કાવ્યાલંકારસારસંગ્રહ · અધ્યાય 4

ભૃગબાલાદેઃ સ્વસમુચિતે વ્યાપારે પ્રવૃત્તસ્ય યે હેવાકાઃ સ્વજાત્યાનુરૂપ્યેણાભિનિવેશવિશેષાસ્તદુપનિબન્ધઃ સ્વભાવોક્તિઃ ।
તસ્યાશ્ચાલઙ્કારત્વમસાધારણપદાર્થસ્વરૂપધ્વનનાત્ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્-----
ક્ષણં નંષ્ટ્વાર્ધવલિતઃ શૃઙ્ગેણાગ્રે ક્ષણં નુદન્ ।
લોલીકરોતિ પ્રણયાદિમામેષ મૃગાર્ભકઃ ॥ ઉક્સ્સ્_3.*4 ॥
નંષ્ટ્વંતિ ।
ઽજાન્તનશાં વિભાષાઽઇત્યનુનાસિકલોપસ્ય વિકલ્પિતત્વાદપ્રવૃત્તિઃ ।
અત્ર મૃગપોતકસ્ય માતરમિવ વત્સલાં ભગવતીં પ્રણયનિર્ભરેણ ચેરસા વ્યાકુલીકુર્વતઃ સ્વભાવો નિબદ્ધઃ ક્ષણમપરિદૃશ્યમાનત્વમર્ધકાયેન પરિવૃત્તિઃ શૃઙ્ગેણ ચ નોદનમિત્યેવમાત્મા ॥
ઇતિ શ્રીમહાપ્રતીહારેન્દુરાજવિરચિતાયામુદ્ભટાલઙ્કારસારસંગ્રહલઘુવિવૃત્તૌ તૃતીયો વર્ગઃ ॥
4
અથ ચતુર્થો વર્ગઃ ।
પ્રેયોરસવદૂર્જસવ પર્યાયોક્તં સમાહિતમ્ ।
દ્વિધોદાત્તં તથા શ્લિષ્ટમલઙ્કારાન્પરે વિદુઃ

પ્રેયોરસવદિતિ સમુદાયાન્મતુપ્ ।
શ્લિષ્ટમિતિ ।
તથા ઉદાત્તવદ્દ્વવિધં શ્લિષ્ટમિત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં ચાત્ર શ્લિષ્ટસ્ય દ્વૈવિધ્યમુક્તમ્ ।
ભામહો હિ "તત્સહોક્ત્યુપમાહેતુનિર્દેશાત્ર્રિવિધં યથા"ઇતિ શ્લિષ્ટસ્ય ત્રૈવિધ્યમાહ ।
અતો વિપ્રતિપત્તિનિરાસાય તથેત્યુક્તમ્ ।
ઉદાત્તે તુ દ્વિધેત્યયમનુવાદો દૃષ્ટાન્તત્વાર્થઃ ।
યથા ઉદાત્તસ્ય દ્વૈવિધ્યં પ્રમાણોપપન્નત્વાદઙ્ગીકૃતં તથા શ્લિષ્ટસ્યાપિ તદઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥
પ્રેયસ્વત્ તાવત્----
રત્યાદિકાનાં ભાવાનામનુભાવાદિસૂચનૈઃ ।
યત્કાવ્યં બધ્યતે સદ્ભિસ્તત્પ્રેયસ્વદુદાહૃતમ્

રત્યાદયો ભાવાસ્ત્રિવિધાઃ સ્થાયિનો વ્યભિચારિણઃ સાત્વિકાશ્ચ ।
તત્ર"રતિર્હાસશ્ચ શોકશ્ચ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા ।
જુગુપ્સાવિસ્મયસમાઃ સ્થાયિભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
નિર્વેદગલાનિશઙ્કાખ્યાસ્તથાસૂયામદશ્રમાઃ ।
આલસ્યં ચૈવ દૈન્યં ચ ચિન્તા મોહઃ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ ॥
