કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 12

ઇતિ શ્રીકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તાવાલઙ્કારિકે ચતુર્થેઽધિકરણે તૃતીયોધ્યાયઃ । સમાપ્તં ચેદમાલઞ્કારિકં ચતુર્થમધિકરણમ્ ।
================================================================
અથ પઞ્ચમોઽધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ
સમ્પ્રતિ કાવ્યસમયં શબ્દશુદ્ધિં ચ દર્શયિતું પ્રાયોગિકાખ્યમધિકરણમારભ્યતે । તત્ર કાવ્યસમયસ્તાવદુચ્યતે ।
નૈકં પદં દ્વિઃ પ્રયોજ્યં પ્રાયેણ
એકં પદં ન દ્વિઃ પ્રયોજ્યં પ્રાયેણ બાહુલ્યેન । યથા ---- પયોદપયોદ ઇતિ । કિઞ્ચિદિવાદિપદં દ્વિરપિ પ્રયોક્તવ્યમિતિ । યથા ---- સન્તઃ સન્તઃ ખલાઃ ખલાઃ

નિત્યા સંહિતૈકપદવત્પાદેષ્વર્ધાન્તવર્જમ્
નિત્યં સંહિતાપાદેષ્વેકપદવદેકસ્મિન્નિવ પદે । તત્ર હિ નિત્યાસંહિતેત્યાન્નાયઃ । યથા ---- સ,ન્હિતૈકપદે નિત્યા ધાતૂપસર્ગયોઃ ઇતિ । અર્ધાન્તવર્જમર્ધાન્તં વર્જયિત્વા

ન પાદાન્તલઘોર્ગુરુત્વં ચ સર્વત્ર
પાદાન્તલઘોર્ગુરુત્વં પ્રયોક્તવ્યમ્ । ન સર્વત્ર , ન સર્વસ્મિન્ વૃત્ત ઇતિ । યથા ----
યાસાં બલિર્ભવતિ મદ્ગૃહદેહલીનાં
હંસૈશ્ચ સારસગણૈશ્ચ વિલુપ્તપૂર્વઃ ।
તાસ્વેવ પૂર્વબલિરૂઢયવાઙ્કુરાસુ
બીજાઞ્જલિઃ પતતિ કીટમુખાવલીઢઃ ॥
એવંપ્રાયેષ્વેવ વૃત્તેષ્વિતિ । ન પુનઃ ----
વરૂથિનીનાં રજસિ પ્રસર્પતિ સમસ્તમાસીદ્વિનિમીલિતં જગત્ ।
ઇત્યાદિષુ । ચકારોઽર્ધાન્તવર્જમિત્યસ્યાનુકર્પણાર્થઃ

ન ગાદ્યે સમાપ્તપ્રાયં વૃત્તમ્, અન્યત્રોદ્ગતાદિભ્યઃ સંવાદાત્
ગદ્યે સમાપ્તપ્રાયં વૃત્તં ન વિધેયમ્ । શોભાભ્રાંશત્ । અન્યત્રોદ્ગતાદિભ્યો વિષમવૃત્તેભ્યઃ સંવાદાદ્ ગદ્યેનેતિ

ન પાદાદૌ ખલ્વાદયઃ
પાદાદૌ ખલ્વાદયઃ શબ્દા ન પ્રયોજ્યાઃ । આદિશબ્દઃ પ્રકારાર્થઃ । યેષામાદૌ પ્રયોગો ન શ્લોષ્યતિ તે ગૃહ્યન્તે । ન પુનર્વતહેતપ્રભૃતયઃ

નાર્ધે કિઞ્ચિત્સમાપ્તં વાક્યમ્
વૃત્તસ્યાર્થે કિઞ્ચિદસમાપ્તપ્રાયં ન પ્રયોક્તવ્યમ્ । યથા ----
જયન્તિ તાણ્ડવે શમ્ભોર્ભઙ્ગુરાઙ્ગુલિકોટયઃ ।
કરાઃ કૃષ્ણસ્ય ચ ભુજાશ્ચક્રાંશુકપિશત્વિષઃ ॥

ન કર્મધારયો બહુવ્રીહિપ્રતિપત્તિકરઃ
બહુબ્રીહિપ્રતિપત્તિં કરોતિ યઃ કર્મધારયઃ સ ન પ્રયોક્તવ્યઃ । યથા ----
અધ્યાસિતશ્ચાસૌ તરુશ્ચાધ્યાસિતતરુઃ ઇતિ

તેન વિપર્યયો વ્યાખ્યાતઃ
બહુવ્રીહિરપિ અક્ર્મધારયપ્રતિપત્તિકરો ન પ્રયોક્તવ્યઃ । યથા ----
વીરાઃ પુરુષા યસ્ય સ વીરપુરુષઃ ।
કલો રવો યસ્ય સ કલરવઃ । ઇતિ

સંભાવ્યનિષેધનિવર્તને દ્વૌ પ્રતિષેધૌ
સમ્ભાવ્યસ્ય નિષેધસ્ય નિવર્તને સ્વૌ પ્રતિષેધૌ પ્રયોક્તવ્યૌ યથા ----
સમરમૂર્ધનિ યેન તરસ્વિના ન ન જિતો વિજયી ત્રિદશેશ્વરઃ ।
સ ખલુ તાપસબાણપરમ્પરાકવલિતક્ષતજઃ ક્ષિતિમાશ્રિતઃ ॥

