Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Chapter 2

2.1

nānāvākyatvādivādīnāmaprayoge 'pi prākaraṇikatvāprākaraṇikatvaparyālocanayā arthasāmarthyādatropamānopameyabhāvo 'vasīyata ityarthaḥ /
tadāhuḥ----
ivāderapratītāpi śabdasaṃskārataḥ kvacit /
upamā lakṣyate 'nyatra kevalārthanibandhanā //
iti
iha prakāratrayeṇa upamāyāḥ pratipattiḥ /
kvacidavādiśabdasāmarthyādupamā vācyabhūtā pratīyate, yathā candra iva mukhamasyā ityādau /
kvacittu tattadviśiṣṭasaṃskārasahāyācchabdātsvārthābhidhānamukhena lakṣyamāṇāyāstasyāḥ pratipattiḥ, yathā śastrīśyāmeti /
atra hi
samāsanibandhanaikapadyādisaṃskārasahitābhyāṃ śastrīśyāmāśabdābhyāṃ
svārthābhidhānavyavadhānena lakṣyamāṇopamā gamyate /
kvacittūpamānopameyanibandhanaśabdasaṃskārābhāve 'pi kevalādevārthasāmarthyāttasyāḥ pratipattiḥ, yathā rūpakadīpakaprativastūpamādiṣvityarthaḥ /
ataścāsyāṃ prativastūpamāyāṃ kevalenaivārthasāmarthyenopamānopameyatvamavagamyate ityadoṣaḥ /
tasyā udāharaṇam----
viralāstādṛśo loke śīlasaundaryasaṃpadaḥ /
niśāḥ kiyatyo varṣe 'pi yākhindiḥ pūrṇamaṇḍalaḥ // UKss_1.*31 //
viralāḥ svalpāḥ /
tādṛśaḥ pārvatīvarttinyo yāḥ śīlasaundaryasaṃpadaḥ tatsadṛsyaḥ /
śīlaṃ susvabhāvatā /
saundaryaṃ lāvaṇyam /
atra saṃvatsaramadhyavartinyo 'khaṇḍaśaśibimbā rātrayo dvādaśa upamānam /
śīlasaundaryayoḥ saṃbhārāḥ sakalalokotkṛṣṭāḥ katipayajanajuṣa upameyāḥ /
sādhāraṇaśca dharmo viralatvam /
taccopamānasaṃnidhāne kiyatya ityupāttam /
upameyasaṃnidhāne tu viralā iti /
ivādyanupādāne 'pi ca prākaraṇikatvāprākaraṇikatvaparyālocanayātropamānopameyabhāvāvasāyaḥ /
teneyaṃ vastuni vastuni sādhāraṇopanibandhātprativastūpamā //
iti mahāśrīpratīhārendurājaviracitāyāmudbhaṭālaṅkārasārasaṃgrahalaghuvṛttau prathamo vargaḥ //
2
atha dvitīyo vargaḥ /
ākṣepor'thāntaranyāso vyatireko vibhāvanā /
samāsātiśayoktī cetyalaṅkārānpare viduḥ

2.2

'samāsātiśayoktī ce'tyatra samāsātiśayayaśabdayoruktiśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate /
ākṣepaḥ /
pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā /
ākṣepa iti taṃ santaḥ śaṃsanti kavayaḥ sadā

2.3

iha kācidvakrabhaṇitistathāvidhā saṃbhavati yasyāṃ vidhitsitor'tho niṣedhavyājena saṃskriyate, na tu niṣidhyate /
tatra vidhitsitasyārthasya yaḥ pratiṣedhaḥ kriyate sa pratiṣedha iva bhavati, na tu pratiṣedha eva /
avāntaravākyārthatvena tatra vākyasyāparyavasānāt /
avāntaravākyārthatā ca tatra niṣedhasya vidhitsitārthavirodhādbhavati /
tatra hi vidhitsitor'thaḥ pūrvopakrāntatvena sthemnāvatiṣṭhamānaḥ svavirūddhatvena niṣedhaṃ niṣedhatātparyātpracyāvyasvagataviseṣābhidhānāyāvāntaravākyārthīkaroti /
ato 'nantaroktena prakāreṇeṣṭasyārthasya viśeṣamabhidhātuṃ yatra niṣedha iva na tu niṣedha eva, asāviṣṭārthanirākaraṇasya leśena saṃbhavadākṣepasaṃjñako 'laṅkāraḥ satkavibhirabhidhīyate /
santaḥ kavaya iti saṃbandhaḥ /
tasya bhedadvitayopadarśanāyāha---
vakṣyamāṇoktaviṣayaḥ sa ca dvividha iṣyate /
vakṣyamāṇamuktaṃ ceṣṭamāśritya niṣedhābhidhānādākṣepo dvividha ityarthaḥ /
nanu 'pratiṣedha iveṣṭasya'ityākṣepalakṣaṇamuktam /
iṣṭatvaṃ cecchākarmatā /
yasya ca vastuna icchākarmatā tasya nāvaśyamuktikriyāṃ prati karmatvaṃ bhavati /
iṣyamāṇaṃ hi kadāciducyate kadācinna /
ataśceṣṭasyoktikarmatāmāśritya yadetadākṣepasya vakṣyamāṇoktaviṣayatayā dvaividhyamuktaṃ tanna saṃgacchate ityāśaṅkyāha----
niṣedheneva tadbandho vidheyasya ca kīrtitaḥ

2.4

vidheyasya vidhātuṃ jñāpayitumabhimatasya yo niṣedha iva tenāyaṃ vakṣyamāṇoktaviṣaya ākṣepo nibadhyate /
etaduktaṃ bhavati----vidhānakarmatādvāreṇaivātra iṣṭatvamavasīyate /
nibandhanāntarābhāvāt /
vidhānakarmatā ca vidhānātmikāyā ukteḥ karmatā /
sāca dvividhā, ārthī
śābdī ca /
yatra svaśabdavyāpāramantareṇāpi śabdāntaravyāpārasahāyaniṣedhamukhenaiva vidhitsitor'tho 'vagamyate tatrārthī /
tatra ca vakṣyamāṇaviṣaya ākṣepaḥ /
yatra tu vidhimukhenaiva vaktumiṣṭasyārthasyopādānaṃ kriyate tatra śābdī /
tatra coktaviṣayatā ākṣepasya /
evaṃ cānantaroditaya nītyā śābdenārthena ca vidhinā yadaṃvasitamiṣṭaṃ tasyoktikriyākarmatvasaṃbhavāduktikriyāyāḥ karmabhūto yor'thastadāśrayaṃ
vakṣyamāṇaviṣayatvamuktaviṣayatvaṃ cākṣepasya nibadhyate /
tatra vakṣyamāṇaviṣayasyākṣepasyodāharaṇam----
aho smarasya māhātmyaṃ yadrudre 'pi daśedṛśī /
iyadāstāṃ samudrāmbhaḥ kumbhairmāne tu ke vayam // UKss_2.*1 //
aho iti vismaye /
atra manmathamāhātmyaṃ tadavasthāviśeṣasaṃsparśena pratipādayitumiṣṭam /
tacca tasya tathāpratipādanamiyadāstāmityādinā niṣiddham /
niṣedhaścātrābhidheyatvavirodhāt /
abhidheyatvena ca virodhaṃ vakti /
ānantyena tasya tathāvidhasya vaktumaśakyatvāt /
rudre 'pi nāma īdṛśī daśeti hi sāmānyarūpatvena manmathamāhātmyaṃ pratipāditaṃ na tu viśeṣarūpatayā /
ato vaktumiṣṭānāṃ smaramāhātmyāvasthāviśeṣāṇāmayamānantyenābhidhānaniṣedha iva natu niṣedha eva /
vivakṣitārthavirodhenāvāntaravākyārthatvāt /
tathāhi, atra samudrāmbhasaḥ kumbhairmātumaśakyatvaṃ yadasmadarthakartṛkamabhihitaṃ tatsādṛśyenānantyaviśiṣṭatvenotkarṣayitumiṣṭānāṃ manmathamāhātmyāvasthāviśeṣāṇāṃ pūrvaṃ pratipipādayiṣitatvena labdhapratiṣṭhānāṃ vākyārthatvam /
ataśca tadabhidhānaniṣedhasya tadvirodhādatrāvāntaravākyārthatā /
na cāvāntaravākyārtho vākyaviśrāntisthānatayā vaktuṃ śakyaḥ /
na khalu raktaḥ paṭo bhavatītyatra raktatvāvacchinnapaṭabhavanaparatvādvākyasya paṭabhavanaparyavasānamātratvaṃ subhaṇam /
ato 'trāpi niṣedhasyāvāntaravākyārthatvena vākyaviśrāntisthānatvābhāvānniṣedharūpatvamiva na tu niṣedharūpatā /
sa ca niṣedho 'trāvāntaravākyatvātpradhānavākyārthānuguṇyena pravartamānaḥ khakaṇṭhenābhidhānaṃ manmathamāhātmyāvasthaviśeṣāṇāṃ niṣedhati, na punararthasāmarthyāvaseyamapi /
ataśca samudrāmbhasaḥ kumbhairptātumaśakyatvamasmadarthakartṛkaṃ svakaṇṭhenābhihitaṃ yattatsādṛśyenāvasite saṃvijñānapadaśūnye smaramāhātmyāvasthāviśeṣāṇāmānantyalakṣaṇe viśeṣe vākyasya paryavasānaṃ tenāyamiṣṭamarthaṃ pratiṣedhavyājena viśeṣe 'vasthāpayati tasmādākṣepaḥ /
atra ca 'aho smarasya māhātmyaṃ yadrudre 'pi daśedṛśī'ityetacchabdavyāpārasahāyena'iyadāstām'iti niṣedhenaiva svakaṇṭhenānupāttānāmapi manmathamāhātmyāvasthāviśeṣāṇāṃ vakṣyamāṇatayā sūcanam /
teṣāṃ ca tathā sūcitānāṃ niṣedhavyājena saṃvijñānapadaśūnyānantyabhedapratipādanam /
ato vakṣyamāṇaviṣayatā ākṣepasya /
uktaviṣayasya tu tasyodāharaṇam---
iti cintayatastasya citraṃ cintāvadhirna yat /
kva vā kāmavikalpānāmantaḥ kālasya cekṣitaḥ // UKss_2.*2 //
atra citratvasyoktasyoktiḥ kva veti prasiddhatvādākṣipyate /
pūrvatra khalu viruddhatvamākṣepanibandhanamuktam, iha tu prasiddhatvam /
dvābhyāmeva ca prakārābhyāmākṣepo bhavati viruddhatvena prasiddhatvena ca /
uktaṃca---"vastu prasiddhamiti yadviruddhamiti vāsya vacanamākṣipya /
anyattathātvasidydhai yatra brūyātsa ākṣepaḥ"iti /
prasiddhatvaṃ cātra samarthayituṃ kālasādṛśyasamuktam /
yathā kālasyānto nekṣyate tadvat kāmavikalpānām /
ato naivātra catratvam /
anyatrāpyasya rūpasya paridṛṣṭatvāditi /
kālatulyatayā cātra kāmavikalpānāmānantyātmako viseṣaḥ saṃvijñānapadaśūnyo 'bhidhitsitaḥ /
tasya ca citratayā sāmānyena pūrvamupakrāntasyādhunā niṣedhavaśena saṃvijñānapadaśūnyena vivakṣitena rūpeṇa vākyārthīṃbhūtatvānniṣedhasya pūrvavadavāntaravākyārthatā /
tena kvavetyayaṃ niṣedha iva natu niṣedha eva /
tenātrokta viṣayatā ākṣepasya /
tadāhuḥ----
śabdaspṛṣṭe 'thavāpyārthe vaktumiṣṭe niṣiddhatā /
tadaṅgaṃ tadvirodhena yatrākṣepo bhavedasau //
iti /
śabdena spṛśyate (spṛṣṭe?) vaktumiṣṭe uktaviṣaye ākṣepe /
vakṣyamāṇaviṣaye tu vivakṣitasya ārthatā /
śabdāntaravyāpārasahāyaniṣedhamukhena
tasyopasthāpyamānatvāt /
yaścātrobhayatrāpi niṣedhaḥ kriyate sa vivakṣitārthavirodhātsvatātparyaṃ tyaktvā vivakṣitamevārthaṃ saṃkurvaṃstadaṅgatāṃ pratipadyate /
ato 'tra dvividha ākṣepo bhavatītyarthaḥ /
arthāntaranyāsaḥ /
samarthakasya pūrvaṃ yadvaco 'nyasya ca pṛṣṭhataḥ /
viparyayeṇa vā yatsyāddhiśabdoktyānyathāpi vā

2.5

jñeyaḥ sor'thāntaranayāsaḥ
yatra samarthyasamarthakabhāvaḥ sor'thāntaranyāsaḥ /
tatra hi samarthakasya samarthakatāvagatihetuṃ vyāptiṃ pakṣadharmatvaṃ cānupanyasyārthāntarasyevopanyāsaḥ kriyate /
vyāptipakṣadharmatvayoḥ svaśabdenānupāttayorapi garbhīkṛtatvāt /
ato 'sāvarthāntaranyāsaḥ /
sa ca caturvidhaḥ /
tatra samarthake pūrvamabhihite samarthyasya yatra paścādabhidhānaṃ tatra dvau prakārau bhavataḥ /
hiśabdābhivyaktatvaṃ samarthyasamarthakabhāvasyaivakaḥ prakāraḥ /
taduktaṃ "samarthakasya pūrvaṃ yadvaco 'nyasya ca pṛṣṭhataḥ" /
iti, "hiśabdoktye"ti ca /
tasyodāharaṇam----
tannāsti yanna kurute loko hyutpannakāryikaḥ /
eṣa śarvo 'pi bhagavān baṭūbhūya sma vartate // UKss_2.*3 //
baṭūbhūya acirakṛtopanayanatvamāpadya /
atra śarvasya sarvalokātiśāyino baṭūbhāvena vṛttimanupapadyamānatayāśaṅkya tatsamarthanāya samarthakaṃ pūrvamevopanyastaṃ "tannāsti yanna kurute"iti /
atyantakāryikatvādanucitamapi rūpamanubhūtavān /
śarvastadanyaivaṃvidhapuruṣavaditi /
atra ca hiśabdenābhivyaktaḥ samarthyasamarthakabhāvaḥ /
yatra pūrveṇaiva krameṇa samarthyasamarthakayorupanyāse hiśabdaścārthasāmarthyavaseyārthatvānna prayujyate tatra dvitīyor'thāntaranyāsabhedo bhavati /
taduktaṃ "anyathāpi ca"iti /
hiśabdoktimantareṇāpītyarthaḥ /
tasyodāharaṇ---
pracchannā śasyate vṛttiḥ strīṇāṃ bhāvaparīkṣaṇe /
pratasthe dhūrjaṭiratastanuṃ svīkṛtya bāṭavīm // UKss_2.*4 //
bhāvaḥ āśayaḥ /
bāṭavīṃ brahmacārisaṃbandhinīm /
atra dhūrjaṭerbaṭuveṣālambanena pracchannā śasyate vṛttiḥ"ityādinā /
yoṣidāśayaparīkṣaṇapravṛttatvāddhūrjaṭiḥ pracchannāṃ vṛttimāśritavāniti /
hiśabdaścātrātaḥśabdasāmarthyena yasmādityasyārthasyāvagatatvānnopāttaḥ /
evametau samarthakapūrvopanyāsāvarthāntaranyāsau dvāvevoktau /
yatrāpi caitadviparyayeṇa sāmarthyasya pūrvamupanyāsaḥ paścātsamarthakasya, tatrāpi samarthyasamarthakabhāve hiśabdāvagater'thākṣipte ca sati dvaividhyam /
taduktaṃ 'viparyayeṇa vā yatsyāddhiśabdoktyānyathāpi vā'iti /
pūrvasyodāharaṇam----
haro 'tha dhyānamātasthau saṃsthāpyātmānamātmanā /
visaṃvadeddhi pratyakṣaṃ nirdhyātaṃ dhyānato na tu // UKss_2.*5 //
atra harasya vyavahitādyarthaviṣayatvenāpratihatabāhyendriyavṛttitvāt sati bāhyendriyajanyapratyakṣasaṃbhave dhyānāśrayaṇamayuktatvena saṃbhāvyaṃ tatsamarthanāyoktaṃ 'visaṃvadeddhi pratyakṣam'ityādi /
atyantāvisaṃvādakopalabdhyupāyārthitvādydhānamāsthitavān hara iti /
hiśabdānabhivyakte tu samarthyasamarthakabhāve yatra samarthyasya pūrvamupanyāsastatrodāharaṇam----
apaśyaccātikaṣṭāni tapyamānāṃ tapāṃsyumām /
asaṃbhāvyapatīcchānāṃ kanyānāṃ kā parā gatiḥ // UKss_2.*6 //
bahūnāmabhimatavaraprāptyupāyānāṃ prārthanādīnāṃ saṃbhave kasmādbhagavatī tapasā śarīramāyāsitavatītyāśaṅkya tatsamarthanāyābhihitaṃ 'asaṃbhāvyapatīcchanām'iti /
duḥprāpabhartrabhilāṣitvāttapaḥ samāśritavatī /
tapāṃsi bhagavatīṃ khedayanti /
tāni punaḥ sā tathāvidhānyupārjayati /
atastapastapyate tapastapaḥkarmakasyaiveti kartuḥ karmavadbhāvaḥ /
evameva caturvidhor'thāntaranyāso 'bhihitaḥ /
nanu yadi samarthyasamarthakabhāve satyarthāntaranyāso bhavati /
evaṃsatyaprastutapraśaṃsādṛṣṭāntayorapi samarthyasamarthakabhāvasadbhāvādarthāntaranyāsatāprasaṅgaḥ /
tathāhi /
"prīṇitapraṇayi svādu kāle pariṇataṃ( ca yat) vinā puruṣakārema phalaṃ paśyata śākhinām"ityāsyāmaprastutapraṃśasāyāṃ viśeṣātsāmānyasya pratipattiryathā secanādikaṃ puruṣavyāpāramantareṇa vanaśākhināṃ vividhaguṇopetasya phalasya prasūtirdaivapradhānā evametatsarvaṃ jagati daivapradhānamiti /
atra ca samarthyasamarthakabhāvo vidyate /
sarvaṃ jagacceṣṭitaṃ daivapradhānaṃ puruṣakārānvayavyatirekānanuvidhāyitvādvanaśākhiphalavaditi /
tataśca
tatrāpyarthāntaranyāsatvaprasaṅgādalakṣyavyāptirlakṣaṇadoṣaḥ /
dṛṣṭānte 'pi ca (samarthya) samarthakabhāvo vidyate /
tathāhi "tvayi dṛṣṭa eva tasyā nirvāti mano manobhavajvalitam /
āloke hi sitāṃśorvikasati kumudaṃ kumudvatyāḥ" //
ityatra yathā candraguṇapakṣapātitvena kumudinyāścandrāloke kumudaṃ vikasati, tadvadguṇapakṣapātitvāttsyāstvaddarśane mano manmathāgniprajvalitamupaśāmyatīti samarthyasamarthakabhāvo 'vagamyate /
tena dṛṣṭānte 'pyarthāntaranyāsatāprasaṅga ityāśaṅkyāha----
prakṛtārthasamarthanāt /
aprastutaparaśaṃsāyā dṛṣṭāntācca pṛthaksthitaḥ

2.6

satyamaprastutapraśaṃsāyāṃ dṛṣṭānte ca samarthyasamarthakabhāvo 'vagāmyate /
na tu tatrārthāntaranyāsavatsamarthyasamarthakabhāvasya saṃbhavaḥ /
arthāntaranyāse hi sarthyasya yathāyogaṃ pūrvottarakālabhāvitvena svakaṇṭhenopāttsaya samarthanam, aprastutapraśaṃsāyāṃ tpaprakṛtasāmarthyena prakṛtamākṣipyate, na tu svakaṇṭhenopādīyate, yathā pūrvopavarṇite udāharaṇe /
tatra hi vanaśākhināṃ phaladarśanenāprakṛtena daivapradhānena samagrajagadgocaraṃ daivaprādhānyaṃ prakṛtamākṣipyate, na tu tasyārthāntaranyāsavatsvakaṇṭhenopādānam /
ataśca tatra satyapi samarthyasamarthakabhāve śabdopakrāntaprakṛtārthaniṣṭhatvābhāvānnārthāntaranyāsatvam /
dṛṣṭānte 'pica dvayorapi samarthyasamarthakayoḥ svakaṇṭhenopāttatvātsatyapi svakaṇṭhopāttaprakṛtārthaniṣṭhatve dṛṣṭāntasya samarthyasamarthakabhāvapuraḥsarīkāreṇa pravartamānatvānna bhavatyaryāntaranyāsatvam /
na khalu tasya samarthyasamarthakabhāvapuraḥsarakāreṇa pravṛttiḥ /
bimbapratibimbabhāvamātrasya śabdaspṛṣṭatvāt /
arthāddhi tatra samarthyasamarthakabhāvāvasāyaḥ /
arthāntaranyāse tu samarthyasamarthakabhāvenaivopakramaḥ /
tena yatra samarthyasamarthakabhāvopakramamarthāntaropādānaṃ tatrārthāntaranyāsatvāddṛṣṭāntasyārthāntaranyāsatāprasaṅgo na bhavati /
tadidamuktaṃ 'prakṛtārthasamarthanādi'ti /
atra prakṛtaśabdaḥ svakaṇṭhopāttaprakṛtārthaniṣṭho draṣṭavyaḥ /
samarthanaṃ cātropakramāvasthāvarttyupāttam //
vyatirekaḥ---
viśeṣopādānaṃ yatsyādupamānopameyayoḥ /
nimittādṛṣṭidṛṣṭibhyāṃ vyatireko dvidhī tu saḥ

2.7

upamānopameyayoḥ parasparaṃ yatra viśeṣaḥ khyāpyate sa vyatirekaḥ /
tatra hyupamānādupameyasyopameyādupamānasya vā kenacidviśeṣeṇātireka ādhikyaṃ tasmādyvatirekaḥ /
sa ca dvividhaḥ /
tatra viśeṣakhyāpananimittasyārthasāmarthyādākṣepādekaḥ prakāraḥ /
aparastu tasya svaśabdena pratipādanāt /
taduktaṃ 'nimittādṛṣṭidṛṣṭibhyāṃ dvidhā'iti /
etāvapi ca bhedau pratyekaṃ dvividhau /
kvaciddhi arthasāmārthyātpratīyamāne upamānopameyabhāve pūrvoktena prakāradvayena vyatirekaḥ khyāpyate, kvacittu ivādibhirupātaiḥ /
tatrārthasāmarthyena yatropamānopameyabhāvo 'vagamyate tatra pūrvasminprakāradvaye pūrvabhedasyodāharaṇam----
sā gaurīśikharaṃ gatvā dadarśomāṃ tapaḥkṛśām /
rāhupītaprabhasyendorjayantīṃ dūratastanum // UKss_2.*7 //
rāhuṇā pītā dravadravyasyodakādeḥ svagalabilāntarbhāvanaṃ yattadvadātmābhyantarīkṛtā prabhā yasya sa tathoktaḥ /
atra
rāhuṇā pītā dravadravyasyodakādeḥ svagalabilāntarbhāvanaṃ yattadvadātmābhyantarīkṛtā prabhā yasya ta tathoktaḥ /
atra rāhupītaprabhatvaviśiṣṭasyendostanurupamānaṃ, tapaḥkṛśā pārvatyupameyā, anayoḥ sādhāraṇo dharmaḥ svabhāvataḥ saundarye sati nimittavaśādvicchāyatvam /
tacca svakaṇṭhenānupāttamapi padārthasvarūpaparyālocanayā labhyate /
evamivādyabhāve 'pyupamānopameyabhāvasyātra sāmarthyātpratipattirjayantīmiti ca upamānādupameyasya viśeṣaḥ khyāpitaḥ /
tasya ca viśeṣasya khyāpyamānasya nimittamatra na svakaṇṭhenopāttaṃ, arthasāmarthyāttu tadavagamyate /
rāhurinduprabhāpāne tathā na samarthaḥ yathā tapaḥsātiśayatvātpārvatyāḥ kṣāmatve iti rāhuto 'pi tapaḥsātiśayatvamupamānādupameyasya viśeṣanimittamatrāvagamyate /
evamayamanupāttanimitto vyatirekaḥ /
upāttanimittastu-----
padmaṃ ca niśi niḥśrīkaṃ divācandraṃ ca niṣprabham /
sphuracchāyena satataṃ mukhenādhaḥ prakurvatīm // UKss_2.*8 //
mukhamupameyam /
padmaminduścopamānam /
taccātra dvayaṃ svakaṇṭhaspṛṣṭam /
tayostu sādhāraṇo dharmaḥ kāntimattādirupamānopameyabhāvaścetyatadubhayaṃ sāmarthyādavagamyate /
na khalvatra vakṣyamāṇavyatirekavadupamānopameyabhāvasya dyotakā ivādaya upāttāḥ /
adhaḥprakurvatīmiti copamānādupameyasya viśeṣaḥ khyāpitaḥ /
tatra ca nimittamupāttamupamānopameyobhayādhāratvena /
upamānayostāvatpadmacandrayorniśi divā ca yathākramaṃ niḥśrīkatvaniṣprabhatve, upameye tu rātrindivaṃ sphuracchāyatā /
ato viśeṣe nimittadarśanenāyaṃ vyatirekaḥ /
tadevaṃ yatrevādinopamānopameyabhāvo nāvadyotitastatra dvividho vyatireko darśitaḥ /
ivādyupāte tūpamānopameyabhāve yo vyatirekastamāha----
yo vaidharmyeṇa dṛṣṭānto yathevādisamanvitaḥ /
vyatireko 'tra so 'pīṣṭo viśeṣāpādanānvayāt

2.8

'yo vaidharmyeṇa dṛṣṭānta'iti 'viśeṣāpādanānvayāda'ti ca vyatirekalakṣaṇaṃ yojitam /
vaidharmyaṃ hyupameyadharmasyopamāne vigamaḥ /
yathevādisamanvita ityanena yathevādyavadyotitatvamupamānopameyabhāvasyāha /
tasyodāharaṇam-----
śīrṇaparṇāmbuvātāśakaṣṭe 'pi tapasi sthitām /
samudvahantīṃ nāpūrvaṃ garvamanyatapasvivat // UKss_2.*9 //
śīrṇaparṇāmbuvātānāmāśo bhakṣaṇam /
atrānyatapasvina upamānaṃ, bhagavatyupameyā, sādhāraṇaśca dharmaḥ kaṣṭe tapasyavasthitatvāccetasaḥ sollāsatā /
vatiścātra garvodvahananibandhanaṃ yattaccetasaḥ sollāsatvaṃ tannibandhanamupamānopameyabhāvamavagamayati /
garvaṃ na samudvahantīmityupamānādupameyasya viśeṣaḥ piratipāditaḥ /
anye kila tapasvinaḥ sātiśayatapovaśātsamullasitacittāḥ santo garvaṃ samudvahanti, bhagavatī tvatyantamupaśāntacittatvānna tathā /
evaṃ cātra garvopakramāvasthāpekṣamupamānopameyayoḥ sādṛśyaṃ, tadanirvāhāttūpamānādupameyasya vyatirekaḥ /
anirvāhe ca nimittamatra svakaṇṭhenānupāttamapyarthasāmarthyādavagamyate atyantopaśāntacittatvaṃ nāma /
evamayaṃ nimittādarśane batyupāttopamānopameyabhāvo vyatireka udāhṛtaḥ /
nimittopādāne tu tasyodāharaṇamunneyam /
evamete catvāro vyatirekāḥ pratipāditāḥ /
nimittadarśanādarśanābhyāṃ yau vyatarekau tayoḥ
pratyekamupamānopameyabhāvasya ivādyupādānānupādānābhyāṃ dvibhedatvāt /
eṣāmapi caturṇāṃ vyatirekāṇāṃ śliṣṭoktiyogyaśabdopādāne sati punarapare pūrvopakrāntenaiva rūpeṇa catvāro bhedā bhavanti /
tadāha-----
śliṣṭoktiyogyaśabdasya pṛthakpṛthagudāhṛtau /
viśeṣāpādanaṃ yatsyādyvatarekaḥ sa ca smṛtaḥ

2.9

'ekaprayatnoccāryāṇāmi'tyādivakṣyamāṇalakṣaṇaṃ śliṣṭam /
śliṣṭālaṅkārasamucitaṃ yaduccāraṇaṃ tatsamucitasya śabdasya yadā tantreṇa sadṛśaśabdāntaropādānahetutayā vā prayogo na kriyate api tu pṛthak pṛthaguccāraṇaṃ, tadā viśeṣāpādane sati vyatareko bhavati /
tasyodāharaṇam----
yā śaiśirī śrīstapasā māsenaikena viśrutā /
tapasā tāṃ sudīrgheṇa dūrādvidadhatīmadhaḥ // UKss_2.*10 //
atra śiśiraśobhā upamānaṃ, bhagavatī upameyā, tayośca sādhāraṇo dharmastapoyuktatvaṃ nāma /
ekatra tapā
māgho māsaḥ, aparatra tvabhyudayahetuḥ kṛcchrācaraṇam /
ivādayaścātrānupāttā api sāmarthyādavagamyante /
vyatirekastu dūrādvidadhatīmadha iti /
tasya ca nimittaṃ māsaikyaṃ dīrdhatvaṃ ca tapasoḥ /
tacca yathākramamupamānopameyagatatvenopāttam /
tatra ca vatyādinā anupātte upamānopameyabhāve nimittadarśanena vyatireka udāhṛtaḥ /
evamanayā diśāanyadapi śliṣṭoktiyogyaśabdanibandhe sati vyatarekasya pūrvoktanayena bhedatrayamudāhāryam //
vibhāvanā-----
kriyāyāḥ pratiṣedhe yā tatphalasya vibhāvanā /
jñeyā vibhāvanaivāsau samādhau sulabhe sati

2.10

iha yatkiṃcijjñāyate tatsarvaṃ kriyāphalam /
kriyāmukhena kāraṇebhyaḥ kāryotpatteḥ prātītikena rūpeṇa paridṛśyamānatvāt sarveṣāṃ phalabhūtānāṃ kriyaivāvyavahataṃ kāraṇam yatra ca kriyā pratiṣidhyate atha ca kriyāphalasyotpattirupadiśyate tatra vibhāvanākhyo 'laṃkāraḥ /
kāraṇavigame kilakāryasya tatrotpattirupavarṇyate /
ato viruddhābhāsā bhāvanā utpādanā, tena vibhāvanā /
nanvevaṃ sati vyarthadoṣatvaprasaṅgaḥ 'viruddhārthaṃ mataṃ vyartham'iti ata āha---samādhau sulabhe satīti /
samādhiḥ parihāraḥ /
yatra virodhasya sulabhaḥ parahāra ityarthaḥ /
tasyā udāharaṇam-----
aṅgalekhāmakāśmīrasamālambhanapiñcarām /
analaktakatāmrābhāmoṣṭhamudrāṃ ca bibhratīm // UKss_2.*11 //
aṅgalekhā śarīrayaṣṭiḥ /
kāramīraṃ kuṅkumam /
yeyaṃ pītacchāyatā śarīrasya sā nāyikānāṃ kuṅkumasamālambhanalakṣaṇakriyākāryā prāryaṇa paridṛśyate, bhagavatyāstu śarīre pītacchāyatvaṃ na kuṅkumasamālambhanenotpāditam /
ataḥ kuṅkumasamālambhanalakṣaṇāyāḥ kriyāyā vigame phalasya pītacchāyatvasyātropadeśaḥ /
parihāraścātra svābhāvikatayā tacchāyatvamiti /
teneyaṃ vibhāvanā /
analaktakatāmrākṣāmityatrālaktakakāraṇikāyā rāgakriyāyā niṣedhe tatphalasya lauhityasya utpattiḥ svābhāvikī nirdiṣṭā /
ato vibhāvanā /
atra ca kuṅkumādisaṃpādyena piñcaratvādinā upamānabhūtena svābhāvikasya piñjaratvāderupameyabhūtasyābhedādhyavasāyo 'tiśayoktyā draṣṭavyaḥ //
samāsoktiḥ----
prakṛtārthena vākyena tatsamānairviśeṣaṇaiḥ /
aprastutārthakathanaṃ samāsoktirudāhṛtā

2.11

yatra prastutārthaniṣṭhaṃ vākyaṃ tatsamānairviśeṣaṇaistenāprakṛtenārthena tulyāni yāni viśeṣaṇāni taddvāreṇa sādṛśyavaśādaprastutamarthamupamānabhūtaṃ kathayati, sā saṃkṣepeṇopamānopameyalakṣaṇārthadvatayābhidhānātsamāsoktiḥ /
tasyā udāharaṇam----
dantaprabhāsumanasaṃ pāṇipallavaśobhinīm /
tanvīṃ vanagatāṃ līnajaṭāṣaṭcaraṇāvalim // UKss_2.*12 //
atra dantaprabhāpāṇijaṭā bhagavatīviśeṣaṇabhūtā yathākramaṃ latāgatasumanaḥpallavaṣaṭcaraṇarūpeṇa āropeṇa vyā(ptāḥ) (?) tadbhāvamāpadyante /
tanutvaṃ tu bhagavatīlatayoḥ sādhāraṇo dharmaḥ /
vanaśabdena ca rūpakapratibhotpattihetunā śleṣeṇa bhagavatītapaścaryādhārabhūtamudakaṃ latādhāreṇa kānanena rūpyate /
ata etānyatra prakṛtāyā bhagavatyā aprakṛtayā latayā samānāni viśeṣaṇāni /
tatsāmarthyena ca prakṛtayā bhagavatyā upameyabhūtayā latā upamānatvenākṣipyate /
teneyaṃ samāsoktiḥ /
atiśayoktiḥ---
nimittato yattu vayo lokātikrāntagocaram /
manyante 'taśayoktiṃ tāmalaṃkāratayā budhāḥ

2.12

bhede 'nanyatvamanyatra nānātvaṃ yatra badhyate /
tathā saṃbhāvyamānārthanibandhe 'tiśayoktigīḥ

2.13

kāryakāraṇayoryatra paurvāparyaviparyayāt /
āśubhāvaṃ samālambya badhyate so 'pi pūrvavat

Original text: Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc