Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Chapter 4

4.1

bhṛgabālādeḥ svasamucite vyāpāre pravṛttasya ye hevākāḥ svajātyānurūpyeṇābhiniveśaviśeṣāstadupanibandhaḥ svabhāvoktiḥ /
tasyāścālaṅkāratvamasādhāraṇapadārthasvarūpadhvananāt /
tasyā udāharaṇam-----
kṣaṇaṃ naṃṣṭvārdhavalitaḥ śṛṅgeṇāgre kṣaṇaṃ nudan /
lolīkaroti praṇayādimāmeṣa mṛgārbhakaḥ // UKss_3.*4 //
naṃṣṭvaṃti /
'jāntanaśāṃ vibhāṣā'ityanunāsikalopasya vikalpitatvādapravṛttiḥ /
atra mṛgapotakasya mātaramiva vatsalāṃ bhagavatīṃ praṇayanirbhareṇa cerasā vyākulīkurvataḥ svabhāvo nibaddhaḥ kṣaṇamaparidṛśyamānatvamardhakāyena parivṛttiḥ śṛṅgeṇa ca nodanamityevamātmā //
iti śrīmahāpratīhārendurājaviracitāyāmudbhaṭālaṅkārasārasaṃgrahalaghuvivṛttau tṛtīyo vargaḥ //
4
atha caturtho vargaḥ /
preyorasavadūrjasava paryāyoktaṃ samāhitam /
dvidhodāttaṃ tathā śliṣṭamalaṅkārānpare viduḥ

4.2

preyorasavaditi samudāyānmatup /
śliṣṭamiti /
tathā udāttavaddvavidhaṃ śliṣṭamityarthaḥ /
vipratipattinirāsārthaṃ cātra śliṣṭasya dvaividhyamuktam /
bhāmaho hi "tatsahoktyupamāhetunirdeśātrrividhaṃ yathā"iti śliṣṭasya traividhyamāha /
ato vipratipattinirāsāya tathetyuktam /
udātte tu dvidhetyayamanuvādo dṛṣṭāntatvārthaḥ /
yathā udāttasya dvaividhyaṃ pramāṇopapannatvādaṅgīkṛtaṃ tathā śliṣṭasyāpi tadaṅgīkartavyamityarthaḥ //
preyasvat tāvat----
ratyādikānāṃ bhāvānāmanubhāvādisūcanaiḥ /
yatkāvyaṃ badhyate sadbhistatpreyasvadudāhṛtam