વિશેષણમાત્રપ્રયોગો વિશેષ્યપ્રતિપત્તૌ
વિશેષ્યસ્ય પ્રતિપત્તૌ જાતાયાં વિશેષણમાત્રસ્યૈવ પ્રયોગઃ । યથા (રઘુવંશ 3.9) ----
નિધાનગર્ભામિવ સાગરામ્બરામ્
અત્ર હિ પૃથિવ્યા વિશેષણમાત્રમેવ પ્રયુક્તમ્ । એતેન
ક્રુદ્ધસ્ય તસ્યાથ પુરામરાતેર્લલાટપટ્ટાદુદગાદુદૈચિઃ ।
ગિરેસ્તડિત્વાનિવ તાવદુચ્ચકૈર્જવેન પીઠાદુદતિષ્ઠદચ્યુતઃ ।
ઇત્યાદયો [ક્: પ્રયોગા] વ્યાખ્યાતાઃ

સર્વનામ્નાનુસંધિર્વૃત્તિચ્છન્નસ્ય
સર્વનામ્નાનુસન્ધિરનુસન્ધાનં પ્રત્યવમર્શઃ । વૃત્તિચ્છન્નસ્ય વૃત્તૌ સમાસે છન્નસ્ય ગુણીભૂતસ્ય । યથા ----
તવાપિ નીલોત્પલપત્રચક્ષુષો મુખસ્ય તદ્રેણુસમાનગન્ધિનઃ । ઇતિ

સંબન્ધસંબન્ધેઽપિ ષષ્ઠી ક્વચિત્
સમ્બન્ધેન સન્બન્ધઃ સમ્બન્ધસમ્બન્ધસ્તસ્મિન્ ષષ્ઠી પ્રયોજ્યા ક્વચિત્ , ન સર્વત્રેતિ । યથા કમલસ્ય કન્દઃ ઇતિ । કમલેન સંબદ્ધા કમલિની તસ્યા કન્દઃ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । તેન કદલીકાણ્ડાદયો વ્યાખ્યાતાઃ

અતિપ્રયુક્તં દેશભાષાપદમ્
અતીવ કવિભિઃ પ્રયુક્તં દેશભાષાપદં પ્રયોજ્યમ્ । યથા ----
યોષિદિત્યભિલલાષ ન હાલામ્ ઇત્યત્ર હાલા ઇતિ દેશભાષાપદમ્ । અનતિપ્રયુક્તં તુ ન પ્રયોજ્યમ્ । યથા ----
કઙ્કેલીકાનનાલીરવિરલવિલસત્પલ્લવા નર્તયન્તઃ ઇત્યત્ર કઙ્કેલી પદમ્

લિઙ્ગાધ્યાહારૌ
લિઙ્ગં ચાધ્યાહારશ્ચ લિઙ્ગાધ્યાહારાવતિપ્રયુક્તૌ પ્રયોજ્યાવિતિ । યથા ----
વત્સે ! મા બહુ નિઃશ્વસીઃ કુરુ સુરાગણ્ડૂપમેકં શનૈઃ ઇત્યાદિષુ ગણ્ડૂષશબ્દઃ પુંસિ ભૂયસા પ્રયુક્તો , ન સ્ત્રિયામ્ આમ્નાતોઽપિ સ્ત્રીત્વં । અધ્યાહારો યથા ----
મા ભવન્તમનલઃ પવનો વા વારણો મદકલઃ પરશુર્વા ।
વાહિનીજલભરઃ કુલિશં વા સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ લતયા સહ વૃક્ષ ! ॥
અત્ર હિ અધાક્ષીત્[ક્: ધાક્ષીત્] ઇત્યાદીનામધ્યાહારોઽન્વયપ્રયુક્તઃ

લક્ષણાશબ્દાશ્ચ
લક્ષણાશબ્દાશ્ચાતિપ્રયુક્તાઃ પ્રયોજ્યાઃ । યથા દ્વિરેફરોદરશબ્દૌ ભ્રમરચક્રવાકાર્થૌ લક્ષણાપરૌ । અનતિપ્રયુક્તાશ્ચ ન પ્રયોજ્યાઃ । યથા ---- દ્વિકઃ કાક ઇતિ

ન તદ્બાહુલ્યમેકત્ર
તેષાં લક્ષણાશબ્દાનાં બાહુલ્યમેકસ્મિન્ વાક્યે ન પ્રયોજ્યમ્ । શક્યતે હ્યેકસ્યાવાચકસ્ય વાચકવદ્ભાવઃ કર્તું , ન બહૂનામિતિ

સ્તનાદીનાં દ્વિત્વાવિષ્ટા જાતિઃ પ્રાયેણ
સ્તનાદીનાં દ્વિત્વાવિષ્ટા દ્વિત્વાધ્યાસિતા જાતિઃ પ્રાયેણ બાહુલ્યેને તિ । યથા ---- સ્ત્રીણાં ચક્ષુઃ ઇતિ ।
અથ કથં દ્વિત્વાવિષ્ટત્વં જાતેઃ ? । તદ્ધિ દ્રવ્યે , ન જાતૌ । અતદ્રૂપત્વાજ્જાતેઃ । ન દોષઃ ; તદતદ્રૂપત્વાજ્જાતેઃ[ક્: તદ્રૂપત્વાજ્જાતેઃ] । કથં તદતદ્રૂપત્વં[ક્: તદ્રૂપત્વં] જાતેઃ ? । તદ્ધિ જૈમિનીયા જાનન્તિ[ક્: જૈના જાનાન્તિ] । વયં તુ લક્ષ્યસિદ્ધૌ સિદ્ધપરમતામુવાદિનઃ । ન ચૈવમતિપ્રસઙ્ગઃ । લક્ષ્યાનુસારિત્વાન્ન્યાયસ્યેતિ । એવમન્યાપિ વ્યવસ્થોહ્યા