Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Chapter 6
kasyacidvastuno vastvantareṇa parivartanaṃ parivṛttiḥ /
sā ca trividhā /
parivartanakārakāṇāṃ parivartanīyena saha samatvānnyūnatvādadhikatvācca /
tadidamuktam--samanyūnaviśiṣṭairiti /
tatra yasyāḥ samor'thaḥ parivartyate tasyā anarthasvabhāvatā /
arthaśabdena hi upādeyo 'ptho 'bhidhīyater,'thyate 'sāviti kṛtvā /
yatra ca sāmyaṃ tabhārthanīyatvaṃ nāsti /
tenārthyatvābhāvānugamāttatrānarthatvamabhidhīyate /
atastatrānarthasvabhāvaṃ parivartanam /
yatrāpa ca nikṛṣṭaparigraheṇotkṛṣṭaparityāgaḥ kriyate, tatrāpyanarthasvabhāvatā /
upādeyaviparītasyopādānāt /
arthapratipakṣo hyatrānarthaḥ /
adharmānṛtavat /
yatā hyadharmānṛtaśabdābhyāṃ nottarapadārthrābhāvamātramabhidhīyate, nāpyuttarapadārthatulyor'thaḥ, kiṃ tarhi etatpratipakṣasyaivābhidhānaṃ, evamihāpyanarthaśabdena arthapratipakṣasyaivābhidhanam /
yathā anartho vairiṇāmāpatita ityevamādau /
tena yatrotkṛṣṭena nikṛṣṭaḥ parigṛhyate tatra duḥkhahetutvādarahthapratipakṣatvenānarthakhabhāvatā /
yatra tu nikṛṣṭenotkṛṣṭaḥ parigṛhyate tatrotkṛṣṭasya sukhahetutvenopādeyatvādarthasvabhāvatā /
tadidamuktam---arthānarthasvabhāvamiti /
tatra samaparivṛtterudāharaṇam---
uro datvāmarārīṇāṃ yena yuddheṣvagṛhyata /
hiraṇyākṣavadhādyeṣu yaśaḥ sākaṃ jayaśriyā // UKss_5.*16 //
atra urodānena utsāho lakṣyate yaścātra lakṣyamāṇāsyārthasyotsāhasyopāyatayā pratīyate /
abhidheyor'tho vakṣaso dānaṃ nāma yo hi yatra vakṣa udyamayati sa tatrotsahata iti tatpratibhāvacchāditasyotasāhasya pratitiḥ tadapekṣayā samena samasya parivartanam /
uroyaśasoḥ samatvāt /
nyūnaparivṛttestūdāharaṇam----
netroragabalabhrāmyanmandarādriśiraścyutaiḥ /
ratnairāpūrya dugdhārbdhi yaḥ samādatta kaustubham // UKss_5.*17 //
netrabhūta urago vāsukiḥ /
atra--kaustubhasyotkṛṣṭasya nikṛṣṭaratnaparatyāgena grahaṇānnikṛṣṭenotkṛṣṭasya parivartanam /
viśeṣṭaparivṛttestūdāharaṇam----
yo balau vyāptabhūsīmna makhena dyāṃ jigīṣati /
abhayaṃ svargasadmabhyo datvā jagrāha kharvatam // UKss_5.*18 //
bhūsīmā pṛthivyā avadhiḥ /
makho yajñaḥ /
atra abhayenotkṛṣṭena nikṛṣṭasya kharvatvasya hrasvatvasya parivartanaṃ abhidheyāpekṣayā
pūrvatarodāharaṇavatpratibhāti /
tātparyārthāpekṣayā tu neyaṃ parivṛttiḥ /
cattaddevebhyaḥ abhayaṃ pratijñātaṃ tadupāyabhūtāyā vāmanaveṣeṇa svarvatāyāḥ parigṛhītatvāt /
iti māhaśrīpratīhārendurājaviracitāyāmudbhaṭālaṅkārasārasaṃgrahaladhuvṛttau pañcamo vargaḥ //
6
atha ṣaṣṭho vargaḥ /
ananvayaṃ sasaṃdehaṃ saṃsṛṣṭiṃ bhāvikaṃ tathā /
kāvyadṛṣṭāntahetū cetyalaṅkārānpare viduḥ
atra itiśabdasya vakṣyamāṇaṃ yadananvayādilakṣaṇaṃ tadupakṣepārthatvena prayogānnānanvayādisvarūpaparāmarśārthatvam /
ityevaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇakatvenānanvayādīnalaṅkārānvidurityarthaḥ /
ityevaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇakatvenānanvayādīnalaṅkārānvidurityarthaḥ /
ato vedanakriyākarmatvādananvayamityādau dvitīyā /
kāvyadṛṣṭāntahetū cetyatra dṛṣṭāntahetuśabdābhyāṃ kāvyaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate /
dṛṣṭāntaśabdasya cātra pūrvanipāto 'bhyarhitatvāt /
abhyarhitatvaṃ dṛṣṭāntasya dṛṣṭāntapratibimbitavyāptimukhena hetoḥ prāyeṇa gamakatā saṃpratyayāt /
sasaṃdehaḥ---
upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ /
sasaṃdehaṃ vacaḥ stutyai sasaṃdehaṃ vadurbudhāḥ
upamānabhedapūrvaṃ bhedamabhidadhataḥ kaveḥ kavinibaddhasya vā vakturvaca iti saṃbandhaḥ /
saṃdehopetavacanavyājena upamānena tattvaṃ tadbhāvamabhedamupameyasyābhidhāyottarakālaṃ yadā tasmādupamānāttasyopameyasya bhedo 'bhidhīyate tadā sasaṃdeho 'laṅkāraḥ /
nanu upamānena saha pūrvamabhede 'bhihite sati punaryadi tasmāddhedasyābhidhānaṃ kriyate /
evaṃ sati gajasnānaṃ prāpnotītyāśaṅkyoktam----stutyai iti /
stutyarthatvena evaṃvidhā abhidhā samāśrīyata ityarthaḥ /
tasyodāharaṇam----
haste kimasya niḥśeṣadetyahṛddalanodbhavam /
yaśaḥsaṃcaya eṣa syātpiṇḍībhāvo 'sya kiṃkṛtaḥ // UKss_6.*1 //
nābhipadmaspṛhāyātaḥ kiṃ haṃso naiṣa cañcalaḥ /
iti yasyābhitaḥ śaṅkhamaśaṅkiṣṭārjavo janaḥ // UKss_6.*2 //
ārjavo mūrkhaḥ /
ṛjutvayogāt /
atra śaṅkha upameyaḥ /
yaśaḥsaṃcayo haṃsaścopamānam /
tayośca pūrvamabhedasaṃdehavyājenābhihitaḥ kimeṣa yaśaḥsaṃcayaḥ syāditi, tathā kiṃ haṃsa iti punaścātropamānādupameyasya bhedo varṇitaḥ /
yaśaḥsaṃcayāttāvadbhedopavarṇanaṃ piṇḍībhāvo 'sya kiṃkṛta ita /
yaśaḥsaṃcayaḥ khalu prasaraṇaśīlaḥ /
asya tu tadviruddhaḥ piṇḍībhāvo dṛśyate /
tena nāyaṃ yaśaḥsaṃcaya iti /
haṃsāttu bhedābhidhānaṃ naiva cañcala iti /
haṃsasya ha cañcalatvaṃ nāma dharmaḥ /
ihaca tannopalabhyate, tasmānnaiva haṃsa iti /
evaṃ vidhasya cātrābhidhānasya phalaṃ stutiḥ, yaśaḥsaṃcayo bhagavatā svahastavartī kṛta iti, tathāsaṃbhāvyamānahaṃsāgamanaṃ tribhuvanotpattinibandhanaṃ yattannābhinalinaṃ tadvān bhagavāniti //
sasaṃdehasya bhedāntaramāha----
alaṅkārāntaracchāyāṃ yatkṛtvā dhīṣu bandhanam /
asaṃdehe 'pi saṃdeharūpaṃ saṃdehanāma tat
chāyā śobhā /
yatra saṃdehābhāve 'pi saṃdehasyopanibandhe sati na pūrvavadupamānādupameyasya bheda upanibadhyate kiṃtarhyabheda eva saṃśayacchāyayā /
tathāvidhasya copanibandhasya phalamalaṅkārāntaropajanitā saundaryapratipattiḥ /
yadāha---dhīṣvalaṅkārāntaracchāyāṃ kṛtvā iti /
tatrāpi saṃdehālaṅkāraḥ /
tasyodāharaṇam----
nīlābdaḥ kimayaṃ merau dhūmo 'tha pralayānale /
iti yaḥ śaṅkyate śyāmaḥ pakṣīndrerkatviṣi sthitaḥ // UKss_6.*3 //
atra meroruparivartī nīlo balāhakaḥ kalpāntavahnyāścayaśca dhūmaḥ ityetadubhayamupamānam /
garuḍārūḍhastu bhagavān kṛṣṇavapurupameyaḥ /
tena ca upamānadvayena saṃdehavyājena bhagavānāpāditābheda upanibaddhaḥ kimayamevaṃvidhaḥ athaivaṃvidhaḥ iti /
tābhyāṃ copamānābhyāmupameyasya pūrvavadbhedanibandhanaṃ nātra kiṃcidabhihitam /
phalaṃ caivamabhidhānasyopamālaṅkāradhvananam /
evaṃvidhopamānadvitayasadṛśo bhagavānvainateyārūḍha iti /
ananvayaḥ---
yatra tanaiva tasya syādupamānopameyatā /
asādṛśyavivakṣātastamityāhurananvayam
yatra tenaiva na tu vastvantareṇa tasyaiva vastvantarasyopamānopameyabhāvo bhavettatra vastvantarānugamābhāvādananvayākhyo 'laṅkāraḥ /
nanu ca sādṛśyasaṃbandhe sati prākaraṇikamupameyamaprākaraṇikaṃ tūpamānamityupamānopameyayorlakṣitatvātkathamekasyaivopamitikriyāyāṃ karmatvaṃ karaṇatvaṃ ca saṃbhavatītyāśaṅkyoktam---asādṛśyavivakṣāta iti /
nātromapānopameyabhāve tātparyaṃ kintūpameyopamāvadupamānāntaravyāvṛttāvityarthaḥ /
itiśabde 'tra vakṣyamāṇodāharaṇopakṣepārthatvādananvayaśabdena nābhisaṃbadhyate /
tena ananvayamiti dvitīyā /
tasyodāharaṇam----
yasya vāṇī svavāṇīva svakriyeva kriyāmalā /
rūpaṃ svamiva rūpaṃ ca lokalocanalobhanam // UKss_6.*4 //
atra vāṇīkriyārūpāṇāṃ trayāṇāmanupamatayā lokottaratvaṃ pratipādayitumātmanaivopamānopameyabhāvo nibaddhaḥ /
saṃsṛṣṭiḥ----
alaṅkṛtīnāṃ bahvīnāṃ dvayorvāpi samāśrayaḥ /
ekatra nirapekṣāṇāṃ mithaḥ saṃsṛṣṭirucyate
bahūnāmalaṅkārāṇāṃ parasparanirapekṣāṇāṃ dvayorvā tathāvidhayorekatra śabda eva artha eva vā upanibandhe sati saṃsṛṣṭiralaṅkāraḥ /
yatra tu parasparasāpekṣatvaṃ tatra sandehaikaśabdābhidhānānugrāhyānugrāhakasaṅkarāstrayaḥ pūrvamabhihitāḥ /
yatra ca śabdārthalakṣaṇāśrayadvitayaniṣṭhatayā anekālaṅkāropanibandhastatrāpi śabdārthavartyanekālaṅkārasaṃkara uktaḥ /
etadvailakṣaṇyena tu saṃsṛṣṭiḥ /
tasyā udāharaṇam-----
tvatkṛte so 'pa vaikuṇṭhaḥ śaśīvoṣasi candrakām /
apyadhārāṃ sudhāvṛrṣṭi manye tyajati tāṃ śriyam // UKss_6.*5 //
taduttiṣṭhātidhanyena kenāpi kamalekṣaṇe /
vareṇa saha tāruṇyaṃ nirviśantī gṛhe vasa // UKss_6.*6 //
nirviśantī upabhuñjānā /
atra śaśī uṣasi candrikāmiva vaikuṇṭhaḥ tvatkṛte śriyaṃ tyajati ityupamā /
adhārāṃ sudhāvṛṣṭimiti rūpakam /
tathā hyatra lakṣmyāḥ sarve pīyūṣavṛṣṭeḥ saṃbandhino dharmā vidyante kevalaṃ dhārāsaṃbandho nāstītyupamānagataikaguṇanivṛttidvārikā śiṣṭopamānagatasakalaguṇābhyanujñārūpāropaṇāvagamyate, yathā ayaṃ puruṣaḥ akaro hastīti /
tadetasmin śloke upamāyā rūpakasya ca dvayoralaṅkārayoḥ saṃsṛṣṭiḥ /
tayoḥ kevalābhidheyāśrayatvātparasparanirapekṣatvācca /
'taduttiṣṭha'ityetacchlokāpekṣayā tu 'kamalekṣaṇe'iti samāsopamātmakamupamābhedamāśritya pūrvoktālaṅkāradvayasaṃkalanayā bahūnā malaṅkārāṇāṃ saṃsṛṣṭyudāharaṇadikpradarśanaṃ draṣṭavyam //
bhāvikam-----
pratyakṣā iva yatrārthā dṛśyante bhūtabhāvinaḥ /
atyadbhutāḥ syāttadvācāmanākulyena bhāvikam
sāṃpratikena pradhvaṃsābhāvenopalakṣyamāṇāḥ padārthāḥ bhūtāḥ, yathā idānīṃ yudhiṣṭhirādayaḥ /
ye tu sāpratikena prāgabhāvena upalakṣyante te bhāvinaḥ, yathā idānīṃ bhagavadavatāraḥ kalkī bhaviṣṇuyaśāḥ /
evamanantaropalakṣitāḥ bhūtā bhāvinaśca yer'thāste sāṃpratikapradhvaṃsābhāvaprāgabhāvaviviktatayā vartamānāyamānāḥ pratyakṣā iva yatra dṛśyante tadbhāvikaṃ nāmālaṅkāro bhavet /
atra heturvācāmanākulatā arthānāṃ cātyadbhutatvam /
taduktam---vācāmanākulyeneti /
atyadbhutā iti ca /
tatra vācāmanākulatā vyastasaṃbandharahitalokaprasiddhaśabdopanibandhājjhagityarthapratītikāritā /
tasyāṃ hi satyāṃ kaveḥ saṃbandhī yo bhāvaḥ
āśrayaḥ śṛṅgārādirasasaṃvalitacaturvargopāyabhūtaviśiṣṭārthollekhī sa kavinaiva sahṛdayaiḥ śrotṛbhiḥ svābhiprāye 'bhedena tattatkāvyapratibimbitarūpatayā sākṣātkriyate /
śrotṛṇāmapi hi tathāvidhasvacchaśabdānubhavadrāvitāntarātmanāṃ sahṛdayānāṃ svābhiprāyapratimudrā tatra saṃkrāmati /
ataḥ kaveryo 'sāvabhiprāyastadgocarīkṛtā bhūtā bhāvino 'pi padārthastatra sahṛdayaiḥ śrotṛbhiḥ svābhiprāyābhedena pratyakṣā iva dṛśyante /
yathā cātra śabdagatamanākulatvamanantaroktena prakāreṇa hetustathārthagatamapi citrodāttārthopanibandhahetukamatyadbhutatvaṃ draṣṭavyam /
taduktaṃ bhāvikamupakramya bhāmahena---"citrodāttādbhutārthatvaṃ kathāyāṃ svabhinītatā /
śabdānākulatā ceti tasya hetūn pracakṣate"iti //
svabhinītatetyabhinayādidvāreṇa śṛṅgārādirasasaṃvalitatvaṃ caturvargopāyasyoktam /
tadevamevaṃvidhahetunibandhanaṃ kaviśrotṛbhāvadvitayasaṃmīlanātmakaṃ bhāvikaṃ draṣṭavyam /
ata eva cātra kavisaṃbandhino bhāvasya śrotṛbhāvābhedādhyavasitasya puraḥ--sphuradrūpasya vidyamānatvādbhāvikavyapadeśaḥ bhāvo 'smin vidyate iti bhāvikam /
tadāhuḥ---"rasollāsī kaverātmā svacche śabdārthadarpaṇo /
mādhuryaujoyutaprauḍhe prativindya prakāśate /
saṃpītasvacchaśabdārthadrāvitābhyantarastataḥ /
śrotā tatsāmyataḥ puṣṭiṃ caturvarge parāṃ vrajet"iti /
svaccha iti prasādaguṇo 'bhihitaḥ /
prauḍha caturvarge parāṃ vrajet"iti /
svaccha iti prasādaguṇo 'bhihitaḥ /
prauḍha iti tu sālaṅkāratā /
saṃpītau samyagāsvāditau /
tatsāmyata iti svabhiprāyābhedena kavigatasyābhiprāyasyādhyavasānādityarthaḥ /
tasyodāharaṇam----
karoṣi pīḍāṃ prītiṃ ca nirañjanavilocanā /
mūrtyānayā samudvīkṣya nānābharaṇaśobhayā // UKss_6.*7 //
atrābharaṇocitamūrtitve 'pi nirañjanavilocanatvopalakṣitādābharaṇatyāgātpīḍā /
sahajasaundaryanirbharatvena tu ābharaṇasaṃpādyāyāḥ śobhāyāḥ paridṛśyamānatvātprītiḥ /
tenātra sāṃpratikapradhvaṃsābhāvopalakṣitatvādbhūṣaṇasaṃbandho vyatito 'pyadbhuto yo 'sau vapuḥprakarṣastadvaśena pratyatra iva kavinopanibaddhaḥ /
tathaiva cāsau sahṛdayānāṃ camatkāramāvahati /
saṃtatamutkṛṣṭatayā vaicitryeṇa īkṣaṇīyā ābharaṇaśobhā yasyāmiti bahuvrīhiḥ /
kāvyehetuḥ----
śrutamekaṃ yadanyatra smṛteranubhavasya vā /
hetutāṃ pratipadye kāvyaliṅgaṃ taducyate
yatra ekaṃ vastu śrutaṃ sadvastvantaraṃ smārayati anubhāvayati vā tatra kāvyaliṅgaṃ nāmālaṅkāraḥ /
pakṣadharmatvānvayavyatirekānusaraṇagarbhatayā yathā tārkikaprasiddhā hetavo lokaprasiddhavastuviṣayatvenopanibadhyamānā vairasyamāvahanti na tathā kāvyehetuḥ atiśayena sarveṣāṃ janānāṃ yosau hṛdayasaṃvādīsarasaḥ padārthastanniṣṭhatayā upanibadhyamānatvāt /
ataḥ kāvyaliṅgamiti kāvyagrahaṇamupāttam /
na khalu tacchāstraliṅgaṃ kiṃ tarhi kāvyaliṅgamiti kāvyagrahaṇena pratipādyate /
nanu kāvyagrahaṇena kathaṃ kāvyasya sarasapadārthaniṣṭhatopadarśyate /
kāvyasya sarasatvāt /
kāvyaṃ khalu guṇasaṃskṛtaśabdārthaśarīratvāt sarasameva bhavati, na tu nīrasam /
tathāhi---guṇāḥ kāvyasya mādhuryaujaḥprasādalakṣaṇāḥ /
tatra mādhuryamāhlādakatvam, ojo gāḍhatā, prasādastvavyavadhānena
rasābhivyaktyanuguṇatā /
tadeteṣāṃ trayāṇāṃ guṇānāṃ madhyātprasādasya prādhānyam /
mādhuryaujasostu tattadrasābhivyaktyānuguṇyena tāratamyenāvasthitayoḥ prasāda eva sopayogatā /
evaṃ ca tatra tadrasānuguṇyena mādhuryaujobhyāṃ tāratamyenāvasthitābhyāṃ upakṛto yo 'sau prasādātmā rasānāmavyavadhānena pratītiheturguṇastadupetaśabdārthaśarīratvena kāvyasyāvasthānātsarasataiva bhavati, na tu nīrasatā /
yadyevamidānīṃ guṇaireva kṛtakṛtyatvātkāvyasyālaṅkārāṇāṃ tatra nirupayogatā prāpnoti /
naivaṃ guṇāhitaśobhe kāvye alaṅkārāṇāṃ śobhātaśayavidhāyitvāllaukikālaṅkāravat /
yathāhi laukikānāmalaṅkārāṇāṃ guṇasaṃskṛte yuvativapuṣi nibadhyamānānāmalaṅkāratā evaṃ kāvyālaṅkārāṇāmapi draṣṭavyam /
nanu nirguṇe 'pi kāvye alaṅkārāṇāṃ guṇavacchobhāvidhāyitvaṃ kasmānneṣyate /
aparadṛṣṭatvāt /
na khalu nirguṇe kāvye nibadhyamānānāmalaṅkārāṇāṃ jaradyoṣidalaṅkāravacchobhāvidhāyitvaṃ dṛśyate /
tathāhi----
jaradyoṣityalaṅkārāṃ nibadhyamānā na tasyāḥ śobhāṃ hīyate /
tathāhi---jaradyoṣityalaṅkārā nibadhyamānā na tasyāḥ śobhāṃ kurvanti, pratyuta tasyāṃ nibadhyamānānāṃ teṣāmātmīyameva saubhāgyaṃ hīyate /
tathā kāvyālaṅkārāṇāmapi nirguṇe kāvye nibadhyamānānāṃ kāvyaśobhāhetutvābhāvaḥ svaśobhāhāniśca bhavati /
yadavocadbhaṭṭavāmanaḥ---"yuvateriva rūpamaṅga kāvyaṃ svadate śuddhaguṇaṃ tadapyatīva /
vihitapraṇayaṃ nirantarābhiḥ sadalaṅkāravikalpakalpanābhiḥ //
yadi bhavati vacaścyutaṃ guṇebhyo vapuriva yauvanavandhyamaṅganāyāḥ /
api janadayatāni durbhagatvaṃ niyatamalaṅkaraṇāni saṃśrayante //
"iti /
aṅgaśabda iṣṭāmantraṇe /
śuddhaguṇatvātsvadamānaṃ sadalaṅkāravikalpakalpanābhirvihitaparicayamatiśayena svadate iti saṃbandhaḥ /
ata evālaṅkārāṇaāmanityatā /
guṇarahitaṃ hi kāvyamakāvyameva bhavati, na tvalaṅkārarahitam /
alaṅkārāṇāṃ guṇorahitaṃ hi kāvyamakāvyameva bhavati, na tavalaṅkārarahitam /
alaṅkārāṇāṃ guṇopajanitaśobhe kāvye śobhātiśayavidhāyitvāt /
taduktam----
"kāvyaśobhāyāḥ kartāro dharmā guṇāḥ /
tadatiśayahetavastvalaṅkārāḥ /
pūrve nityāḥ /
"iti /
pūrve iti guṇā ityarthaḥ /
lakṣye ca alaṅkārarahitamapi kevalaguṇasaṃskriyamāṇaśabdārthaśarīraṃ kāvyaṃ dṛśyate, yathā amarukasya kaveranibaddhaśṛṅgārarasasyandī ślokaḥ---"kathamapi kṛtapratyāpattau priye skhalitottare virahakṛśayā kṛtvā vyājaprakalpatamaśrutam /
asahanasakhīśrotraprāptipramādasasaṃbhramaṃ vivalitadṛśā śūnye gehe samucchvasitaṃ tataḥ //
"iti /
na khalvatrārthalaṅkāraḥ kaścitparidṛśyate /
atha mādhuryaujobhyāṃ paribṛṃhatasya prasādasya vidyamānatvātkāvyarūpatā /
nanu cātrāpi īrṣyāvipralambhavirahavipralambhaśṛṅgārābhyāṃ svatirodhānenopakṛtaḥ saṃbhogaśṛṅgāro nāyikāniṣṭho nibaddhastadyogācca rasavattvamalaṃ bhaviṣyati /
tathāhi 'kathamapi kṛtapratyāpattau priye'ityatra bhāge virahavipralambhapūrvakaḥ priyatamacittasāṃmukhyātmā saṃbhogaśṛṅgāraḥ sūcitaḥ /
ssvalitottara iti tu saṃjātagotraskhalitatvātpreyaso nāyikāyā īrṣyāvipralambhaśṛṃgāro nibaddhaḥ /
punaśca virahakṛśayetyādibhistribhiḥ pādairavahitthena bhāvena nāyikādhāramīrṣyā vipralambhaśṛṅgāraṃ pracchādya saṃbhogaśṛṅgāreṇa cittollāsasūcitena vākyārthasamāptiḥ kṛtā /
tathā hi---virahakṛśetyādinā pādena nāyikāgato manyuravacchādyopadarśitaḥ /
asahanasakhītyādinā tu gotraskhalitasya sakhīśrotraprāptiṃ virahavipralambhakāraṇatvenāśaṅkya dṛṣṭiparāvṛttyā sakhījanaśūnye gṛhe paridṛṣṭe yattannayakayā samullasitaṃ tadupanibandhātsaṃbhogaśṛṅgāreṇa vākyārtho nirvāhitaḥ /
tadevamatra saṃbhogasya vapralambhavādhena labdhapadabandhasyopanibandhādrasavattvamalaṅkāraḥ /
tatkathamatra niralaṅkāratoktā /
ucyate /
na khalu kāvyasya rasānāṃ vālaṅkāryālaṅkārabhāvaḥ, kintu ātmaśarīrabhāvaḥ /
rasā hi kāvayasyātmatvena avasthitāḥ, śabdārthau ca śarīrarūpatayā /
yathā hyātmādhiṣṭhitaṃ śarīraṃ jīvatīti vyapadiśyate tathā rasādhiṣṭhitasya kāvyasya jīvadrūpatayā vyapadeśaḥ kriyate /
tasmādrasānāṃ kāvyaśarīrabhūtaśabdārthaviṣayatayātmatvenāvasthānaṃ, natvalaṅkāratayā /
rasābhivyaktiśca yathāyogaṃ mādhuryaujobhyāṃ tāratamyenāvasthitābhyāmupabṛṃhito yo 'sau prasādātmā guṇastena kriyate /
ato 'tra vipralambhaśṛṅgāropakṛtasya saṃbhogaśṛṅgārasya saguṇakāvyātmatvenāvasthānaṃ, na tu kāvyaṃ prati alaṅkāratayeti yuktamidamuktaṃ niralaṅkāramapi kāvyaṃ saguṇaṃ dṛśyate iti /
evaṃ rasāntareṣu bhāveṣu rasabhāvābhāseṣu tatpraśameṣu ca vācyam /
tadāhuḥ---"rasādyadhiṣṭhitaṃ kāvyaṃ jīvadrūpatayā yataḥ /
kathyate tadrasādīnāṃ kāvyātmatvaṃ vyavasthitam //
"iti /
yattu rasādīnāṃ pūrvamalaṅkāratvamuktaṃ tadevaṃvidhabhedāvivakṣayā /
tadevaṃ guṇasaṃskṛtaśabdārthaśarīratvātsarasameva kāvyam /
yadyevaṃ guṇaśūnyatvānnīrase
vyākaraṇādau bharatādau ca kāvyavyapadeśo na prāptaḥ /
tataśca "vṛttadevādicaritaśaṃsi cotpīdyavastu ca /
kalāśāstrāśrayaṃ ceti caturdhā bhidyate punaḥ //
"iti bhāmahoditaṃ virudhyate, atra hi kalāśrayaśabdena bharatādyabhihitam /
śāstrāśrayaśabdena ca vyākaraṇādi /
ato vaktavyametatkathaṃ tatra kāvyavyapadeśaḥ iti /
ucyate /
mukhyayā tāvadvṛttyā guṇasaṃskṛtaśabdārthaśarīrameva kāvyam /
guṇarahitaśabdārthaśarīre tu kvāyamātre kāvyaśabdasya kāvyasādṛśyādupacārātprayogo bhaviṣyati /
uktaṃ ca---"kāvyaśabdo 'yaṃ guṇālaṅkārasaṃskṛtayoḥ śabdārthayorvarte, bhaktyā tu śabdārthamātravacano 'tra gṛhte"iti /
bhaktyeti upacāreṇetyarthaḥ /
tadevaṃ guṇasaṃskṛtaśabdārthaśarīratvātkāvyasya sarasatvamiti /
tadviśiṣṭaṃ kāvyaliṅgaṃ
sarasapadārthaniṣṭhameva bhavatiṣa na tu nīrasavastumātraniṣṭhaṃ śāstraliṅgavadityupapannam /
tārkikāṇāṃ ca hetuvyāpāre dvaividhyam /
kecitkhalu tārkakā vyāptigrahaṇakāle yadanubhūtaṃ vyāpakaṃ vahnyādivastu dhūmādervyāpyasya tatsmaraṇamātre dhūmādihetudarśanaprabuddhasaṃskārāṇāṃ puruṣāṇāṃ hetuvyāpāraṃ manyante /
apare tu vahnyādīnāṃ parvatādidharmaviśeṣasaṃbandhasya pūrvamagṛhītasya dhūmādihetuvyāpārasāmarthyena idānīmeva avaseyatvālliṅgasāmarthyālliṅgyanubhavasyaiva utpattimāhuḥ /
tadidamuktaṃ smṛteranubhavasya veti /
tasyodāharaṇam----
chāyeyaṃ tava śoṣāṅgakānteḥ kiñcidanujjvalā /
vibhūṣāghaṭanoddeśāndarśayantī dunoti mām // UKss_6.*8 //
atra vibhūṣaṇavinyāsāspadabhūtā ye kaṇṭhādayastadavaśiṣṭānāmaṅgānāṃ yāsau kāntiḥ dīptiḥ tasyā anujjvalā malinā yāsau chāyā śobhā sā liṅgaṃ, tatsāmarthyācca bhūṣāvinyāsapradeśānāṃ bhūṣaṇasaṃbandho 'tīto 'numīyate /
tena tatkāvyaliṅgam //
kāvyadṛṣṭāntaḥ---
iṣṭasyārthasya vispaṣṭapratibimbanidarśanam /
yathevādipadaiḥ sūnyaṃ budhairdṛṣṭānta ucyate
Original text: Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0