વ્રીડા ચપલત હર્ષ આવેગો જડતા તથા ।
ગર્વો વિષાદ ઔત્સુક્યં નિદ્રાપસ્માર એવ ચ ॥
સુપ્તં વિબોધો ઽમર્ષશ્ચાપ્યવહિત્થમથોગ્રતા ।
મતિર્વ્યાધિસ્તથોન્માદસ્તથા મરણમેવ ।
ચ ॥
ત્રાસશ્ચૈવ વિતર્કશ્ચ વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદમી ભાવાઃ ॥
સ્તમ્ભઃ સ્વેદો ઽથ રોમાઞ્ચઃ સ્વરભેદો ઽથ વેપથુઃ ।
વૈવર્ણ્યમશ્રુ પ્રલય ઇત્યષ્ટૌ સાત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ" ॥
એતેષાં પઞ્ચાશત્સંખ્યાનાં ભાવાનાં સૂચકાશ્ચત્વારો ઽનુભાવાદયઃ ।
તે ચાનુભાવો વિભાવો વ્યભિચારી સ્વશબ્દશ્ચ ।
તત્રાનુભાવશ્ચતુર્વિધઃ ।
આઙ્ગિકો વાચિકઃ સાત્ત્વિક આહાર્યશ્ચ ।
આઙ્ગિકો હસ્તાભિનયાદિઃ ।
વાચિકઃ કાક્વાદિપ્રયોગઃ ।
સાત્વિકઃ સ્તમ્ભાદિઃ ।
આહાર્યસ્તુ પ્રતિશીર્ષકઞ્ચુકાદિઃ ।
એવમયમનુભાવશ્ચતુઃસંખ્યઃ કાર્યત્વાત્કારણભૂતાન્મભાવાન્ ગમયતિ ॥
વિભાવસ્તુ દ્વિવિધઃ ।
આલમ્બનોદ્દીપનરૂપત્વાત્ ।
તત્રાલમ્વનવિભાવો યદાશ્રયેણ રત્યાદીનામુદયઃ, યથા રામાદેઃ સીતાદિઃ ।
ઉદ્દીપનવિભાવસ્તુ યદ્વશેન રત્યાદીનાં ભાવાનામતિશયેન દીપ્તતા ભવતિ, યથા ઋતુમાલ્યાનુલેપનાદિઃ ।
એવમેષ દ્વિવિધો વિભાવો રત્યાદીનાં કારણભૂતઃ ।
સ ચ કારણત્વાત્કાર્યભૂતાન્ રત્યાદીન્
ગમયતિ યથાતિબહલનીલજલદોદયો વૃષ્ટિમ્ ।
યથા હિ કાર્યસ્ય સુવિવેચિતસ્ય કારણં પ્રત્યવ્યભિચારિતા એવં કારણસ્યાપિ સુવિવેચિતસ્ય કાર્યં પ્રત્યવ્યભિચારિતા વ્યવહારે બાહુલ્યેન દૃશ્યતે ।
અતો વિભાવઃ કારણત્વાત્ રત્યાદીન્કાર્યભૂતાન્ ગમયતિ ।
વ્યભિચારી તુ રત્યાદિકાનાં સ્થાયિનાં ભાવાનામવસ્થાવિશેષરૂપો નિર્વેદાદિઃ ।
સ ચ સહચારિત્વાત્ સ્થાયિનાં ભાવાનામવસ્થાવિશેષરૂપો નિર્વેદાદિઃ ।
સ ચ સહચારિત્વાત્ સ્થાયિનો ભાવાન્પ્રતપાદયતિ રથસ્યૈકમિવ ચક્રં ચક્રાન્તરમ્ ।
સ્વશબ્દસ્તુ રત્યાદિઃ ।
સ ચ વાચકત્વાદ્ભાવાન્ ગમયતિ ।
રત્યાદીનાં ચ શબ્દાનાં યદ્યપ્યનુભાવૈકગોચરસ્વલક્ષણસ્વભાવરત્યાદ્યવગતિનિબન્ધનત્વં નોપલભ્યતે, તથાપ્યંશેન રત્યાદ્યવગતિનિબન્ધનત્વમનુભાવાદિવદ્વિદ્યત એવ ।
યથા ખલ્વનુભાવાદયો ન સ્વલક્ષણતયા ભાવાનવગમયન્તિ અપિતુ સામાન્યરૂપતયા તદ્વત્સ્વશબ્દા અપીત્યાસ્તામ્ ।
