કાવ્યાલંકારસારસંગ્રહ · અધ્યાય 3

યદ્વચનં કિંચિત્કારણમાશ્રિત્ય લોકાતિક્રાન્તગોચરમુપનિબધ્યતે સાતિશયોક્તિઃ ।
તસ્યાશ્ચ ચત્વારો ભેદાઃ યત્ર ભેદે અન્યત્વે અનન્યત્વમૈક્યં સ એકઃ ।
અન્યત્રાભેદે ઐક્યે નાનાત્વં ભેદો યત્ર સ દ્વિતીયઃ ।
તથા બહિરવિદ્યમાનસ્યાર્થસ્ય સંભાવનામાત્રેણોપનિબન્ધે તૃતયઃ ।
કાર્યકારણયોસ્તુ કાર્યસ્ય શીઘ્રમેવોત્પાદાત્પૌર્વાપર્યવિપર્યયેણ ચતુર્થો ભેદઃ ।
તત્રાદ્યસય ભેદસ્યોદાહરણમ્----
તપસ્તેજઃસ્ફુરિતયા નિજલાવણ્યસંપદા ।
કૃશામપ્યકૃશામેવ દૃશ્યમાનામસંશયમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*13 ॥
અત્ર યાસાવકાર્શ્યાવસ્થા ભગવત્યાઃ પૂર્વમભૂત્તતો ભિન્નમપિ તપોજનિતં કાર્શ્યં તદભેદેનોપનિબદ્ધમકૃશામેવેતિ ।
તત્ર ચ નિમિત્તં તપસ્તેજસા સવિશેષત્વમાપાદિતઃ સૌન્દર્યસંભારઃ ।
અતો નિમિત્તવશેન લોકાતિક્રાન્તો ગોચરો ઽસ્ય વાક્યસ્ય ।
તેનેયમતશયોક્તિઃ ।
દ્વિતીયસ્ય તુ ભેદસ્યોદાહરણમ્----
અચિન્તયચ્ચ ભગવાનહો નુ રમણીયતા ।
તપસાસ્યાઃ કૃતાન્યત્વં કૌમારાદ્યેન લક્ષ્યતે ॥ ઉક્સ્સ્_2.*14 ॥
અત્ર ભગવતી કુમારીભાવે ઽપિ વર્તમાના તદુત્તરકાલભાવિની યાસૌયૌવનાવસ્થા તદ્યુક્તત્વેનોપનિબદ્ધા કૌમારાદન્યત્વમિતિ ।
નિમિત્તં ચાત્ર તપોજનિતા રમણીયતા ।
તેનાયમભેદે ભેદોપનિબન્ધઃ ।
તૃતીયસ્ય પુનર્ભેદસ્યોદાહરણમ્----
પતેદ્યદિ શશિદ્યોતચ્છટા પદ્મે વિકાશિનિ ।
મુક્તાફલાક્ષમાલાયાઃ કરે ઽસ્યાઃ સ્યાત્તદોપમા ॥ ઉક્સ્સ્_2.*15 ॥
શશિદ્યોતચ્છટા ચન્દ્રપ્રકાશપ્રકારઃ ।
અસ્યાઃ કરે મુક્તાફલાક્ષમાલાયાસ્તદા ઉપમા સ્યાદિતિ સંબન્ધઃ ।
અત્ર રજનિકરકરસંપર્કે સતિ કમલસ્ય સંકોચાવલોકનાદ્વિકાશિત્વં બહિરસંભવદપિ કવિપ્રજાપતિના પ્રતિભોપજનિતેન સ્વવ્યાપારેણ સંભવદ્રૂપતયા પ્રદર્શિતમ્ ।
અતો ઽત્ર સંભાવ્યમાનાર્થનિબન્ધઃ ।
તસ્ય ચ લોકાતિક્રાન્તગોચરસ્યાર્થસ્ય સંભાવનાયા નિમિત્તં ભગવતીકરાધારતયા મુક્તાફલાક્ષમાલાવલોકનમ્ ।
તથાહિ-અયં તાવલ્લોકાતિક્રાન્તો ઽપરિદૃષ્ટપૂર્વો ઽસ્માભિઃ ગૌરીકરમુક્તાફલાક્ષમાલયોરાધારાધેયભાવો ઽવલોકિતઃ ।
તત્સજાતીયસ્ય પદ્મસ્ય વિકાશિનશ્ચન્દ્રકરાણાં ચ યદ્યાધારાધેયભાવઃ સ્યાત્તદાત્રોપમાનોપમેયભાવો ભવેદિતિ સંભાવના પ્રવૃત્તા ।
અતો ઽત્ર સજાતીયપદાર્થદર્શનાદ્બહરસંભવદપિ વસ્તુ સંભવદ્રૂપતયોપવર્ણ્યતે ।
એકસ્મિન્ ખલુ પદાર્થે પરિદૃષ્ટે અન્યસ્મિન્નનવલોકિતે ઽપિ તત્સજાતીયસંભાવના પ્રવર્તતે ।
યથા દાક્ષિણાત્યસ્યૈકસ્મિન્નુષ્ટ્રે પરિદૃષ્ટે સત્યપરિદૃષ્ટોષ્ટ્રાન્તરસંભાવના ।
અતો ઽત્ર સંભાવના સનિમિત્તા ।
અનેન ચ પ્રકારેણાત્રોપમાનાભાવઃ પ્રકૃતસ્ય વસ્તુનઃ પ્રદર્શ્યતે નાસ્ત્યન્યત્કિંચિદસ્યોપમાનમિતિ ।
અત એવ સંભાવ્યમાનતયાર્થસ્યોપનિબદ્ધસ્ય નિરાચિકીર્ષયા યદિશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ ।
યદિશબ્દેન હ્યત્રાશઙ્કા દ્યોત્યતે ।
આશઙ્કા ચાનિશ્ચિતસદ્ભાવે વસ્તુનિ ભવતિ ।
યચ્ચાનિશ્ચિતસદ્ભાવં કવિવેધસા સંભવદ્રૂપતયોપદર્શિતં વસ્તુ તસ્ય પુરાણપ્રજાપતિનિર્મિતપદાર્થવિષયાયા તદ્વિરુદ્ધયા લોકપ્રતીત્યા યાન્નિરાક્રિયમાણત્વં તાવન્નિરુપમત્વં પ્રતીયતે ।
એવમયં તૃતીયો ભેદઃ ।
ચતુર્થસ્તુ----
મન્યે ચ નિપતન્ત્યસ્યાઃ કટાક્ષા દિક્ષુ પૃષ્ઠતઃ ।
પ્રાયેણાગ્રે તુ ગચ્છન્તિ સ્મરબાણપરમ્પરાઃ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*16 ॥
અત્ર દિક્ષુ કટાક્ષપાતઃ કારણમ્ ।
સ્મરબાણપરમ્પરાગમનં તુ કાર્યમ્ ।
કાર્યકારણયોસ્તુ કારણસ્ય નૈસર્ગિકં પ્રાગ્ભાવિત્વં કાર્યસ્ય તુ પશ્ચાદ્ભાવિત્વમ્ ।
ઇહ તુ વિપર્યયઃ ।
કાર્યસ્ય પ્રાગ્ભાવેનોપનિબન્ધનાત્ ।
પશ્ચાદ્ભાવિતત્વેન ચ કારણસ્ય કટાક્ષા દિક્ષુ પૃષ્ઠતઃ પશ્ચાત્ પતન્તિ અગ્રે સ્મરબાણપરમ્પરા ગચ્છન્તીતિ અત્ર નિમિત્તં (અનુ) કાર્યસ્ય શીઘ્રમેવોત્પાદઃ ।
તેનેદં નિમિત્તતો લોકાતિક્રાન્તગોચરં વચનમ્ ।
અતો ઽતશયોક્તિઃ ॥
ઇતિ મહાશ્રીપ્રતીહારેન્દુરાજવિરચિતાયામુદ્ભટાલઙ્કારસારસંગ્રહલઘુવૃત્તૌ દ્વિતીયો વર્ગઃ ॥
3
અથ તૃતીયો વર્ગઃ ।
યથાસંખ્યમથોત્પ્રેક્ષાં સ્વભાવોક્તિં તથૈવ ચ ।
અપરે ત્રીનલઙ્કારાન્ ગિરામાહુરલઙ્કૃતૌ

યથાસંખ્યમ્----
ભૂયસામુપદિષ્ટાનામર્થાનામસધર્મણામ્ ।
ક્રમશો યો ઽનુનિર્દેશો યથાસંખ્યં તદુચ્યતે

પૂર્વમુદ્દિષ્ટાનામર્થાનાં યદા ક્રમેણાર્થાન્તરાણ્યનુનિર્દિશ્યન્તે તદા યથાસંખ્યાખ્યો ઽલઙ્કારઃ ।
તત્ર હિ સંખ્યોપલક્ષિતક્રમાનતિક્રમેણ શબ્દેનાનુપાત્તો ઽપિ પદાર્થાનામન્વયઃ સમાશ્રીયતે ।
અતો યથાક્રમં પદાર્થાનામન્વયધ્વનનાદેતસ્યાલઙ્કારસ્ય યથાસંખ્યતા ।
સ ચાલઙ્કારો બહૂનામલ્પશો ઽપ્યુપનિબધ્યમાનો યતઃ શોભાબદ્ધો ભવતિ અતો ભૂયસામિત્યુક્તમ્ ।
દ્વયોર્હિ તસ્યોપનિબધ્યમાનસ્ય યાવચ્ચતુર્ગુણત્વાદિરૂપતયોપનિબન્ધો ન કૃતઃ તાવચ્છોભોપેતત્વં ન ભવતિ ।
ભૂયસાં પુનરર્થાનાં તદ્યથાસંખ્યમલ્પેનૈવ પ્રયાસેનરમ્યં ભવતિ ।
તત્ર હિ તસ્ય દ્વિગુણસ્ય ત્રિગુણસ્ય વોપનિબન્ધે શોભાતિશયો જાયતે ।
તદુક્તમ્---
તદ્દ્વિગુણં ત્રિગુણં વા બહુષૂદ્દિષ્ટેષુ જાયતે રમ્યમ્ ।
યત્તેષુ પથૈવ તતો દ્વયોસ્તુ બહૂશો નિબધ્નીયાત્ ॥
ઇતિ ।
નનુ "મૃણાલહંસે"ત્યાદાવુપવર્ણયિષ્યમાણે ઉદાહરણે મૃણાલાદિભ્ય ઉપમાનેભ્યો બાહ્વાદીનામુપમેયાનાં વિશેષખ્યાપનાદ્ય્વતિરેકાલઙ્કારેણ સહૃદયહૃદયાણ્યાવર્જ્યન્તે, ન તુ યથાસંખ્યેન ।
તત્કથં યથાસંખ્યમલઙ્કાર ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તમ્--"અસધર્મણામિતિ" ।
યત્રાપિ હિ સાધર્મ્યભાવાદુપમાનોપમેયભાવાભાવેન વ્યતિરેકાદેરુપનિબન્ધાભાવસ્તત્રાપ્યયં શોભાતિશયમાવહતીત્યર્થઃ ।
યથા----
કજ્જલહિમકનકરુચઃ સુપર્ણવૃષહંસવાહનાઃ શં નઃ ।
જલનિધિગિરિપદ્મસ્થા હરિહરચતુરાનના દદતુ ॥
ઇતિ ।
અત્ર હિ હરિપ્રભૃતીનાં ત્રયાણામુદ્દિષ્ટાનાં કજ્જલરુક્ત્વસુપર્ણવાહનત્વજલનિધિસ્થત્વાદયો ધર્માઃ ક્રમેણાનુનિર્દિષ્ટાઃ ।
ન ચ તત્ર પરસ્પરસાધર્મ્યં વિદ્યતે ।
અથ ચ ક્રમપર્યાલોચનયા અર્થાનામાનુરૂપ્યેણ સમન્વયપ્રતીતેઃ શોભાતિશયો વિદ્યતે ।
તેનાસ્ય સાધર્મ્યાદ્યભાવે ઽપિ પૃથગલઙ્કારતાપ્રતિલમ્ભાદ્યત્ર સાધર્મ્યાદિ વિદ્યતે તત્રાપ્યલઙ્કારત્વં દુર્નિવારમ્ ।
અતો "મૃણાલહંસે"ત્યાદિકે ઉદાહરણે યથાસંખ્યમઙ્ગભૂતં વ્યતિરેકાલઙ્કારસ્ય દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેનાયમઙ્ગાઙ્ગિભાવે સઙ્કરઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ "પરસ્પરોપકારેણ યત્રાલઙ્કૃતયઃ સ્થિતાઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણાત્મલાભં નો લભન્તે સો ઽપ સઙ્કરઃ" ॥
ઇતિ ।
અતો યથાસંખ્યં પૃથગલઙ્કારત્વેનોપદેષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્યોદાહરણમ્-----
મૃણાલહંસપદ્માનિ બાહુચઙ્ક્રમણાનનૈઃ ।
નિર્જયન્ત્યાનયા વ્યક્તં નલિન્યઃ સકલા જિતાઃ ॥ ઉક્સ્સ્_3.*1 ॥
અત્ર બાહુચઙ્ક્રમણાનનાનામુદ્દિષ્ટાનાં યથાક્રમં મૃણાલહંસપદ્માન્યનુનિર્દિષ્ટાનિ ।
તદ્વશેન ચ શબ્દાનુપાત્તસ્યાપિ તદન્વયસ્ય ગર્ભીકૃતત્વેન વક્રભણિતિસદ્ભાવાદ્યથાસંખ્યમલઙ્કારઃ ॥
ઉત્પ્રેક્ષા---
સામ્યરૂપાવિવક્ષાયાં વાચ્યેવાદ્યાત્મભિઃ પદૈઃ ।
અતદ્ગુણક્રિયાયોગાદુત્પ્રેક્ષાતિશયાન્વિતા

યત્રેવાદિપદનિબન્ધઃ સામ્યસ્ય ચ રૂપં ન વિવક્ષ્યતે તત્રોત્પ્રેક્ષાખ્યો ઽલઙ્કારઃ ।
નન્વેવં સત્યસંભવો નામ લક્ષણદોષઃ પ્રાપ્તઃ ।
દ્યોત્યસ્યોપમાનોપમેયભાવસ્યાભાવે સતિ ઇવાદીનામપ્રયોગપ્રસઙ્ગાદિત્યાશઙ્ક્યોક્તં "અતદ્ગુણક્રિયાયોગાદિ"તિ ।
દ્રવ્યધર્મઃ સિદ્ધો ગુણઃ ।
સાધ્યસ્વભાવસ્તુ ક્રિયા ।
ઇદં ખલુ વિશ્વં
સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રપદાર્થાત્મકત્વાદ્દ્વવિધમ્ ।
યશ્ચ સ્વતન્ત્રઃ પદાર્થઃ સ ધર્મીત્યભિધીયતે ।
તચ્ચ ઇદં તદિતિ સર્વનામપ્રત્યવમર્શયોગ્યત્વાદ્દ્રવ્યમ્ ।
પરતન્ત્રસ્ય પદાર્થસ્ય ધર્મરૂપતા ।
તસ્ય ચ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
સિદ્ધસાધ્યતાભેદાત્ ।
તત્ર યઃ સિદ્ધો ધર્મઃ સ ગુણઃ ।
યસ્તુ સાધ્યઃ સા ક્રિયા ।
એતાવન્તશ્ચ લૌકિકાઃ પદાર્થાઃ ।
સામાન્યાદીનામત્રૈવ પ્રતીતિકેન રૂપેણાન્તર્ભૂતત્વાત્ ।
અત્ર અસૌપ્રકૃતો યોર્ઽથસ્તસ્ય યે ક્રિયાગુણા અનન્તરોક્તલક્ષણાસ્તદ્યોગાત્સામ્યરૂપાવિવક્ષાયામપિ ઇવાદિશબ્દપ્રવૃત્તિરવરદ્ધા ।
યત્ર કિલોપમાનોપમેયભાવેન સામ્યં તત્રોપમાનસાદૃશ્યાદુપમાનવર્તિનાં ક્રિયાગુણાનાં ઉપમેયપ્રતીતિર્ભવતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયામપિ ચ યો ઽસાવસઃ અપ્રકૃતસ્તસ્ય યે ક્રિયાગુણાસ્તે તસ્મિન્નપ્રકૃતે વસ્તુન્યુપમાનતયાનુલ્લિઙ્ગિતે ઽપિ પ્રકૃતે વસ્તુન્યાસજ્યન્તે ।
તેનાતદ્ગુણક્રયાયોગાદસ્યા ઇવાદિવાચ્યત્વમ્ ।
અત એવાન્યધર્માણાં સ્વધર્મિભૂતાદ્વસ્તુન ઉત્કલિતાનાં રસભાવદ્યભિવ્યક્તયનુગુણતયાવસ્ત્વન્તરાધ્યસ્તત્વેન લબ્ધપ્રકર્ષાણામીક્ષણાદિયમુત્પ્રેક્ષા ।
નન્વેવમપિ સુતરામસંભવઃ ।
ન હિ વસ્ત્વન્તરધર્મા વસ્ત્વન્તરે સમાસક્તું શક્યા ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તમ્---અતિશયાન્વિતેતિ ।
પુરાણપ્રજાપતિવહિતરૂપવપર્યાસેન કવિવેધસા પદાર્થસ્ય ગુણાતિશયવિવક્ષયા રૂપાન્તરમપ્યાસક્તું શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઇયં ચોત્પ્રેક્ષા બહિરસંભવતઃ પદાર્થસ્ય સંભવદ્રૂપતયોપવર્ણનાલ્લોકાતિક્રાન્તવિષયા સંભાવના ।
તસ્યાશ્ચ દ્વૈવિધ્યમ્, ભાવસ્યાભાવસ્ય ચ બહિરસંભવત ઉપવર્ણ્યમાનત્વાત્ ।
તદાહ----
લોકાતિક્રાન્તવિષયા ભાવાભાવાભિમાનતઃ ।
સંભાવનેયમુત્પ્રેક્ષા
યેયં લોકાતિક્રાન્તવિષયા સંભાવના ઉત્પ્રેક્ષા સા ભાવસ્યાભાવસ્ય ચાભિમાનાત્ દ્વૈવિધ્યં ભજત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વિવાદ્યુપનિબન્ધે સતિ યદ્યુત્પ્રેક્ષા ભવતત્યુચ્યતે ।
એવં સતિ "ચન્દનાસક્તભુજગનિશ્વાસાનિલમૂર્ચ્છિતઃ ।
મૂર્ચ્છયત્યેષ પથિકાન્મધૌ મલયમારુતઃ" ॥
ઇત્યેવમાદાવિવાદેરપ્રયોગાદુતપ્રેક્ષાત્વાભાવપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-----
વાચ્યેવાદિભિરુચ્યતે

દ્વિવિધા ખલૂત્પ્રેક્ષા ।
કાચિદિવાદિપ્રયોગે સતિ ભવતિ, કાચિત્ત્વપ્રયુજ્યમાનેષ્વપીવાદીષ્વર્થસામર્થ્યાદગમ્યમાનેષુ ।
તત્ર યા વાચ્યા સ્વકણ્ઠેનેવાદિભિર્વક્તવ્યા સા ઇવાદીભિરુચ્યતે ।
યા ત્વર્થસામર્થ્યક્ષિપ્તૈરિવાદિભિરવગમ્તે તત્રેવાદીનામપ્રયોગઃ ।
ઽચન્દનાસક્તભુજગઽઇત્યાદૌ ચ મલયમારુતસ્ય યદેતન્મન્મથાવિર્ભાવનિબન્ધનત્વાત્પથિકમૂર્ચ્છાહેતુત્વં તત્ર ભુજગનિશ્વાસમૂર્ચ્છિતત્વે કારણત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યમાણે ઇવાદ્યર્થોર્ઽથસામર્થ્યાદવગમ્યતે ।
તેનેવાદીનામપ્રયોગઃ ।
ઇવાદિશબ્દસામર્થ્યાવસેયાયામેવોત્પ્રેક્ષાયામિવાદીનાં પ્રયોગાત્ ।
તત્ર ભાવાભિમાનેનોત્પ્રેક્ષાયાં તસ્યા ગુણયોગાધ્યાસેન પ્રવૃત્તાયા ઉદાહરણમ્---
અસ્યાઃ સદાર્કબિમ્બસ્થદૃષ્ટિપીતાતપૈર્જપૈઃ ।
શ્યામિકાઙ્કેન પતિતં મુખે ચન્દ્રભ્રમાદિવ ॥ ઉક્સ્સ્_3.*2 ॥
અસ્યા મુખે જપૈર્હેતુભૂતૈઃ શ્યામિકાઙ્કેન પતિતમિતિ સંબન્ધઃ ।
અત્ર જપાસક્તા ભગવતી અર્કમવલોકયતીતિ તસ્યાઃ શશાઙ્કસદૃસે મુખે શ્યામિકા સંજાતા ।
તચ્ચાત્ર તસ્યાઃ શ્યમિકાયા જન્મ અતિશયોક્ત્યા પાતરૂપતયા પ્રતિપાદિતં પતિતમિતિ ।
સા ચાત્ર શ્યામિક શશિલાઞ્છનેન શશેન તુલ્યા ।
અતસ્તસ્યાઃ શશિલાઞ્છનશશતુલ્યત્વાદુપસર્જનોપમેયંરૂપકં શ્યામિકૈવાઙ્ક ઇત્યુપનિબદ્ધમ્ ।
તસ્ય ચાઙ્કસ્ય શ્યામિકોપરક્તસ્ય ભગવતીવદનનિપાતે કારણત્વેનેન્દુભ્રાન્તિરુત્પ્રેક્ષિતા ।
યદેતચ્છશિનો લાઞ્છનં શ્યામિકારૂપં તદ્ભગવતીવદન ઇન્દુભ્રાન્ત્યેવ નિપતિતમિતિ ।
ઇન્દુભ્રાન્તિશ્ચ ગુણઃ ।
સિદ્ધરૂપત્વે સતિ દ્રવ્યધર્મત્વાત્ ।
એવં ચાત્ર શશસદૃશી શ્યામિકા ચૈતન્યશૂન્યત્વેન ભગવતીવદનમિન્દુભ્રાન્ત્યા ન ગોચરીકરોતિ ।
અથ ચ તસ્યાઃ શશભાવમાપાદિતાયા ઇન્દુભ્રમલક્ષણેન ચેતનધર્મેણ સંબન્ધો નિબદ્ધઃ ।
તેનાત્ર તસ્ય વસ્ત્વન્તરસ્ય ચેતનસ્ય યો ઽસૌ ગુણો ભ્રમલક્ષણસ્તદ્યોગાદિવાદેઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
ઇન્દુભ્રમશ્ચ ભાવરૂપો ગુણઃ શશીકૃતશ્યમિકાકર્તૃકતયા કવિનિબદ્ધેન વક્ત્રા ભગવતાભિમાનેનાધ્યવસિતઃ ।
તેનેયમતદ્ગુણયોગેન ભાવાભિમાનેન ઉત્પ્રેક્ષા ।
એવં ક્રિયાયોગાધ્યાસાદ્ભાવાભિમાનેન યોત્પ્રેક્ષા તસ્યામુદાહાર્યમ્ ।
અભાવવિષયાયાઃ પુનઃ ક્રિયાધ્યાસેન પ્રવૃત્તાયાસ્તસ્યા ઉદાહરણમ્----
કપોલફલકાવસ્યાઃ કષ્ટં ભૂત્વા તથાવિધૌ ।
અપશ્યન્તાવિવાન્યોન્યમીદૃક્ષાં ક્ષામતાં ગતૌ ॥ ઉક્સ્સ્_3.*3 ॥
અત્ર કપોલફલકયોસ્તપોવશાત્ ક્ષામત્વમાપન્નયોઃ પરસ્પરાદર્શનમભાવરૂપં સાધ્યત્વાત્ ક્રિયારૂપક્ષામતાયાં કારણતયોત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
તેનેયમતક્ત્રિયાયોગાદભાવાભિમાનેનોત્પ્રેક્ષા ।
એવમતદ્ગુણયોગાદભાવાભિમાનેન યા ઉત્પ્રેક્ષા તસ્યામુદાહાર્યમ્ ।
સ્વભાવોક્તિઃ----
ક્રિયાયાં સંપ્રવૃત્તસ્ય હેવાકાનાં નિબન્ધનમ્ ।
કસ્યચિન્મૃગડિમ્ભાદેઃ સ્વભાવોક્તિરુદાહૃતા