કાવ્યાલંકારસારસંગ્રહ · અધ્યાય 5

ઇહ ખલુ શબ્દાનામનેકાર્થાનાં યુગપદનેકાર્થવિવક્ષાયાં દ્વયી ગતિઃ અર્થભેદેન તાવચ્છબ્દા ભિદ્યન્તે ઇતિ ભટ્ટોદ્ભટસ્ય સિદ્ધાન્તઃ ।
તત્રાર્થભેદેન ભિદ્યમાનાઃ શબ્દાઃ કેચિત્તન્ત્રેણ પ્રયોક્તું શક્યાઃ કેચિન્ન ।
યેષાં હલસ્વરસ્થાનપ્રયત્નાદીનાં સામ્યં તે તન્ત્રેણ પ્રયોક્તું શક્યન્તે ।
યત્ર તુ હલામેકત્વાનેકત્વરૂપત્વાત્સ્વરાણાં ચોદાત્તત્વાનુદાત્તત્વાદિના સ્થાનાનાં ચૌષ્ઠ્યદન્ત્યૌષ્ઠત્વાદિના પ્રયત્નાનાં ચ લઘુત્વાલઘુત્વાદિના ભેદસ્તેષાં તન્ત્રેણ પ્રયોગઃ કર્તુમશક્યઃ ।
સાધારણરૂપત્વાત્તન્ત્રસ્ય ।
તદુક્તમ્----
ઽસાધારણં ભવેત્તન્ત્રમ્ઽઇતિ ।
એવં ચાવસ્થિતે યે તન્ત્રેણોચ્ચારયિતું શક્યન્તે તે એકપ્રયત્નોચ્ચાર્યાઃ ।
તદ્બન્દે સત્યર્થશ્લેષો ભવતિ ।
તદુક્તમ્----
એકપ્રયત્નોચ્ચાર્યાણામિતિ ।
તથા યે તેષામેવૈકપ્રયત્નોચ્ચાર્યાણાં શબ્દાનાં છાયાં સાદૃશ્યં બિભ્રતિ તદુપનિબન્ધે ચ શબ્દશ્લિષ્ટમ્ ।
શબ્દાન્તરે ઉચ્ચાર્યમાણે સાદૃશ્યવશેનાનુચ્ચારિતસ્યાપિ શબ્દાન્તરસ્ય શ્લિષ્ટત્વાત્ ।
તદુક્તમ્---તચ્છાયાં ચૈવ બિભ્રતામ્ ।
સ્વરિતાદિગુણૈર્ભિન્નૈર્બન્ધઃ શ્લિષ્ટમિતિ ।
તથા---શબ્દોક્તિવિશિષ્ટં તત્પ્રતીયતામિતિ ।
એતચ્ચ શ્લિષ્ટં દ્વિવિધમપ્યુપમાદ્યલઙ્કારપ્રતિભોત્પાદનદ્વારેણાલઙ્કારતાં પ્રતિપદ્યતે ।
અતો ઽનેનાનવકાશત્વાત્ સ્વવિષયે ઽલઙ્કારાન્તરાણ્યપોદ્યન્તે, તેષાં વિષયાન્તરે સાવકાશત્વાત્ ।
તદુક્તમ્----
અલઙ્કારાન્તરગતાં પ્રતિભાં જનયત્પદૈઃ ।
દ્વિવિધૈરિતિ ।
અલઙ્કારાન્તરાણામત્ર પ્રતિભામાત્રં ન તુ પદબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
તદેવં શબ્દશ્લિષ્ટમર્થશ્લિષ્ટં ચ લક્ષિતમ્ ।
તસ્યોદાહરણમ્---
સ્વયં ચ પલ્લવાતામ્રભાસ્વત્કરવિરાજિની ।
પ્રભાતસન્ધ્યેવાસ્વાપફલલુબ્ધેહિતપ્રદા ॥ ઉક્સ્સ્_4.*15 ॥
ઇન્દુકાન્તમુખી સ્નિગ્ધમહાનીલશિરોરુહા ।
મુક્તાશ્રીસ્ત્રીજગદ્રત્નં પદ્મરાગાઙ્ઘ્રિપલ્લવા ॥ ઉક્સ્સ્_4.*16 ॥
અપારિજાતવાર્તાપિ નન્દનશ્રીર્ભુવિ સ્થિતા ।
અબિન્દુસુન્દરી નિત્યં ગલલ્લાવણ્યબિન્દુકા ॥ ઉક્સ્સ્_4.*17 ॥
ન કેવલં ત્વં હિમાદ્રેરેવંવિધસ્ય સુતા યાવત્સ્વયં ચૈવંપ્રકારેતિ ચ શબ્દઃ ।
અત્ર ભગવતી કિસલયવદાતામ્રૌ
ભાસ્વન્તૌ દીપ્તિમન્તૌ યૌ કરૌ હસ્તૌ તાભ્યાં વિરાજતે ।
પ્રભાતસન્ધ્યા તુ પલ્લવવદાતામ્રૈર્ભાસ્વત આદિત્યસ્ય કરૈર્મયૂખૈર્વિરાજતે ।
અત્ર ચોભયત્રાપિ હલાદનાં સામ્યમ્ ।
અતસ્તન્ત્રેણોચ્ચારણસંભવાદયમર્થશ્લેષઃ ।
અસ્વાપફલલુબ્ધે હિતપ્રદેત્યત્ર તુ ભગવતીપક્ષે અસ્વાપં સુખેનાપ્તું યન્ન શક્યતે ફલં તત્ર યે લુબ્ધાસ્તેભ્ય ઈહિતમીપ્સિતં પ્રદદાતીત્યર્થઃ ।
પ્રભાતસન્ધ્યાપક્ષે તુ સ્વાપસ્ય નિદ્રાનુભવસ્ય યત્ફલં શ્રમનિવૃત્તિલક્ષણં તત્ર યો ન લુબ્ધઃ સન્ધ્યોપાસનપ્રવૃત્તત્વાત્તદ્વિષયં હિતમદૃષ્ટં સમર્પયતીત્યેવંવિધેત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ પૂર્વસ્મિન્પક્ષે ઐકપદ્યાત્ (પા. અ. 6 । 2 । 144) થાથાદિસ્વરેણાન્તોદાત્તત્વમ્ ।
ઉત્તરત્ર પુનરસ્વાપફલલુબ્ધે ઇતિ હિતપ્રદેતિ ચ અનયોર્ભિન્નપદત્વાન્નાનાસ્વરત્વમ્ ।
અસ્વાપફલલુબ્ધ ઇત્યસ્ય "તત્પુરુષે તુલ્યાર્થેતિ"(પા. અ. 6 । 2 । 2)
પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વરેણાદ્યુતાત્તત્વાત્ ।
હિતપ્રદેત્યસ્ય તુ (પા. અ. 6 । 2 । 144) યથાદિસ્વરેણાન્તોદાત્તત્વાત્ ।
તેનાત્ર સ્વરભેદઃ ।
અસ્વાપેતિ અકારસ્ય ફલલુબ્ધે ઇતિ ચ એકારસ્ય ઉભયોઃ પક્ષયોર્યથાયોગં લાઘવાલાઘવાભ્યાં પ્રયત્નભેદો ઽપિ ।
અતસ્તન્ત્રેણોચ્ચારયિતુમશક્યતા ।
એકસ્મિંસ્ત્વત્ર શબ્દે સમુચ્ચરિતે શબ્દાન્તરસ્ય તત્સાદૃશ્યાત્પ્રતિપત્તિઃ ।
અતો ઽયં શબ્દશ્લેષઃ ।
એતયોશ્ચ દ્વયોરપ્યર્થશ્લેષશબ્દશ્લેષયોરુપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુત્વમ્ ।
પ્રભાતસન્ધ્યા હ્યત્રોપમાનમ્ ।
ભગવતી ઉપમેયા ।
ઇવશબ્દશ્ચોપમાનોપમેયભાવં દ્યોતયતિ ।
શબ્દવ્યતિરેકેણ તુ સાધારણો ધર્મોર્ઽથાધિકરણો ઽત્ર ન વિદ્યતે ।
તેન નેયમુપમા અપિતુ શ્લેષ ઉપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ ।
ઇન્દુકાન્તમુખીત્યત્ર ભગવતી ચન્દ્રવત્સુન્દરં મુખં યસ્યાઃ સા તથાવિધા ।
તથા સ્નિગ્ધદીર્ઘકૃષ્ણકેશી ।
મુક્તા પરિત્યક્તા અશ્રીરશોભા યયા સા તથાવિધા ।
ત્રૈલોક્યોત્કૃષ્ટા ચ ।
તથા પદ્મવત્ કમલવત્ રાગો લૌહિત્યં યયોસ્તથાવિધૌ પાદપલ્લવૌ યસ્યાસતદ્રૂપા ।
યદા ત્વસૌ ભગવતી રૂપકપ્રતિભોત્પત્તિનિબન્ધનેન શ્લેષેણ ત્રૈલોક્યોદરવર્તિમાણિક્યસંભારરૂપતયા રૂપ્યતે તદા પ્રકૃતોર્ઽથશ્ચન્દ્રકાન્તેન્દ્રનીલમૌક્તિકશોભાપદ્મરાગૈરવચ્છાદિતરૂપતયા પ્રતીયતે, સાક્ષાદેવંવિધરત્નમયાવયવયોગિત્વાત્ ત્રિભુવનોદરાન્તર્ગતરત્નસમૃદ્ધિરૂપેતિ ।
અત્ર ચ મુક્તાશ્રીરિત્યત્ર સ્વરભેદો વિદ્યતે ।
બહુવ્રીહિપક્ષે"બહુવ્રીહૌ પ્રકૃત્યેતિ"પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વરત્વાત્ ।
તત્પુરુષે તુ સમાસાન્તોદાત્તત્વાત્ ।
શિષ્ટાનાં તુ શબ્દાનાં સ્વરભેદો નાસ્તિ ।
પ્રયત્નગુરુત્વાગુરુત્વે તુ ત્રિજગદ્રત્નશબ્દવ્યતિરિક્તેષુ તત્તદ્વર્ણવિષયતયા વિદ્યેતે ।
તેન તત્ર શબ્દશ્લેષતા ।
ત્રિજગદ્રત્નશબ્દસ્ય તૂભયત્રાપિ કસ્યચિદ્વિશેષસ્યાવિદ્યમાનત્વાદર્થશ્લેષત્વમ્ ।
અપારિજાતવાર્તાપીત્યત્ર ભગવત્યજાતશત્રુત્વાદપગતશત્રુસમૂહવાર્તા તદીયા ચ શોભા સર્વસ્ય ચિત્તમાવર્જયતીત્યતો નન્દના શ્રીર્યસ્યાસ્તથાવિધા ।
ઉદકમધ્યવર્તિતયા ચ યો ઽસૌ અપ્સુ ઉદકે પ્રતબિમ્બિત ઇન્દુસ્તદ્વત્સુન્દરી ।
નિત્યં ચ ગલલ્લાવણ્યપ્રવાહા ।
યદા ત્વસૌ ભગવતી નન્દનશ્રીશબ્દસ્ય દેવોદ્યાનશોભાલક્ષણાર્થાન્તરાભિધાયત્વાદ્રૂપકપ્રિતિભોત્પત્તિનિબન્ધનેન શ્લેષેણૈતદ્ભાવમાપદ્યતે તદા તત્સમાશ્રયત્વેન અપારિજાતવાર્તાપીત્યાદિપદપર્યાલોચનયા વિરોધપ્રતિભાહેતોરપરસ્યાપિ શ્લેષસ્યાવિર્ભાવો ભવતિ ।
ન ખલુ દેવોદ્યાનશોભા અવિદ્યમાનપારિજાતાખ્યવૃક્ષવિશેષવૃત્તાન્તા ભવતિ ।
ન ચાસૌ ભૂમૌ તિષ્ઠતિ ।
અબિન્દુસુન્દરીત્યત્ર તુ બિન્દુભિર્યસ્યાઃ સૌન્દર્યં નાસ્તિ તસ્યાઃ કથં લાવણ્યબિન્દવઃ પ્રસરેયુરિતિ વિરોધપ્રતપત્તિહેતુઃ શ્લેષઃ ।
અપારિજાતવાર્તાપીત્યત્રાપ્યપગતા અરિજાતવાર્તેતિ બહુવ્રીહૌ પ્રકૃત્યેતિ પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વરત્વમ્ ।
તત્પુરુષપક્ષેત્વન્તોદાત્તત્વમ્ ।
અબિન્દુસુન્દરીત્યત્ર અબિન્દુવત્સન્દરીત્યુપમાનત્વા "તત્પુરુષે તુલ્યાર્થો"ત્યબિન્દુશબ્દસ્ય પ્રકૃતિસ્વરઃ ।
તસ્ય ચ સપ્તમ્યન્તપૂર્વપદત્વાદનેનૈવ સૂત્રેણ પ્રકૃતિસ્વરેણાદ્યુદાત્તત્વમ્ ।
અબિન્દુસુન્દરીત્યત્ર ત્વવ્યયત્વાન્નઞઃ પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વરત્વેન તદેવ ।
તેનાત્ર સ્વરભેદસ્યાભાવઃ ।
પ્રયત્નભેદકૃતાત્તુ ચકારવૈચિત્ર્યાચ્છબ્દશ્લેષતા ॥
ઇતિ મહાશ્રીપ્રતીહારેન્દુરાજવિરચિતાયામુદ્ભટાલઙ્કારસારસંગ્રહલઘુવૃત્તૌ ચતુર્થો વર્ગઃ ॥
5
અથ પઞ્ચમો વર્ગઃ ।
અપહ્નુતિં વિશેષોક્તિં વિરોધં તુલ્યયોગિતામ્ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા ચ વ્યાજસ્તુતિવિદર્શને

ઉપમેયોપમાં ચૈવ સહોક્તિં સંકરં તથા ।
પરિવૃત્તિં ચ જગદુરલઙ્કારાન્પરે ગિરામ્

અપહ્નુતિઃ-----
અપહ્નુતિરભીષ્ટા ચ કિઞ્ચિદન્તર્ગતોપમા ।
ભૂતાર્થાપહ્નવેનાસ્યા નિબન્ધઃ ક્રિયતે બુધૈઃ

યત્ર ભૂતં વિદ્યમાનમુપમેયલક્ષણમર્થમપહ્નુત્યોપમાનરૂપારોપેણોપમાનોપમેયભાવો.......................... તિરલઙ્કારઃ ।
અત્ર ચ પ્રાકરણિકસ્ય
વિદ્યમાનસ્યાર્થસ્ય ...............................યદ્વિદ્યમાનો ઽસ્ફુટેન રૂપેણોપમાનોપમેયભાવશ્ચકાસ્તીત્યુક્તમ્----
કિઞ્ચિદન્તર્ગતોપમેતિ ।
તસ્યા ઉદહરણમ્-----
એતદ્ધિ ન તપઃ સત્યમિદં હાલાહલં વિષમ્ ।
વિશેષતઃ શશિકલાકોમલાનાં ભવાદૃશામ્ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*1 ॥
અત્ર પ્રાકરણિકસ્ય તપસઃ સ્વરૂપમપહ્નુત્ય હાલાહલવિષવિશેષરૂપતાધ્યારોપેણ તત્સાદૃશ્યમવગમિતમ્ ।
તચ્ચાત્ર હાલાહલવિષસાદૃશ્યમુપમેયસ્યાપહ્નુતત્વાન્ન સ્ફુટરૂપમ્ ।
હાલાહલાખ્યો વિષભેદો યઃ શીઘ્રં વ્યાપાદયતિ ।
વિશેષોક્તિઃ-----
યત્સામગ્ર્યે ઽપિ શક્તીનાં ફલાનુત્પત્તિબન્ધનમ્ ।
વિશેષસ્યાભિધિત્સાતસ્તદ્વશેષોક્તિરુચ્યતે

શક્તીનાં કારકાણાં સામગ્ર્યે ઽપિ અવિકલત્વે યઃ ક્રિયાફલસ્ય કિઞ્ચિદ્વિશેષમવગમયિતુમનુત્પત્તેરુપનિબન્ધઃ સા વિશેષોક્તિઃ ।
તસ્યાશ્ચ દ્વૌભેદૌ ।
ક્વચિત્ખલુ કારણસામગ્ર્યે ઽપિ યત્કાર્યં નોત્પદ્યતે તસ્યાનુત્પત્તૌ સ્વકણ્ઠેન નિમિત્તમુપાદીયતે, ક્વચિત્ત્વર્થસામર્થ્યાદવગમ્યતે તદાહ---
દર્શિતેન નિમિત્તેન નિમિત્તાદર્શનેન ચ ।
તસ્યા બન્ધો દ્વિધા લક્ષ્યે દૃશ્યતે લલિતાત્મકઃ

અદર્શનમનુપાદાનમ્ ।
તત્ર દ્વિતીયસ્ય ભેદસ્યોદાહરણમ્-----
મહર્દ્ધિનિ ગૃહે જન્મ રૂપં સ્મરસુહૃદ્વયઃ ।
તથાપિ ન સુખપ્રાપ્તિઃ કસ્ય ચિત્રીયતે ન ધીઃ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*2 ॥
અત્ર ધનસંભારયોગઃ સુરૂપત્વં યૌવનં ચેતિ યાન્યેતાનિ સુખપ્રાપ્તૌ કારણાન્યવિકલાનિ તત્સદ્ભાવે ઽપિ ક્રિયાફલભૂતાયાઃ સુખપ્રાપ્તેરનુત્પત્તિરુપનિબદ્ધા ।
પૂર્વોક્તાનાં સુખહેતૂનાં વિસ્મયવિભાવનાત્મકવિશેષખ્યાપનાય ।
અત્ર ચ નિમિત્તં ખકણ્ઠેનાનુપાત્તમપ્યર્થસામર્થ્યાદવગમ્યતે ।
વિધિવૈધુર્યાદિરૂપશબ્દો ઽત્ર શરીરસ્ય રૂપમાત્રાવ્યભિચારિત્વાદ્રૂપપ્રકર્ષતાત્પર્યેણોપાત્તઃ ।
સ્મરસુહૃદ્વયો યૌવનમ્ ।
યૌવને હિ મન્મથાભિમુખીભવતિ ।
આદ્યભેદોદાહરણં તુ----
ઇત્થં વિસંષ્ઠુલં દૃષ્ટ્વા તાવકીનં વિચેષ્ટિતમ્ ।
નોદેતિ કિમપિ પ્રષ્ટુ સત્વરસ્યાપિ મે વચઃ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*3 ॥
અત્ર પ્રશ્નત્વરાલક્ષણકારણસદ્ભાવે ઽપિ પ્રશ્નવચસો ઽનુત્પત્તિરુપનિબદ્ધા ।
તયા ચ પ્રશ્નવચનકારણસ્ય વિસ્મયવિભાવનાખ્યો વિશેષો ઽવગમ્યતે ।
અત્ર ચ નિમિત્તં ભગવતીગતિવિસંષ્ઠુલચેષ્ટિતદર્શનં સ્વકણ્ઠેનોપાત્તમ્ ॥
વિરોધઃ-----
ગુણસ્ય વા ક્રિયાયા વા વિરુદ્ધાન્યક્રિયાવચઃ ।
યદ્વિશેષાભિધાનાય વિરોધં તં પ્રચક્ષતે

યત્ર કવિના ગુણસ્ય વા ક્રિયાયા વા અથવા દ્વિર્વાશબ્દસ્યોપાત્તત્વાત્ દ્રવ્યસ્ય વિરુદ્ધો ઽન્યઃ પદાર્થઃ સજાતીયો વિજાતીયો વા વચસા સ્વપ્રતિભાપ્રસૂતેન વર્ણનિકાત્મના ક્રિયતે કઞ્ચિદ્વિશેષમવગમયિતું સ વિરોધાખ્યો ઽલઙ્કારઃ ।
ગુણક્રિયાદ્રવ્યાણામુત્પ્રેક્ષાલઙ્કારલક્ષણવ્યાખ્યાનસમયે સ્વૂરૂપમુક્તમ્ ।
ક્રિયા કારણમુત્પાદનં, ત્ત્પ્રધાનં વચઃ ક્રિયાવચઃ ।
કવિપ્રતિભયા ખલુ પુરાણપ્રજાપતિનિર્મિતશુષ્કપરુષપદાર્થવિલક્ષણાઃ સરસાઃ પદાર્થાઃ અભિનવા એવ નિર્મીયન્તે ।
અતઃ ક્રિયાવચ ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
યદ્વા માં કિં કરોમ્યેષ વાચાલયતિ વિસ્મયઃ ।
ભવત્યાઃ ક્વાયમાકારઃ ક્વેદં તપસિ પાટવમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*4 ॥
અત્ર યદેતત્પૂર્વમુપક્રાન્તં વચો મે નોદેતીતિ તસ્યાક્ષેપો યદ્વેતિકૃતઃ ।
કિંવા કરોમિ વિસ્મયવાચાલિતઃ સન્ બ્રવીમિ ભવત્યાઃ ક્વતે ।
એષ વિસ્મયો માં વાચાલયતીતિ સંબન્ધઃ ।
અત્રાકૃતેઃ સુકુમારાયાઃ પાટવસ્ય ચ કઠિનકાયસાધ્યસ્ય વિરોધો ભગવતીનિષ્ઠત્વેનોપનિબદ્ધઃ ।
તેન ચ વિસ્મયવિભાવનાખ્યો વિશેષો ઽત્ર ખ્યાપ્યતે ।
અયં ચાસિદ્ધસ્વભાવધર્મનિષ્ઠત્વાદ્ગુણવિરોધઃ ।
એવં સાધ્યસ્વભાવધર્મનિષ્ઠે ઽપિ ક્રિયાવિરોધે ઉદાહાર્યમ્ ।
તથા દ્રવ્યવિરોધે ગુણક્રિયાવિરોધે ગુણદ્રવ્યવિરોધે ક્રિયાદ્રવ્યવિરોધે ચ ॥
તુલ્યયોગિતા-----
ઉપમાનોપમેયોક્તિશૂન્યૈરપ્રસ્તુતૈર્વચઃ ।
સામ્યાભિધાયિ પ્રસ્તાવભાગ્ભિર્વા તુલ્યયોગિતા

અપ્રસ્તુતાનામેવ વા યત્ર સામ્યમભિધીયતે સા તુલ્યયોગિતા ।
અત એવ પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકોભયાર્થનિષ્ઠત્વાભાવાત્તત્રોપમાનોપમેયોક્તિશૂન્યત્વં પ્રસ્તાવભાગ્ભિઃ પ્રસ્તુતૈઃ સામ્યાભિધાયિ વચ ઇતિ સંબન્ધઃ ।
તસ્યાઃ પૂર્વભેદસ્યોદાહરણમ્-----
ત્વદઙ્ગમાર્દવં દ્રષ્ટુઃ કસ્ય ચિત્તે ન ભાસતે ।
માલતીશશભૃલ્લેખાકદલીનાં કઠોરતા ॥ ઉક્સ્સ્_5.*5 ॥
ત્વચ્છરીરસૌકુમાર્યદર્શિનઃ કસ્યેવ ચેતસિ માલત્યાદીનાં કાઠિન્યં ન ભાસત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર માલત્યાદીનામપ્રાકરણિકાનામેવાર્થાનાં કઠોરત્વલક્ષણં સામ્યમુપનિબદ્ધમ્ ।
દ્રષ્ટુરિતિ તૃન્ ।
તદ્યોગે ચ ત્વદઙ્ગમાર્દવમિતિ "ન લોકાવ્યયનિષ્ઠેઽતિ ષષ્ઠીનિષેધઃ ।
દ્વિતીયભેદસ્યોદાહરણમ્----
યોગપટ્ટો જટાજાલં તારવીત્વઙ્મૃગાજિનમ્ ।
ઉચિતાનિ તવાઙ્ગસ્ય યદ્યમૂનિ તદુચ્યતામ્ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*6 ॥
અત્ર પ્રાકરણિકાનમપિ યોગપટ્ટાદીનાં ભગવતીશરીરે સંસ્પર્શનૌચિત્યલક્ષણઃ સમાનો ધર્મો નિબદ્ધઃ ।
તારવીત્વક્ વલ્કલમ્ ।
અઙ્ગસ્ય શરીરસ્ય ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા----
અધિકારાદપેતસ્ય વસ્તુનો ઽન્યસ્ય યા સ્તુતિઃ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસેયં પ્રસ્તુતાર્થનુબન્ધિની

અધિકારાદુપવર્ણનાવસરાદપગતસ્ય પ્રાકરણિકાદપરસ્ય વસ્તુનો યત્રોપનિબન્ધઃ સા અપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
ન ચૈવમપિ તસ્યા ઉન્મત્તપ્રલાપપ્રખ્યતા, યતઃ સા કેનચિત્સ્વાજન્યેન પ્રસ્તુતમર્થમનુબધ્નતિ ।
તદુક્તમ્---પ્રસ્તુતાર્થાનુબન્ધિનીતિ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્-----
યાન્તિ સ્વદેહેષુ જરામસંપ્રાપ્તોપભોક્તૃકાઃ ।
ફલપુષ્પર્દ્ધિભાજો ઽપિ દુર્ગદેશવનશ્રિયઃ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*7 ॥
અત્ર કૃચ્છ્રેણ ગન્તું શક્યતે યસ્મિન્દેશે તદ્ગતકાનનાનાં શોભા અપ્રાકરણિક્ય એવ સ્વદેહજર્જરતયોપવર્ણિતાઃ ।
તાભિશ્ચ સાદૃશ્યં સ્વાજન્યેન ભગવતીચેષ્ટિતમુપમેયભૂતં એવંવિધરૂપતયાવગમ્યતે ।
દુર્ગેતિ "સુદુરોરધિકરણ"ઇતિ ડપ્રત્યયઃ ॥
વ્યાજસ્તુતિઃ----
શબ્દશક્તિસ્વભાવેન યત્ર નિન્દેવ ગમ્યતે ।
વસ્તુતસ્તુ સ્તુતિશ્ચેષ્ટા વ્યાજસ્તુતિરસૌ મતા

યત્ર શબ્દાનામભિધાયકાનાં યા શક્તિરર્થપ્રત્યાયનૌત્સુક્યં તસ્યા યઃ સ્વભાવો નિયતાર્થનિષ્ઠત્વાત્મકસ્તેન નિન્દા ગમ્યતે ઇવ નત્વસૌ નિન્દૈવ ।
પદાર્થપર્યાલોચનસામર્થ્યોત્થાયાં સ્તુતૌ વાક્યાર્થીભૂતાયામવાન્તરવાક્યાર્થત્વાત્ ।
અત એવાહ----
વસ્તુતસ્તુ સ્તુતિશ્ચેષ્ટેતિ ।
વસ્તુત ઇત્યર્થસામર્થ્યાદિત્યર્થઃ ।
તત્ર વ્યાજસ્તુતિર્નામાલઙ્કારો ભવતિ ।
નિન્દાવ્યાજેન હિ સા સ્તુતિઃ ।
અતો વ્યાજસ્તુતિઃ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્-----
ધિગનન્યોપમામેતાં તાવકીં રૂપસંપદમ્ ।
ત્રૈલોક્યે ઽપ્યનુરૂપો યદ્વરસ્તવ ન લભ્યતે ॥ ઉક્સ્સ્_5.*8 ॥
અત્ર યદેતદ્ધિગ્વાદોપહતત્વં રૂપસંપદઃ સાક્ષાચ્છબ્દવ્યાપારેણ સ્પૃષ્ટં ન તત્સ્વાત્મપર્યવસિતં, અર્થસામર્થ્યોત્થલોકોત્તરભગવતીરૂપોત્કર્ષપ્રતિપાદનપર્યવસિતત્વાત્ ।
અતસ્તસ્યાવાન્તરવાક્યાર્થતા ।
તેનેયં વ્યાજસ્તુતિઃ ।
નિન્દાવ્યાજેન રૂપોત્કર્ષસ્ય સ્તૂયમાનત્વાત્ ।
ધિગનન્યોપમામિ "ત્યુભસર્વતસોઃ કાર્યે"તિ દ્વિતીયા ॥
વિદર્શના----
અભવન્વસ્તુસંબન્ધો ભવન્વા યત્ર કલ્પયેત્ ।
ઉપમાનોપમેયત્વં કથ્યતે સા વિદર્શના

યત્ર પદાર્થાનાં સંબન્ધઃ સ્વયમનુપપદ્યમાનઃ સન્નુપમાનોપમેયભાવે પર્યવસ્યતિ અથવા ઉપમાનોપમેયભાવકલ્પનયા સ્વાત્માનમુપપાદયતિ તત્ર વિદર્શના, વિશિષ્ટસ્યાર્થસ્ય ઉપમાનોપમેયભાવાત્મકસ્યોપદર્શનાત્ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્----
વિનોચિતેન પત્યા ચ રૂપવત્યપિ કામિની ।
વિધુવન્ધ્યવિભાવર્યાઃ પ્રબિભર્તિ વિશોભતામ્ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*9 ॥
વિધુશ્ચન્દ્રઃ ।
વિભાવરી રાત્રિઃ ।
અત્ર રજનિકરરહિતવિભાવરીવિશોભત્વસ્ય યદેતત્કર્મત્વં તત્કામિનીકર્તૃકાયાં ભરણક્રિયાયાં ન સમન્વયં ગચ્છતિ ।
ન હ્યન્યસ્ય સંબન્ધિનીં વિશોભામન્યો બિભર્તિ ।
અતઃ પદાર્થસમન્વયસ્યાત્રાનુપપત્તિઃ ।
ઉપમાનોપમેયભાવસ્ત્વત્ર વાક્યાર્થવિશ્રાન્તિસ્થાનં કૃષ્ણરાત્રિવદ્વિશોભતાં બિભર્તિતિ ।
એવમેતદ્ભવતિ વસ્ત્વસંબન્ધે ઉપમાનોપમેયભાવકલ્પનાયામુદાહરણમ્ ।
યત્ર તુ પદાર્થસમન્ક્ય ઉપમાનોપમેયભાવકલ્પનયા સ્વાત્માનમુપપાદયતિ તસ્ય વિદર્શનાભેદસ્યોદાહરણમુદ્ભટપુસ્તકે ન દૃશ્યતે ।
તસ્ય તુ ભામહોદતમિદમુદાહરણમ્---
અયં મન્દદ્યુતિર્ભાસ્વાનસ્તં પ્રતિ યિયાસતિ ।
ઉદયઃ પતનાયેતિ શ્રીમતો બોધયન્નરાન્ ॥
ઇતિ
તત્ર પ્રથમોદયસમયવિજૃમ્ભમાણસ્વકાન્તિરહિતસય ભાસ્વતો યદેતદસ્તમયૌન્મુખ્યં તદુપેતસ્ય શ્રીમતઃ પ્રયોજ્યકર્તૄન્ પ્રતિ પાતાવસાનોદયકર્મકે ઽવબોધે તત્સમર્થાચરણલક્ષણં હેતુકર્તૃત્વમુપનિબદ્ધમ્ ।
તથાવિધં ખલુ ભાસ્વન્તં પશ્યન્તઃ શ્રીમન્તો બુધ્યન્તે ભાસ્વત ઇવ સર્વસ્યોદયઃ પાતાવસાન ઇતિ ।
તાંશ્ચાસૌ તથાવબુધ્યમાનાન્ સ્વાવસ્થોપદર્શનેન પ્રયુઙ્ક્તે યથા મમાયમુદયઃ પાતાવસાનસ્તથા ભવતામપીતિ ।
અત્ર ચ પ્રેષણાધ્યેષણયોરભાવાત્તત્સમર્થાચરણલક્ષણ એવ પ્રયોજકવ્યાપારઃ કારીષો ઽધ્યાપયતિ ભિક્ષા વાસયતીતિ યથા ।
તેન ચ પ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવેન સ્વાત્માનમુપપાદયિતુમુપમાનોપમેયભાવ આક્ષિપ્તઃ હે શ્રીમન્તો યથા મમાયમુદયઃ પતનાય તદ્વદ્ભવતામપીતિ યૂયં બુધ્યધ્વમિતિ ।
તેનાત્ર પ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવલક્ષણેન પદાર્થસમન્વયેન સ્વાત્મોપપાદનાયોપમાનોપમેયભાવસ્યાક્ષેપાત્ દ્વિતીયો વિદર્શનાયા ભેદઃ ॥
સંકરઃ----
સ ચ ચતુર્વિધઃ સંદેહશબ્દાર્થવર્ત્યલઙ્કારૈકશબ્દાભિધાનાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભેદેન ।
તત્ર સંદેહસંકરસ્તાવત્---
અનેકાલઙ્ક્રિયોલ્લેખે સમં તદ્વૃત્ત્યસંભવે ।
એકસ્ય ચ ગ્રહે ન્યાયદોષાભાવે ચ સંકરઃ

અનેકસ્યાલઙ્કારસ્યોલ્લેખે ચેતસ્યુપારોહે સંદેહસંકરો ભવતિ, ન ત્વેકશબ્દાભિધાનસંકરાદાવપિ અનેકાલઙ્કારોલ્લેખઃ સંભવતિ ।
યથા---
મુરારિનિર્ગતા નૂનં નરકપ્રતિપન્થિની ।
તવાપિ મૂર્ઘ્નિ ગઙ્ગેવ ચક્રધારા પતિષ્યતિ ॥
અત્ર હ્યુપમાનોપમેયભાવસ્તત્પ્રતિભાહેતુશ્ચ શ્લેષો ઽનેકાલઙ્કાર ઉલ્લિખ્યતે ।
ઉપમાનોપમેયભાવે તાવત્
ગઙ્ગોપમાનમ્ ।
ચક્રધારા ઉપમેયા ।
મુરારિનિર્ગતત્વં સાધારણો ધર્મઃ ।
શ્લેષસ્ત્વત્ર નરકપ્રતિપન્થિશબ્દાદાત્માનં લભતે ।
એકત્ર હિ નરકો દાનવઃ ।
અપરત્ર ત્વવીચ્યાદિઃ ।
એતૌ ચ દ્વાવલઙ્કારાવેકસ્મિન્નિવશબ્દે ઽનુપ્રવિશતઃ ।
ન હ્યુપમાનોપમેયભાવસ્તત્પ્રતિભાહેતુર્વા શ્લેષઃ સમાસાદ્યભાવે ઇવશબ્દાદિમન્તરેણ સ્વરૂપં પ્રતિલભતે ।
તેનાત્ર દ્વાવલઙ્કારા વેકસ્મિન્વાચકે ઇવ શબ્દે ઽનુપ્રવિષૌ ।
યદિ ચાનેકાલઙ્કારોલ્લેખે સતિ સંદેહસંકરસ્તત એવમાદાવપ્યનેકાલઙ્કારોલ્લેખસ્ય સંભવાત્સંદેહસંકરપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તમ્---સમં તદ્વૃત્ત્યસંભવ ઇતિ ।
તસ્યાનેકસ્યાલઙ્કારસ્ય સમં યુગપદ્યદિ વૃત્તિર્વ્યાપારો ઽલઙ્કાર્યાલઙ્કરણાત્મકો ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તે તૂદાહરણે મુરારિનિર્ગતેતિ સાધારણધર્મોપાદાનાન્નરકપ્રતિપન્થિનીતિ ચ શ્લેષપદોપદર્શનાન્નાનેકસ્યાલઙ્કારસ્ય યુગપદ્વૃત્તેરસંભવઃ ।
તેન તત્ર ન સંદેહસંકરતા ।
નનુ યદ્યનેકાલઙ્કારોલ્લેકે યુગપદ્વૃત્ત્યસંભવે ચ સંદેહસંકરત્વમ્ ।
એવ સતિ યત્ર પ્રતિભામાત્રેણાનેકસ્મિન્નલઙ્કારે ઉલ્લિખ્યમાને યસ્ય સાધકં પ્રમાણમસ્તિ સ ઉપાદીયતે ।
યસ્ય તુ બાધકં પ્રમાણં વિદ્યતે સ ત્યજ્યતે ।
તત્રાષ્યનેકાલઙ્કારોલ્લેખસ્ય સમં તદ્વૃત્ત્યસંભવસ્ય ચ સંભવાત્સંદેહસંકરત્વં પ્રસજ્જતીત્યાશઙ્ક્યોક્તમ્---એકસ્ય ચ ગ્રહે ન્યાયદોષાભાવે ચેતિ ।
ન્યાયઃ સાધકં પ્રમાણમ્ ।
દોષો બાધકં પ્રમાણમ્ ।
યત્રાનેકાલઙ્કારોલ્લેખે યુગપદ્વૃત્ત્યસંભવે ચ એકતરસ્ય ગ્રહણે સાધકબાધકે પ્રમાણે સમસ્તવ્યસ્તતયા ન વિદ્યેતે તત્ર સંદેહસંકરઃ ।
તેન નાનિષ્ટપ્રસઙ્ગઃ ।
તથાહિ---યત્ર સાધકબાધકે પ્રમાણે સામસ્ત્યેન વિદ્યતે તત્ર યસ્ય સાધકં પ્રમાણમસ્તિ તસ્યોપાદાનાદ્બાધકસ્ય પ્રમાણોપેતસ્ય ચ ત્યાગાદેકસ્ય ગ્રહણં ભવતિ ।
યત્રાપિ સાધકબાધકપ્રમાણયોર્વૈયસ્ત્યેનાન્યતરસ્ય વિદ્યમાનતા તત્રાપિ પ્રતિભોલ્લિખ્યમાનાનેકાલઙ્કારમધ્યાત્સાધકપ્રમાણોપેતસ્યોપાદાનાત્પ્રમાણશૂન્યસ્ય ચોપેક્ષ્યત્વાત્, તથા બાધકપ્રમાણોપેતસ્ય પરિત્યાગાત્ત્દિતરસ્ય ચ પૂર્વોલ્લિખિતસ્ય પારિશેષ્યેણોપાદાનાદેકસ્ય ગ્રહો ભવતિ ।
યત્ર તુ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવસ્તત્ર સંદેહ એવ ।
એવમયં સંદેહસંકરો લક્ષિતઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
યદ્યપ્યત્યન્તમુચિતો વરેન્દુસ્તે ન લભ્યતે ।
તથાપિ વચ્મિ કુત્રાપિ ક્રિયતામાદરો નરે ॥ ઉક્સ્સ્_5.*10 ॥
અત્ર વરેન્દુરિતિ વર એવ ઇન્દુઃ, વર ઇન્દુરિવેતિ રૂપકસમાસોપમયોર્દ્વયોરલઙ્કારયોરુલ્લેખઃ ।
ન ચ તસ્યાનેકસ્યાલઙ્કારસ્ય યુગપદ્વૃત્તિઃ સંભવતિ ।
એકાલઙ્કારસંશ્રયેણૈવાલઙ્કારસ્ય કૃતકૃત્યાત્વાત્ ।
ન ચાત્ર દ્વયોર્મધ્યાદેકતરસ્ય ગ્રહણાય સાધકબાધકપ્રમાણયોગઃ. સાધકં હિ પ્રમાણં વિદ્યમાનં વિધિમુખેનાલઙ્કારં જ્ઞાપયેત્ ।
તથા બાધકમપિ પ્રહાતવ્યાલઙ્કારનિષેધમુખેનોપાદેયમલઙ્કારં પૂર્વોલ્લિખિતં પારિશેષ્યાદુપાદેયતયા પ્રતિપાદયતિ ।
અત્ર તુ દ્વયોઃ સાધકબાધકપ્રમાણયોરભાવાત્સંદેહઃ ।
તેન સંકરો ઽલઙ્કારઃ ।
શબ્દાર્થવર્ત્યલઙ્કારસ્તુ-----
શબ્દાર્થવર્ત્યલઙ્કારા વાક્ય એકત્ર ભાસિનઃ ।
સંકરો વા
યત્રૈકસ્મિન્વાક્યે શબ્દવર્તિનોર્ઽથવર્તિનશ્ચાલઙ્કારાઃ સંસર્ગમુપયાન્તિ સ શબ્દાર્થાલઙ્કારઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
ઇત્થં સ્થિતિર્વરાર્થા ચેન્મા કૃથા વ્યર્થમર્થિતામ્ ।
રૂપેણ તે યુવા સર્વઃ પાદબદ્ધો હિ કિઙ્કરઃ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*11 ॥
વરાર્થા ભર્ત્રર્થા ।
કિઙ્કરો દાસઃ ।
અત્ર થકારોપનિબદ્ધો ઽનુપ્રાસાત્મકઃ શબ્દાલઙ્કારઃ ।
અર્થાલઙ્કારશ્ચાર્થાન્તરન્યાસો વિદ્યતે ।
તથાહિ---અત્ર માકૃથા વ્યર્થમર્થિતામિત્યુપાદિત્સિતેર્ઽથે ઽર્થિત્વસ્યાકરણં યદુપનિબદ્ધં તદનુપપદ્યમાનતયા સંભાવ્ય તત્સમર્થનાયોક્તં ઽરૂપેણ તે યુવા સર્વઃ પાદબદ્ધો હિ કિઙ્કરઽઇતિ ।
યો ગુણોત્કર્ષશાલી સ નાર્થયતે, અપિત્વર્થ્યતે યથા રત્નાદિ ।
ત્વં ચ રૂપવત્ત્વાદ્ગુણોત્કર્ષશાલિની ।
તસ્માદુપાદિત્સિતેર્ઽથે
તવાર્થિત્વમયુક્તમિતિ ।
તેનાયં શબ્દાર્થવર્ત્યલઙ્કારસંકરઃ ॥
એકશબ્દાભિધાનસંકરસ્તુ ।
એકવાક્યાંશપ્રવેશાદ્વાભિધીયતે

એકસ્મિન્વાક્યાંશે વાક્યૈકદેશે યત્રાનેકસ્યાલઙ્કારસ્યાનુપ્રવેશઃ સ એકશબ્દાભિધાનસંકરઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
મૈવમેવાસ્સ્વ સચ્છાયવર્ણિકા ચારુકર્ણિકા ।
અમ્ભોજિની ચિત્રસ્થા દૃષ્ટિમાત્રસુખપ્રદા ॥ ઉક્સ્સ્_5.*12 ॥
અત્રોપમાલઙ્કાર ઉપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુભૂતશ્ચ શ્લેષ ઇત્યેતૌ દ્વાવલઙ્કારાવેકસ્મિન્વાક્યાંશે ઇવશબ્દે ઽનુપ્રવિષ્ટૌ ।
તથાહિ---અમ્ભોજિની ઉપમાનમ્, ગૌરી ઉપમેયા, દૃષ્ટિમાત્રસુખપ્રદત્વં સાધારણો ધર્મઃ ઇત્યુપમા ।
સચ્છાયવર્ણિકા ચારુકર્ણિકેતિ શ્લેષઃ ।
અમ્ભોજિન્યાં હિ વર્ણા રાજવર્તાદયઃ ગૌર્યાં તુ ગૌરત્વમ્ ।
અમ્ભોજિન્યાં કર્ણિકા કમલમધ્વર્ત્તિબીજકોશઃ ।
ગૌર્યાં તુ ચારૂ કર્ણૌ ।
કપૂચાત્ર સમાસાન્તઃ ।
તેનાયં શ્લેષઃ ।
એતૌ ચ દ્વાવલઙ્કારા વેકસ્મિન્વાક્યાંશે ઇવશબ્દે ઽનુપ્રવિષ્ટૌ ।
તેનાયમેકશબ્દાભિધાનસંકરઃ ॥
અનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકસંકરસ્તુ----
પરસ્પરોપકારેણ યત્રાલઙ્કૃતયઃ સ્થિતાઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણાત્મલાભં નો લભન્તે સો ઽપિ સંકરઃ

યત્રોભયોરુપમાનોપમેયયોઃ પરસ્પરમુપમાનોપમેયભાવસ્તત્રોપમેયોપમા ।
ઉપમેયેનોપમાનસ્યોપમાનાત્ ।
નનુ ચ પ્રાકરણિકં સામ્યાભિધાનસંબન્ધિ ઉપમેયં ।
અપ્રાકરણિકં ઉપમાનં ।
યદિ ચાત્રોપમેયસ્યોપમાનત્વમભિધીયતે, એવં
સતિ તસ્ય પ્રાકરણિકત્વં વ્યાહન્યતે ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તમ્---પક્ષાન્તરહાનિગામિતિ ।
નાત્રોપમાનોપમેયભાવે તાત્પર્યં કિન્તુ એતદેવ દ્વયમેવંવિધં વિદ્યતે, ન ત્વન્યદેતયોઃ સદૃશં વસ્ત્વન્તરં વિદ્યતે ઇતિ ।
અતશ્ચ એતત્પક્ષદ્વિતયવ્યતિરિક્તસ્ય પક્ષાન્તરસ્યાત્ર હાનેર્વિવક્ષિતત્વાત્ પરસ્પરમુપમાનોપમેયભાવો ન દુષ્યતીતિ તસ્ય પક્ષાન્તરહાનૌ પ્રતપાદ્યાયામવાન્તરવાક્યાર્થત્વેનાવસ્થાનાત્, વરં વિષં ભક્ષય મા ચારસ્ય ગૃહે ભુઙ્ક્થાઃ ઇતિવત્ ।
અત્ર હિ વિષભક્ષણં ન વિધીયતે ।
દુર્જનગૃહે ભોજનપરિવર્જનતાત્પર્યાત્ ।
એવમિહાપ્યુપમાનોપમેયભાવસ્યાવિવક્ષાપક્ષાન્તરહાનૌ તાત્પર્યાત્ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્---
હરેણેવ સ્મરવ્યાધસ્ત્વયાનઙ્ગીકૃતો ઽપિ સન્ ।
ત્વદ્વપુઃ ક્ષણમપ્યેષ ધાર્ષ્ટ્યાદિવ ન મુઞ્ચતિ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*13 ॥
અત્ર ધાર્ષ્ટ્યાદિ ન મુઞ્ચતીતિ યાસાવુત્પ્રેક્ષા સા હરેણેવ સ્મરવ્યાધસ્ત્વયાનઙ્ગીકૃતો ઽપિ સન્નિત્યુપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુશ્લેષવશેન સ્વરૂપં પ્રતિલભતે ।
અનઙ્ગીકૃતો હિ અનઙ્ગત્વમશરીરત્વમાપાદિતઃ અનૂરીકૃતશ્ચ ।
યશ્ચાનૂરીકૃતઃ ક્ષણમપિ ન મુઞ્ચતિ તત્ર ધાર્ષ્ટ્યં હેતુતયોત્પ્રેક્ષિતું શક્યતે ।
તેન શ્લેષવશેનાત્રોત્પ્રેક્સા આસાદિતસ્વભાવા ।
અતોયમનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકસંકરઃ ।
એવમયં ચતુર્વિધઃ સંકરો નાનાલંકારગતવિકલ્પવ્યવસ્થાસમુચ્ચયાઙ્ગાઙ્ગિભાવસમાશ્રયણેનાભિહિતઃ ।
તત્રાનેકાલંકારવિકલ્પાત્સંદેહસંકરઃ ।
નિભિન્નાધારત્વેન શબ્દાર્થવર્તિનોલંકારયોરવસ્થાનાદ્વ્યવસ્થાસમાશ્રયઃ શબ્દાર્થવર્ત્યલંકારસંકરઃ ।
એકશબ્દાભિધાનસંકરે તુ સમુચ્ચયેનાનેકોલંકાર એકસ્મિન્વાક્યાંશે ઇવાદાવનુપ્રવિશતિ ।
અનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકસંકરે ત્વનકસ્યાલંકારસ્યાઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
અતો વિકલ્પ-વ્યવસ્થા-સમુચ્ચયાઙ્ગાઙ્ગિભાવસંશ્રયા એતે ચત્વારઃ સંકરભેદાઃ ।
ઉપમેયોપમા---
અન્યોન્યમેવ યત્ર સ્યાદુપમાનોપમેયતા ।
ઉપમેયોપમામાહુસ્તાં પક્ષાન્તરહાનિગામ્

યત્રોભયોરુપમાનોપમેયયોઃ પરસ્પરમુપમાનોપમેયભાવસ્ તત્રોપમેયોપમા ।
ઉપમેયેનોપમાનસ્યોપમાનાત્ ।
નનુ ચ પ્રાકરણિકં સામ્યાભિધાનસંબન્ધિ ઉપમેયમ્ અપ્રકરણિકમુપમાનમ્ ।
યદિ ચાત્રોપમેયસ્યોપમાનત્વમ્ અભિધીયતે એવં સતિ તસ્ય પ્રાકરણિકત્વમ્ વ્યાહન્યતે ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તમ્ -- પક્ષાન્તરહાનિગામિતિ ।
નાત્રોપમાનોપમેયભાવે તાત્પર્યં કિંતુ એતદેવ દ્વયમેવંવિધં વિદ્યતે ન ત્વન્યદેતયોઃ સદૃશં વસ્ત્વન્તરં વિદ્યત ઇતિ ।
અતશ્ચ એતત્ પક્ષદ્વિતયવ્યતિરિક્તસ્ય પક્ષાન્તરસ્યાત્ર હાનેર્વિવક્ષિતત્વાત્ પરસ્પરમુપમાનોપમેયભાવો ન દુષ્યતીતિ ।
તસ્ય પક્ષાન્તરહાનૌ પ્રતિપાદ્યાયામવાન્તરવાક્યાર્થત્વેનાવસ્થાનાત્ -- વરં વિષં ભક્ષય મા ચાસ્ય ગૃહે ભુક્ત્વા -- ઇતિવત્ ।
અત્ર હિ વિષભક્ષણં ન વિધીયતે દુર્જનગૃહે ભોજનપરિવર્જનતાત્પર્યાત્ ।
એવમિહાપ્યુપમાનોપમેયભાવસ્યાવિવક્ષા પક્ષાન્તરહાનૌ તાત્પર્યાત્ ।
શિરાંસિ પઙ્કજાનીવ વેગોત્પાતયતો દ્વિષામ્ ।
આજૌ કરોપમં ચક્રં યસ્ય ચક્રોપમઃ કરઃ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*14 ॥
અત્ર યસ્યેત્યુપાત્ત્સ્ય ત્વત્કૃતે સો ઽપિ વૈકુણ્ઠ ઇત્યત્ર તચ્છબ્દસમન્વયેના કાઙ્ક્ષાવિચ્છેદો ભવિષ્યતે ।
ઉત્તરેષ્વપિ ચ શ્લેકેષુ તેનૈવ યચ્છબ્દાર્થો નિરાકાઙ્ક્ષી કાર્યઃ ।
અત્ર કરચક્રયોઃ પરસ્પરમુપમાનોપમેયભાવઃ ।
સાધારણશ્ચાત્ર ધર્મઃ અતિત્વરિતત્વેન શત્રુશિરો ઽવકર્તનમ્ ।
એષ ચાત્રોપમાનોપમેયભાવઃ ઉપમાનાન્તરાભાવે પર્યવસિતઃ ।
યદિ પરમેતયોરેવ પરસ્પરમુપમાનોપમેયભાવઃ સ્યાદન્યત્વે તયોરુપમાનં નાસ્તીતિ ॥
સહોક્તિઃ---
તુલ્યકાલે ક્રિયે યત્ર વસ્તુદ્વયસમાશ્રિતે ।
પદેનૈકેન કથ્યેતે સા સહોક્તિર્મતા સતામ્

યત્ર વસ્તુદ્વયસમવેતે દ્વે ક્રિયે પદેનૈકેન તન્ત્રવૃત્ત્યા કથ્યેતે તત્ર સહોક્તિર્નામાલઙ્કારો ભવતિ ।
નનુ ઽસંજહાર શરત્કાલઃઽઇત્યાદાવપિ દીપકે પદેનૈકેન વસ્તુદ્વયસમવેતે દ્વે ક્રિયે કથ્યેતે ।
અતશ્ચ તત્રાપિ સહોક્તિત્વં પ્રાપ્નોતીતિ આસઙ્ક્યોક્તમ્---તુલ્યકાલે ઇતિ ।
યત્ર સહાદિના પદેન તુલ્યકાલતામવગમ્ય વસ્તુદ્વિતયસમાશ્રિતે દ્વે ક્રિયે કથ્યેતે તત્ર સહોક્તિત્વમ્ ।
ન ચૈવં દીપક ઇતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
સહાદિના ચ શબ્દેન યુગપત્કાલતાયામવદ્યોત્યમાનાયાં દ્વય ગતિઃ ।
કદાચિત્ખલુ યયોઃ ક્રિયયોસ્તુલ્યકાલતા તે ક્રિયે તુલ્યકક્ષતયા સ્વાશ્રયવિશ્રાન્તત્વેનાભિધીયેતે, યતા દેવદત્ત્યજ્ઞદત્તૌ સહ ભુઞ્જાતે ઇતિ કદાચિત્ત્વેકાશ્રયવિશ્રાન્તાયાં ક્રિયાયામભિહિતાયાં સહાદ્યર્થપર્યાલોચનાસામર્થ્યાદપરસ્યાશ્રયસ્ય ક્રિયાસંબન્ધો ઽવગમ્યતે, યથા દેવદત્તો યજ્ઞદત્તેન સહ ભૂઙ્ક્ત ઇતિ ।
તત્રેહ દ્વિતીયા ગતિરાશ્રીયતે ।
શાબ્દેન રૂપેણૈકત્ર ક્રિયાસંબન્ધસ્ય પ્રતીતસ્યાપરત્રાર્થેન રૂપેણોન્નીયમાનત્વેન વક્રભણિતે સદ્ભાવાત્ ।
એવંવિધસ્ય યત્રૈવ શોભાતિશયવિધાયિત્વં તત્રૈવ સહોક્તેરલઙ્કારતા ન સર્વત્રેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્----
દ્યુજનો મૃત્યુના સાર્ધં યસ્યાજૌ તારકામયે ।
ચક્રે ચક્રાભિધાનેન પ્રૈષ્યેણાપ્તમનોરથઃ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*15 ॥
યસ્ય પ્રૈષ્યેણ ઇતિ સંબન્ધઃ ।
અત્ર મૃત્યોર્દ્યુજનસ્ય ચ મનોરથાવાપ્તિકરણલક્ષણે દ્વે ક્રિયે પદેનૈકેનોક્તે ચક્રે ઽવાપ્તમનોરથ ઇતિ ।
યદ્યપ્યવાપ્તમનોરથ ઇતિ ચક્ર ઇતિ ચ સુપ્તિડન્તત્વભેદેન પદદ્વિત્વં તથાપિ ક્રિયાપદદ્વિતયોપાદાનવ્યાવૃત્તેર્વવક્ષિતત્વાત્પદેનૈકેનેતિ ન વિરુધ્યતે ।
અથવા ચક્રે ઇતિ કરોતિ ક્રિયા સામાન્યભૂતા વિશેષમન્તરેણાપર્યવસ્યન્તી મનોરથાવાપ્તિલક્ષણં વિશેષં ગર્ભીકરોતિ ।
અતશ્ચાત્ર સત્યપ્યનેકપદત્વે એકપદીભાવ ઇવ પ્રકાશતે ।
તેન એકેન પદેનેત્યુક્તમ્ ।
સાર્ધં શબ્દશ્ચાત્ર તુલ્યકાલતામવદ્યોતયતિ ।
યસ્ય પ્રૈષ્યેણાજ્ઞાકારિણા ચક્રસંજ્ઞકેન કર્તૃભૂતેન મૃત્યુના સાર્ધમપૃથક્કાલતયા દ્યુજન આપ્તમનોરથઃ કૃત ઇતિ ।
અનેકલોકકવલીકરણાન્મૃત્યોર્મનોરથાવાપ્તિઃ, દ્યુજનસ્ય ચ શત્રુવિનાશાત્ ॥
પરિવૃત્તિઃ-----
સમન્યૂનવિશેષ્ટૈસ્તુ કસ્યચિત્પરિવર્તનમ્ ।
અર્થાનર્થસ્વભાવં યત્પરિવૃત્તિરભાણિ સા