એવમેતે ભાવાનામવગતિહેતવશ્ચાત્વારઃ ।
યદુક્તં ભટ્ટોદ્ભટેન "ચતૂરૂપા ભાવા"ઇતિ ।
તદેષાં રત્યાદિકાનાં ભાવાનાં પઞ્ચાશત્સંખ્યાનાં યાન્યનુભાવાદિભિશ્ચતુઃસંખ્યૈઃ સમસ્તત્વેન વ્યસ્તત્વેન ચ યથાયોગં સૂચનાનિ સ્વલક્ષણસ્વરૂપાણાં સામાન્યાવસ્થાપાદિતાનાં પ્રતિપાદનાનિ તૈઃ કાવ્યમુપનિબધ્યમાનં પ્રેયસ્વત્ ।
પ્રેયઃશબ્દવાચ્યેન પ્રિયતરેણ રત્યાલમ્બનેન વિભાવનેન રતિરુપલક્ષ્યતે ।
તયા ચ સાહચર્યાદ્રત્યાદયો ભાવાઃ પઞ્ચાશદવગમ્યન્તે ।
એવં ચ ભાવકાવ્યસ્ય પ્રેયસ્વદિતિ લક્ષણયા વ્યપદેશઃ ।
અત્ર ચ ભાવાનામલઙ્કારતા, કાવ્યમલઙ્કાર્યમ્ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
ઇયં ચ સુતવાત્સલ્યાન્નિર્વિશેષા સ્પૃહાવતી ।
ઉલ્લાપયિતુમારબ્ધા કૃત્વેમં ક્રોડ આત્મનઃ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*1 ॥
આત્મનઃ ક્રોડે કૃત્વેતિ સંબન્ધઃ ।
અત્રાત્મનો વક્ષસિ નિધાનમાઙ્ગીકો ઽભિનયઃ, ઉલ્લાપનં સાન્ત્વનં વાચિકઃ ।
ઇમમિતિ ઇદંશબ્દેન પરામૃષ્ટો યો મૃગાર્ભકઃ સ આલમ્બનવિભાવઃ ।
વાત્સલ્યોન્મીલિતશ્ચૌત્સુક્યાત્મા વ્યભિચારીભાવઃ ।
સુતવાલ્લભ્યનિર્વિશેષત્વેન હિ સ્પૃહાયા
રતેરૌત્સુક્યભેદાભિસંબન્ધઃ પ્રતીયતે ।
સ્વશબ્દસ્તુ સ્પૃહેતિ ।
એવમયં રત્યાત્મકો ભાવો વાત્સલ્યસ્વભાવશ્ચતુર્ભિરનુભાવાદિભિરત્રાવગમિતઃ ।
અન્યેષ્વપિ ભાવેષ્વેવમુદાહાર્યમ્ ।
રસવત્---
રસવદ્દર્શિતસ્પષ્ટશૃઙ્ગારાદિરસાદયમ્ ।
સ્વશબ્દસ્થાયિસંચારિવિભાવાભિનયાસ્પદમ્

શૃઙ્ગારહાસ્યકરણરૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।
બીભત્સાદ્ભુતશાન્તાશ્ચ નવ નાટ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ

એતે ચ શૃઙ્ગારાદયો નવ યથાયોગં ચતુર્વર્ગપ્રાપ્ત્યુપાયતયા તદિતરપરિહારનિબન્ધનતય ચ રત્યાદીનાં સ્થાયિનાં નવાનાં ભાવાનાં યઃ પરિપોષસ્તદાત્મકાઃ ।
અતસ્તથાવિધેન રૂપેણાસ્વાદ્યત્વાદાસ્વાદભેદનિબન્ધનેન તાન્ત્રિકેણ રસશબ્દેનાભિધીયન્તે ।
નિર્વેદાદૌ તુ તથાવિધસ્યાસ્વાદ્યસ્યાભાવાત્પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદનિબન્ધનસ્ય તાન્ત્રિકસ્ય રસશબ્દસ્યાપ્રવૃત્તિઃ ।
આસ્વાદ્યત્વમાત્રવિવક્ષયા તુ તત્રાપિ મધુરામ્લાદિવદ્રસશબ્દપ્રવૃત્તિરવિરુદ્ધા ।
યદુક્તં શૃઙ્ગારાદીન્ રસાનનુક્રમ્ય---"રસનાદ્રસત્વમેષાં મધુરાદીનામિવોક્તમાચાર્યૈઃ ।
નિર્વેદાદિષ્વપિ તત્પ્રકામમસ્તીતિ તે ઽપિ રસાઃ"ઇતિ ॥
તદાહુઃ----
ચતુર્વર્ગેતરૌ પ્રાપ્ય પરિહાર્યૌ ક્રમાદ્યતઃ ।
ચૈતન્યભેદાદસ્વાદ્યાત્સ રસસ્તાદૃશો મતઃ ॥
ઇતિ
સ ઇતિ ।
ચૈતન્યભેદ ઇત્યર્થઃ ।
તાદૃશ ઇત્યનેન આસ્વાદવિશેષનિબન્ધનત્વં શૃઙ્ગરાદિષુ તાન્ત્રિકસ્ય રસશબ્દસ્યોક્તમ્ ।
એષાં ચ શૃઙ્ગારાદીનાં નવાનાં રસાનાં સ્વશબ્દાદિભિઃ પઞ્ચભિરવગતિર્ભવતિ ।
યદુક્તં ભટ્ટોદ્ભટેન--"પઞ્ચરૂપા રસા"ઇતિ ।
તત્ર સ્વશબ્દાઃ શૃઙ્ગારાદેર્વાચકાઃ શૃઙ્ગારાદયઃ શબ્દાઃ ।
સ્થાયિનો રસાનામુપાદાનકારણપ્રખ્યા રત્યાદયો નવ ભાવાઃ ।
સંચારિણસ્તુ નિર્વેદાદયો રસાનામવસ્થાવિશેષરૂપાઃ ।
વિભાવાસ્તુ તેષાં નિમિત્તકારણભૂતા યોષિદાદયઃ ઋતુમાલ્યાનુલેપનાદયશ્ચ ।
આઙ્ગિકાદયસ્તુ ચત્વારો રસાનાં કાર્યભૂતા અભિનયાઃ ।
એતેષાં ચ સ્વશબ્દાદીનાં પઞ્ચાનાં સમસ્તવ્યસ્તતયા આસ્પદત્વાદ્યેન કાવ્યેન સ્ફુટરૂપતયા શૃઙ્ગારાદિરસાવિર્ભાવો દર્શ્યતે તત્કાવ્યં રસવત્ ।
રસાઃ ખલુ તસ્યાલઙ્કારાઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
ઇતિ ભાવયતસ્તસ્ય સમસ્તાન્પાર્વતીગુણાન્ ।
સંભૃતાનલ્પસંકલ્પઃ કન્દર્પઃ પ્રબલો ઽભવત્ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*2 ॥
સ્વિદ્યતાપિ સ ગાત્રેણ બભાર પુલકોત્કરમ્ ।
કદમ્બકલિકાકોશકેસરપ્રકરોપમમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*3 ॥
ક્ષણમૌત્સુક્યગર્ભિણ્યા ચિન્તાનિશ્ચલયા ક્ષણમ્ ।
ક્ષણં પ્રમોદાલસયા દૃશાસ્યાસ્યમભૂષ્યત ॥ ઉક્સ્સ્_4.*4 ॥
કદમ્બકલિકાકોશઃ કદમ્બકલિકાભ્યન્તરમ્ ।
અત્ર ભગવત આભિલાષિકવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારો નિબદ્ધઃ ।
તસ્ય સ્વશબ્દઃ ઽકન્દર્પઃ પ્રબલઽઇતિ ।
સ્થાયી તત્રૈવ સ્વશબ્દેનોન્મીલિતઃ કન્દર્પ ઇતિ ।
રતિપરિપોષાત્મકો હિ શૃઙ્ગારો રસઃ ।
રતિશ્ચ યૂનાં મન્મથાત્મિકા ।
અતો રતિવિશેષસ્ય વાચકત્વાત્કન્દર્પશબ્દઃ સ્થાયિનો ઽત્ર સ્વશબ્દઃ ।
સંચારિણશ્ચૌત્સુક્યચિન્તાહર્ષાઃ સ્વશબ્દેનોન્મીલિતાઃ. સ્વેદરોમાઞ્ચૌ ચ સાત્વિકૌ સ્વશબ્દોપાત્તૌ ।
તયોરપિ ચ સંચારિત્વમ્ ।
સાત્વિકાનાં સ્થાયિભાવાવસ્થાવિશેષત્વેન નિર્વેદાદિવત્સંચારિત્વાત્ ।
વિભાવસ્તુ ઽઇતિ ભાવયતસ્તસ્યઽઇતિ નિર્દિષ્ટઃ ।
ભગવતી હિ તત્તદ્ગુણોપેતત્વેન વિભાવ્યમાના વિભાવઃ ।
અભિનયસ્ત્વત્રાપાઙ્ગાભિનયો નિર્દિષ્ટો ઽદૃશાઽઇતિ ।
અતો ઽત્રાભિલાષિકઃ શૃઙ્ગારરસઃ સ્વશબ્દાદિભિઃ પઞ્ચભિરભિવ્યજ્યતે ।
એવમન્યે ઽપિ રસા ઉદાહાર્યાઃ ।
રસાનાં ભાવાનાં ચ કાવ્યશોભાતિશયહેતુત્વાત્ કિં કાવ્યાલઙ્કારત્વમુત કાવ્યજીવિતત્વમિતિ ન
તાવદ્વિચાર્યતે ગ્રન્થગૌરવભયાત્ ।
રસભાવસ્વરૂપં ચાત્ર ન વિવેચિતમપ્રકૃતત્વાદ્બહુવક્તવ્યત્વાચ્ચ ॥
ઊર્જસ્વિ-----
અનૌચિત્યપ્રવૃત્તાનાં કામક્રોધાદિકારણાત્ ।
ભાવાનાં ચ રસાનાં ચ બન્ધ ઊર્જસ્વિ કથ્યતે

ક્વચિત્ખલુ રસભાવાનાં શાસ્ત્રસંવિદવિરુદ્ધેન રૂપેણોપનિબન્ધઃ ક્રિયતે, ક્વચિત્તુ તદ્વિરુદ્ધેન ।
તત્ર યત્ર શાસ્ત્રસંવિદવિરુદ્ધેન રૂપેણ તેષામુપનિબન્ધસ્તત્ર પ્રેયો ઽલઙ્કારો રસવદલઙ્કારશ્ચાભિહિતઃ ।
યત્ર તુ તદ્વિરુદ્ધત્વં તન્મૂલકલોકવ્યવહારવિરુદ્ધત્વં ચ તદ્વિષયાણાં રસભાવનામુપનિબન્ધે સત્યૂર્જસ્વિકાવ્યં ભવતિ ।
તત્ર હિ રાગદ્વેષમોહકારણકા અનૌચિત્યેન રસભાવા ઉપનિબધ્યન્તે ।
અત એવ તત્ર સ્વકલ્પનાપરિકલ્પિતત્વેન ઊર્જસો બલસ્ય વિદ્યામાનત્વાદૂર્જખિવ્યપદેશઃ ।
ઽજ્યોત્સ્નાતમિસ્રેઽત્યત્ર ઉર્જસ્વિશબ્દઃ (પા. અ. 5 । 2 । 114) ॥
તસ્યોદાહરણમ્ ।
તથા કામો ઽસ્ય વવૃધે યથા હિમગિરેઃ સુતામ્ ।
સંગ્રહીતું પ્રવવૃતે હઠેનોપાસ્ય સત્યથમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*5 ॥
અત્ર સકલલોકાતિશાયિનો ભગવતો ઽકૃતવિવાહકમારીવિષયતયા હઠસંગ્રહઃ શાસ્ત્રસંવિદ્વિરુદ્ધઃ પ્રવૃદ્ધરાગકારણકુ ઉપનિબદ્ધઃ ।
તેન ઊર્જસ્તિતા ।
તત્ર કામો વવૃધે ઇત્યયં શૃઙ્ગારસ્ય સ્વશબ્દઃ ।
તસ્ય રતિપરિપોષાત્મકત્વેન કામવૃદ્ધિસ્વભાવત્વાત્ કામશબ્દસ્ત્વેતદન્તર્ગતઃ ।
શૃઙ્ગારસ્ય યાસૌ સ્થાયિભૂતા રતિસ્તસ્યાઃ સ્વશબ્દઃ હિમગિરેઃ સુતામિત્યાલમ્બનવિભાવઃ ।
હઠેનેત્યનેનાવેગલક્ષણો વ્યભિચારીભાવઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
અપાસ્ય સત્પથમિતિ તુ મોગઃ, સંગ્રહીતું પ્રવૃત્ત ઇતિ આઙ્ગકો ઽનુભાવઃ ।
એવમયમત્ર પઞ્ચભિઃ સ્વશબ્દાદિભિરુર્જસ્વિલક્ષણઃ શૃઙ્ગારઃ સૂચિતઃ ।
એવમન્યેષ્વપિ રસભાવેષૂર્જસ્વિ ઉદાહાર્યમ્ ।
પર્યાયોક્તમ્----
પર્યાયોક્તં યદન્યેન પ્રકારેણાભિધીયતે ।
વાચ્યવાચકવૃત્તિભ્યાં શૂન્યેનાવગમાત્મના

વાચકસ્યાભિધાયકસ્ય સ્વશબ્દસ્ય વૃત્તિર્વ્યાપારો વાચ્યાર્થપ્રત્યાયનમ્ ।
વાચ્યસ્ય ત્વભિધેયસ્ય વ્યાપારો વાચ્યાન્તરેણ સહાકાઙ્ક્ષાસંનિધિયોગ્યતામાહાત્મ્યાત્સંસર્ગગમનમ્ ।
એવંવિધશ્ચ યો વાચ્યવાચકયોર્વ્યાપારસ્તમન્તરેણાપિ પ્રકારાન્તરેણાર્થસામર્થ્યાત્મનાવગમસ્વભાવેન યદવગમ્યતે તત્પર્યાયેણ સ્વકણ્ઠાનભિહિતમપિ સાન્તરેણ શબ્દવ્યાપારેણાવગમ્યમાનત્વાત્ પર્યાયોક્તં વસ્તુ ।
તેન ચ સ્વસંશ્લેષવશેન કાવ્યાર્થો ઽલઙ્કિયતે ।
તસ્યોદાહરણમ્----
યેન લમ્બાલકઃ સાસ્રઃ કરઘાતારુણસ્તનઃ ।
અકારિ ભગ્નવલયો ગજાસુરવધૂજનઃ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*6 ॥
સો ઽપ યેન કૃતઃ પ્લુષ્ટદેહેનાપ્યેવમાકુલઃ ।
નમો ઽસ્ત્વવાર્યવીર્યાય તસ્મૈ મકરકેતવે ॥ ઉક્સ્સ્_4.*7 ॥
અત્ર લમ્બાલકત્વાદયઃ કાર્યરૂપત્વાત્ કારણભૂતં ગજાસુરવધં વાચ્યવાચકવ્યાપારાસ્પૃષ્ટમપિ ગમયન્તિ ।
તેન ચ તથાવિધયા વિચ્છિત્ત્યા અવગમ્યમાનેનાર્થેન તે લમ્બાલકત્વાદયોર્ઽથા અલઙ્કિયન્તે ।
તસ્માત્પર્યાયોક્તમલઙ્કારઃ ॥
સમાહિતમ્-----
રસભાવતદાભાસવૃત્તેઃ પ્રશમબન્ધનમ્ ।
અન્યાનુભાવનિઃશૂન્યરૂપં યત્તત્સમાહિતમ્

ઇહ રસભાવાનાં શાસ્ત્રસમયાવિરુદ્ધેન તદ્વિરુદ્ધેન ચ રૂપેણ દ્વૈવિધ્યમુક્તમ્ ।
તત્ર યે શાસ્ત્રસમયાવિરુદ્ધા રસભાવાઃ તે રસભાવશબ્દેનાત્ર
વિવક્ષિતાઃ ।
તદ્વિરુદ્ધાસ્તુ તદાભાસાઃ ।
તેષાં રસભાવાનાં તદાભાસાનાં ચ યા વૃત્તિઃ સ્વાશ્રયસંબન્ધાત્મિકા તસ્યાઃ પ્રશમે નિબધ્યમાને સમાહિતાલઙ્કારો ભવતિ ।
તત્ર હિ તેષાં રસભાવાનાં સમાધાનં સમાધિઃ પરિહારો ભવતિ ।
સમાહિતમિતિ ભાવે ક્તઃ ।
નનુ યદિ તસ્મિન્કાવ્યે રસાદીનાં વૃત્તિઃ પરિહ્નિયતે, એવં સતિ પૂર્વરસાદિનિવૃત્ત્યા રસાદ્યન્તરોપનિબન્ધાદ્રસવદાદ્યલઙ્કારાનુપ્રવેશઃ પ્રસક્ત ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તં---અન્યાનુભાવનિઃશૂન્યરૂપમિતિ ।
અન્યસ્ય રસાદ્યન્તરસ્ય યે ઽનુભાવાદયઃ તૈર્નિઃશેષેણ શૂન્યં રૂપં યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
યત્ર પૂર્વેષાં રસાદીનાં વાસનાયા દાર્ઢ્યેન તેષૂપશાન્તેષ્વપિ રસાદ્યન્તરાણાં ન સ્વરૂપમાવિર્ભવતિ, આવિર્ભવદપિ વા કાર્યવશેન કેનચિત્તિરોધીયતે, તત્ર સમાહિતાલઙ્કારો ભવતિ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
અથ કાન્તાં દૃશં દૃષ્ટ્વા વિભ્રમાચ્ચ ભ્રમં ભ્રૂવોઃ ।
પ્રસન્નં મુખરાગં ચ રોમાઞ્ચસ્વેદસંકુલમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*8 ॥
સ્મરજ્વરપ્રદીપ્તાનિ સર્વાઙ્ગાનિ સમાદધત્ ।
ઉપાસર્પદ્ગિરિસુતાં ગિરિશઃ સ્વસ્તિપૂર્વકમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*9 ॥
સમાદધન્નિજે રૂપે ઽવસ્થાપયન્ ।
સમાદધદિત્યભ્યસ્તત્વાન્નુમો ઽપ્રવૃત્તિઃ ।
અત્ર ભગવતા શૃઙ્ગારસ્ય યે ઽનુભાવાઃ કાન્તદૃષ્ટ્યાદયસ્તેષામવહિત્થેન આકારપ્રચ્છાદનાત્મકેન ભાવેન તિરોધાનં વિહિતમ્ ।
યદુક્તં---સ્વસ્તિપૂર્વકમિતિ ।
અનેન હ્યાકારતિરોધાનમુપદર્શિતમ્ ।
ઉદાત્તમ્---
ઉદાત્તમૃદ્ધિમદ્વસ્તુ ચરિતં ચ મહાત્મનામ્ ।
ઉપલક્ષણતાં પ્રાપ્તં નેતિવૃત્તત્વમાગતમ્

ઋદ્ધિઃ સુવર્ણાદિધનસંપત્તિઃ ।
તદ્યુક્તં વસ્તૂદાત્તમ્ ।
તેન ચ કાવ્યાર્થો ઽલંક્રિયતે ।
તસ્યોદાહરણમ્----
ઉવાચ ચ યતઃ ક્રોડે વેણુકુઞ્જરજન્મભિઃ ।
મુક્તાફલૈરલઙ્કારઃ શબરીણામપીચ્છયા ॥ ઉક્સ્સ્_4.*10 ॥
પૃષ્ટ્યેન્દ્રનીલવૈડૂર્યપદ્મરાગમયૈર્વિયત્ ।
શિરોભિરુલ્લિસ્વદ્યત્ર શિખરં ગન્ધમાદનમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*11 ॥
ઉત્તરોપત્યકા યસ્ય પ્રધાનસ્વર્ણભૂમયઃ ।
મહાન્મરકતોર્વિન્ધ્રઃ પાદોપાન્તં ચ સંશ્રિતઃ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*12 ॥
બભૂવ યસ્ય પાતાલપાતિન્યાં સંક્ષયે ક્ષિતૌ ।