4.3

ratyādayo bhāvāstrividhāḥ sthāyino vyabhicāriṇaḥ sātvikāśca /
tatra"ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsāvismayasamāḥ sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ //
nirvedagalāniśaṅkākhyāstathāsūyāmadaśramāḥ /
ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintā mohaḥ smṛtirdhṛtiḥ //
vrīḍā capalata harṣa āvego jaḍatā tathā /
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca //
suptaṃ vibodho 'marṣaścāpyavahitthamathogratā /
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva /
ca //
trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ /
trayastriṃśadamī bhāvāḥ //
stambhaḥ svedo 'tha romāñcaḥ svarabhedo 'tha vepathuḥ /
vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sātvikāḥ smṛtāḥ" //
eteṣāṃ pañcāśatsaṃkhyānāṃ bhāvānāṃ sūcakāścatvāro 'nubhāvādayaḥ /
te cānubhāvo vibhāvo vyabhicārī svaśabdaśca /
tatrānubhāvaścaturvidhaḥ /
āṅgiko vācikaḥ sāttvika āhāryaśca /
āṅgiko hastābhinayādiḥ /
vācikaḥ kākvādiprayogaḥ /
sātvikaḥ stambhādiḥ /
āhāryastu pratiśīrṣakañcukādiḥ /
evamayamanubhāvaścatuḥsaṃkhyaḥ kāryatvātkāraṇabhūtānmabhāvān gamayati //
vibhāvastu dvividhaḥ /
ālambanoddīpanarūpatvāt /
tatrālamvanavibhāvo yadāśrayeṇa ratyādīnāmudayaḥ, yathā rāmādeḥ sītādiḥ /
uddīpanavibhāvastu yadvaśena ratyādīnāṃ bhāvānāmatiśayena dīptatā bhavati, yathā ṛtumālyānulepanādiḥ /
evameṣa dvividho vibhāvo ratyādīnāṃ kāraṇabhūtaḥ /
sa ca kāraṇatvātkāryabhūtān ratyādīn
gamayati yathātibahalanīlajaladodayo vṛṣṭim /
yathā hi kāryasya suvivecitasya kāraṇaṃ pratyavyabhicāritā evaṃ kāraṇasyāpi suvivecitasya kāryaṃ pratyavyabhicāritā vyavahāre bāhulyena dṛśyate /
ato vibhāvaḥ kāraṇatvāt ratyādīnkāryabhūtān gamayati /
vyabhicārī tu ratyādikānāṃ sthāyināṃ bhāvānāmavasthāviśeṣarūpo nirvedādiḥ /
sa ca sahacāritvāt sthāyināṃ bhāvānāmavasthāviśeṣarūpo nirvedādiḥ /
sa ca sahacāritvāt sthāyino bhāvānpratapādayati rathasyaikamiva cakraṃ cakrāntaram /
svaśabdastu ratyādiḥ /
sa ca vācakatvādbhāvān gamayati /
ratyādīnāṃ ca śabdānāṃ yadyapyanubhāvaikagocarasvalakṣaṇasvabhāvaratyādyavagatinibandhanatvaṃ nopalabhyate, tathāpyaṃśena ratyādyavagatinibandhanatvamanubhāvādivadvidyata eva /
yathā khalvanubhāvādayo na svalakṣaṇatayā bhāvānavagamayanti apitu sāmānyarūpatayā tadvatsvaśabdā apītyāstām /
evamete bhāvānāmavagatihetavaścātvāraḥ /
yaduktaṃ bhaṭṭodbhaṭena "catūrūpā bhāvā"iti /
tadeṣāṃ ratyādikānāṃ bhāvānāṃ pañcāśatsaṃkhyānāṃ yānyanubhāvādibhiścatuḥsaṃkhyaiḥ samastatvena vyastatvena ca yathāyogaṃ sūcanāni svalakṣaṇasvarūpāṇāṃ sāmānyāvasthāpāditānāṃ pratipādanāni taiḥ kāvyamupanibadhyamānaṃ preyasvat /
preyaḥśabdavācyena priyatareṇa ratyālambanena vibhāvanena ratirupalakṣyate /
tayā ca sāhacaryādratyādayo bhāvāḥ pañcāśadavagamyante /
evaṃ ca bhāvakāvyasya preyasvaditi lakṣaṇayā vyapadeśaḥ /
atra ca bhāvānāmalaṅkāratā, kāvyamalaṅkāryam /
tasyodāharaṇam----
iyaṃ ca sutavātsalyānnirviśeṣā spṛhāvatī /
ullāpayitumārabdhā kṛtvemaṃ kroḍa ātmanaḥ // UKss_4.*1 //
ātmanaḥ kroḍe kṛtveti saṃbandhaḥ /
atrātmano vakṣasi nidhānamāṅgīko 'bhinayaḥ, ullāpanaṃ sāntvanaṃ vācikaḥ /
imamiti idaṃśabdena parāmṛṣṭo yo mṛgārbhakaḥ sa ālambanavibhāvaḥ /
vātsalyonmīlitaścautsukyātmā vyabhicārībhāvaḥ /
sutavāllabhyanirviśeṣatvena hi spṛhāyā
raterautsukyabhedābhisaṃbandhaḥ pratīyate /
svaśabdastu spṛheti /
evamayaṃ ratyātmako bhāvo vātsalyasvabhāvaścaturbhiranubhāvādibhiratrāvagamitaḥ /
anyeṣvapi bhāveṣvevamudāhāryam /
rasavat---
rasavaddarśitaspaṣṭaśṛṅgārādirasādayam /
svaśabdasthāyisaṃcārivibhāvābhinayāspadam

