogyapekṣāyāmapyātiśāyanikāḥ // VKal_5,2.60 [*VKal_5,2.59] //
bauddhasya pratiyogino'pekṣāyāmapyātiśāyanikāstarabādayo bhavanti ---- ghanataraṃ tamaḥbahulataraṃ prema iti
kauśilādaya ilaci varṇalopāt // VKal_5,2.61 [*VKal_5,2.60] //
kauśilaḥ , vāsila ityādayaḥ katham ? / āha ---- [k: ilaci varṇalopāt] kauśika--vāsiṣṭhādibhyaḥ śabdebhyo nītāvanukampāyāṃ vā , dhanilacau ca (Pā_5,3.79) iti-ilaci kṛte , ṭhājādāvūrdhvaṃ dvitīyādacaḥ (Pā_5,3.83) iti varṇalopātsidhyati
mauktikamiti vinayādipāṭhāt // VKal_5,2.62 [*VKal_5,2.61] //
muktaiva mauktikamiti vinayādipāṭhāt draṣṭavyam / svārthikāśca prakṛtito liṅgavacanānyativartante iti napuṃsakatvam
prātibhādayaḥ prajñādiṣu // VKal_5,2.63 [*VKal_5,2.62] //
prātibhādayaḥ śabdāḥ prajñādiṣu draṣṭavyāḥ / pratibhā--vikṛti--dvitādibhyaḥ śabdebhyaḥ prajñādipāṭhādaṇi svārthike kṛte , prātibhaṃ , vaikṛtaṃ , dvaitamityādayaḥ prayogāḥ siddhyantīti
na sarajasamityanavyayībhāve // VKal_5,2.64 [*VKal_5,2.63] //
madhu sarajasaṃ madhyepadmaṃ pibanti śilīmukhāḥ
ityādiṣu sarajasamiti na yuktaḥ prayogaḥ anavyayībhāve / bhāva eva sarajasa śabdasyeṣṭatvāt
dhṛtadhanuṣītyasaṃjñāyām // VKal_5,2.65 [*VKal_5,2.64] //
dhṛtadhanuṣi śauryaśālini
ityatra dhṛtadhanuṣi ityasaṃjñāyāṃ na yuktaḥ prayogaḥ / dhanuṣaśca (Pā_5,4.132) ityaṅvidhānāt / saṃjñāyāṃ hyanaṅ vikalpitaḥ / vā saṃjñāyām (Pā_5,4.133) iti
durgandhipada iddurlabhaḥ // VKal_5,2.66 [*VKal_5,2.65] //
durgandhiḥ kāyaḥ ityādiṣu durgandhi pade it samānānto durlabhaḥ / utpūtyādiṣu duḥśabdasyāpāṭhāt
sudatyādayaḥ pratividheyāḥ // VKal_5,2.67 [*VKal_5,2.66] //
sā dakṣaroṣātsudatī sasarja iti , śikharadati patati raśanā
ityādiṣu sudatyādayaḥ śabdāḥ pratividheyāḥ / datrādeśalakṣaṇābhāvāt / tatra pratividhānam / agrānta (Pā_5,4..145)ādisūtre cakārasyānuktasamuccayārthatvāt sudatyādiṣu datrādeśaḥ ityeke / anye tu varṇayanti / sudatyādayaḥ stryabhidhāyino yogarūḍhaśabdāḥ / teṣu striyāṃ saṃjñāyām (Pā_5,4.143) iti datrādeśo vikalpena siddha eva iti
kṣatadṛḍhorsa iti na kap, tadantavidhipratiṣedhāt // VKal_5,2.68 [*VKal_5,2.67] //
plavaṅganakhakoṭibhiḥ kṣatadṛḍhoraso rākṣasāḥ
ityatra dṛḍhoraḥ śabdād , uraḥprabhṛtibhyaḥ kap (Pā_5,4.151) iti kap na kṛtaḥ / grahaṇavatā prātipadikena iti tadantavidheḥ pratiṣedhāt / samāsavākyaṃ tvevaṃ kartavyam ---- kṣataṃ dṛḍhoro yeṣāmiti
avaihīti vṛddhiravadyā // VKal_5,2.69 [*VKal_5,2.68] //
avaihītyatra vṛddhiravadyā / guṇa eva yukta iti
apāṅganetreti lugalabhyaḥ // VKal_5,2.70 [*VKal_5,2.69] //
apāṅge netraṃ yasyāḥ seyampāṅganetretyatra lugalabhyaḥ / amūrdhamastakāt svāṅgādakāme (Pā_6,3.12) iti saptamyā alugvidhānāt
neṣṭhāḥ śliṣṭapriyādayaḥ, puṃvadbhāvapratiṣedhāt // VKal_5,2.71 [*VKal_5,2.70] //
śliṣṭapriyaḥ , viśliṣṭakānta ityādayo neṣṭāḥ / striyāḥ puṃvat ...... (Pā_6,3.34) iti puṃvadbhāvasya priyādiṣu niṣedhāt
dṛḍhabhaktiriti sarvatreti // VKal_5,2.72 [*VKal_5,2.71] //
dṛḍhabhaktirasau jyeṣṭhe
atra pūrvapadasya striyām[k: astriyām] ityavivakṣitatvāt[k: vivakṣitatvāt]
jambulatādayo hrasvavidheḥ // VKal_5,2.73 [*VKal_5,2.72] //
jambulatādayaḥ prayogāḥ katham ? / āha ---- hrasvavidheḥ / iko hrasvo'ṅjo gālavasya (Pā_6,3.61) iti hrasvavidhānāt
tilakādayo'jirādiṣu // VKal_5,2.74 [*VKal_5,2.73] //
tilakādayaḥ śabdā ajirādiṣu draṣṭavyāḥ / anyathā , tilakavatī kanakavatī ityādiṣu matupi , matau bahvaco'najirādīnām (Pā_6,3.119) iti dīrghatvaṃ syāt / kecittu varṇayanti ---- nadyāṃ matup (Pā_4,2.85) iti yo matup tatrāyaṃ vidhiḥ / teṣāṃ matenāmarāvatītyādīnāmasiddhiḥ
niśamya-niśamayyaśabdau prakṛtibhedāt // VKal_5,2.75 [*VKal_5,2.74] //
niśamya -- niśamayyetyetau śabdau śrutvetyetasminnarthe / śameḥ lyapi lyapi laghupūrvāt (Pā_6,4.56) ityayādeśe sati niśamayyeti bhavitavyam , na niśamyeti / āha ---- prakṛtibhedāt / śamerdaivādikasya niśamyeti rūpam / śamo darśane iti curādau ṇici mitsaṃjñakasya niśamayyeti rūpam
saṃyamyaniyamyaśabdau, aṇijantatvāt // VKal_5,2.76 [*VKal_5,2.75] //
kathaṃ saṃyamyaniyamyaśabdau ? / lyapi laghupūrvāt (Pā_6,4.56) iti ṇerayādeśena bhavitavyam / āha ---- aṇijantatvāt / dhātorṇic tu na / gatārthatvāt / yathā ---- vācaṃ niyacchati iti / ṇijarthānayagatau [k: tu] ṇic prayujyata eva / yathā ---- saṃyamayitumārabdhaḥ iti
prapīyeti pīṅaḥ // VKal_5,2.77 [*VKal_5,2.76] //
prapīyetyayaṃ śabdaḥ , pīṅ pāne ityetasya / pivaterhi , na lyapi (Pā_6,4.69) itītvapratiṣedhātprapāyeti bhavati
dūrayatīti bahulagrahaṇāt // VKal_5,2.78 [*VKal_5,2.77] //
dūrayatyavanate vivasvati ityatra dūrayatīti katham ? / ṇāviṣṭhavadbhāve sthūladūra ...... (Pā_6,4.156) ityādinā guṇalopayoḥ kṛtayordavayatīti bhavitavyam / āha ---- bahulagrahaṇāt / pratipadikāddhātvarthe bahulamiṣṭhavacca (Gaṇapāṭha_203) ityatra bahulagrahaṇāt sthūladūra ...... (Pā_6,4.156) ādisūtreṇa yadvihitaṃ tanna bhaviṣyatīti
gacchatīprabhṛtiṣvaniṣedhyo num // VKal_5,2.79 [*VKal_5,2.78] //
harati hi vanarājirgacchatī śyāmabhāvamityādiṣu gacchatīprabhṛtiṣu śabdeṣu , śapśyanornityam iti numaniṣedhyo niṣeddhumaśakyaḥ
mitreṇa goptreti puṃvadbhāvāt // VKal_5,2.80 [*VKal_5,2.79] //
mitreṇa goptrā iti katham ? / goptṛṇā bhavitavyam / iko'ci vibhaktau (Pā_7,3.73) iti numvidhānāt / āha ---- puṃvadbhāvāt / tṛtīyādiṣu bhāṣitapuṃskaṃ puṃvadgālavasya (Pā_7,1.74) iti puṃvadbhāvena goptreti bhavati
vetsyasīti padabhaṅgāt // VKal_5,2.81 [*VKal_5,2.80] //
patitaṃ vetsyasi kṣitau ityatra vetsyasīti na siddhyati / iṭprasaṅgāt / āha ---- padabhaṅgāt siddhyati / vetsyasīti padaṃ bhajyate ---- vetsi , asi / asi ityayaṃ nipātastvamityasminnarthe / kvacidvākyālaṅkāre prayujyate / yathā ----
pārthivastvamasi satyamabhyadhāḥ iti /
kāmayānaśabdaḥ siddho'nādiścet // VKal_5,2.82 [*VKal_5,2.81] //
kāmayāna śabdaḥ siddhaḥ / āgamānuśāsanamanityam iti mukyakṛte , yadyanādiḥ syāt
sauhṛd-daurhṛdaśabdāvaṇi hṛdbhāvāt // VKal_5,2.83 [*VKal_5,2.82] //
suhṛdayadurhṛdayaśabdābhyāṃ yuvādipāṭhādaṇi kṛte , hṛdayasya hṛdbhāvaḥ / ādivṛddhau sauhṛdadaurhṛdaśabdau bhavataḥ / suhṛddurhṛcchabdābhyāṃ yuvādipāṭhādevāṇi kṛte , hṛdbhagasindhvante ...... (Pā_7,3.19) iti hṛdantasya taddhite'ṇi kṛte satyubhayapadavṛddhau satyāṃ sauhārdaṃ dauhārdamiti bhavati
virama iti nipātanāt // VKal_5,2.84 [*VKal_5,2.83] //
rameranudāttopadeśatvāt , nodāttopadeśasya ...... (Pā_7,3.34) ityādinā vṛddhapratiṣedhasyābhāvāt kathaṃ virama iti / āha ---- nipātanāt / etattu yama umarame ityatroparama iti / [k: etattu copalakṣaṇam ----] atantraṃ copasarga iti
uparyādiṣu sāmīpye dvirukteṣu dvitīyā // VKal_5,2.85 [*VKal_5,2.84] //
uparyādiṣu śabdeṣu sāmīpye dvirukteṣu uparyadhyadhasaḥ sāmīpye (Pā_8,1.7) ityanena uparyādiṣu triṣu dvitīyāmreḍitānteṣu iti dvitīyā / vīpsāyāṃ tu dvirukteṣu ṣaṣṭhyeva bhavati ----
uparyupari buddhināṃ carantīśvarabuddhayaḥ
mandaṃ mandamityaprakārārthatve // VKal_5,2.86 [*VKal_5,2.85] //
mandaṃ mandaṃ nudati pavanaḥ (Meghadūta 1.9)
ityatra mandaṃ mandam ityaprakārārthe bhavati / prakārārthatve tu prakāre guṇavacanasya (Pā_8,1.12) iti dvirvacane kṛte karmadhārayavadbhāve ca mandamandamiti prayogaḥ / mandaṃ mandamityatra tu nityavīpsayoḥ (Pā_8,1.4) iti dvirvacanam / anekabhāgātmakasya nuderyadā sarve bhāvā mandatvena vyāptuymiṣṭā bhavanti tadā vīpseti
na nidrādrugiti, bhaṣbhāvaprāpteḥ // VKal_5,2.87 [*VKal_5,2.86] //
nidrādrukkādraveyacchaviruparilasaddhargharo vārivāhaḥ
ityatra nidrādruk iti na yuktaḥ / ekāco baśo bhaṣ ...... (Pā_8,2.37) iti bhaṣabhāvaprāpteḥ / anuprāsapriyaistatvapabhraṃśaḥ kṛtaḥ
niṣpanda iti patvaṃ cintyam // VKal_5,2.88 [*VKal_5,2.87] //
na hyatra patvalakṣaṇamasti / kaskādipāṭho'pyasya na niścitaḥ
nāṅgulisaṅga iti mūrdhanyavidheḥ // VKal_5,2.89 [*VKal_5,2.88] //
mlāyantyaṅgulisaṅge'pi komalāḥ kusumasrajaḥ
ityatra aṅgulisaṅgaḥ iti na yuktaḥ / samāse'ṅguleḥ saṅgaḥ iti mūrdhanyavidhānāt
tenāvantisenādayaḥ pratyuktāḥ // VKal_5,2.90 [*VKal_5,2.89] //
tena aṅgulisaṅge ityanena avantisenaḥindusenaḥ evamādayaḥ śabdaḥ pratyuktāḥ pratyākhyātāḥ / suṣāmādiṣu ca (Pā_8,3.98) eti saṃjñāyāmagāt (Pā_8,3.99 ga.) iti mūrdhanyavidhānāt
nendravāhane ṇatvam; āhitatvasyāvivakṣitatvāt // VKal_5,2.91 [*VKal_5,2.90] //
kuthena nāgendramivendravāhanam ityatra indravāhana śabde vāhanamāhitāt (Pā_8,4.8) iti ṇatvaṃ na bhavati / āhitatvasyāvivakṣitatvāt / svasvāmibhāvamātraṃ hyatra vivakṣitam / tena siddham indravāhanam iti
Original text: Kāvyālaṃkārasūtra with Vṛtti · Edition: Kāvyālaṅkāra sūtra / of ācārya Vāmana ; with the Kāvyālaṅkārakāmadhenu Sanskrit commentary of Śrī Gopendra Tripurahara Bhūpāla edited with Hindī transalation by Bechana Jhā ; introduction by Rewāprasāda Dwivedī. -- 2nd ed. Varanasi : Caukhambha Sanskrit Sansthan , 1976. (The Kashi Sanskrit Series ; 209) · Data entry Masahiro Takano · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0