Kāvyālaṃkārasārasaṃgraha with Indurāja's Laghuvṛtti commentary · Chapter 1

prastāvanā /
asminbharatakhaṇḍe khalvadyāvadhi bahavaḥ saṃskṛtagranthāḥ saṃśodhya mudraṇadvārā prākāśyaṃ nītāstatra tatra paṇḍitaprakāṇḍaiḥ /
tathāpi katicana prājīnāḥ prabandhāḥ prakāśanārhā api pustakakośeṣveva nilīnā vartante /
teṣāmanyatamo 'yaṃ kāvyālaṅkārasaṃgrahākhyaḥ prabandho yo 'dya mahatā prayatnena sahṛdayahṛdayavanodāya prakāśyate /
asya kāvyālaṅkārasaṅgrahagranthasya praṇetā udbhaṭabhaṭṭaḥ /
udbhaṭabhaṭṭasya bhaṭṭodbhaṭaudbhaṭācāryaḥ
ityāpi nāmollekho granthāntareṣu dṛśyate /
udbhaṭabhaṭṭa kaśmīreṣu jayāpīḍaḥ bhūpasya sabhāpatirāsīditi kalhaṇavaracatarājataraṅgiṇīgranthādavagamyate /
jayāpīḍanṛpatirājyakālastu khrista 779 varṣamārabhya 813 varṣaparyantamāsīditi jñāyate /
atastatsabhāpaterudbhaṭabhaṭṭasyāpi jīvitasamayaḥ sa eveti viduṣāṃ nirṇayaḥ /
udbhaṭācāryeṇa kumārasaṃbhavākhyaṃ kāvyaṃ tathā bhāmahakṛtālaṅkāragranthasya vivaraṇaṃ ca viracitamāsīditi jñāyate /
atra pramāṇaṃ tu asyāṃ laghuvṛttau "anena granthakṛtā khoparacitakumārasaṃbhavaikadeśo 'tra udāharaṇatvenopanyastaḥ"pṛ0 15 iti "viśeṣoktalakṣaṇe ca bhāmahavivaraṇe bhaṭṭodbhaṭena ekadeśaśbada evaṃ vyākhyātaḥ"pṛ0 13 iti ca pratīhārendurājasyoktiḥ /
kāvyālaṅkārasāralaghuvṛtteḥ praṇetā śrīpratahārendurājastu koṅkaṇadeśavāstavyaḥ kaśmīreṣu mīmāṃsākhyākaraṇatarkasāhityaśāstrapāraṃgatabhaṭṭaśrīmukulādadhītaśāstraśceti asyā laghuvṛtteḥ prārambhopasaṃhārayoḥ sthitābhyāṃ nimnalikhitapadyābhyāṃ sphuṭaṃ bhavati /
"vidvadagryānmukulakādadhigamya vivicyate /
pratīhārendurājena kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ //"
"mīmāṃsāsārameghātpadajaladhividhostarkamāṇikyakośāt
sāhityaśrīmurārerbudhakusumamadhoḥ śauripādabjabhṛṅgāt /
śrutvā saujanyasindhordvajavaramukulātkīrtivallyālavālāt
kāvyālaṅkārasāre laghuvavṛtimadhātkauṅkaṇaḥ śrīndurājaḥ //
"iti
pratīhārendurājasya jīvitakālastu niścitya vaktuṃ na śakyate /
tathāpyayaṃ bhaṭṭodbhasya paścādbabhūveti vyaktameva /
anena laghuvṛttau bhāmaha--vāmana---udbhaṭa---ityādi prācīnālaṅkārikāṇāmevollekhaḥ kṛtaḥ natu mahimabhaṭṭa-ānandavardhana-kāvyaprakāśakārādyabhinavālaṅkārikāṇām /
ato 'yaṃ khistavarṣasya navamadaśamaśatakayormadhye babhūveti tarkyate /
asya granthasyādarśapustakamekameva puṇyapattanasthārājakīyapustakālayādhikāribhiḥ prophesara vināyaka sakhārāma ghāṭe ityetai saṃskaraṇārthe datvanṛgṛhīto 'smīti kṛtajñatayā smarāmi teṣāmupakṛtim /
kāravārapure vidvadanucaraḥ
śrāvaṇa śu- 12 śake 1837 maṅgeśaśarmā.
śrīḥ /
śrīmad-udbhaṭa-bhaṭṭapraṇītaḥ kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ /
prathamo vargaḥ
śrīmat-pratīhārendu-rājaviracitayā kāvyālaṅkārasāralaghuvṛttyā sametaḥ /
yallakṣmyā hasitaiḥ sitairdhavalitaṃ narmoktilīlājuṣaḥ
śaureḥ sphītagabhastikaustubharucā yacca kvacitpāṭalam /
anyatra cchuritaṃ yadambararaca hemaprabhādīprayā
tadvakṣo 'kṣataśakracāpaśabalavyomābhamavyājjagat // 1 //
mahiṣitavapuṣi suradviṣi darśitabhayamabhayadaṃ dyusadmabhyaḥ /
nanditasurendravanditamaṅghriyugaṃ gauri tava vande // 2 //
vidvadagryānmukulakādaghigamya vivacyate /
pratīhārendurājena kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ // 3 //
punaruktavadābhāsaṃ chekānuprāsa eva ca /
anuprāsastridhā lāṭānuprāso rūpakaṃ catuḥ

upamā dīpakaṃ caiva prativastūpamā tathā /
ityeta evālaṅkārā vācāṃ kaiścidudāhṛtāḥ

atrālaṅkārā aṣṭāvuddiṣṭāḥ /
tatrādau catvāraḥ śabdālaṅkārā nirūpitāḥ /
rūpakādīnāṃ tu caturṇāmatra arthālaṅkāratā /
atrānuprāse rūpake yathākramaṃ tridheti caturiti vacanaṃ vipratipattinirāsārtham /
bhāmaho hi grāmyopanāgarakāvṛttabhedena dviprakāramevānuprāsaṃ vyākhyātavān /
tathā rūpakasya ye catvāro bhedā vakṣyante tanmadhyādādyameva bhedadvitayaṃ prādarśayat /
ataḥ svābhimatabhedopadarśanadvāreṇa evaṃvidhavipratipattinirāsārthamuddeśāvasthāyāmevānuprāsastridheti rūpakaṃ caturiti coktam /
rūpakaṃ caturityatra
rūpakatvena saha ekasminnarthe vartamānā sattā rūpakedeṣvāvartamānā pratīyate /
ataḥ pratīyamānā yāsau rūpakatvaikārthasamavetā sattātmikā bhavanakriyā tadabhyāvṛttāvayaṃ "dvitricaturbhyaḥ suc"(pā. a. 5.4.18) iti sucpratyayaḥ /
rūpakaṃ caturṣu bhedeṣu caturo vārān bhedātmanā bhavatītyarthaḥ /
tatra punaruktavadābhāsaṃ procyate------
punaruktābhāsamabhinnavastvivodbhāsi bhinnarūpapadam /
abhinnaṃ vastu yasminnudbhāsate tadabhinnavastu /
bhinnaṃ rūpaṃ yayoḥ padayoste bhinnarūpe /
abhinnavastviva abhīkṣṇamudbhāsete bhinnarūpe pade yasmiṃstadabhinnavastvivodbhāsibhinnarūpapadam /
evamayaṃ bahuvrīhidvitayagarbhaḥ pañcapadobahuvrīhiḥ /
tatraiko 'bhinnavastviti bahuvrīhiḥ /
aparastu bhinnarūpa iti /
tadgarbhaścāyaṃ bahuvrīhirabhinnavastvivodbhāsibhinnarūpapadamiti /
anena ca yatra bhinnarūpe pade ekārthavadābhāsete tatpunaruktābhāsaṃ kāvyamalaṅkāryaṃ nirdiṣṭam /
yadyapi /
punaruktavadābhāsamityuddeśe vatiḥ prayuktastathāpi tasyeha gamyamānārthatvādaprayogaḥ /
uddeśe tvevamanabhidhānamabhidhāvaicitryapradarśanārtham /
kācit khalu gamyamānārthanvayena abhidhā
pravartate, kācittvabhidhīyamānārthanvayena /
tatroddeśe vatyabhidhīyamānasādṛśyānvayena abhidhā upadarśitā /
iha tvarthasāmarthyavaseyasādṛśyānvayena /
tadevamarthasāmarthyāvaseyena vatyarthenānvitaṃ punaruktābhāsamatra kāvyamalaṅkāryaṃ yatkāvyaṃ taddharmatvena punaruktavadābhāsamānayoḥ padayoralaṅkāratvamuktaṃ na tu svatantratayā /
phalaṃ caivamabhidhānasya punaruktavadābhāsamānapadasamanvayasya alaṅkāratākhyāpanam /
alaṅkārasya khalvalaṅkāryaparatantratayā nirūpaṇe kriyamāṇe suṣṭhu svarūpaṃ nirūpitaṃ bhavati /
svātmanyavasthitasya tasyānalaṅkāratvāt /
samudgakasthitahārakeyūrapārihāryādyalaṅkāravat /
ataḥ punaruktavadābhāsatvusyālaṅkaratākhyāpanāya kāvyaparatantratayā nirdeśo yukta eva /
tasyodāharaṇam------
tadāprabhṛti niḥsaṅgī nāgakuñjarakṛttibhṛt /
śitikaṇṭhaḥ kālagalatsatīśokānalavyathaḥ // UKss_1.*1 //
tadāprabhṛti satīviyogādārabhya sa devaḥ śitikaṇṭho niḥsaṅgaḥ san divasānatavāhitavāniti vakṣyamāṇe śloke vākyārthaparisamāptiḥ /
kṛttiścarma /
kālavaśena nivartamānā (yā) satī (tasyāḥ) viyogena janito yaḥ śokavahnistadudbhavā pīḍā yasya sa tathoktaḥ /
atra nāgakuñjaraśabdau śitikaṇṭhakālagalaśabdau ca punaruktavadābhāsete /
tathāhi /
nāgakuñcaraśabdayorupaktamāvasthāyāṃ gajavācitvena ekārthatvaṃ pratibhāti /
padārthanvayaparyālocanayā tu tadbādhyate /
nāgaśabdaḥ khalvatra hastivācī /
kuñcaraśabdastu tatpraśaṃsāvagatahetuḥ /
evaṃ śitikaṇṭhakālagalaśabdayorapi
valīviśeṣāvacchinnaśarīrāvayavabhedopetārthābhidhāyitvātpaunaruktyaṃ saṃbhāvyamānaṃ kālagaladiti takārāvadhiparyālocanayā cāpasāryate /
tenātra punaruktābhāsatvam /
nanu chekānuprāsalakṣaṇādanantaraṃ punaruktavadābhāsodāharaṇaṃ paṭhyate /
tatkathaṃ punaruktavadābhāsalakṣaṇavyākhyānasamaya eva tasyopanyāsaḥ kṛtaḥ /
ucyate /
udāharaṇapradarśanamantareṇa lakṣaṇārthasya duradhigamatvādihaiva tadupanyastamityadoṣaḥ /
evamuttaratrāpi prameyaśabdānusāreṇa granthapāṭhakramaviparyāsena vyākhyāyāṃ nāsūyitavyam /
pāṭhakramādārthakramasya balīyastvāt /
chekānuprāsaḥ----
chekānuprāsastu dvayordvayoḥ susadṛśoktikṛtau

dvayordvayorajjhalsamudāyayoḥ suṣṭhu sadṛśe uccāraṇe kriyamāṇe sati chekānuprāso bhavati /
tathāvidhā samudāyāstatrālaṅkāratāṃ pratipadyante /
dvayordvayoriti svārthe 'vadhāryamāṇe anekasminniti dvirvacanaṃ svārthagrahaṇena vīpsāyā nirastatvāt na yāvanto 'tra dvikāḥ saṃbhavanti teṣāṃ sarveṣāmeva susadṛśatvaṃ kāryaṃ, kiṃ tarhi katipayānāmeva /
vīpsā hi sākalye sati bhavati /
sā cātra svārthaśabdena nirastā /
avadhāryamāṇagrahaṇācca dvayordvayorevātra samudāyayoḥ sadṛśatvaṃ, natu trayāṇāṃ trayāṇāmiti draṣṭavyam /
anekasminniti vacanācca asakṛdevaṃvidharūpopanibandhe sati chekānuprāsatā na tu sakṛditi mantavyam /
parasparamekarūpānvitā
rasādyabhivyaktyanuguṇatvena labdhotkarṣā varṇāstatsamudāyā vā śobhātiśayahetutvena kāvye kṣiṣyamāṇā anuprāsaśabdenānvarthenābhidhīyante /
chekaśabdena kulāyābhiratānāṃ pakṣiṇāmabhidhānam /
taduktam---"chekān gṛheṣvabhiratānuśanti mṛgapakṣiṇaḥ"iti /
teṣāṃ ca kulāyābhiratatvādanyena kenacidanāyāsyamānānāmanenānuprāsena sadṛśī madhurā vāguccarati /
ato 'yamanuprāsaśchekairvyapadiśyate chekānuprāsa iti /
athavā chekā vidagdhāḥ /
tadvallabhatvādasya chekānuprāsatā /
tasyodāharaṇam----
sa devo divasānninye tasmiñśailendrakandare /
gariṣṭhagoṣṭhīprathamaiḥ pramathaiḥ paryupāsitaḥ // UKss_1.*2 //
kandaro guhā /
gariṣṭhā gurutamāḥ /
'priyasthira-'(pā.a.6.4.157) itīṣṭhani guruśabdasya garādeśaḥ /
goṣṭhī vidagdhānāmāsanabandhaḥ /
prathamaiḥ pradhānaiḥ /
pramathairgaṇaiḥ /
paryupāsitaḥ sevitaḥ /
atra sadevadivasaśabdau indrakandaraśabdau gariṣṭhagoṣṭhīśabdau prathamapramathaśabdau pariupāsaśabdau ca dvau dvau ajjhalsamudāyau susadṛśāvṛccāritau tena chekānuprāsatā /
kvacittu 'ninye tasmin'ityatra 'ninye 'nyasmin'iti pāṭhaḥ /
tadā caitadapyudāharaṇe 'ntarbhavatīti /
anuprāsaḥ /
sa ca trividho vṛttisaṃśrayāt /
yadvakṣyati-----
"sarūpavyañjananyāsaṃ tisṛṣvetāsu vṛttiṣu /
pṛthakpṛthaganuprāsamuśanti kavayaḥ sadā"iti /
asyārthaḥ----
triṣveteṣu yathāyogaṃ rasādyabhivyaktyanuguṇeṣu varṇavyavahāreṣuyaḥ sarūpāṇāṃ vyañjanānāṃ pṛthak pṛthagupanibandhastamanuprāsaṃ kavayaḥ sadecchantīti /
atastāstāvadvṛttyo rasādyabhivyaktyanuguṇavarṇavyavahārātmikāḥ prathamamabhidhīyante /
tāśca tisraḥ, paruṣopanāgarikāgrāmyatvabhedāt /
tatra paruṣā----
śaṣābhyāṃ rephasaṃyogaiṣṭavargeṇa ca yojitā /
paraṣā nāma vṛttiḥ syāt hlahvahyādyaiśca saṃyutā

śakāraṣakārādiyuktau varṇavyavahāraḥ paruṣākhyā vṛttiḥ /
rephopalakṣitāḥ saṃyogāḥ krarkādayo rephasaṃyogāḥ /
ṭakāropalakṣito vargaṣṭavargaḥ ṭaṭhaḍaḍhaṇeti /
asyāṃ vṛttau yo 'nuprāsaḥ sa paruṣānuprāsaḥ /
tasyodāharaṇam----
tatra toyāśayāśeṣavyākośitakuśeśayā /
cakāśe śālikiṃśārukapiśāśāmukhā śarat // UKss_1.*3 //
toyāśayeṣu aśeṣaṃ sākalyena vyākośitāni vikāsitāni kuśeśayāni padmāni yayā iti samāsaḥ /
tathā śālīnāṃ dhānyānāṃ kiṃśārubhiḥ śūkaiḥ kapiśāni piñjarāṇi āśāmukhāni digavakāśā yasyāmiti samāsaḥ /
ayaṃ ca śakārasya sārūpyeṇopanibandhātparuṣānuprāsaḥ /
apanāgarikā-----
sarūpasaṃyogayutāṃ mūrdhnivargāntyayogibhiḥ /
sparśairyutāṃ ca manyante upanāgarikāṃ budhāḥ

sarūpāṇāṃ varṇānāṃ ye saṃyogāḥ kkappacca ityādayastairyuktā /
tathā vargāntyair ṅañaṇanamaiḥ ṅkañcaṇṭantampa-ityādirūpatayā upari ye yuktāḥ kādayo makārāntāḥ sparśāstairyuktā upanāgarikā vṛttiḥ /
eṣā khalu nāgarikayā vaidagdhījuṣā vanitayā upamīyate tata upanāgarikā /
nāgarikayā upamitā upanāgariketi /
"avādayaḥ ṛṣṭādyarthe tṛtīyayā"iti samāsaḥ /
tasyāmupanāgarikānuprāsaḥ /
tasyodāharaṇaṃ ca---
sāndrāravindavṛndotthamakarandāmbubindubhiḥ /
syandibhiḥ sundaraspandaṃ nanditendindirā kvacit // UKss_1.*4 //
atra dakārākhyaḥ sparśo nakāreṇopari vyavasthitena yuktaḥ sārūpyeṇopanibaddhaḥ /
sāndrā ghanā aravindavṛndotthā makarandāmbubindava iti saṃbandhaḥ /
sundaraspandaṃ spandibhiriti sāmānyabhūtaḥ spandaḥ sundaraspandamiti viśiṣṭena spandena viśeṣito raipoṣaṃ puṣṇātītivat /
sundaraḥ spandoyasminniti hi sāmānyabhūte
spandane anyapadārthe sundaratāviśiṣṭaṃ spandanaṃ vṛttipadārthabhūtam /
indindirā bhramarāḥ //
grāmyā-----
śeṣairvaṇairyathāyogaṃ kathitāṃ komalākhyayā /
grāmyaṃ vṛrtti praśaṃsanti kāvyeṣvādṛtabuddhayaḥ

paruṣopanāgarikopayuktavarṇāvaśiṣṭairvarṇairlakārādibhirupanibadhyamānā grāmyā /
tasyā eva ca aparaṃ nāmadheyaṃ komaleti /
komalākhyayā kathitāmiti saṃbandhaḥ /
tasyāṃ cānuprāso grāmyānuprāsaḥ /
tasyodāharaṇam----
kelilolālimālānāṃ kalaiḥ kolāhalaiḥ kvacit /
kurvatī kānanārūḍhaśrīnūpuraravabhramam // UKss_1.*5 //
kelilolāḥ krīḍālampaṭāḥ /
kalairmadhuraiḥ /
bhramo bhrāntirviparyayapratyayaḥ /
atra lakārakakārarephāḥ sārūpyeṇopanibaddhāḥ /
evametāstisro vṛttayo vyākhyātāḥ /
tāsu ca rasādyabhivyaktyānuguṇyena pṛthak pṛthaganuprāso nibadhyate tadāha----
sarūpavyañjananyāsaṃ tisṛṣvetāsu vṛttiṣu /
pṛthakpṛthaganuprāsamuśanti kavayaḥ sadā

ayaṃ ślokaḥ sodāharaṇo vṛttisvarūpanirūpaṇaprasaṅgena vyākhyātaḥ /
lāṭānuprāsaḥ----
svarūpārthāviśeṣe 'pi punaruktiḥ phalāntarāt /
śabdānāṃ vā padānāṃ vā lāṭānuprāsa iṣyate

sa padadvitayasthityā dvayorekasya pūrvavat /
tadanyasya svatantratvād dvayorvaikapadāśrayāt

svatantrapadarūpeṇa dvayorvāpi prayogataḥ /
bhidyate 'nekadhā bhedaiḥ pādābhyāsakrameṇa ca

śabdānāmanupalabhyamānasuptiṅāṃ tathā padānāmupalabhyamānasuptiṅāṃ, ubhayeṣāṃ ca śabdapadānāṃ svarūpasya varṇātmanaḥ abhidheyasya ca nirantaraśabdavyāpāragocarīkṛtasya vācyasyārthasyābhede 'pi phalāntarāttātparyabhedāt punaruktiḥ sā lāṭadeśanivāsijanavallabhatvāllāṭānuprāso 'bhidhīyate /
sa ca prathamaṃ tāvatrriprakāraḥ /
dvayoḥ svatantrayordvayoḥ paratantrayoḥ svatantraparatantrayośca bhāvāt /
tatra yasyāvaddvayoḥ svatantrayoḥ sa dviprakāraḥ /
ekaikasmin pade padasamudāyātmake ca pāde bhāvāt /
taduktam----
"svatantrapadarūpema dvayorvāpi prayogataḥ /
bhidyate 'nekadhā bhedaiḥ pādābhyāsakrameṇa ca //
"iti /
atra hi svatantrapadātmakatvena dvayoḥ prayogādekaikapadāśrayo lāṭānuprāso 'bhihitaḥ /
tasyodāharaṇam-----
kāśāḥ kāśā ivodbhānti sarāṃsīva sarāṃsi ca /
cetāṃsyācikṣipuryūnāṃ nimnagā iva nimnagāḥ // UKss_1.*6 //
ācikṣipurapatdṛtavantaḥ /
atra kāśādayaḥ śabdā aparaiḥ kāśādibhiḥ śabdai ekarūpā ekābhidheyāśca /
tātparyabhedena tu teṣāṃ punaruktiḥ /
tathā hyatra ekeṣāṃ kāśādiśabdānāṃ jātibhedoparaktadravyaparatayā prayogaḥ /
apareṣāṃ tu ananvayālaṅkāracchāyayā upamānāntaravyāvṛttiparatayā /
atra ca svātantryaṃ padānāṃ, kāśādīnāmupalabhyamānasuptiṅrūpatvāt /
ekaikarūpatayā cāvṛtterupanibandhaḥ /
padasamudāyātmakasya tu pādasya svarūpārthāviśeṣe tātparyabhedena punaruktau pādābhyāsaparipāṭyā svatantrapadāśrayo lāṭānuprāso bhavati /
pādābhyāsakrameṇa ceti kramagrahaṇena sakṛddvistriśca pādābhyāse ye bhedāḥ saṃbhavanti tatsvīkāreṇa pādābhyāse lāṭānuprāsasya pravṛttiḥ sūcitā /
tasyodāharaṇam----
striyo mahati bhartṛbhya āgasyapi na cukrudhuḥ /
bhartāro 'pi sati strībhya āgasyapi na cukrudhuḥ // UKss_1.*7 //
mahatyapyāgasīti saṃbandhaḥ /
tathā ca satyapyāgasīti bhartṛbhya iti strībhya iti ca 'krudha druhe'ti saṃpradānatā /
atra ekatra pāde nāyakagatāparādhaviṣayatvena strīkartṛkaḥ krodhābhāvaḥ pratipāditaḥ /
aparatra tu nāyikānāṃ yo bhartṛpraṇayātikramātmako 'parādhastadviṣayo nāyakakartṛkaḥ krodhābhāvobhihitaḥ /
atastātparyabhedaḥ svarūpārthāviśeṣaśca /
padasamudāyātmakasya ca pādasyābhyāsaḥ /
evamayaṃ svatantrapadāśrayo lāṭānuprāso dvividho 'bhihitaḥ /
ekaikapadāśrayaḥ padasamudāyāśrayaśca svatantrapadāśrayo lāṭānuprāsaḥ /
dvayoranupalabhyamānasuptiḍoḥ paratantrayoḥ śabdayoryo lāṭānuprāsastasyāpi dvaividhyaṃ, padadvitayāśrayatvena ekapadādhāratvena ca /
taduktam----
'sa padadvitayasthityā dvayoḥ'iti /
so 'nekadhā bhedairbhidyate iti saṃbandhaḥ /
tathā dvayorvaikapadāśrayāditi /
pūrvasyodāharaṇam----
kvaciṭutphullakamalā kamalabhrāntaṣaṭpadā /
ṣaṭpadakvāmamukharā mukharasphārasārasā // UKss_1.*8 //
sārasāḥ lakṣmaṇākhyāḥ pakṣiviśeṣāḥ /
atra kamalaṣaṭpadamukharaśabdānāṃ svarūpārthabhede 'pi tātparyabhedena punaruktiḥ padadvitayāśrayitvaṃ ca /
tātparyabhedaścātra kamalaṣaṭpadaśabdayoḥ kārakaśaktibhedāt /
tathāhi /
pūrvaḥ kamalaśabdo 'tra vikāsakriyākartṛtvaparatayopāttaḥ, uttarastu bhramaṇakriyākartṛbhūtaṣaṭpadādhāratvena /
tathā pūrvaḥ ṣaṭpadaśabdo bhramaṇakriyāṃ prati kartṛtvenopavarṇitaḥ, uttarastu kvāṇakriyāsaṃbandhitvena /
mukharaśabdau tu
viśeṣaṇabhūtaṃ
saśabdatvaṃ bhinnārthaniṣṭhatayāvagamayataḥ /
tathāhi /
pūrveṇa mukharaśabdena śaranniṣṭhaṃ maukharyamavagamyate, apareṇa tu sārasaniṣṭham /
evamayaṃ padadvitayaparatantraśabdadvayāśrayo lāṭānuprāso 'bhihitaḥ /
ekapadāśrayaśabdadvitayavarti tu "dvayorvaikapadāśrayāt" ityuktaḥ /
tasyodāharaṇam----
jitānyapuṣṭakiñjalkakiñjalkaśreṇiśobhitam /
lebhe 'vataṃsatāṃ nārīmukhenduṣvasitotpalam // UKss_1.*9 //
atra nārīmukheṣviti vadanānāṃ candreṇopamitatvādasitotpalasya śaśakarūpatā dhvanyate /
kiñjalkaśabdayoścātra svarūpārthābheda ekapadāśrayatvaṃ tātparyabhedaśca /
ekasya jīyamānatayā upādānāt, aparasya jayanakriyākartṛbhūtāyāsau śreṇistatsaṃbandhitvena /
evamayaṃ paratantrayoḥ śabdayorlāṭānuprāso dvividho nirūpitaḥ /
svatantraparatantrayostu yatraikasya śabdasya padāntarānupraveśaḥ, aparasya tu svātantryeṇa padarūpatayāvasthānaṃ tatra bhavati /
taduktam---'ekasya pūrvavattadanyasya svatantratvāt'iti /
ekasya pūrvavatpadāntarāśrayeṇāvasthānādityarthaḥ /
tasyodāharaṇam---
padminīṃ padminīgāḍhaspṛhayāgatya mānasāt /
antardanturayāmāsurhaṃsā haṃsakulālayāt // UKss_1.*10 //
mānasāt saroviśeṣāt /
danturayāmāsuḥ mahattvācchuklatvācca unnatadantā iva cakruḥ /
atra svarūpārthāphabhede 'pi padminīśabdayorhaṃsaśabdayośca tātparyabedātpunaruktiḥ /
ekasya padāntarānupraveśaḥ, aparasya ca spṛhāviṣayapratipādanārthatvāt /
tathā ekasya haṃsaśabdasya danturaṇakriyākartṛbhūtārthābhidhāyitvāt, aparasya tu kulasaṃbandhitvāt /
evamayaṃ pañcavidho lāṭānuprāsaḥ pratipāditaḥ /
svatantraparatantrāṇāṃ tasya pratyekaṃ dvibhedatvāt svatantrapara tantrayośca samuditayorekaprakāratvāt //
rūpakam---
śrutyā saṃbandhavirahādyatpadena padāntaram /
guṇavṛtti pradhānena yujyate rūpakaṃ tu tat

bandhastasya yataḥ śrutyā śrutyarthābhyāṃ ca tena tat /
samastavastuviṣayamekadeśavivarti ca

samastavastuviṣayaṃ mālārūpakamucyate /
yadvaikadeśavṛtti syātpararūpeṇa rūpaṇāt

padāntarasya guṇavṛtterapareṇa padena yoge rūpakaṃ bhavati /
nanvevaṃ sati nīlamutpalamityatrāpi nīlaśabdasya guṇavṛtterutpalaśabdena yoge rūpakatāprasaṅga ityāśaṅkyoktaṃ---śrutyā saṃbandhavirahāditi /
śrutirnirantarārthaniṣṭhaḥ śabdavyāpāraḥ /
tayā śrutyā anupapadyamānapadāntarasaṃbandhaṃ sat padāntaraṃ guṇavṛtti yatrāpareṇa padena yujyate tatra rūpakatā /
yathā----
jyotsnāmbunendukumbhena tārākusumaśāritam /
kramaśo rātrikanyābhirvyomodyānamasicyata // UKss_1.*11 //
iti /
atrāmbuśabdo nirantarārthaniṣṭhaśabdavyāpāragocarīkṛte udakatve vartamāno jyotsnāśabdena sāmānādhikaraṇyaṃ nānubhavati /
ambutvajyotsnātvayorekārthasamavāyābhāvāt /
ato 'mbugatāḥ śauklyāhlādakatvaprasaraṇaśīlatvādayo ye guṇāstatsadṛśajyotsnāgataguṇavṛttiḥ sannambuśabdo jyotsnāyāṃ vartate /
tenāmbuśabdasya śrutyā nirantarārthaniṣṭhena abhidhāvyāpāreṇa yaḥ padāntareṇa jyotsnāśabdena saṃbandhastacchūnyatvādguṇavṛttitā /
ato 'tra
rūpakatā /
nacaivaṃ nīlamutpalamityādau śrutyā saṃbandhavirahādguṇavṛttitvaṃ, kiṃtarhi svata eveti na rūpakatāprasaṅgaḥ /
nanu viruddhārthābhidhāyinoḥ samānādhikaraṇayoḥ śabdayornirantarārthaniṣṭhena abhidhāvyāpāreṇa anupapdyamānānyonyasamanvayatvādyadyekasya lakṣaṇayā guṇavṛttitvamabhidhīyate, evaṃ sati paryāyeṇātra guṇavṛttitvaṃ prāpnoti /
niyamakaraṇābhāvāt /
tataśca yathāmbuśabdasya jyotsnāśabdasāmānādhikaraṇyādguṇavṛttitvamuktaṃ, tadvajjyotsnāśabdasyāpi ambuśabdasāmānādhikaraṇyādguṇavṛttitvaṃ kathaṃ na syādityāśaṅkyoktaṃ pradhāneneti /
pradhānārthānurodhena upasarjanasya lakṣaṇayā guṇavṛttitvamupapannam /
pradhānavaśavartitvādguṇānāmityabhiprāyaḥ /
ataśca prākaraṇikārthābhidhāyitvātpradhānārthaviṣayo yo jyotsnāśabdaḥ tadanurodhena ambuśabdasya aprākaraṇikārthatvādapradhānārthasya guṇavṛttitvamupapannamiti na paryāyeṇa jyotsnāmbuśabdayoḥ parasparānurodhena guṇavṛttitpaprasaṅgaḥ /
nanu ca jyotsnāmbunetyatra ambunaḥ prādhānyaṃ jyotsnāyāśca guṇabhāvaḥ /
tathā hi /
etasmiñśloke tadbhāvādhyavasānena sekāvacchāditarūpatayā sekātmakatvena yāsau vyomno vyāptirasicyateti pratipāditā, tayā svasādhanabhūtaṃ yattadambho 'pekṣitaṃ tadatra jyotsnayā viśiṣyate jyotsnaivāmbviti /
yadatra sekasādhanatvenāmbu apekṣitaṃ tajjyotsnaivetyarthaḥ /
uktaṃ ca "upasarjanopameyaṃ kṛtvā tu samāsametayorubhayoḥ /
yacca prayucyate tadrūpakamanyatsamāsoktam"iti /
etayorubhayoriti /
upamānopameyayorityarthaḥ /
tatkathamidamuktaṃ jyotsnāpadasya prādhānyāttadvaśenāmbuśabdasya guṇavṛttitvaṃ kalpyate iti /
ucyate /
atra khalu dve 'vasthe vidyete /
ekā tāvajjyotsnāyā ambūkaraṇāvasthā /
aparā tu ambutvamāpāditāyā jyotsnāyāḥ sekasaṃbandharūpā /
tatra yadā tāvajjyotsnā amburūpatvamāpadyate tadā prākaraṇikatvāt jyotsnā pradhānam /
ambu ca tadviparyayādguṇaḥ /
tadānīṃ cāmbuśabdo jyotsnāśabdānurodhenāmbugataśauklyādiguṇasadṛśaguṇayogāllakṣaṇayā jyotsnāyāṃ vṛttimanubhavati /
tadā ca tasya pradhānārthānurodhādguṇavṛttitvena rūpakatvamuktam /
yadā tvasau ambuśabda āpāditāmbubhāvajyotsnābhidhāyī san sekakriyayā samanvayamāpadyamāno yadetadatra sekasādhanatvenāmbu upayujyate tajjyotsnaiveti jyotsnayā viśiṣyate tadā tasya na rūpakāvasthā /
pūrvāvasthāyāmevānubhūtaguṇavṛttitvāt /
atastasyāmavasthāyāmasau atiśayokticchāyāṃ bhajate /
pūrvāvasthāpekṣayātvetadrūpakamuktam /
pradhānānurodhena tatra guṇeṣu vartamānatvāt /
rūpakatvaṃ cātrādhyāropyamāṇagatena rūpeṇa adhyāropaviṣayasya vastuno rūpavataḥ kriyamāṇatvādanvarthaṃ draṣṭavyam /
atra copamānavartino ye guṇāstatsadṛśaguṇadarśanādupameya upamānagatayoḥ śabdarūpayorāropaḥ /
tatra trayo darśanabhedāḥ /
kecidatra śabdāropapūrvakamarthāropaṃ bruvate, apare tvarthāropapūrvakaṃ śabdāropam /
anyaistu śabdāropārthāropayoryaugapadyamabhidhīyate /
ayameva ca pakṣo yukta iva dṛśyate /
tadāhuḥ---
"śabdopacārāttadrūpaṃ rūpake kaiściducyate /
tādrūpyāropataścānyaiḥ śabdāropo 'tra kathyate //
upamānaguṇaistulyānupameyagatān guṇān /
paśyatāṃ tu sakṛdbhāti tatra tacchabdarūpatā //
iti /
tatreti /
upameye ityarthaḥ /
tacchabdarūpateti /
upamānaśabdāropa upamānarūpāropaśca /
tasya ca rūpakasya dviprakāratā /
svakaṇṭhena sakalarūpaṇābhidhānādekaḥ prakāraḥ /
taduktm---"bandhastasya yataḥ śrutyā tena tatsamastavastuviṣayam"iti /
śrutirnirantarārthaniṣṭho 'bhidhāvyāpārastasyodāharaṇaṃ 'jyotsnāmbunā'ityādyuktam /
śāritaṃ śabalitam /
atra hi sarveṣāmeva rūpyatvenopāttānāṃ jyotsnendutārārātrivyomnāṃ yathākramamambukumbhakusumakanyodyānāni rūpakatvena svakaṇṭhenopāttāni, na tvarthākṣiptaṃ kasyacidrūpaṇam /
tena śrutyaivātra rūpaṇā /
ataḥ samastavastuviṣayatvam /
samagrāṇi hyatra rūpyatvenābhimatāni vastūni svakaṇṭhenopāttasya rūpakasya viṣayaḥ /
ayamasāvekaḥ prakāraḥ /
yatra tu kiṃcitsvakaṇṭhena kiṃciccārthādraṣaṇaṃ bhavati, tatra śrutyarthābhyāṃ rūpaṇādaparaḥ prakāro bhavati /
tatra caikadeśavivartitvam, ekadeśaviśeṣeṇa
svakaṇṭhoktyā vartanāt /
taduktaṃ 'yataśca śrutyarthābhyāṃ tasya bandhastena tadekadeśavivarti ca'iti /
tasyodāharaṇam----
utpatadbhiḥ patadbhiśca picchālībālaśālibhiḥ /
rājahaṃsairavījyanta śaradaiva saronṛpāḥ // UKss_1.*12 //
picchālyaḥ pakṣapaṅktayaḥ /
rājahaṃsā raktacañcupādā haṃsāḥ /
avījyanteti /
vījirdhātuṣvapaṭhito 'pi śiṣṭhaprayogāt milikhaciklavikṣapivaddhā tutayā draṣṭavyaḥ /
atra dve rūpaṇe svakaṇṭhenābhihite picchālībālaśālibhiriti saronṛpā iti ca /
tathā hi ekatra picchālyo bālarūpatvena rūpitāḥ, aparatra tu sarāṃsi nṛparūpatvena /
rājahaṃsānāṃ cāmararūpatvena rūpaṇā arthākṣiptā, śaradaśca prakṛtāyā nāyikātvena /
śarannāyikayā kartṛbhūtayā rājahaṃsacāmaraiḥ picchālībālaśālibhiḥ saronṛpā vījyante smeti hyatra vākyārthaḥ /
evametau rūpakasya samastavastuviṣayaikadeśavivartilakṣaṇau dvau prakārāvuktau /
yadi vā mālārūpakasya samastavastuviṣayatā tatra hyekasmin rūpye samuccayena asyante kṣipyante bahūni rūpakāṇi /
taduktaṃ ----
'samastavastuviṣayaṃ mālārūpakamucyate /
'yadveti prakārāntaropakṣepārthaḥ /
tasyodāharaṇam---
vanāntadevatāveṇyaḥ pānthastrīkālaśṛṅkhalāḥ /
mārapravīrāsilatā bhṛṅgamālāścakāsire // UKss_1.*13 //
vanāntā vanaikadeśaḥ /
veṇyaḥ keśapāśāḥ /
kālaśṛṅkhalā antakaprayuktā ākarṣaṇaśṛṅkhalāḥ /
mārapravīrā manmathasaṃbandhino bhaṭāḥ /

atra bhṛṅgamālānāmeva kevalānāṃ rūpyatvenopāttānāṃ tisro rūpaṇāḥ kṛtāḥ vanāntadevatāveṇya ityevamādinā /
tenātra samastavastuviṣayatā, ekasmin rūpye samuccayena bahūnāṃ rūpaṇānāṃ kṣiptatvāt-----
ekadeśavivarti tu pararūpeṇa rūpaṇādbhavati /
taduktaṃ 'ekadeśavṛtti syātpararūpema rūpaṇāt'iti /
tasyodāharaṇam /
āsāradhārāviśikhairnabhobhāgaprabhāsibhiḥ /
prasādhyate sma dhavalairāśārājyaṃ balāhakaiḥ // UKss_1.*14 //
āsāro vegavadvarṣam /
viśikhāḥ śarāḥ /
atra prasādhyata ityayaṃ śabdaḥ śleṣacchāyayā dvayorarthayorvartate bhūṣaṇe upārjane ca /
tatra bhūṣaṇaṃ prakṛtam /
śaratsamayo hyatra prastutaḥ /
tatra ca śuklairbalāhakairdiśo bhūṣyante /
yadupārjanaṃ tadaprakṛtatvādatra paramanyat /
tasya ca parasyāprakṛtasya upārjanasya yattadrūpaṃ kārakakadambakaṃ yena tadrūpavatktrayate nṛpaviśikharājyasaṃgrāmabhūmyātmakaṃ tenātra yathākramaṃ balāhakāsāradhārādiṅabhobhāgānāṃ rūpyatvenābhimatānāṃ rūpaṇā vihitā /
tenātraikadeśavṛttitvam /
ekadeśavṛttītyatra hi ekadā andā īśaḥ prabhaviṣṇuryo vākyārthastadvṛttatvaṃ rūpakasyābhimatam /
viśeṣoktilakṣaṇe ca bhāmahavivaraṇe bhaṭṭodbhaṭena ekadeśaśabda evaṃ vyākhyāto yathohāsmābhirnirūpitaḥ tatra viśeṣoktilakṣaṇam----
"ekadeśasya vigame yā guṇāntarasaṃstuti /
viśeṣaprathanāyāsau viśeṣoktirmatā yathā"iti /
tenātra viśeṣoktilakṣaṇavadekadeśaśabdena anyadā prabhaviṣṇurvākyārtha ucyate, anyatra ca anyadā prabhaviṣṇūpārjanam /
aprakṛtaṃ hi tat śleṣavaśenātra nītaṃ, tenātraikadeśavṛttitā //
dīpakam----
ādimadhyāntaviṣayāḥ prādhānyetarayoginaḥ /
antargatopamādharmā yatra taddīpakaṃ viduḥ

yatrāntargator'thasāmarthyāvaseyatvādupamānopameyabhāvo yeṣāṃ tathāvidhānāṃ dharmaṇāmupanibandhastatra kāvyadīpakaṃ bhavati /
tathāvidhakāvyaviṣayatvācca dīpakasya tatkāvyaṃ dīpakamityupacārātsāmānādhikaraṇyam /
atra ca dharmāṇāmekavāramupanibandho draṣṭavyaḥ /
asakṛdupādāne hi teṣāṃ prativastūpamāṃ vakṣyati /
ata eva caikadeśavartināmapi teṣāṃ dharmāṇāṃ yau dvau upamānopameyabhāvena avasthitau vākyārthau bahabo vā tathāvidhāstaduddīpanahetutvāddīpakatā /
yāvacca teṣāṃ dharmāṇāmupamānopameyabhāvasamanvayenātropanibandhastāvadbalātprādhānyetarayogitvamāpatati /
upameyasya /
prākaraṇikatayā prādhānyādupamānasya ca tādarthyena
guṇabhāvāt /
evaṃ ca prādhānyetarayogina ityayamatrānuvādaḥ /
prāptārthatvāt /
prādhānyaṃ ca itaraccāprādhānyam /
tābhyāṃ yogaḥ saṃbandho vidyate yeṣāṃ te tathoktāḥ /
asya ca dīpakasya traividhyam, teṣāṃ dharmāṇāmādimadhyāntavākyaviṣayatvenopanibandhāt /
taduktam 'ādimadhyāntaviṣayāḥ'iti /
tatrādidīpakasyodāharaṇam----
saṃjahāra śaratkālaḥ kadambakusumaśriyaḥ /
preyoviyoginīnāṃ ca niḥśeṣasukhasampadaḥ // UKss_1.*15 //
atra saṃharaṇātmā dharmaḥ kadambakusumaśobhākarmakatvena virahiṇīsukhasampatkarmakatvena ca upanibadhyamāno 'ntargatopamaḥ /
śaratsamayasyopavarṇyamānatayā kadambakusumaśrīsaṃharasya prākaraṇikārthaniṣṭhatvādivrahiṇīsukhasaṃpatsaṃhārasya cāprākaraṇikārthaviṣayatvāt /
tenātrāntargatopamatvam, yathā preyoviyoginīnāṃ niḥśeṣāḥ sukhasampadaḥ saṃjahāra tathā kadambakusumaśriyo 'pīti /
śaratkālaśabdasya cātra śaratsamayaḥ śleṣacchāyayā antakānurañcito vācyaḥ /
saṃhārasyāntakakarmatvāt /
atra ca prathama eva vākye saṃjahāretyasyopanibaddhasya dvitīyavākye anuṣaṅgacchāyayā upajīvyamānatvādādidīpakatvam /
madhyadīpakasyodāharaṇam----
videśavasatiryātapatakājanadarśanam /
duḥkhāya kevalamabhūccharaccāsau pravāsinām // UKss_1.*16 //
yātapatikāḥ proṣitabhartṛkāḥ /
śaradaḥ prākaraṇikatvādvideśavasatiyātapatikājanadarśanayoścāprākaraṇikatvādatrāntargatopamatā /
atra ca yātapatikājanadarśanaṃ duḥkhāya kevalamabhūditi madhyame vākye pravāsiduḥ khaikahetutvalakṣaṇo dharma upāttaḥ sannādyantābhyāṃ vākyābhyāṃ pūrvavadupajīvyate /
tena madhyadīpakatā /
antadīpakasyodāharaṇam----
tadānīṃ sphītalāvaṇyacandrikābharanirbharaḥ /
kāntānanendurinduśca kasaya nānandako 'bhavat // UKss_1.*17 //
tadānīṃ śaratsamaye /
atra induḥ prākaraṇikaḥ śaratsamayasya upavarṇyamānatvāt /
kāntānanendustvaprākaraṇikaḥ /
ante ca sarvasukhahetutvamupanibaddhaṃ sat pūrvatra upajīvyate /
tenātrāntadīpakatā /
evametaddīpakaṃ lakṣitamudāhṛtaṃ ca //
nanu upamāyā 'upamā dīpakaṃ ca'iti pūrvamaddiṣṭatvāt yathoddeśalakṣaṇamiti nyāyāttsyā eva pūrvaṃ lakṣaṇaṃ kartavyam, paścāttu dīpakasya /
tatkathamādau dīpakaṃ lakṣitamiti vaktavyam /
ucyate /
anena graṃthakṛtā svoparacitakumārasaṃbhavaikadeśo 'tra udāharaṇatvenopanyastaḥ /
takṣa pūrvaṃ dīpakasyodāharaṇāni /
tadanusandhānāvicchedāyātra uddeśakramaḥ /
parityaktaḥ /
uddeśastu tathā na kṛto vṛttabhaṅgabhayāt /
evamuttaratrāpi lakṣaṇeṣu uddeśakramānanusāraṇasamādhirvācyaḥ //
upamā----
yaccetohārisādharmyamupamānopameyayoḥ /
mitho vibhinnakālādiśabdayorupamā tu tat

yathevaśabdayogena sā śrutyānvayamarhati /
sadṛśādipadāśleṣādanyathetyuditā dvidhā

saṃkṣepābhihitāpyeṣā sāmyavācakavicuyataiḥ /
sāmyopameyatadvāciviyogācca nibadhyate

upamānopameyoktau sāmyatadvācivicyavāt /
kvacitsamāse tadvāciviraheṇa kvacicca sā

tathopamānādācārakyacpratyayabaloktitaḥ /
kvacitsā karturācāre kyaṅā sā ca kvipā kvacit

upamāne karmaṇi vā kartari vā yo ṇamulkaṣādagataḥ /
tadvācyā sā vatinā ca karma sāmānyavacanena

ṣaṣṭhīsaptamyantācca yo vatirnāmatastadabhidhaye /
kalpatprabhṛtibhiranyaiśca taddhitaiḥ sā nibadhyate kavibhiḥ

sādṛśyasaṃbandhitvenopādīyate yatprākaraṇikaṃ tadupameyam /
na khalu prākaraṇikasyāpi sādṛśyasaṃbandhitvena anupādīyamānasyopameyatā, yathā rājñaḥ puruṣamānayetyatra puruṣasya /
puruṣo hyatrānīyamānatvena codyamānatvātsatyapi prākaraṇikatve sādṛsyasaṃbandhitvenānupādīyamānatvānnopameyaḥ /
satyapi ca sādṛśyasaṃbandhitvenopādāne yasya prākaraṇikatvaṃ nāsti tasyopamānatvaṃ, na tūpameyatvamiti prākaraṇikamityuktam /
tadevaṃ sādṛśyasaṃbandhitvenopādīyamānaṃ yatprākaraṇikaṃ tadupameyam /
taddhyupamānena sādṛśyapratipādanadvāreṇa samīpe kṣipyate tasmādupameyam /
aprākaraṇikaṃ tu tathāvidhamevopamānam /
tayorupamānopameyayoryatsādharmyaṃ samāno dharmaḥ tena dharmeṇa saṃbandho yaḥ sā upamānopameyayoḥ sādṛśyadvāreṇa sābhīpyaparicchedahetutvādupamā /
tasyāścālaṅkārādhikārāccetohāritvaṃ labdhameva /
kāvyaśobhāvahānāṃ dharmāṇāṃ guṇavyatiriktatve satyalaṅkāratvāt /
guṇāḥ khalu kāvyaśobhāhetavo dharmāḥ /
te ca mādhuryaujaḥprasādalakṣaṇāḥ yeṣāṃ tu guṇopajanitaśobhe kāvye śobhātiśayahetutvaṃ te 'laṅkārāḥ /
yadavocadbhaṭṭavāmanaḥ----
'kāvyaśobhāyāḥ kartāro dharmā guṇāḥ /
tadatiśayahetavastvalaṅkārāḥ"iti tenālaṅakāratvādevopamāyāścetohāritvaṃ labdham /
ataścetohārītyanuvādaḥ /
prāptārthatvāt /
upamānopameyabhāvaśca nātyantaṃ sādharmyeṇa upādāne sati bhavati gaurivāyaṃ gauriti /
ata uktaṃ mithovibhinnakālādiśabdayoriti /
kālādayo 'tra śabdapravṛttinimittabhūtā vivakṣitāḥ /
keṣāṃcitkhalu śabdānāṃ svārthe pravartamānānāṃ kālaḥ pravṛttinimittam, yathā vasantādīnāma /
keṣāṃcitta dik, yathā prācyādīnām /
keṣāṃcijjātiryathā gavādīnām /
śuklaprabhṛtīnāṃ tu guṇaḥ /
gacchatyādīnāṃ kriyā /
rājapuruṣādīnāṃ svasvāmibhāvādiḥ saṃbandhaḥ /
evamanyadapyanusartavyam /
mithaḥ parasparaṃ vibhinnāḥ kālādayaḥ pravṛttinimittabhūtā yayoḥ śabdayostathāvidhau śabdau vācakau yayorupamānopameyayoriti bahuvrīhigarbho bahuvrīhiḥ /
gaurivāyaṃ gaurityabhidhāne tu na pravṛttinimittabhedaḥ /
gotvasyaivaikasya pravṛttinimittatvāt /
tena evaṃvidha upamānopameyabhāvo na bhavati /
'upamā tu tat'ityatra vākye tuśabdo 'laṅkārāntare vyatireke /
upamā punarevaṃprakāretyarthaḥ /
eṣā copamā dvidhā, pūrṇā luptā ca /
pūrṇā yatra catuṣṭayamupādīyate upamānamupameyaṃ tayośca sādhāraṇo dharmaḥ saundaryādirūpamānopameyabhāvasya dyotaka ivādiḥ /
sāca pūrṇā trividhā, vākyasamāsataddhitāvaseyatvāt /
tatra vākyāvaseyāyāḥ śrautatvārthatvabhedena dvaividhyam /
avyayāvaseyā śrautī /
avyayaṃ hi luptavibhaktikatvena upamānopameyayorekataratrāpyaviśrāntatvādubhayorapyupamānopameyayorupamitikriyāviṣayatayā yathāyogaṃ karmakaraṇabhāvātmakaṃ saṃbandhamavadyotayati /
atastatra śrautī upamā /
taduktam-----
'yathevaśabdayogena śrutyānvayamarhati'
iti /
yathevaśabdau cātropalakṣaṇam /
avyayāntarādapi vāśabdādeḥ tena rūpeṇa upamānopameyabhāvasyāvagateḥ /
yathā-----
tāṃ jānīyāḥ parimitakathāṃ jīvitaṃ me dvitīyaṃ
dūrībhūte mayi sahacare cakravākīmivaikām /
gāḍhotkaṇṭhāṃ guruṣu divaseṣveṣu gacchatsu bālāṃ
jātāṃ manye śiśiramathitāṃ padminīṃ vānyarūpām //
tatra yathāśabdayoge tasyā udāharaṇam-----
kṣaṇaṃ kāmajvarotthityai bhūyaḥ saṃtāpavṛddhaye /
viyogināmabhūccāndrī candrikā candanaṃ yathā // UKss_1.*18 //
atra cāndrī candrikā upameyā /
candanamupamānam /
kāmajvarotthitihetutvaṃ saṃtāpavṛddhinibandhanatvaṃ cānavasthitaṃ sādhāraṇo dharmaḥ /
yathāśabdaścāvyayatvena luptavibhaktikatvādupamānopameyayorekatarasminnarthe viśrāntaḥ śrautena rūpeṇobhayādhāramupamānopameyabhāvamavadyotayati /
teneyaṃ saṃpūrṇā śrautī ca /
evamivaśabdayoge 'pyudāharaṇaṃ yojyam /
netrairivotpalaiḥ padmairmukhairiva saraḥśriyaḥ /
taruṇya iva bhānti sma cakravākaiḥ stanairiva // UKss_1.*19 //
evamiyamavyayopadarśitā śrautī saṃpūrṇā vākyopamoktā /
yā tūpamā sadṛśādibhiḥ padaiḥ śliṣṭā tasyāṃ na śrautena rūpeṇa ubhayānuyāyitayā upamānopameyabhāvo 'vagamyate /
api tvarthāt /
sadṛśādīnāṃ padānāmupamānopameyayorekatraiva viśrānteḥ /
anyatra ca tadgatasādṛśyaparyālocanayā tatsaṃbandhitvāvagateḥ /
tenāsau ārthī /
taduktaṃ 'sadṛśādipadāśleṣādanyathā'iti /
anyatheti /
aśrautena rūpeṇetyarthaḥ /
tasyā udāharaṇam----
prabodhāddhavalaṃ rātrau kiñjalkālīnaṣaṭpadam /
pūrṇendubimbapratimamāsītkumudakānanam // UKss_1.*20 //
atra kumudakānanaṃ vikasitaṃ kiñjalkālīnaṣaṭpadatvaviśiṣṭamupameyam, pūrṇendubimbamupamānam, dhavalatvaṃ sādhāraṇo dharmaḥ /
pratimāśabda upamānopameyabhāvāvagatihetuḥ /
sa ca upamāne viśrāntaḥ /
tathāhi /
pūrṇondubimbaṃ pratimā pratibimbaṃ sadṛśamasyeti bahūvrīhiratra kriyate /
tena pratimāśabda upamāne viśrāntaḥ /
tena copamāne viśrāntenāpi arthādupameyasya sādṛśyamavagamyate /
sādṛśyasyobhayādhiṣṭhānatvāt /
yadāpi ca pūrṇendubimbena pratimamiti tṛtīyātatpuruṣastadāpyupameye khakaṇṭhenābhihitaṃ sādṛśyam /
upamāne ca tasyārthātpratipattiḥ /
ato bahuvrīhau upamānagatasādṛśyaparyālocanayā upameyatvamavagamyate /
tatpuruṣe tu upameyavartisādṛśyavicāreṇa umamānasyopamānatvāvagatirityārtho 'tropamānopameyabhāvaḥ /
atra ca upameyavartikiñjalkālīnaṣaṭpadatvābhidhānasāmarthyādaparamapi sādharmyamanabhihitamasitodaratvalakṣaṇamākṣiptam /
yathā pūrṇendubimbaṃ śaśalāñchanatvādasitodaramevaṃ kumudakānanamapi kiñjalkālīnaṣaṭpadatvāditi /
ato 'sitodaratvalakṣaṇaṃ dharmamapekṣya luptaikadeśatvālluptāpīyamupamā /
'netrairivotpalaiḥ'ityādau tu yadyapi netrotpalādīnāṃ samānadharmā dīrghatvanīlatvādayaḥ svaśabdena nopāttāstathāpi bhāntityabhidhīyamānārthe teṣāmanupraveśātsaṃpūrṇatvamevopamāyāḥ, catuṣṭayopalambhāt /
netrādīni hyatropamānāni /
utpalādīnyupameyāni /
bhānaṃ dīrghatvanīlatvādiviśeṣaṇaparyantaṃ sādhāraṇo dharmaḥ /
ivaśabdaśca upamānopameyabhāvāvagatahetuḥ /
teneyamupamāsaṃpūrṇaiva prabodhāddhavalimitīyaṃ tvasitodaratvāpekṣayā luptatvenāpyuktā /
samāsopamā caiṣā pūrṇendubimbapratimamiti samāsasya vihitatvāt /
yadā tvatra vākyopamā vivakṣitā bhavati tadaitadevodāharaṇaṃ tadudāharaṇārthatvena
akhaṇḍenendunā tulyamāsītsumudakānanam // UKss_1.*21 //
ityevaṃ pariṇamayitavyam //
evameṣā saṃpūrṇā vākyāvagamyā dvividhopamā pratīpāditā śrautī ārthī ca /
samāsāvagamyā tvārthatvena ekaprakāraivoktā //
yā tu taddhitāvaseyā saṃpūrṇā tasyā api dvaividhyaṃ śrautatvārthatvabhedena /

tatra tasyevetyanena hi yo vatirvidhīyate tasya ivārthe vidhīyamānatvādivaśabdavacchrautena rūpeṇa ubhayānuyāyitayā
upamānopameyabhāvāvagatinibandhanatvam /
yaḥ punastena tulyamiti tulyārtho vatirvidhīyate tato brāhmaṇena tulyamadhīte brāhmaṇavadadhīte kṣatriya ityupameye yattadadhyayanakriyādvāreṇa viśrāntaṃ tulyatvaṃ tatparyālocanayā arthādupamānasyopamānatvamavagamyate /
tenārthastatra upamānopameyabhāvaḥ /
taduktam----
'vatinā ca karmasāmānyavacanena /
ṣaṣṭhīsaptamayantācca yo vatirnāmatastadabhidheye'iti /
karmasāmānyavacano vatiḥ 'tena tulyaṃ kriyā cedvatiḥ'; (pā. a. 5. 1. 115.)
iti kriyātulyatve 'bhidhānāt /
tena cābhidhīyate upamā /
vācyeti pūrvopakrāntamatrānuṣajyate /
ṣaṣṭhyantātsaptamyantācca nāmato nāmnaḥ prātīpadikāditi saṃbandhaḥ //
tatra pūrvasyā udāharaṇam-----
api sā sumukhī tiṣṭheddṛṣṭeḥ pathi kathaṃcana /
aprārthitopasaṃpannā patitānabhravṛṣṭivat // UKss_1.*22 //
aprārthitopasaṃpannā dṛṣṭeḥ pathi kathaṃcana patitā tiṣṭhediti saṃbandhaḥ /
atrānabhravṛṣṭirūpamānam, sumukhī upameyā /
aprārthitopasaṃpannatve sati dṛṣṭigocarapatitatvenāvasthānaṃ sādhāraṇo dharmaḥ /
vatiśca kriyātulyatve vidhīyamāna upameye kriyādvāreṇa śabdena vṛttena viśrāntaḥ saṃstulyatvaparyālocanayopamānasyopamānatvamavagamayati /
tato 'trārthādupamānopameyabhāvaḥ pratīyate /
teneyaṃ saṃpūrṇāṃ ārthīca taddhitāvaseyā /
dvitīyasyā udāharaṇam-----
kiṃ syurutkalikā madvattasyā api nirargalāḥ /
akāṇḍoḍḍāmarānaṅgahatakena samarthitāḥ // UKss_1.*23 //
akāṇḍoḍḍāmaro 'navasare udbhaṭaḥ /
pracaṇḍa iti pāṭhāntaram /
utkalikāḥ utkaṇṭhāḥ /
atrāsmadartha upamānam /
tacchabdārtha upameyaḥ /
manmathena samarpitā yāstā nirargalāḥ utkalikāstatkartṛkaṃ bhavanaṃ sādhāraṇo dharmaḥ /
vatiścevārthe vidhīyamānatvādivaśabdavadupamānopameyayorekataratrāpyaviśrāntaḥ śrautena rūpeṇopamānopameyabhāvameva dyotayati /
teneyaṃ saṃpūrṇā śrautī ca taddhitāvaseyā /
atra tu tasyā apīti pāṭhe ṣaṣṭhyantādvatarvidheyaḥ /
yadā tu tasyāmapīti pāṭhastadā saptamyantāt /
yaduktam 'upamāne yaḥ saṃśayaḥ sa upameyādyvāvartata'iti /
evameṣā vākyasamāsataddhitāvaseyā saṃpūrṇā trividhopamā pratipāditā /
tatra ca vākyataddhitāvaseyayorupamayoḥ pratyekaṃ śrautatvārthatvabhedena dvaividhyamuktam /
samāsāvaseyāyāstvārthatvameva /
ataḥ pañcaprakāraiṣā saṃpūrṇā /
yā tu luptaikadeśatvālluptopamā sā saṃkṣepopamā /
tasyāśca pañcavidhatvaṃ vākyāsamāsasubdhātukṛttaddhitāvaseyatvāt /
tatra vākye yā saṃkṣepopamā sā pūrvamudāhṛtā 'akhaṇḍenendunā tulyamiti'; /
atra hyasitodaratvasya anupāttatvātsādhāraṇadharmānupādānālluptaikadeśatvamapi vidyate /
samāsāvaseyā punaḥ saṃkṣepopamā trividhā /
ekadvitrilope bhāvāt /
ekalope dvividhā, sādhāraṇadharmavācina ivādervānupādānāt /
taduktaṃ 'sāmyavācakavicyute'riti /
'tadvāciviraheṇe'ti ca /
sāmyavācakaḥ sādhāraṇadharmavācī /
(sādhāraṇadharmaḥ) saundaryādiḥ /
tadvācī upamānopameyabhāvavācī ca ivādiḥ /
atra ca sarvatra prakaraṇe 'saṃkṣepābhihitāpyeṣā'iti, 'kvacit, samāsa'iti, 'nibadhyata'iti ca trayaṃ pratyekaṃ yathopayogamanuṣajyate /
tatra sāmyavāciviyogena samāse yā saṃkṣepopamā tasyāḥ pūrvamevodāharaṇamuktaṃ 'pūrṇendubimbapratimami'ti /
atra hyasitodaratvamarthasāmarthyāvaseyatvācchabedena nopāttam //
ivādiviyoge tu tasyā udāharaṇam----
iti kāle kalollāpikādambakulasaṅkule /
tridaśādhīśaśārdūlaḥ paścāttāpena dhūrjaṭiḥ // UKss_1.*24 //
tāṃ śaśicchāyavadanāṃ nīlotpaladalekṣaṇām /
sarojakarṇikāgaurīṃ gaurīṃ prati mano dadhau // UKss_1.*25 //
kādambāḥ pakṣibhedāḥ /
sarojakarṇikāgaurīṃ gaurīmityatra sarojakarṇikā upamānaṃ, gaurī upameyā, gauratvaṃ sādhāraṇo dharmaḥ /
taccatrayaṃ svakaṇṭhenopāttam /
ivādyarthastu upamānasya sādhāraṇadharmavācinā saha "upamānāni sāmānyavacanaiḥ" (pā. a. 2 / 1 / 55) iti yaḥ samāsastatsāmarthyadavagamyate /
teneyamivādiśabdalopālluptaikadeśā /
evamekalope sati dvividhā samāsopamoktā /
dvitayalope tvekaprakārā bhavati, sādhāraṇadharmavācina ivādeśca yugapadaprayogāt /
taduktaṃ 'upamānopameyoktau sāmyatadvācivicyavāt'; /
atra
sāmyaśabdena sāmyavācī śabdo lakṣyate /
sāmyavicyavāccopamāyā asaṃbhavāt /
tasyā udāharaṇaṃ 'tridaśādhīśaśārdūla'iti, nīlotpaladalekṣaṇam'iti ca /
'tridaśādhīśaśārdūlaḥ'ityatra ca tridaśādhiśa upameyaḥ, śārdūla upamānam /
tacca dvayaṃ svakaṇṭhenopāttam /
ivādyarthaḥ sādhāraṇaśca dharmastejasvitvādiḥ sāmarthyādavasīyate /
'nīlotpaladalekṣaṇām'ityatra tu nīlotpalapalāśānāmupamānatvaṃ, īkṣaṇayorupameyatā /
etayośca svakaṇṭheno pādānam /
nīlatvadīrghatvādisādhāraṇo dharma ivādyarthaśca upamānopameyabhāvātmakaḥ svaśabdena anupātto 'pi samāsavaśenārthasāmarthyādavasīyate /
'tridaśādhīśaśārdūla'ityasmāttu 'nīlotpaladalekṣaṇāmi'tyasya bahuvrīhitvakṛto viśeṣaḥ /
tatra hi "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ"iti tatpuruṣo vihitaḥ /
evameṣā sādhāraṇadharmavācina ivādeścāprayogāt dvitayalope samāse saṃkṣepopamoktā /
tritayalope tu sādhāraṇadharmavācina upameyābhidhāyina upamānopameyabhāvavācinaśca ivāderyugapadaprayogātsamāsavarttinī saṃkṣepopamā bhavati /
taduktaṃ "sāmyopameyatadvāciviyogācca"iti /
atrāpi pūrvavatsāmyopameyaśabdābhyāṃ tadvācī śabdau lakṣyate /
tasyā udāharaṇaṃ "śaśicchāyavadanāmi"ti /
atra hi śaśicchāyātulyā chāyā yasya tathāvidhaṃ vadanaṃ yasyā iti bahuvrīhigarme bahuvrīhau śaśikāntirupamānaṃ, vadanakāntirūpameyā /
tayośca sādhāraṇo dharma āhlādakatvādistulyatvaṃ ceti catuṣṭayamavagamyate /
śabdaspṛṣṭaṃ tūpamānameva śaśicchāyeti /
taditarasyopameyādestritayasya samāsasāmarthyenārthāvaseyatvāt /
evameṣā tritayalope samāsavartinī saṃkṣepopamā udāhṛtā /
tedavamatra catuḥprakārā luptā samāsopamā pratipāditā /
ekalope dve, dvitayalope ekā, tritayalope caiketi /
subdhātupratyayāvaseyā punarupamā trividhā kyac kyaṅ kvipū pratyayāvaseyatvāt /
kyacpratyayāvaseyāpi trividhā karmopamānakatvādadhikaraṇopamānakatvācca /
taduktaṃ "tathopamānādācāre kyacpratyayabaloktitaḥ"iti /
yathā samāse saṃkṣepābhihitā upamā samāsasamarthyādavagamyamānā nibadhyate tathā kasmiṃścidviṣaye upamānātkarmaṇaḥ adhikaraṇādvā ācārārthe yathākramaṃ sautra aupasaṃkhyānikaśca yaḥ kyacpratyayastadbalena yāsau bhaṇitistatsāmarthyādapyavasīyamānā nibadhyate /
tasyā udāharaṇaṃ----
sa duḥsthīyan kṛtārtho 'pi niḥśeṣaiśvaryasaṃpadā /

nikāmakamanīye 'pi narakīyati kānane // UKss_1.*26 //
niḥśeṣaiśvaryasaṃpadā kṛtārtho 'pīti saṃbandhaḥ /
atra duḥsthamivātmānamācaranniti duḥsthaḥ kaściddāridṣādyupapluta upamānaṃ, bhagavadātmā upameyaḥ, ācārākhyaḥ sādhāraṇo dharmaḥ kyacpratyayopāttaḥ /
atra copamānasādhāraṇadharmayoḥ śabdaspṛṣṭatvaṃ /
upameyasya upamānopameyabhāvasya ca sāmarthyādavagatiḥ /
teneyaṃ dvitayasya gamyamānārthatvāddvitayalope sati subdhātūpamā /
evamiyaṃ karmopamānikā subdhātūpamā udāhṛtā /
adhikaraṇopamānikā tu 'narakīyati kānane'iti /
atra naraka upamānam, kānanamupameyam, kyacpratyayopāttstvācāraḥ sādhāraṇo dharmaḥ /
ivādayastu kyacpratyayasāmarthenopamānopameyabhāvasyāvaseyatvādaprayuktāḥ /
teneyaṃ ekalope sati subdhātupamā /
evameṣā kyacpratyayāvagamyā dvividhā saṃkṣepopamokta /
kyaṅpratyayasāmarthyāvagamyā tu kartrapamānikā saṃkṣepopamā bhavati /
tadāha"karturācāre kyaṅā se"ti, "tathe"ti, "upamānādācāra"iti /
kvaciditi ca pūrvoktasyātrānuṣaṅgaḥ /
karturupamānāduttareṃṇācāraviṣayeṇa kyaṅā sā saṃkṣepopamā kvacinnibadhyata ityarthaḥ /
tasyā udāharaṇam----
kṛśānuvajjagattsya paśyatastāṃ priyāṃ vinā /
khadyotāyitumārabdhaṃ tattvajñānamahāmahaḥ // UKss_1.*27 //
khadyoto jyotirmālikā /
atra khadyotāyitumityādau khadyota upamānam /
tattvajñānaṃ padārthakharūpayāthātathyaparicchedaḥ, tadātmakaṃ yattanmahadutkṛṣṭaṃ mahastejastadupameyam /
kyaṅkapratyayopāttaścācāraḥ sādhāraṇo dharmaḥ /
kyaṅpratyayasāmarthyāvaseyatvāccātrevāderaprayogaḥ /
teneyamekalopena subdhātūpamopanibaddhā /
kvacit viṣaye kartrupamānikā sā saṃkṣepopamā kvipā nibadhyate /
sa ca kvip "sarvaprātipadikebhyaḥ kvibvā vaktavyaḥ"ityanena vidhīyate /
taduktaṃ "sā kvipā kvacidi"ti /
atrāpi tatheti, upamānādācāra iti, karturiti ca trayamanuṣajyate /
tasyā udāharaṇam----
"kṛśānuvajjagadi'jagadupameyam, ācāraśca sādhāraṇo dharmaḥ kvipsāmarthyadavagamyate /
atra copamānopameyayoḥ śabdopāttatvādivādīnāmācārasya ca arthasāmārthyavaseyatvāttaddvitayalopaḥ /
na khalvaśrūyamāṇasya kvipor'thābhidhāyitā vaktuṃ śakyā /
evameṣā subdhātvavaseyā trividhā saṃkṣepopamā pratipāditā /
kyackyaṅkvipparatyayāvaseyatvāt /
kyacpratyayasāmarthyāvaseyā tu dvividhā /
karmādhikaraṇopamānakatvāt /
kyappratyayāvaseyā tvekaprakārā /
kvippratyayāvaseyāpyekaprakāraiva bhavati /
tadevameṣā caturvidhā subdhātupratyayāvaseyā saṃkṣepopamoktā /
kṛtpratyayasāmarthyāvaseyā saṃkṣepopamā dvividhā, karmopamānikā kartrupamānikā ca /
taduktaṃ 'upamāne karmaṇi vā kartari vā yo ṇamulkaṣādigatastadvācyā se'ti /
kaṣādigataḥ kaṣādyanuprayogaka ityarthaḥ /
karmopamānikāyāstasyā udāharaṇam----
tasyetaramanodāhamadahatprajvalanmanaḥ /
umāṃ prati tapaḥśaktyākṛṣṭabuddheḥ smarānalaḥ // UKss_1.*28 //
atra itarasya prākṛtasya saṃbandhi mana upamānaṃ, bhagavanmana upameyaṃ, dahyamānatvaṃ sādhāraṇo dharmaḥ /
tacca trayaṃ śabdaspṛṣṭam /
upamānopameyabhāvastvatra ṇamulsāmarthyādivādīnāmaprayoge 'pi gamyate /
teneyamekalope saṃkṣepopamā karmopamānikā kṛtpratyayāvaseyā /
kartrupamānikāyāstu tasyā udāharaṇam----
sa dagdhavigraheṇāpi vīryamātrasthitātmanā /
spṛṣṭaḥ kāmena sāmānyaprāṇicintamacintayat // UKss_1.*29 //
vigrahaḥ śarīram /
atra sāmānyabhūtaḥ prāṇī guṇātiśayaśūnya upaprānaṃ, tacchabdanirdiṣṭaśca bhagavānupameyaḥ, cintayitṛtvaṃ sādhāraṇo dharmo, ṇamulsāmarthyācca ivāderaprayoge 'pyupamānopameyabhāvāvasāyaḥ /
teneyamekalope sati kartrupamānikā saṃkṣepopamā kṛtpratyayāvaseyā /
evameṣā kṛtpratyayāvaseyā saṃkṣepopamā dvividhā pratipādatā /
yā tu taddhitasāmarthyāvaseyā vatiśabdādavagamyate, sā saṃpūrṇatvātpūrvamuktā /
anyā tvasaṃpūrṇā kalpabādeḥ taddhitsya prayogādavasīyate /
taduktaṃ 'kalpapprabhṛtibhiranyaiśca taddhitaiḥ sā nibadhyate kavibhiḥ'iti /
prabhṛtiśabdenātra 'ive pratikṛtau'ityādivihitānāṃ kanādīnāṃ parigrahaḥ /
tasyā udāharaṇam-----
caṇḍālakalpe kandarpapluṣṭā mayi tirohite /
saṃjātātulanairāśyā kiṃ sā śokānmṛtā bhavet // UKss_1.*30 //
atra caṇḍāla upamānaṃ, mayītyasmadartha upameyaḥ, kalpappratyayena ca sādṛśyamupāttm /
prakṛtyarthasadṛśer'the bhagavatkātyāyanadṛśā kalpabādīnāṃ vidhānāt krauryādistu dharmaḥ svaśabdānupātto 'pi sāmarthyādatrāvasīyate /
teneyamekalope sati taddhitāvagamyā saṃkṣepopamā /
evamaśvaka ityatrāpi draṣṭavyam /
ivārthopalakṣite sadṛśe kano vidhānāt /
āyaḥśūlika ityādau tu tritayalopena taddhitasāmarthādupamāvasāyaḥ /
tathāhi, atrāyaḥśūlenānvicchatīti vigṛhya "ayaḥśūladaṇḍājinābhyā"miti ṭhagvadhīyate /
atra cāyaḥśūlamupamānaṃ, arthānveṣaṇopāyaḥ kaścidupameyaḥ tīkṣṇatvādiḥ sādhāraṇo dharmaḥ upamānopameyabhāvaśceti catuṣṭayamavagamyate /
tanmadhyātsvaśabdaspuṣṭamupamānamayaḥśūleneti /
śiṣṭaśabdasya tu tritayasyātrārthasāmarthyādavagatiḥ /
nanu cātropamānenāyaḥśūlenārthānveṣaṇopāyasyopameyasya tadbhāvādhyavasānenāpāditābhedasya pratīyamānatvādatiśayoktiriyaṃ na tūpamā /
tatkathametadupamānodāharaṇam /
ucyate /
yathā 'śaśicchāyavadanām'ityatra satyapi śaśicchāyāpracchāditarūpatve vadanacchāyāyāḥ kathañcidbhedapratipattipuraḥ-- sarīkāreṇopamābhedatvamupanyastaṃ tathātrāpi bhaviṣyatītyadoṣaḥ /
tenāyaḥ--śūlika ityatra tritayalope sati taddhitāvaseyā saṃkṣepopamā bhavati ev śvā mumūrṣati kūlaṃ pipatipatītyādāvapi yadi maraṇapatanādyānuguṇyasya upameyabhūtasya tadbhāvādhyavasānātsanvācyayā icchayopamānabhūtayā samāpāditābhedasya pratīyamānasya bhedāvagatinibandhanaṃ kiñcidvidyate tadopamābhedatvaṃ vācyam /
anyathā tvatiśayoktibhedatāsyāvaseyā /
yadāha sanvidhau bhagavānkātyāyanaḥ--"āśaṅkāyāmacetaneṣūpasaṃkhyānam""na vā tulyakāraṇātvādicchāyā hi pravṛttita upalabdhiri"ti, "upamānādvā siddhamiti" ca /
atra hi 'na vā tulyakāraṇatvādi'tyādinā tadbhāvadhyavasānaṃ sūcitam /
'upamānādvā siddhami'ti tūpamānopameyabhāvaḥ pratipāditaḥ /
iyaṃ ca ghātoḥ sano vidhānāttadantasya ca dhātutvātsubdhātūpamāvat dhātudhātūpamāvaseyā /
evaṃ vartamānasāmīpyādāvapyupamābhedatvamatiśayoktibhedatvaṃ vā yathāpratīti yojyam /
cūrṇikārasya tvevamādau tadbhāvādhyavasānasamāśrayema nātiśayoktibhedatvameveṣṭam /
yadāha"na tiṅantenopamānamastī"ti /
ata eva daṇḍinā "limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ /

asatpuruṣaseveva dṛṣṭirniṣphalatāṃ gatā"ityādergarbhīkṛtātiśayotprekṣābedatvameva mahatā prapañcenābhyadhāyi /
tena kadā devadatta grāmaṃ gamiṣyasi, eṣa gacchāmītyādāvapi vartamānasāmīpye vartamānarūpatayā bhaviṣyatkālasyādhyavasānādatiśayoktibhedatvameva vācyam /
evamanyatrāpyūhyam /
evameṣā vākyasamāsasubdhātukṛttaddhitāvaseyā saṃkṣepo pamā pañcavidhā pratipāditā /
saṃpūrṇā tu vākyāsamāsataddhitabhedena trividhā pūrvamuktā /
āsāmeva cāvāntarabhedā anye nirdiṣṭāḥ /
tathāhi, saṃpūrṇayorvākyataddhitopamayoḥ śrautatvārthatvabhedena pratyekaṃ dvaividhyamuktam /
saṃkṣepopamāyāśca samāsopamāyā ekadvayatrayalopena caturbidhatvam /
ekalopasya hi tatra dvaividhyamuktam, ivādeḥ sādhāraṇadharmavācinaśca lopat sabdhātūpamāyāścaturvidhatvam, kyackyaṅkvippratyāyāvaseyatvāt /
kyacpratyāyāvaseyā hi karmādhakaraṇopamānakatvena dvividhoktā /
kṛtpratyāyāvaseyāyāśca kartṛkarmopamānakatvena dvividhatvam /
tadevameṣā saptadaśavidhā granthakṛtā upamā pratipāditā /
tadāhuḥ---
kṛttadvitasamāsebhyaḥ subdhātoratha vākyataḥ /
pūrṇā luptaikadeśā ca gamyate dvividhopamā //
ekadvayatrayāṇāṃ ca lopātsyāllopinī trīdhā /
pūrvau bhedau dvidhā cātra tṛtīyastvekarūpakaḥ //
iti
pūrvau bhedau dvidhā cātreti sādhāraṇadharmavācilopāccaikalopasya dvaividhyam /
dvitayalopo 'pi sādhāraṇadharmavācīvādiviyogāttathā upameyavācīvādiviyogāddvividhaḥ /
eṣā copamā vicitrabhedatve satyapi yatraiva cetohāritvamasti tatraivālaṅkāratāṃ pratipadyate na sarvatretyuktam //
prativastūpamā---
upamānasaṃnidhāne sāmyavācyucyate budhairyatra /
upameyasya ca kavibhiḥ sā prativastūpamā gaditā

yatropamānopameyayoḥ saṃnidhāne sāmyavācinaḥ padasyāsakṛdupādānaṃ kriyate sā parativastūpamā /
nanu yadi sāmyavācinaḥ padasya tatrāsakṛdupādānaṃ kriyate tato 'nekavākyatvamāpatati /
na cānekasmin vākye ivādīni prayujyante, ekavākyaniṣṭhatayā teṣāmabhidhāsāmarthyāvasitatvāt /
ataścevādīnāmaprayoge kathaṃ tatropamānopameyabhāvāvasāya ityāsaṅkyāha----
prākaraṇiketaratvasthityaikaścopameyatāṃ labhate /
upamānatvaṃ cāpara ityupamāvāciśūnyatvam