4.4

śṛṅgārahāsyakaraṇaraudravīrabhayānakāḥ /
bībhatsādbhutaśāntāśca nava nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

4.5

ete ca śṛṅgārādayo nava yathāyogaṃ caturvargaprāptyupāyatayā taditaraparihāranibandhanataya ca ratyādīnāṃ sthāyināṃ navānāṃ bhāvānāṃ yaḥ paripoṣastadātmakāḥ /
atastathāvidhena rūpeṇāsvādyatvādāsvādabhedanibandhanena tāntrikeṇa rasaśabdenābhidhīyante /
nirvedādau tu tathāvidhasyāsvādyasyābhāvātpravṛttinimittabhedanibandhanasya tāntrikasya rasaśabdasyāpravṛttiḥ /
āsvādyatvamātravivakṣayā tu tatrāpi madhurāmlādivadrasaśabdapravṛttiraviruddhā /
yaduktaṃ śṛṅgārādīn rasānanukramya---"rasanādrasatvameṣāṃ madhurādīnāmivoktamācāryaiḥ /
nirvedādiṣvapi tatprakāmamastīti te 'pi rasāḥ"iti //
tadāhuḥ----
caturvargetarau prāpya parihāryau kramādyataḥ /
caitanyabhedādasvādyātsa rasastādṛśo mataḥ //
iti
sa iti /
caitanyabheda ityarthaḥ /
tādṛśa ityanena āsvādaviśeṣanibandhanatvaṃ śṛṅgarādiṣu tāntrikasya rasaśabdasyoktam /
eṣāṃ ca śṛṅgārādīnāṃ navānāṃ rasānāṃ svaśabdādibhiḥ pañcabhiravagatirbhavati /
yaduktaṃ bhaṭṭodbhaṭena--"pañcarūpā rasā"iti /
tatra svaśabdāḥ śṛṅgārādervācakāḥ śṛṅgārādayaḥ śabdāḥ /
sthāyino rasānāmupādānakāraṇaprakhyā ratyādayo nava bhāvāḥ /
saṃcāriṇastu nirvedādayo rasānāmavasthāviśeṣarūpāḥ /
vibhāvāstu teṣāṃ nimittakāraṇabhūtā yoṣidādayaḥ ṛtumālyānulepanādayaśca /
āṅgikādayastu catvāro rasānāṃ kāryabhūtā abhinayāḥ /
eteṣāṃ ca svaśabdādīnāṃ pañcānāṃ samastavyastatayā āspadatvādyena kāvyena sphuṭarūpatayā śṛṅgārādirasāvirbhāvo darśyate tatkāvyaṃ rasavat /
rasāḥ khalu tasyālaṅkārāḥ /
tasyodāharaṇam----
iti bhāvayatastasya samastānpārvatīguṇān /
saṃbhṛtānalpasaṃkalpaḥ kandarpaḥ prabalo 'bhavat // UKss_4.*2 //
svidyatāpi sa gātreṇa babhāra pulakotkaram /
kadambakalikākośakesaraprakaropamam // UKss_4.*3 //
kṣaṇamautsukyagarbhiṇyā cintāniścalayā kṣaṇam /
kṣaṇaṃ pramodālasayā dṛśāsyāsyamabhūṣyata // UKss_4.*4 //
kadambakalikākośaḥ kadambakalikābhyantaram /
atra bhagavata ābhilāṣikavipralambhaśṛṅgāro nibaddhaḥ /
tasya svaśabdaḥ 'kandarpaḥ prabala'iti /
sthāyī tatraiva svaśabdenonmīlitaḥ kandarpa iti /
ratiparipoṣātmako hi śṛṅgāro rasaḥ /
ratiśca yūnāṃ manmathātmikā /
ato rativiśeṣasya vācakatvātkandarpaśabdaḥ sthāyino 'tra svaśabdaḥ /
saṃcāriṇaścautsukyacintāharṣāḥ svaśabdenonmīlitāḥ. svedaromāñcau ca sātvikau svaśabdopāttau /
tayorapi ca saṃcāritvam /
sātvikānāṃ sthāyibhāvāvasthāviśeṣatvena nirvedādivatsaṃcāritvāt /
vibhāvastu 'iti bhāvayatastasya'iti nirdiṣṭaḥ /
bhagavatī hi tattadguṇopetatvena vibhāvyamānā vibhāvaḥ /
abhinayastvatrāpāṅgābhinayo nirdiṣṭo 'dṛśā'iti /
ato 'trābhilāṣikaḥ śṛṅgārarasaḥ svaśabdādibhiḥ pañcabhirabhivyajyate /
evamanye 'pi rasā udāhāryāḥ /
rasānāṃ bhāvānāṃ ca kāvyaśobhātiśayahetutvāt kiṃ kāvyālaṅkāratvamuta kāvyajīvitatvamiti na
tāvadvicāryate granthagauravabhayāt /
rasabhāvasvarūpaṃ cātra na vivecitamaprakṛtatvādbahuvaktavyatvācca //
ūrjasvi-----
anaucityapravṛttānāṃ kāmakrodhādikāraṇāt /
bhāvānāṃ ca rasānāṃ ca bandha ūrjasvi kathyate