પતનં ન તયા સાર્ધમાયામસ્તુ પ્રકટ્યભૂત્ ॥ ઉક્સ્સ્_4.*13 ॥
યસ્ય એવંવિધરૂપતા હિમાર્દ્રેર્ભવતી સુતેતિ સંબન્ધઃ ।
ક્રોડઃ સૂકરઃ ।
પુષ્ટ્યો મણિવિશેષઃ ।
ગન્ધમાદનં પર્વતવિશેષઃ ।
ઉપત્યકાઃ પર્વતાધારવર્તિનો ભૂમિભાગાઃ ।
પ્રધાનં સ્વર્ણં કાર્તસ્વરાદિ ।
અર્વિન્ધ્રઃ પર્વતઃ ।
સંક્ષયઃ
કલ્પાન્તઃ ।
ભૂમેરધોગમનાદ્ભૂમ્યાશ્લિષ્ટસ્ય પ્રદેશસ્ય ભૂમિવિવિક્તત્વાદ્ધિમવતઃ કલ્પાન્તે આયામઃ પ્રકટીભૂતઃ ।
અત્ર રત્નાદિસંભારો નિબદ્ધઃ ।
તેનેદમુદાત્તમ્ ।
તસ્ય ચાલઙ્કારત્વં લોકાતિશાયિરત્નાદિકાર્યધ્વનનાત્ ।
એવમેતદૃદ્ધિમદ્વસ્તુનિબન્ધનેનૈકમુદાત્તમુક્તમ્ ।
ન કેવલમૃદ્ધિમદ્વસ્તૂદાત્તં યાવદર્થપ્રાપ્તાવનર્થપરિહારે ચોદ્યતાનાં વિપુલાશયાનાં ચેષ્ટિતમપિ, તદુક્તમ્----
ચરિતં ચ મહાત્મનામિતિ ।
ન ચ વિપુલાશયચેષ્ટિતે ઉપનિબધ્યમાને તસ્ય શૃઙ્ગારાદિરસપ્રતિપત્તિહેતુત્વાદ્રસવદલઙ્કારાનુપ્રવેશો ઽત્ર સુભણઃ ।
વિપુલાશયચેષ્ટતસ્યાત્ર વસ્ત્વન્તરોપલક્ષણત્વેનાવાન્તરવાક્યાર્થીભૂતત્વાત્ ।
ન ખલ્પત્ર મહાપુરુષચેષ્ટિતં વાક્યતાત્પર્યગોચરતામનુભવતિ ।
અરથાન્તરોપલક્ષણપરત્વાત્ ।
યત્ર ચ રસાસ્તાત્પ્રયેણાવ ગમ્યન્તે તત્ર તેષાં વાક્યવિશ્રાન્તિસ્થાનત્વેન ચતુર્વર્ગતદિતરપ્રાપ્તિપરિહારોપાયભૂતસ્થાયિભાવપરિપોષાત્મનાસ્વાદ્યમાનત્વાદ્રસવદલઙ્કારો
ભવતિ ।
તેન કુતો ઽત્ર રસવદલઙ્કારગન્ધો ઽપિ ।
તદુક્તમ્---ઉપલક્ષણતાં પ્રાપ્તં નેતિવૃત્તત્વમાગતમિતિ ।
તસ્યોદાહરણમ્-----
તસ્યાદિક્રોડપીનાંસનિઘર્ષે ઽપિ પુનઃ પુનઃ ।
નિષ્કમ્પસય સ્થિતવતો હિમાર્દ્રર્ભવતી સુતા ॥ ઉક્સ્સ્_4.*14 ॥
અત્ર હિમવતઃ સ્થૈર્યે વાક્યાર્થીભૂતે ભગવતો વરાહવપુષસ્ત્રૈલોક્યોદ્ધરણોદ્યુક્તસ્ય ચેષ્ટિતં વીરરસપ્રતિપત્તિહેતુભૂતમવાન્તરવાક્યાર્થત્વાદુપલક્ષણીભૂતમ્ ।
આદિક્રોડ આદિવરાહઃ ।
એવં રસાન્તરેષ્વપ્યુપલક્ષણીભૂતેષૂદાહાર્યમ્ ॥
શ્લિષ્ટમ્-----
એકપ્રયત્નોચ્ચાર્યાણાં તચ્છાયાં ચૈવ બિભ્રતામ્ ।
સ્વરિતાદિગુણૈર્ભિન્નૈર્બન્ધઃ શ્લિષ્ટમિહોચ્યતે

અલઙ્કારાન્તરગતાં પ્રતિભાં જનયત્પદૈઃ ।
દ્વિવિધૈરર્થશબ્દોક્તિવિશિષ્ટં તત્પ્રતીયતામ્