Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Chapter 5

iha khalu śabdānāmanekārthānāṃ yugapadanekārthavivakṣāyāṃ dvayī gatiḥ arthabhedena tāvacchabdā bhidyante iti bhaṭṭodbhaṭasya siddhāntaḥ /
tatrārthabhedena bhidyamānāḥ śabdāḥ kecittantreṇa prayoktuṃ śakyāḥ kecinna /
yeṣāṃ halasvarasthānaprayatnādīnāṃ sāmyaṃ te tantreṇa prayoktuṃ śakyante /
yatra tu halāmekatvānekatvarūpatvātsvarāṇāṃ codāttatvānudāttatvādinā sthānānāṃ cauṣṭhyadantyauṣṭhatvādinā prayatnānāṃ ca laghutvālaghutvādinā bhedasteṣāṃ tantreṇa prayogaḥ kartumaśakyaḥ /
sādhāraṇarūpatvāttantrasya /
taduktam----
'sādhāraṇaṃ bhavettantram'iti /
evaṃ cāvasthite ye tantreṇoccārayituṃ śakyante te ekaprayatnoccāryāḥ /
tadbande satyarthaśleṣo bhavati /
taduktam----
ekaprayatnoccāryāṇāmiti /
tathā ye teṣāmevaikaprayatnoccāryāṇāṃ śabdānāṃ chāyāṃ sādṛśyaṃ bibhrati tadupanibandhe ca śabdaśliṣṭam /
śabdāntare uccāryamāṇe sādṛśyavaśenānuccāritasyāpi śabdāntarasya śliṣṭatvāt /
taduktam---tacchāyāṃ caiva bibhratām /
svaritādiguṇairbhinnairbandhaḥ śliṣṭamiti /
tathā---śabdoktiviśiṣṭaṃ tatpratīyatāmiti /
etacca śliṣṭaṃ dvividhamapyupamādyalaṅkārapratibhotpādanadvāreṇālaṅkāratāṃ pratipadyate /
ato 'nenānavakāśatvāt svaviṣaye 'laṅkārāntarāṇyapodyante, teṣāṃ viṣayāntare sāvakāśatvāt /
taduktam----
alaṅkārāntaragatāṃ pratibhāṃ janayatpadaiḥ /
dvividhairiti /
alaṅkārāntarāṇāmatra pratibhāmātraṃ na tu padabandha ityarthaḥ /
tadevaṃ śabdaśliṣṭamarthaśliṣṭaṃ ca lakṣitam /
tasyodāharaṇam---
svayaṃ ca pallavātāmrabhāsvatkaravirājinī /
prabhātasandhyevāsvāpaphalalubdhehitapradā // UKss_4.*15 //
indukāntamukhī snigdhamahānīlaśiroruhā /
muktāśrīstrījagadratnaṃ padmarāgāṅghripallavā // UKss_4.*16 //
apārijātavārtāpi nandanaśrīrbhuvi sthitā /
abindusundarī nityaṃ galallāvaṇyabindukā // UKss_4.*17 //
na kevalaṃ tvaṃ himādrerevaṃvidhasya sutā yāvatsvayaṃ caivaṃprakāreti ca śabdaḥ /
atra bhagavatī kisalayavadātāmrau
bhāsvantau dīptimantau yau karau hastau tābhyāṃ virājate /
prabhātasandhyā tu pallavavadātāmrairbhāsvata ādityasya karairmayūkhairvirājate /
atra cobhayatrāpi halādanāṃ sāmyam /
atastantreṇoccāraṇasaṃbhavādayamarthaśleṣaḥ /
asvāpaphalalubdhe hitapradetyatra tu bhagavatīpakṣe asvāpaṃ sukhenāptuṃ yanna śakyate phalaṃ tatra ye lubdhāstebhya īhitamīpsitaṃ pradadātītyarthaḥ /
prabhātasandhyāpakṣe tu svāpasya nidrānubhavasya yatphalaṃ śramanivṛttilakṣaṇaṃ tatra yo na lubdhaḥ sandhyopāsanapravṛttatvāttadviṣayaṃ hitamadṛṣṭaṃ samarpayatītyevaṃvidhetyarthaḥ /
atra ca pūrvasminpakṣe aikapadyāt (pā. a. 6 / 2 / 144) thāthādisvareṇāntodāttatvam /
uttaratra punarasvāpaphalalubdhe iti hitapradeti ca anayorbhinnapadatvānnānāsvaratvam /
asvāpaphalalubdha ityasya "tatpuruṣe tulyārtheti"(pā. a. 6 / 2 / 2)
pūrvapadaprakṛtisvareṇādyutāttatvāt /
hitapradetyasya tu (pā. a. 6 / 2 / 144) yathādisvareṇāntodāttatvāt /
tenātra svarabhedaḥ /
asvāpeti akārasya phalalubdhe iti ca ekārasya ubhayoḥ pakṣayoryathāyogaṃ lāghavālāghavābhyāṃ prayatnabhedo 'pi /
atastantreṇoccārayitumaśakyatā /
ekasmiṃstvatra śabde samuccarite śabdāntarasya tatsādṛśyātpratipattiḥ /
ato 'yaṃ śabdaśleṣaḥ /
etayośca dvayorapyarthaśleṣaśabdaśleṣayorupamāpratibhotpattihetutvam /
prabhātasandhyā hyatropamānam /
bhagavatī upameyā /
ivaśabdaścopamānopameyabhāvaṃ dyotayati /
śabdavyatirekeṇa tu sādhāraṇo dharmor'thādhikaraṇo 'tra na vidyate /
tena neyamupamā apitu śleṣa upamāpratibhotpattihetuḥ /
indukāntamukhītyatra bhagavatī candravatsundaraṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tathāvidhā /
tathā snigdhadīrghakṛṣṇakeśī /
muktā parityaktā aśrīraśobhā yayā sā tathāvidhā /
trailokyotkṛṣṭā ca /
tathā padmavat kamalavat rāgo lauhityaṃ yayostathāvidhau pādapallavau yasyāsatadrūpā /
yadā tvasau bhagavatī rūpakapratibhotpattinibandhanena śleṣeṇa trailokyodaravartimāṇikyasaṃbhārarūpatayā rūpyate tadā prakṛtor'thaścandrakāntendranīlamauktikaśobhāpadmarāgairavacchāditarūpatayā pratīyate, sākṣādevaṃvidharatnamayāvayavayogitvāt tribhuvanodarāntargataratnasamṛddhirūpeti /
atra ca muktāśrīrityatra svarabhedo vidyate /
bahuvrīhipakṣe"bahuvrīhau prakṛtyeti"pūrvapadaprakṛtisvaratvāt /
tatpuruṣe tu samāsāntodāttatvāt /
śiṣṭānāṃ tu śabdānāṃ svarabhedo nāsti /
prayatnagurutvāgurutve tu trijagadratnaśabdavyatirikteṣu tattadvarṇaviṣayatayā vidyete /
tena tatra śabdaśleṣatā /
trijagadratnaśabdasya tūbhayatrāpi kasyacidviśeṣasyāvidyamānatvādarthaśleṣatvam /
apārijātavārtāpītyatra bhagavatyajātaśatrutvādapagataśatrusamūhavārtā tadīyā ca śobhā sarvasya cittamāvarjayatītyato nandanā śrīryasyāstathāvidhā /
udakamadhyavartitayā ca yo 'sau apsu udake pratabimbita industadvatsundarī /
nityaṃ ca galallāvaṇyapravāhā /
yadā tvasau bhagavatī nandanaśrīśabdasya devodyānaśobhālakṣaṇārthāntarābhidhāyatvādrūpakapritibhotpattinibandhanena śleṣeṇaitadbhāvamāpadyate tadā tatsamāśrayatvena apārijātavārtāpītyādipadaparyālocanayā virodhapratibhāhetoraparasyāpi śleṣasyāvirbhāvo bhavati /
na khalu devodyānaśobhā avidyamānapārijātākhyavṛkṣaviśeṣavṛttāntā bhavati /
na cāsau bhūmau tiṣṭhati /
abindusundarītyatra tu bindubhiryasyāḥ saundaryaṃ nāsti tasyāḥ kathaṃ lāvaṇyabindavaḥ prasareyuriti virodhapratapattihetuḥ śleṣaḥ /
apārijātavārtāpītyatrāpyapagatā arijātavārteti bahuvrīhau prakṛtyeti pūrvapadaprakṛtisvaratvam /
tatpuruṣapakṣetvantodāttatvam /
abindusundarītyatra abinduvatsandarītyupamānatvā "tatpuruṣe tulyārtho"tyabinduśabdasya prakṛtisvaraḥ /
tasya ca saptamyantapūrvapadatvādanenaiva sūtreṇa prakṛtisvareṇādyudāttatvam /
abindusundarītyatra tvavyayatvānnañaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvena tadeva /
tenātra svarabhedasyābhāvaḥ /
prayatnabhedakṛtāttu cakāravaicitryācchabdaśleṣatā //
iti mahāśrīpratīhārendurājaviracitāyāmudbhaṭālaṅkārasārasaṃgrahalaghuvṛttau caturtho vargaḥ //
5
atha pañcamo vargaḥ /
apahnutiṃ viśeṣoktiṃ virodhaṃ tulyayogitām /
aprastutapraśaṃsā ca vyājastutividarśane

upameyopamāṃ caiva sahoktiṃ saṃkaraṃ tathā /
parivṛttiṃ ca jagaduralaṅkārānpare girām

apahnutiḥ-----
apahnutirabhīṣṭā ca kiñcidantargatopamā /
bhūtārthāpahnavenāsyā nibandhaḥ kriyate budhaiḥ

yatra bhūtaṃ vidyamānamupameyalakṣaṇamarthamapahnutyopamānarūpāropeṇopamānopameyabhāvo.......................... tiralaṅkāraḥ /
atra ca prākaraṇikasya
vidyamānasyārthasya ...............................yadvidyamāno 'sphuṭena rūpeṇopamānopameyabhāvaścakāstītyuktam----
kiñcidantargatopameti /
tasyā udaharaṇam-----
etaddhi na tapaḥ satyamidaṃ hālāhalaṃ viṣam /
viśeṣataḥ śaśikalākomalānāṃ bhavādṛśām // UKss_5.*1 //
atra prākaraṇikasya tapasaḥ svarūpamapahnutya hālāhalaviṣaviśeṣarūpatādhyāropeṇa tatsādṛśyamavagamitam /
taccātra hālāhalaviṣasādṛśyamupameyasyāpahnutatvānna sphuṭarūpam /
hālāhalākhyo viṣabhedo yaḥ śīghraṃ vyāpādayati /
viśeṣoktiḥ-----
yatsāmagrye 'pi śaktīnāṃ phalānutpattibandhanam /
viśeṣasyābhidhitsātastadvaśeṣoktirucyate

śaktīnāṃ kārakāṇāṃ sāmagrye 'pi avikalatve yaḥ kriyāphalasya kiñcidviśeṣamavagamayitumanutpatterupanibandhaḥ sā viśeṣoktiḥ /
tasyāśca dvaubhedau /
kvacitkhalu kāraṇasāmagrye 'pi yatkāryaṃ notpadyate tasyānutpattau svakaṇṭhena nimittamupādīyate, kvacittvarthasāmarthyādavagamyate tadāha---
darśitena nimittena nimittādarśanena ca /
tasyā bandho dvidhā lakṣye dṛśyate lalitātmakaḥ

adarśanamanupādānam /
tatra dvitīyasya bhedasyodāharaṇam-----
maharddhini gṛhe janma rūpaṃ smarasuhṛdvayaḥ /
tathāpi na sukhaprāptiḥ kasya citrīyate na dhīḥ // UKss_5.*2 //
atra dhanasaṃbhārayogaḥ surūpatvaṃ yauvanaṃ ceti yānyetāni sukhaprāptau kāraṇānyavikalāni tatsadbhāve 'pi kriyāphalabhūtāyāḥ sukhaprāpteranutpattirupanibaddhā /
pūrvoktānāṃ sukhahetūnāṃ vismayavibhāvanātmakaviśeṣakhyāpanāya /
atra ca nimittaṃ khakaṇṭhenānupāttamapyarthasāmarthyādavagamyate /
vidhivaidhuryādirūpaśabdo 'tra śarīrasya rūpamātrāvyabhicāritvādrūpaprakarṣatātparyeṇopāttaḥ /
smarasuhṛdvayo yauvanam /
yauvane hi manmathābhimukhībhavati /
ādyabhedodāharaṇaṃ tu----
itthaṃ visaṃṣṭhulaṃ dṛṣṭvā tāvakīnaṃ viceṣṭitam /
nodeti kimapi praṣṭu satvarasyāpi me vacaḥ // UKss_5.*3 //
atra praśnatvarālakṣaṇakāraṇasadbhāve 'pi praśnavacaso 'nutpattirupanibaddhā /
tayā ca praśnavacanakāraṇasya vismayavibhāvanākhyo viśeṣo 'vagamyate /
atra ca nimittaṃ bhagavatīgativisaṃṣṭhulaceṣṭitadarśanaṃ svakaṇṭhenopāttam //
virodhaḥ-----
guṇasya vā kriyāyā vā viruddhānyakriyāvacaḥ /
yadviśeṣābhidhānāya virodhaṃ taṃ pracakṣate

yatra kavinā guṇasya vā kriyāyā vā athavā dvirvāśabdasyopāttatvāt dravyasya viruddho 'nyaḥ padārthaḥ sajātīyo vijātīyo vā vacasā svapratibhāprasūtena varṇanikātmanā kriyate kañcidviśeṣamavagamayituṃ sa virodhākhyo 'laṅkāraḥ /
guṇakriyādravyāṇāmutprekṣālaṅkāralakṣaṇavyākhyānasamaye svūrūpamuktam /
kriyā kāraṇamutpādanaṃ, ttpradhānaṃ vacaḥ kriyāvacaḥ /
kavipratibhayā khalu purāṇaprajāpatinirmitaśuṣkaparuṣapadārthavilakṣaṇāḥ sarasāḥ padārthāḥ abhinavā eva nirmīyante /
ataḥ kriyāvaca ityuktam /
tasyodāharaṇam----
yadvā māṃ kiṃ karomyeṣa vācālayati vismayaḥ /
bhavatyāḥ kvāyamākāraḥ kvedaṃ tapasi pāṭavam // UKss_5.*4 //
atra yadetatpūrvamupakrāntaṃ vaco me nodetīti tasyākṣepo yadvetikṛtaḥ /
kiṃvā karomi vismayavācālitaḥ san bravīmi bhavatyāḥ kvate /
eṣa vismayo māṃ vācālayatīti saṃbandhaḥ /
atrākṛteḥ sukumārāyāḥ pāṭavasya ca kaṭhinakāyasādhyasya virodho bhagavatīniṣṭhatvenopanibaddhaḥ /
tena ca vismayavibhāvanākhyo viśeṣo 'tra khyāpyate /
ayaṃ cāsiddhasvabhāvadharmaniṣṭhatvādguṇavirodhaḥ /
evaṃ sādhyasvabhāvadharmaniṣṭhe 'pi kriyāvirodhe udāhāryam /
tathā dravyavirodhe guṇakriyāvirodhe guṇadravyavirodhe kriyādravyavirodhe ca //
tulyayogitā-----
upamānopameyoktiśūnyairaprastutairvacaḥ /
sāmyābhidhāyi prastāvabhāgbhirvā tulyayogitā

aprastutānāmeva vā yatra sāmyamabhidhīyate sā tulyayogitā /
ata eva prākaraṇikāprākaraṇikobhayārthaniṣṭhatvābhāvāttatropamānopameyoktiśūnyatvaṃ prastāvabhāgbhiḥ prastutaiḥ sāmyābhidhāyi vaca iti saṃbandhaḥ /
tasyāḥ pūrvabhedasyodāharaṇam-----
tvadaṅgamārdavaṃ draṣṭuḥ kasya citte na bhāsate /
mālatīśaśabhṛllekhākadalīnāṃ kaṭhoratā // UKss_5.*5 //
tvaccharīrasaukumāryadarśinaḥ kasyeva cetasi mālatyādīnāṃ kāṭhinyaṃ na bhāsata ityarthaḥ /
atra mālatyādīnāmaprākaraṇikānāmevārthānāṃ kaṭhoratvalakṣaṇaṃ sāmyamupanibaddham /
draṣṭuriti tṛn /
tadyoge ca tvadaṅgamārdavamiti "na lokāvyayaniṣṭhe'ti ṣaṣṭhīniṣedhaḥ /
dvitīyabhedasyodāharaṇam----
yogapaṭṭo jaṭājālaṃ tāravītvaṅmṛgājinam /
ucitāni tavāṅgasya yadyamūni taducyatām // UKss_5.*6 //
atra prākaraṇikānamapi yogapaṭṭādīnāṃ bhagavatīśarīre saṃsparśanaucityalakṣaṇaḥ samāno dharmo nibaddhaḥ /
tāravītvak valkalam /
aṅgasya śarīrasya /
aprastutapraśaṃsā----
adhikārādapetasya vastuno 'nyasya yā stutiḥ /
aprastutapraśaṃseyaṃ prastutārthanubandhinī

adhikārādupavarṇanāvasarādapagatasya prākaraṇikādaparasya vastuno yatropanibandhaḥ sā aprastutapraśaṃsā /
na caivamapi tasyā unmattapralāpaprakhyatā, yataḥ sā kenacitsvājanyena prastutamarthamanubadhnati /
taduktam---prastutārthānubandhinīti /
tasyā udāharaṇam-----
yānti svadeheṣu jarāmasaṃprāptopabhoktṛkāḥ /
phalapuṣparddhibhājo 'pi durgadeśavanaśriyaḥ // UKss_5.*7 //
atra kṛcchreṇa gantuṃ śakyate yasmindeśe tadgatakānanānāṃ śobhā aprākaraṇikya eva svadehajarjaratayopavarṇitāḥ /
tābhiśca sādṛśyaṃ svājanyena bhagavatīceṣṭitamupameyabhūtaṃ evaṃvidharūpatayāvagamyate /
durgeti "suduroradhikaraṇa"iti ḍapratyayaḥ //
vyājastutiḥ----
śabdaśaktisvabhāvena yatra nindeva gamyate /
vastutastu stutiśceṣṭā vyājastutirasau matā

yatra śabdānāmabhidhāyakānāṃ yā śaktirarthapratyāyanautsukyaṃ tasyā yaḥ svabhāvo niyatārthaniṣṭhatvātmakastena nindā gamyate iva natvasau nindaiva /
padārthaparyālocanasāmarthyotthāyāṃ stutau vākyārthībhūtāyāmavāntaravākyārthatvāt /
ata evāha----
vastutastu stutiśceṣṭeti /
vastuta ityarthasāmarthyādityarthaḥ /
tatra vyājastutirnāmālaṅkāro bhavati /
nindāvyājena hi sā stutiḥ /
ato vyājastutiḥ /
tasyā udāharaṇam-----
dhigananyopamāmetāṃ tāvakīṃ rūpasaṃpadam /
trailokye 'pyanurūpo yadvarastava na labhyate // UKss_5.*8 //
atra yadetaddhigvādopahatatvaṃ rūpasaṃpadaḥ sākṣācchabdavyāpāreṇa spṛṣṭaṃ na tatsvātmaparyavasitaṃ, arthasāmarthyotthalokottarabhagavatīrūpotkarṣapratipādanaparyavasitatvāt /
atastasyāvāntaravākyārthatā /
teneyaṃ vyājastutiḥ /
nindāvyājena rūpotkarṣasya stūyamānatvāt /
dhigananyopamāmi "tyubhasarvatasoḥ kārye"ti dvitīyā //
vidarśanā----
abhavanvastusaṃbandho bhavanvā yatra kalpayet /
upamānopameyatvaṃ kathyate sā vidarśanā

yatra padārthānāṃ saṃbandhaḥ svayamanupapadyamānaḥ sannupamānopameyabhāve paryavasyati athavā upamānopameyabhāvakalpanayā svātmānamupapādayati tatra vidarśanā, viśiṣṭasyārthasya upamānopameyabhāvātmakasyopadarśanāt /
tasyā udāharaṇam----
vinocitena patyā ca rūpavatyapi kāminī /
vidhuvandhyavibhāvaryāḥ prabibharti viśobhatām // UKss_5.*9 //
vidhuścandraḥ /
vibhāvarī rātriḥ /
atra rajanikararahitavibhāvarīviśobhatvasya yadetatkarmatvaṃ tatkāminīkartṛkāyāṃ bharaṇakriyāyāṃ na samanvayaṃ gacchati /
na hyanyasya saṃbandhinīṃ viśobhāmanyo bibharti /
ataḥ padārthasamanvayasyātrānupapattiḥ /
upamānopameyabhāvastvatra vākyārthaviśrāntisthānaṃ kṛṣṇarātrivadviśobhatāṃ bibhartiti /
evametadbhavati vastvasaṃbandhe upamānopameyabhāvakalpanāyāmudāharaṇam /
yatra tu padārthasamankya upamānopameyabhāvakalpanayā svātmānamupapādayati tasya vidarśanābhedasyodāharaṇamudbhaṭapustake na dṛśyate /
tasya tu bhāmahodatamidamudāharaṇam---
ayaṃ mandadyutirbhāsvānastaṃ prati yiyāsati /
udayaḥ patanāyeti śrīmato bodhayannarān //
iti
tatra prathamodayasamayavijṛmbhamāṇasvakāntirahitasaya bhāsvato yadetadastamayaunmukhyaṃ tadupetasya śrīmataḥ prayojyakartṝn prati pātāvasānodayakarmake 'vabodhe tatsamarthācaraṇalakṣaṇaṃ hetukartṛtvamupanibaddham /
tathāvidhaṃ khalu bhāsvantaṃ paśyantaḥ śrīmanto budhyante bhāsvata iva sarvasyodayaḥ pātāvasāna iti /
tāṃścāsau tathāvabudhyamānān svāvasthopadarśanena prayuṅkte yathā mamāyamudayaḥ pātāvasānastathā bhavatāmapīti /
atra ca preṣaṇādhyeṣaṇayorabhāvāttatsamarthācaraṇalakṣaṇa eva prayojakavyāpāraḥ kārīṣo 'dhyāpayati bhikṣā vāsayatīti yathā /
tena ca prayojyaprayojakabhāvena svātmānamupapādayitumupamānopameyabhāva ākṣiptaḥ he śrīmanto yathā mamāyamudayaḥ patanāya tadvadbhavatāmapīti yūyaṃ budhyadhvamiti /
tenātra prayojyaprayojakabhāvalakṣaṇena padārthasamanvayena svātmopapādanāyopamānopameyabhāvasyākṣepāt dvitīyo vidarśanāyā bhedaḥ //
saṃkaraḥ----
sa ca caturvidhaḥ saṃdehaśabdārthavartyalaṅkāraikaśabdābhidhānānugrāhyānugrāhakabhedena /
tatra saṃdehasaṃkarastāvat---
anekālaṅkriyollekhe samaṃ tadvṛttyasaṃbhave /
ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāve ca saṃkaraḥ

anekasyālaṅkārasyollekhe cetasyupārohe saṃdehasaṃkaro bhavati, na tvekaśabdābhidhānasaṃkarādāvapi anekālaṅkārollekhaḥ saṃbhavati /
yathā---
murārinirgatā nūnaṃ narakapratipanthinī /
tavāpi mūrghni gaṅgeva cakradhārā patiṣyati //
atra hyupamānopameyabhāvastatpratibhāhetuśca śleṣo 'nekālaṅkāra ullikhyate /
upamānopameyabhāve tāvat
gaṅgopamānam /
cakradhārā upameyā /
murārinirgatatvaṃ sādhāraṇo dharmaḥ /
śleṣastvatra narakapratipanthiśabdādātmānaṃ labhate /
ekatra hi narako dānavaḥ /
aparatra tvavīcyādiḥ /
etau ca dvāvalaṅkārāvekasminnivaśabde 'nupraviśataḥ /
na hyupamānopameyabhāvastatpratibhāheturvā śleṣaḥ samāsādyabhāve ivaśabdādimantareṇa svarūpaṃ pratilabhate /
tenātra dvāvalaṅkārā vekasminvācake iva śabde 'nupraviṣau /
yadi cānekālaṅkārollekhe sati saṃdehasaṃkarastata evamādāvapyanekālaṅkārollekhasya saṃbhavātsaṃdehasaṃkaraprasaṅga ityāśaṅkyoktam---samaṃ tadvṛttyasaṃbhava iti /
tasyānekasyālaṅkārasya samaṃ yugapadyadi vṛttirvyāpāro 'laṅkāryālaṅkaraṇātmako na saṃbhavatītyarthaḥ /
pūrvokte tūdāharaṇe murārinirgateti sādhāraṇadharmopādānānnarakapratipanthinīti ca śleṣapadopadarśanānnānekasyālaṅkārasya yugapadvṛtterasaṃbhavaḥ /
tena tatra na saṃdehasaṃkaratā /
nanu yadyanekālaṅkārolleke yugapadvṛttyasaṃbhave ca saṃdehasaṃkaratvam /
eva sati yatra pratibhāmātreṇānekasminnalaṅkāre ullikhyamāne yasya sādhakaṃ pramāṇamasti sa upādīyate /
yasya tu bādhakaṃ pramāṇaṃ vidyate sa tyajyate /
tatrāṣyanekālaṅkārollekhasya samaṃ tadvṛttyasaṃbhavasya ca saṃbhavātsaṃdehasaṃkaratvaṃ prasajjatītyāśaṅkyoktam---ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāve ceti /
nyāyaḥ sādhakaṃ pramāṇam /
doṣo bādhakaṃ pramāṇam /
yatrānekālaṅkārollekhe yugapadvṛttyasaṃbhave ca ekatarasya grahaṇe sādhakabādhake pramāṇe samastavyastatayā na vidyete tatra saṃdehasaṃkaraḥ /
tena nāniṣṭaprasaṅgaḥ /
tathāhi---yatra sādhakabādhake pramāṇe sāmastyena vidyate tatra yasya sādhakaṃ pramāṇamasti tasyopādānādbādhakasya pramāṇopetasya ca tyāgādekasya grahaṇaṃ bhavati /
yatrāpi sādhakabādhakapramāṇayorvaiyastyenānyatarasya vidyamānatā tatrāpi pratibhollikhyamānānekālaṅkāramadhyātsādhakapramāṇopetasyopādānātpramāṇaśūnyasya copekṣyatvāt, tathā bādhakapramāṇopetasya parityāgāttditarasya ca pūrvollikhitasya pāriśeṣyeṇopādānādekasya graho bhavati /
yatra tu sādhakabādhakapramāṇābhāvastatra saṃdeha eva /
evamayaṃ saṃdehasaṃkaro lakṣitaḥ /
tasyodāharaṇam----
yadyapyatyantamucito varenduste na labhyate /
tathāpi vacmi kutrāpi kriyatāmādaro nare // UKss_5.*10 //
atra varenduriti vara eva induḥ, vara induriveti rūpakasamāsopamayordvayoralaṅkārayorullekhaḥ /
na ca tasyānekasyālaṅkārasya yugapadvṛttiḥ saṃbhavati /
ekālaṅkārasaṃśrayeṇaivālaṅkārasya kṛtakṛtyātvāt /
na cātra dvayormadhyādekatarasya grahaṇāya sādhakabādhakapramāṇayogaḥ. sādhakaṃ hi pramāṇaṃ vidyamānaṃ vidhimukhenālaṅkāraṃ jñāpayet /
tathā bādhakamapi prahātavyālaṅkāraniṣedhamukhenopādeyamalaṅkāraṃ pūrvollikhitaṃ pāriśeṣyādupādeyatayā pratipādayati /
atra tu dvayoḥ sādhakabādhakapramāṇayorabhāvātsaṃdehaḥ /
tena saṃkaro 'laṅkāraḥ /
śabdārthavartyalaṅkārastu-----
śabdārthavartyalaṅkārā vākya ekatra bhāsinaḥ /
saṃkaro vā
yatraikasminvākye śabdavartinor'thavartinaścālaṅkārāḥ saṃsargamupayānti sa śabdārthālaṅkāraḥ /
tasyodāharaṇam----
itthaṃ sthitirvarārthā cenmā kṛthā vyarthamarthitām /
rūpeṇa te yuvā sarvaḥ pādabaddho hi kiṅkaraḥ // UKss_5.*11 //
varārthā bhartrarthā /
kiṅkaro dāsaḥ /
atra thakāropanibaddho 'nuprāsātmakaḥ śabdālaṅkāraḥ /
arthālaṅkāraścārthāntaranyāso vidyate /
tathāhi---atra mākṛthā vyarthamarthitāmityupāditsiter'the 'rthitvasyākaraṇaṃ yadupanibaddhaṃ tadanupapadyamānatayā saṃbhāvya tatsamarthanāyoktaṃ 'rūpeṇa te yuvā sarvaḥ pādabaddho hi kiṅkara'iti /
yo guṇotkarṣaśālī sa nārthayate, apitvarthyate yathā ratnādi /
tvaṃ ca rūpavattvādguṇotkarṣaśālinī /
tasmādupāditsiter'the
tavārthitvamayuktamiti /
tenāyaṃ śabdārthavartyalaṅkārasaṃkaraḥ //
ekaśabdābhidhānasaṃkarastu /
ekavākyāṃśapraveśādvābhidhīyate

ekasminvākyāṃśe vākyaikadeśe yatrānekasyālaṅkārasyānupraveśaḥ sa ekaśabdābhidhānasaṃkaraḥ /
tasyodāharaṇam----
maivamevāssva sacchāyavarṇikā cārukarṇikā /
ambhojinī citrasthā dṛṣṭimātrasukhapradā // UKss_5.*12 //
atropamālaṅkāra upamāpratibhotpattihetubhūtaśca śleṣa ityetau dvāvalaṅkārāvekasminvākyāṃśe ivaśabde 'nupraviṣṭau /
tathāhi---ambhojinī upamānam, gaurī upameyā, dṛṣṭimātrasukhapradatvaṃ sādhāraṇo dharmaḥ ityupamā /
sacchāyavarṇikā cārukarṇiketi śleṣaḥ /
ambhojinyāṃ hi varṇā rājavartādayaḥ gauryāṃ tu gauratvam /
ambhojinyāṃ karṇikā kamalamadhvarttibījakośaḥ /
gauryāṃ tu cārū karṇau /
kapūcātra samāsāntaḥ /
tenāyaṃ śleṣaḥ /
etau ca dvāvalaṅkārā vekasminvākyāṃśe ivaśabde 'nupraviṣṭau /
tenāyamekaśabdābhidhānasaṃkaraḥ //
anugrāhyānugrāhakasaṃkarastu----
parasparopakāreṇa yatrālaṅkṛtayaḥ sthitāḥ /
svātantryeṇātmalābhaṃ no labhante so 'pi saṃkaraḥ

yatrobhayorupamānopameyayoḥ parasparamupamānopameyabhāvastatropameyopamā /
upameyenopamānasyopamānāt /
nanu ca prākaraṇikaṃ sāmyābhidhānasaṃbandhi upameyaṃ /
aprākaraṇikaṃ upamānaṃ /
yadi cātropameyasyopamānatvamabhidhīyate, evaṃ
sati tasya prākaraṇikatvaṃ vyāhanyate ityāśaṅkyoktam---pakṣāntarahānigāmiti /
nātropamānopameyabhāve tātparyaṃ kintu etadeva dvayamevaṃvidhaṃ vidyate, na tvanyadetayoḥ sadṛśaṃ vastvantaraṃ vidyate iti /
ataśca etatpakṣadvitayavyatiriktasya pakṣāntarasyātra hānervivakṣitatvāt parasparamupamānopameyabhāvo na duṣyatīti tasya pakṣāntarahānau pratapādyāyāmavāntaravākyārthatvenāvasthānāt, varaṃ viṣaṃ bhakṣaya mā cārasya gṛhe bhuṅkthāḥ itivat /
atra hi viṣabhakṣaṇaṃ na vidhīyate /
durjanagṛhe bhojanaparivarjanatātparyāt /
evamihāpyupamānopameyabhāvasyāvivakṣāpakṣāntarahānau tātparyāt /
tasyā udāharaṇam---
hareṇeva smaravyādhastvayānaṅgīkṛto 'pi san /
tvadvapuḥ kṣaṇamapyeṣa dhārṣṭyādiva na muñcati // UKss_5.*13 //
atra dhārṣṭyādi na muñcatīti yāsāvutprekṣā sā hareṇeva smaravyādhastvayānaṅgīkṛto 'pi sannityupamāpratibhotpattihetuśleṣavaśena svarūpaṃ pratilabhate /
anaṅgīkṛto hi anaṅgatvamaśarīratvamāpāditaḥ anūrīkṛtaśca /
yaścānūrīkṛtaḥ kṣaṇamapi na muñcati tatra dhārṣṭyaṃ hetutayotprekṣituṃ śakyate /
tena śleṣavaśenātrotpreksā āsāditasvabhāvā /
atoyamanugrāhyānugrāhakasaṃkaraḥ /
evamayaṃ caturvidhaḥ saṃkaro nānālaṃkāragatavikalpavyavasthāsamuccayāṅgāṅgibhāvasamāśrayaṇenābhihitaḥ /
tatrānekālaṃkāravikalpātsaṃdehasaṃkaraḥ /
nibhinnādhāratvena śabdārthavartinolaṃkārayoravasthānādvyavasthāsamāśrayaḥ śabdārthavartyalaṃkārasaṃkaraḥ /
ekaśabdābhidhānasaṃkare tu samuccayenānekolaṃkāra ekasminvākyāṃśe ivādāvanupraviśati /
anugrāhyānugrāhakasaṃkare tvanakasyālaṃkārasyāṅgāṅgibhāvaḥ /
ato vikalpa-vyavasthā-samuccayāṅgāṅgibhāvasaṃśrayā ete catvāraḥ saṃkarabhedāḥ /
upameyopamā---
anyonyameva yatra syādupamānopameyatā /
upameyopamāmāhustāṃ pakṣāntarahānigām

yatrobhayorupamānopameyayoḥ parasparamupamānopameyabhāvas tatropameyopamā /
upameyenopamānasyopamānāt /
nanu ca prākaraṇikaṃ sāmyābhidhānasaṃbandhi upameyam aprakaraṇikamupamānam /
yadi cātropameyasyopamānatvam abhidhīyate evaṃ sati tasya prākaraṇikatvam vyāhanyate ityāśaṅkyoktam -- pakṣāntarahānigāmiti /
nātropamānopameyabhāve tātparyaṃ kiṃtu etadeva dvayamevaṃvidhaṃ vidyate na tvanyadetayoḥ sadṛśaṃ vastvantaraṃ vidyata iti /
ataśca etat pakṣadvitayavyatiriktasya pakṣāntarasyātra hānervivakṣitatvāt parasparamupamānopameyabhāvo na duṣyatīti /
tasya pakṣāntarahānau pratipādyāyāmavāntaravākyārthatvenāvasthānāt -- varaṃ viṣaṃ bhakṣaya mā cāsya gṛhe bhuktvā -- itivat /
atra hi viṣabhakṣaṇaṃ na vidhīyate durjanagṛhe bhojanaparivarjanatātparyāt /
evamihāpyupamānopameyabhāvasyāvivakṣā pakṣāntarahānau tātparyāt /
śirāṃsi paṅkajānīva vegotpātayato dviṣām /
ājau karopamaṃ cakraṃ yasya cakropamaḥ karaḥ // UKss_5.*14 //
atra yasyetyupāttsya tvatkṛte so 'pi vaikuṇṭha ityatra tacchabdasamanvayenā kāṅkṣāvicchedo bhaviṣyate /
uttareṣvapi ca ślekeṣu tenaiva yacchabdārtho nirākāṅkṣī kāryaḥ /
atra karacakrayoḥ parasparamupamānopameyabhāvaḥ /
sādhāraṇaścātra dharmaḥ atitvaritatvena śatruśiro 'vakartanam /
eṣa cātropamānopameyabhāvaḥ upamānāntarābhāve paryavasitaḥ /
yadi parametayoreva parasparamupamānopameyabhāvaḥ syādanyatve tayorupamānaṃ nāstīti //
sahoktiḥ---
tulyakāle kriye yatra vastudvayasamāśrite /
padenaikena kathyete sā sahoktirmatā satām

yatra vastudvayasamavete dve kriye padenaikena tantravṛttyā kathyete tatra sahoktirnāmālaṅkāro bhavati /
nanu 'saṃjahāra śaratkālaḥ'ityādāvapi dīpake padenaikena vastudvayasamavete dve kriye kathyete /
ataśca tatrāpi sahoktitvaṃ prāpnotīti āsaṅkyoktam---tulyakāle iti /
yatra sahādinā padena tulyakālatāmavagamya vastudvitayasamāśrite dve kriye kathyete tatra sahoktitvam /
na caivaṃ dīpaka iti nātivyāptiḥ /
sahādinā ca śabdena yugapatkālatāyāmavadyotyamānāyāṃ dvaya gatiḥ /
kadācitkhalu yayoḥ kriyayostulyakālatā te kriye tulyakakṣatayā svāśrayaviśrāntatvenābhidhīyete, yatā devadattyajñadattau saha bhuñjāte iti kadācittvekāśrayaviśrāntāyāṃ kriyāyāmabhihitāyāṃ sahādyarthaparyālocanāsāmarthyādaparasyāśrayasya kriyāsaṃbandho 'vagamyate, yathā devadatto yajñadattena saha bhūṅkta iti /
tatreha dvitīyā gatirāśrīyate /
śābdena rūpeṇaikatra kriyāsaṃbandhasya pratītasyāparatrārthena rūpeṇonnīyamānatvena vakrabhaṇite sadbhāvāt /
evaṃvidhasya yatraiva śobhātiśayavidhāyitvaṃ tatraiva sahokteralaṅkāratā na sarvatreti draṣṭavyam /
tasyā udāharaṇam----
dyujano mṛtyunā sārdhaṃ yasyājau tārakāmaye /
cakre cakrābhidhānena praiṣyeṇāptamanorathaḥ // UKss_5.*15 //
yasya praiṣyeṇa iti saṃbandhaḥ /
atra mṛtyordyujanasya ca manorathāvāptikaraṇalakṣaṇe dve kriye padenaikenokte cakre 'vāptamanoratha iti /
yadyapyavāptamanoratha iti cakra iti ca suptiḍantatvabhedena padadvitvaṃ tathāpi kriyāpadadvitayopādānavyāvṛttervavakṣitatvātpadenaikeneti na virudhyate /
athavā cakre iti karoti kriyā sāmānyabhūtā viśeṣamantareṇāparyavasyantī manorathāvāptilakṣaṇaṃ viśeṣaṃ garbhīkaroti /
ataścātra satyapyanekapadatve ekapadībhāva iva prakāśate /
tena ekena padenetyuktam /
sārdhaṃ śabdaścātra tulyakālatāmavadyotayati /
yasya praiṣyeṇājñākāriṇā cakrasaṃjñakena kartṛbhūtena mṛtyunā sārdhamapṛthakkālatayā dyujana āptamanorathaḥ kṛta iti /
anekalokakavalīkaraṇānmṛtyormanorathāvāptiḥ, dyujanasya ca śatruvināśāt //
parivṛttiḥ-----
samanyūnaviśeṣṭaistu kasyacitparivartanam /
arthānarthasvabhāvaṃ yatparivṛttirabhāṇi sā