4.6

kvacitkhalu rasabhāvānāṃ śāstrasaṃvidaviruddhena rūpeṇopanibandhaḥ kriyate, kvacittu tadviruddhena /
tatra yatra śāstrasaṃvidaviruddhena rūpeṇa teṣāmupanibandhastatra preyo 'laṅkāro rasavadalaṅkāraścābhihitaḥ /
yatra tu tadviruddhatvaṃ tanmūlakalokavyavahāraviruddhatvaṃ ca tadviṣayāṇāṃ rasabhāvanāmupanibandhe satyūrjasvikāvyaṃ bhavati /
tatra hi rāgadveṣamohakāraṇakā anaucityena rasabhāvā upanibadhyante /
ata eva tatra svakalpanāparikalpitatvena ūrjaso balasya vidyāmānatvādūrjakhivyapadeśaḥ /
'jyotsnātamisre'tyatra urjasviśabdaḥ (pā. a. 5 / 2 / 114) //
tasyodāharaṇam /
tathā kāmo 'sya vavṛdhe yathā himagireḥ sutām /
saṃgrahītuṃ pravavṛte haṭhenopāsya satyatham // UKss_4.*5 //
atra sakalalokātiśāyino bhagavato 'kṛtavivāhakamārīviṣayatayā haṭhasaṃgrahaḥ śāstrasaṃvidviruddhaḥ pravṛddharāgakāraṇaku upanibaddhaḥ /
tena ūrjastitā /
tatra kāmo vavṛdhe ityayaṃ śṛṅgārasya svaśabdaḥ /
tasya ratiparipoṣātmakatvena kāmavṛddhisvabhāvatvāt kāmaśabdastvetadantargataḥ /
śṛṅgārasya yāsau sthāyibhūtā ratistasyāḥ svaśabdaḥ himagireḥ sutāmityālambanavibhāvaḥ /
haṭhenetyanenāvegalakṣaṇo vyabhicārībhāvaḥ pratipāditaḥ /
apāsya satpathamiti tu mogaḥ, saṃgrahītuṃ pravṛtta iti āṅgako 'nubhāvaḥ /
evamayamatra pañcabhiḥ svaśabdādibhirurjasvilakṣaṇaḥ śṛṅgāraḥ sūcitaḥ /
evamanyeṣvapi rasabhāveṣūrjasvi udāhāryam /
paryāyoktam----
paryāyoktaṃ yadanyena prakāreṇābhidhīyate /
vācyavācakavṛttibhyāṃ śūnyenāvagamātmanā

4.7

vācakasyābhidhāyakasya svaśabdasya vṛttirvyāpāro vācyārthapratyāyanam /
vācyasya tvabhidheyasya vyāpāro vācyāntareṇa sahākāṅkṣāsaṃnidhiyogyatāmāhātmyātsaṃsargagamanam /
evaṃvidhaśca yo vācyavācakayorvyāpārastamantareṇāpi prakārāntareṇārthasāmarthyātmanāvagamasvabhāvena yadavagamyate tatparyāyeṇa svakaṇṭhānabhihitamapi sāntareṇa śabdavyāpāreṇāvagamyamānatvāt paryāyoktaṃ vastu /
tena ca svasaṃśleṣavaśena kāvyārtho 'laṅkiyate /
tasyodāharaṇam----
yena lambālakaḥ sāsraḥ karaghātāruṇastanaḥ /
akāri bhagnavalayo gajāsuravadhūjanaḥ // UKss_4.*6 //
so 'pa yena kṛtaḥ pluṣṭadehenāpyevamākulaḥ /
namo 'stvavāryavīryāya tasmai makaraketave // UKss_4.*7 //
atra lambālakatvādayaḥ kāryarūpatvāt kāraṇabhūtaṃ gajāsuravadhaṃ vācyavācakavyāpārāspṛṣṭamapi gamayanti /
tena ca tathāvidhayā vicchittyā avagamyamānenārthena te lambālakatvādayor'thā alaṅkiyante /
tasmātparyāyoktamalaṅkāraḥ //
samāhitam-----
rasabhāvatadābhāsavṛtteḥ praśamabandhanam /
anyānubhāvaniḥśūnyarūpaṃ yattatsamāhitam

4.8

iha rasabhāvānāṃ śāstrasamayāviruddhena tadviruddhena ca rūpeṇa dvaividhyamuktam /
tatra ye śāstrasamayāviruddhā rasabhāvāḥ te rasabhāvaśabdenātra
vivakṣitāḥ /
tadviruddhāstu tadābhāsāḥ /
teṣāṃ rasabhāvānāṃ tadābhāsānāṃ ca yā vṛttiḥ svāśrayasaṃbandhātmikā tasyāḥ praśame nibadhyamāne samāhitālaṅkāro bhavati /
tatra hi teṣāṃ rasabhāvānāṃ samādhānaṃ samādhiḥ parihāro bhavati /
samāhitamiti bhāve ktaḥ /
nanu yadi tasminkāvye rasādīnāṃ vṛttiḥ parihniyate, evaṃ sati pūrvarasādinivṛttyā rasādyantaropanibandhādrasavadādyalaṅkārānupraveśaḥ prasakta ityāśaṅkyoktaṃ---anyānubhāvaniḥśūnyarūpamiti /
anyasya rasādyantarasya ye 'nubhāvādayaḥ tairniḥśeṣeṇa śūnyaṃ rūpaṃ yasya tattathoktam /
yatra pūrveṣāṃ rasādīnāṃ vāsanāyā dārḍhyena teṣūpaśānteṣvapi rasādyantarāṇāṃ na svarūpamāvirbhavati, āvirbhavadapi vā kāryavaśena kenacittirodhīyate, tatra samāhitālaṅkāro bhavati /
tasyodāharaṇam----
atha kāntāṃ dṛśaṃ dṛṣṭvā vibhramācca bhramaṃ bhrūvoḥ /
prasannaṃ mukharāgaṃ ca romāñcasvedasaṃkulam // UKss_4.*8 //
smarajvarapradīptāni sarvāṅgāni samādadhat /
upāsarpadgirisutāṃ giriśaḥ svastipūrvakam // UKss_4.*9 //
samādadhannije rūpe 'vasthāpayan /
samādadhadityabhyastatvānnumo 'pravṛttiḥ /
atra bhagavatā śṛṅgārasya ye 'nubhāvāḥ kāntadṛṣṭyādayasteṣāmavahitthena ākārapracchādanātmakena bhāvena tirodhānaṃ vihitam /
yaduktaṃ---svastipūrvakamiti /
anena hyākāratirodhānamupadarśitam /
udāttam---
udāttamṛddhimadvastu caritaṃ ca mahātmanām /
upalakṣaṇatāṃ prāptaṃ netivṛttatvamāgatam

4.9

ṛddhiḥ suvarṇādidhanasaṃpattiḥ /
tadyuktaṃ vastūdāttam /
tena ca kāvyārtho 'laṃkriyate /
tasyodāharaṇam----
uvāca ca yataḥ kroḍe veṇukuñjarajanmabhiḥ /
muktāphalairalaṅkāraḥ śabarīṇāmapīcchayā // UKss_4.*10 //
pṛṣṭyendranīlavaiḍūryapadmarāgamayairviyat /
śirobhirullisvadyatra śikharaṃ gandhamādanam // UKss_4.*11 //
uttaropatyakā yasya pradhānasvarṇabhūmayaḥ /
mahānmarakatorvindhraḥ pādopāntaṃ ca saṃśritaḥ // UKss_4.*12 //
babhūva yasya pātālapātinyāṃ saṃkṣaye kṣitau /
patanaṃ na tayā sārdhamāyāmastu prakaṭyabhūt // UKss_4.*13 //
yasya evaṃvidharūpatā himārdrerbhavatī suteti saṃbandhaḥ /
kroḍaḥ sūkaraḥ /
puṣṭyo maṇiviśeṣaḥ /
gandhamādanaṃ parvataviśeṣaḥ /
upatyakāḥ parvatādhāravartino bhūmibhāgāḥ /
pradhānaṃ svarṇaṃ kārtasvarādi /
arvindhraḥ parvataḥ /
saṃkṣayaḥ
kalpāntaḥ /
bhūmeradhogamanādbhūmyāśliṣṭasya pradeśasya bhūmiviviktatvāddhimavataḥ kalpānte āyāmaḥ prakaṭībhūtaḥ /
atra ratnādisaṃbhāro nibaddhaḥ /
tenedamudāttam /
tasya cālaṅkāratvaṃ lokātiśāyiratnādikāryadhvananāt /
evametadṛddhimadvastunibandhanenaikamudāttamuktam /
na kevalamṛddhimadvastūdāttaṃ yāvadarthaprāptāvanarthaparihāre codyatānāṃ vipulāśayānāṃ ceṣṭitamapi, taduktam----
caritaṃ ca mahātmanāmiti /
na ca vipulāśayaceṣṭite upanibadhyamāne tasya śṛṅgārādirasapratipattihetutvādrasavadalaṅkārānupraveśo 'tra subhaṇaḥ /
vipulāśayaceṣṭatasyātra vastvantaropalakṣaṇatvenāvāntaravākyārthībhūtatvāt /
na khalpatra mahāpuruṣaceṣṭitaṃ vākyatātparyagocaratāmanubhavati /
arathāntaropalakṣaṇaparatvāt /
yatra ca rasāstātprayeṇāva gamyante tatra teṣāṃ vākyaviśrāntisthānatvena caturvargataditaraprāptiparihāropāyabhūtasthāyibhāvaparipoṣātmanāsvādyamānatvādrasavadalaṅkāro
bhavati /
tena kuto 'tra rasavadalaṅkāragandho 'pi /
taduktam---upalakṣaṇatāṃ prāptaṃ netivṛttatvamāgatamiti /
tasyodāharaṇam-----
tasyādikroḍapīnāṃsanigharṣe 'pi punaḥ punaḥ /
niṣkampasaya sthitavato himārdrarbhavatī sutā // UKss_4.*14 //
atra himavataḥ sthairye vākyārthībhūte bhagavato varāhavapuṣastrailokyoddharaṇodyuktasya ceṣṭitaṃ vīrarasapratipattihetubhūtamavāntaravākyārthatvādupalakṣaṇībhūtam /
ādikroḍa ādivarāhaḥ /
evaṃ rasāntareṣvapyupalakṣaṇībhūteṣūdāhāryam //
śliṣṭam-----
ekaprayatnoccāryāṇāṃ tacchāyāṃ caiva bibhratām /
svaritādiguṇairbhinnairbandhaḥ śliṣṭamihocyate

4.10

alaṅkārāntaragatāṃ pratibhāṃ janayatpadaiḥ /
dvividhairarthaśabdoktiviśiṣṭaṃ tatpratīyatām

Original text: Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc