Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Chapter 3

3.1

yadvacanaṃ kiṃcitkāraṇamāśritya lokātikrāntagocaramupanibadhyate sātiśayoktiḥ /
tasyāśca catvāro bhedāḥ yatra bhede anyatve ananyatvamaikyaṃ sa ekaḥ /
anyatrābhede aikye nānātvaṃ bhedo yatra sa dvitīyaḥ /
tathā bahiravidyamānasyārthasya saṃbhāvanāmātreṇopanibandhe tṛtayaḥ /
kāryakāraṇayostu kāryasya śīghramevotpādātpaurvāparyaviparyayeṇa caturtho bhedaḥ /
tatrādyasaya bhedasyodāharaṇam----
tapastejaḥsphuritayā nijalāvaṇyasaṃpadā /
kṛśāmapyakṛśāmeva dṛśyamānāmasaṃśayam // UKss_2.*13 //
atra yāsāvakārśyāvasthā bhagavatyāḥ pūrvamabhūttato bhinnamapi tapojanitaṃ kārśyaṃ tadabhedenopanibaddhamakṛśāmeveti /
tatra ca nimittaṃ tapastejasā saviśeṣatvamāpāditaḥ saundaryasaṃbhāraḥ /
ato nimittavaśena lokātikrānto gocaro 'sya vākyasya /
teneyamataśayoktiḥ /
dvitīyasya tu bhedasyodāharaṇam----
acintayacca bhagavānaho nu ramaṇīyatā /
tapasāsyāḥ kṛtānyatvaṃ kaumārādyena lakṣyate // UKss_2.*14 //
atra bhagavatī kumārībhāve 'pi vartamānā taduttarakālabhāvinī yāsauyauvanāvasthā tadyuktatvenopanibaddhā kaumārādanyatvamiti /
nimittaṃ cātra tapojanitā ramaṇīyatā /
tenāyamabhede bhedopanibandhaḥ /
tṛtīyasya punarbhedasyodāharaṇam----
patedyadi śaśidyotacchaṭā padme vikāśini /
muktāphalākṣamālāyāḥ kare 'syāḥ syāttadopamā // UKss_2.*15 //
śaśidyotacchaṭā candraprakāśaprakāraḥ /
asyāḥ kare muktāphalākṣamālāyāstadā upamā syāditi saṃbandhaḥ /
atra rajanikarakarasaṃparke sati kamalasya saṃkocāvalokanādvikāśitvaṃ bahirasaṃbhavadapi kaviprajāpatinā pratibhopajanitena svavyāpāreṇa saṃbhavadrūpatayā pradarśitam /
ato 'tra saṃbhāvyamānārthanibandhaḥ /
tasya ca lokātikrāntagocarasyārthasya saṃbhāvanāyā nimittaṃ bhagavatīkarādhāratayā muktāphalākṣamālāvalokanam /
tathāhi-ayaṃ tāvallokātikrānto 'paridṛṣṭapūrvo 'smābhiḥ gaurīkaramuktāphalākṣamālayorādhārādheyabhāvo 'valokitaḥ /
tatsajātīyasya padmasya vikāśinaścandrakarāṇāṃ ca yadyādhārādheyabhāvaḥ syāttadātropamānopameyabhāvo bhavediti saṃbhāvanā pravṛttā /
ato 'tra sajātīyapadārthadarśanādbaharasaṃbhavadapi vastu saṃbhavadrūpatayopavarṇyate /
ekasmin khalu padārthe paridṛṣṭe anyasminnanavalokite 'pi tatsajātīyasaṃbhāvanā pravartate /
yathā dākṣiṇātyasyaikasminnuṣṭre paridṛṣṭe satyaparidṛṣṭoṣṭrāntarasaṃbhāvanā /
ato 'tra saṃbhāvanā sanimittā /
anena ca prakāreṇātropamānābhāvaḥ prakṛtasya vastunaḥ pradarśyate nāstyanyatkiṃcidasyopamānamiti /
ata eva saṃbhāvyamānatayārthasyopanibaddhasya nirācikīrṣayā yadiśabdaḥ prayuktaḥ /
yadiśabdena hyatrāśaṅkā dyotyate /
āśaṅkā cāniścitasadbhāve vastuni bhavati /
yaccāniścitasadbhāvaṃ kavivedhasā saṃbhavadrūpatayopadarśitaṃ vastu tasya purāṇaprajāpatinirmitapadārthaviṣayāyā tadviruddhayā lokapratītyā yānnirākriyamāṇatvaṃ tāvannirupamatvaṃ pratīyate /
evamayaṃ tṛtīyo bhedaḥ /
caturthastu----
manye ca nipatantyasyāḥ kaṭākṣā dikṣu pṛṣṭhataḥ /
prāyeṇāgre tu gacchanti smarabāṇaparamparāḥ // UKss_2.*16 //
atra dikṣu kaṭākṣapātaḥ kāraṇam /
smarabāṇaparamparāgamanaṃ tu kāryam /
kāryakāraṇayostu kāraṇasya naisargikaṃ prāgbhāvitvaṃ kāryasya tu paścādbhāvitvam /
iha tu viparyayaḥ /
kāryasya prāgbhāvenopanibandhanāt /
paścādbhāvitatvena ca kāraṇasya kaṭākṣā dikṣu pṛṣṭhataḥ paścāt patanti agre smarabāṇaparamparā gacchantīti atra nimittaṃ (anu) kāryasya śīghramevotpādaḥ /
tenedaṃ nimittato lokātikrāntagocaraṃ vacanam /
ato 'taśayoktiḥ //
iti mahāśrīpratīhārendurājaviracitāyāmudbhaṭālaṅkārasārasaṃgrahalaghuvṛttau dvitīyo vargaḥ //
3
atha tṛtīyo vargaḥ /
yathāsaṃkhyamathotprekṣāṃ svabhāvoktiṃ tathaiva ca /
apare trīnalaṅkārān girāmāhuralaṅkṛtau

3.2

yathāsaṃkhyam----
bhūyasāmupadiṣṭānāmarthānāmasadharmaṇām /
kramaśo yo 'nunirdeśo yathāsaṃkhyaṃ taducyate

3.3

pūrvamuddiṣṭānāmarthānāṃ yadā krameṇārthāntarāṇyanunirdiśyante tadā yathāsaṃkhyākhyo 'laṅkāraḥ /
tatra hi saṃkhyopalakṣitakramānatikrameṇa śabdenānupātto 'pi padārthānāmanvayaḥ samāśrīyate /
ato yathākramaṃ padārthānāmanvayadhvananādetasyālaṅkārasya yathāsaṃkhyatā /
sa cālaṅkāro bahūnāmalpaśo 'pyupanibadhyamāno yataḥ śobhābaddho bhavati ato bhūyasāmityuktam /
dvayorhi tasyopanibadhyamānasya yāvaccaturguṇatvādirūpatayopanibandho na kṛtaḥ tāvacchobhopetatvaṃ na bhavati /
bhūyasāṃ punararthānāṃ tadyathāsaṃkhyamalpenaiva prayāsenaramyaṃ bhavati /
tatra hi tasya dviguṇasya triguṇasya vopanibandhe śobhātiśayo jāyate /
taduktam---
taddviguṇaṃ triguṇaṃ vā bahuṣūddiṣṭeṣu jāyate ramyam /
yatteṣu pathaiva tato dvayostu bahūśo nibadhnīyāt //
iti /
nanu "mṛṇālahaṃse"tyādāvupavarṇayiṣyamāṇe udāharaṇe mṛṇālādibhya upamānebhyo bāhvādīnāmupameyānāṃ viśeṣakhyāpanādyvatirekālaṅkāreṇa sahṛdayahṛdayāṇyāvarjyante, na tu yathāsaṃkhyena /
tatkathaṃ yathāsaṃkhyamalaṅkāra ityāśaṅkyoktam--"asadharmaṇāmiti" /
yatrāpi hi sādharmyabhāvādupamānopameyabhāvābhāvena vyatirekāderupanibandhābhāvastatrāpyayaṃ śobhātiśayamāvahatītyarthaḥ /
yathā----
kajjalahimakanakarucaḥ suparṇavṛṣahaṃsavāhanāḥ śaṃ naḥ /
jalanidhigiripadmasthā hariharacaturānanā dadatu //
iti /
atra hi hariprabhṛtīnāṃ trayāṇāmuddiṣṭānāṃ kajjalaruktvasuparṇavāhanatvajalanidhisthatvādayo dharmāḥ krameṇānunirdiṣṭāḥ /
na ca tatra parasparasādharmyaṃ vidyate /
atha ca kramaparyālocanayā arthānāmānurūpyeṇa samanvayapratīteḥ śobhātiśayo vidyate /
tenāsya sādharmyādyabhāve 'pi pṛthagalaṅkāratāpratilambhādyatra sādharmyādi vidyate tatrāpyalaṅkāratvaṃ durnivāram /
ato "mṛṇālahaṃse"tyādike udāharaṇe yathāsaṃkhyamaṅgabhūtaṃ vyatirekālaṅkārasya draṣṭavyam /
tenāyamaṅgāṅgibhāve saṅkaraḥ /
yadvakṣyati "parasparopakāreṇa yatrālaṅkṛtayaḥ sthitāḥ /
svātantryeṇātmalābhaṃ no labhante so 'pa saṅkaraḥ" //
iti /
ato yathāsaṃkhyaṃ pṛthagalaṅkāratvenopadeṣṭavyam /
tasyodāharaṇam-----
mṛṇālahaṃsapadmāni bāhucaṅkramaṇānanaiḥ /
nirjayantyānayā vyaktaṃ nalinyaḥ sakalā jitāḥ // UKss_3.*1 //
atra bāhucaṅkramaṇānanānāmuddiṣṭānāṃ yathākramaṃ mṛṇālahaṃsapadmānyanunirdiṣṭāni /
tadvaśena ca śabdānupāttasyāpi tadanvayasya garbhīkṛtatvena vakrabhaṇitisadbhāvādyathāsaṃkhyamalaṅkāraḥ //
utprekṣā---
sāmyarūpāvivakṣāyāṃ vācyevādyātmabhiḥ padaiḥ /
atadguṇakriyāyogādutprekṣātiśayānvitā

3.4

yatrevādipadanibandhaḥ sāmyasya ca rūpaṃ na vivakṣyate tatrotprekṣākhyo 'laṅkāraḥ /
nanvevaṃ satyasaṃbhavo nāma lakṣaṇadoṣaḥ prāptaḥ /
dyotyasyopamānopameyabhāvasyābhāve sati ivādīnāmaprayogaprasaṅgādityāśaṅkyoktaṃ "atadguṇakriyāyogādi"ti /
dravyadharmaḥ siddho guṇaḥ /
sādhyasvabhāvastu kriyā /
idaṃ khalu viśvaṃ
svatantraparatantrapadārthātmakatvāddvavidham /
yaśca svatantraḥ padārthaḥ sa dharmītyabhidhīyate /
tacca idaṃ taditi sarvanāmapratyavamarśayogyatvāddravyam /
paratantrasya padārthasya dharmarūpatā /
tasya ca dvaividhyam /
siddhasādhyatābhedāt /
tatra yaḥ siddho dharmaḥ sa guṇaḥ /
yastu sādhyaḥ sā kriyā /
etāvantaśca laukikāḥ padārthāḥ /
sāmānyādīnāmatraiva pratītikena rūpeṇāntarbhūtatvāt /
atra asauprakṛto yor'thastasya ye kriyāguṇā anantaroktalakṣaṇāstadyogātsāmyarūpāvivakṣāyāmapi ivādiśabdapravṛttiravaraddhā /
yatra kilopamānopameyabhāvena sāmyaṃ tatropamānasādṛśyādupamānavartināṃ kriyāguṇānāṃ upameyapratītirbhavati /
utprekṣāyāmapi ca yo 'sāvasaḥ aprakṛtastasya ye kriyāguṇāste tasminnaprakṛte vastunyupamānatayānulliṅgite 'pi prakṛte vastunyāsajyante /
tenātadguṇakrayāyogādasyā ivādivācyatvam /
ata evānyadharmāṇāṃ svadharmibhūtādvastuna utkalitānāṃ rasabhāvadyabhivyaktayanuguṇatayāvastvantarādhyastatvena labdhaprakarṣāṇāmīkṣaṇādiyamutprekṣā /
nanvevamapi sutarāmasaṃbhavaḥ /
na hi vastvantaradharmā vastvantare samāsaktuṃ śakyā ityāśaṅkyoktam---atiśayānviteti /
purāṇaprajāpativahitarūpavaparyāsena kavivedhasā padārthasya guṇātiśayavivakṣayā rūpāntaramapyāsaktuṃ śakyata ityarthaḥ /
iyaṃ cotprekṣā bahirasaṃbhavataḥ padārthasya saṃbhavadrūpatayopavarṇanāllokātikrāntaviṣayā saṃbhāvanā /
tasyāśca dvaividhyam, bhāvasyābhāvasya ca bahirasaṃbhavata upavarṇyamānatvāt /
tadāha----
lokātikrāntaviṣayā bhāvābhāvābhimānataḥ /
saṃbhāvaneyamutprekṣā
yeyaṃ lokātikrāntaviṣayā saṃbhāvanā utprekṣā sā bhāvasyābhāvasya cābhimānāt dvaividhyaṃ bhajata ityarthaḥ /
nanvivādyupanibandhe sati yadyutprekṣā bhavatatyucyate /
evaṃ sati "candanāsaktabhujaganiśvāsānilamūrcchitaḥ /
mūrcchayatyeṣa pathikānmadhau malayamārutaḥ" //
ityevamādāvivāderaprayogādutaprekṣātvābhāvaprasaṅga ityāśaṅkyāha-----
vācyevādibhirucyate

3.5

dvividhā khalūtprekṣā /
kācidivādiprayoge sati bhavati, kācittvaprayujyamāneṣvapīvādīṣvarthasāmarthyādagamyamāneṣu /
tatra yā vācyā svakaṇṭhenevādibhirvaktavyā sā ivādībhirucyate /
yā tvarthasāmarthyakṣiptairivādibhiravagamte tatrevādīnāmaprayogaḥ /
'candanāsaktabhujaga'ityādau ca malayamārutasya yadetanmanmathāvirbhāvanibandhanatvātpathikamūrcchāhetutvaṃ tatra bhujaganiśvāsamūrcchitatve kāraṇatvenotprekṣyamāṇe ivādyarthor'thasāmarthyādavagamyate /
tenevādīnāmaprayogaḥ /
ivādiśabdasāmarthyāvaseyāyāmevotprekṣāyāmivādīnāṃ prayogāt /
tatra bhāvābhimānenotprekṣāyāṃ tasyā guṇayogādhyāsena pravṛttāyā udāharaṇam---
asyāḥ sadārkabimbasthadṛṣṭipītātapairjapaiḥ /
śyāmikāṅkena patitaṃ mukhe candrabhramādiva // UKss_3.*2 //
asyā mukhe japairhetubhūtaiḥ śyāmikāṅkena patitamiti saṃbandhaḥ /
atra japāsaktā bhagavatī arkamavalokayatīti tasyāḥ śaśāṅkasadṛse mukhe śyāmikā saṃjātā /
taccātra tasyāḥ śyamikāyā janma atiśayoktyā pātarūpatayā pratipāditaṃ patitamiti /
sā cātra śyāmika śaśilāñchanena śaśena tulyā /
atastasyāḥ śaśilāñchanaśaśatulyatvādupasarjanopameyaṃrūpakaṃ śyāmikaivāṅka ityupanibaddham /
tasya cāṅkasya śyāmikoparaktasya bhagavatīvadananipāte kāraṇatvenendubhrāntirutprekṣitā /
yadetacchaśino lāñchanaṃ śyāmikārūpaṃ tadbhagavatīvadana indubhrāntyeva nipatitamiti /
indubhrāntiśca guṇaḥ /
siddharūpatve sati dravyadharmatvāt /
evaṃ cātra śaśasadṛśī śyāmikā caitanyaśūnyatvena bhagavatīvadanamindubhrāntyā na gocarīkaroti /
atha ca tasyāḥ śaśabhāvamāpāditāyā indubhramalakṣaṇena cetanadharmeṇa saṃbandho nibaddhaḥ /
tenātra tasya vastvantarasya cetanasya yo 'sau guṇo bhramalakṣaṇastadyogādivādeḥ pravṛttiḥ /
indubhramaśca bhāvarūpo guṇaḥ śaśīkṛtaśyamikākartṛkatayā kavinibaddhena vaktrā bhagavatābhimānenādhyavasitaḥ /
teneyamatadguṇayogena bhāvābhimānena utprekṣā /
evaṃ kriyāyogādhyāsādbhāvābhimānena yotprekṣā tasyāmudāhāryam /
abhāvaviṣayāyāḥ punaḥ kriyādhyāsena pravṛttāyāstasyā udāharaṇam----
kapolaphalakāvasyāḥ kaṣṭaṃ bhūtvā tathāvidhau /
apaśyantāvivānyonyamīdṛkṣāṃ kṣāmatāṃ gatau // UKss_3.*3 //
atra kapolaphalakayostapovaśāt kṣāmatvamāpannayoḥ parasparādarśanamabhāvarūpaṃ sādhyatvāt kriyārūpakṣāmatāyāṃ kāraṇatayotprekṣitam /
teneyamataktriyāyogādabhāvābhimānenotprekṣā /
evamatadguṇayogādabhāvābhimānena yā utprekṣā tasyāmudāhāryam /
svabhāvoktiḥ----
kriyāyāṃ saṃpravṛttasya hevākānāṃ nibandhanam /
kasyacinmṛgaḍimbhādeḥ svabhāvoktirudāhṛtā

Original text: Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc