કાવ્યાલંકારસારસંગ્રહ · અધ્યાય 2

નાનાવાક્યત્વાદિવાદીનામપ્રયોગે ઽપિ પ્રાકરણિકત્વાપ્રાકરણિકત્વપર્યાલોચનયા અર્થસામર્થ્યાદત્રોપમાનોપમેયભાવો ઽવસીયત ઇત્યર્થઃ ।
તદાહુઃ----
ઇવાદેરપ્રતીતાપિ શબ્દસંસ્કારતઃ ક્વચિત્ ।
ઉપમા લક્ષ્યતે ઽન્યત્ર કેવલાર્થનિબન્ધના ॥
ઇતિ
ઇહ પ્રકારત્રયેણ ઉપમાયાઃ પ્રતિપત્તિઃ ।
ક્વચિદવાદિશબ્દસામર્થ્યાદુપમા વાચ્યભૂતા પ્રતીયતે, યથા ચન્દ્ર ઇવ મુખમસ્યા ઇત્યાદૌ ।
ક્વચિત્તુ તત્તદ્વિશિષ્ટસંસ્કારસહાયાચ્છબ્દાત્સ્વાર્થાભિધાનમુખેન લક્ષ્યમાણાયાસ્તસ્યાઃ પ્રતિપત્તિઃ, યથા શસ્ત્રીશ્યામેતિ ।
અત્ર હિ
સમાસનિબન્ધનૈકપદ્યાદિસંસ્કારસહિતાભ્યાં શસ્ત્રીશ્યામાશબ્દાભ્યાં
સ્વાર્થાભિધાનવ્યવધાનેન લક્ષ્યમાણોપમા ગમ્યતે ।
ક્વચિત્તૂપમાનોપમેયનિબન્ધનશબ્દસંસ્કારાભાવે ઽપિ કેવલાદેવાર્થસામર્થ્યાત્તસ્યાઃ પ્રતિપત્તિઃ, યથા રૂપકદીપકપ્રતિવસ્તૂપમાદિષ્વિત્યર્થઃ ।
અતશ્ચાસ્યાં પ્રતિવસ્તૂપમાયાં કેવલેનૈવાર્થસામર્થ્યેનોપમાનોપમેયત્વમવગમ્યતે ઇત્યદોષઃ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્----
વિરલાસ્તાદૃશો લોકે શીલસૌન્દર્યસંપદઃ ।
નિશાઃ કિયત્યો વર્ષે ઽપિ યાખિન્દિઃ પૂર્ણમણ્ડલઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*31 ॥
વિરલાઃ સ્વલ્પાઃ ।
તાદૃશઃ પાર્વતીવર્ત્તિન્યો યાઃ શીલસૌન્દર્યસંપદઃ તત્સદૃસ્યઃ ।
શીલં સુસ્વભાવતા ।
સૌન્દર્યં લાવણ્યમ્ ।
અત્ર સંવત્સરમધ્યવર્તિન્યો ઽખણ્ડશશિબિમ્બા રાત્રયો દ્વાદશ ઉપમાનમ્ ।
શીલસૌન્દર્યયોઃ સંભારાઃ સકલલોકોત્કૃષ્ટાઃ કતિપયજનજુષ ઉપમેયાઃ ।
સાધારણશ્ચ ધર્મો વિરલત્વમ્ ।
તચ્ચોપમાનસંનિધાને કિયત્ય ઇત્યુપાત્તમ્ ।
ઉપમેયસંનિધાને તુ વિરલા ઇતિ ।
ઇવાદ્યનુપાદાને ઽપિ ચ પ્રાકરણિકત્વાપ્રાકરણિકત્વપર્યાલોચનયાત્રોપમાનોપમેયભાવાવસાયઃ ।
તેનેયં વસ્તુનિ વસ્તુનિ સાધારણોપનિબન્ધાત્પ્રતિવસ્તૂપમા ॥
ઇતિ મહાશ્રીપ્રતીહારેન્દુરાજવિરચિતાયામુદ્ભટાલઙ્કારસારસંગ્રહલઘુવૃત્તૌ પ્રથમો વર્ગઃ ॥
2
અથ દ્વિતીયો વર્ગઃ ।
આક્ષેપોર્ઽથાન્તરન્યાસો વ્યતિરેકો વિભાવના ।
સમાસાતિશયોક્તી ચેત્યલઙ્કારાન્પરે વિદુઃ

ઽસમાસાતિશયોક્તી ચેઽત્યત્ર સમાસાતિશયયશબ્દયોરુક્તિશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસંબધ્યતે ।
આક્ષેપઃ ।
પ્રતિષેધ ઇવેષ્ટસ્ય યો વિશેષાભિધિત્સયા ।
આક્ષેપ ઇતિ તં સન્તઃ શંસન્તિ કવયઃ સદા

ઇહ કાચિદ્વક્રભણિતિસ્તથાવિધા સંભવતિ યસ્યાં વિધિત્સિતોર્ઽથો નિષેધવ્યાજેન સંસ્ક્રિયતે, ન તુ નિષિધ્યતે ।
તત્ર વિધિત્સિતસ્યાર્થસ્ય યઃ પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે સ પ્રતિષેધ ઇવ ભવતિ, ન તુ પ્રતિષેધ એવ ।
અવાન્તરવાક્યાર્થત્વેન તત્ર વાક્યસ્યાપર્યવસાનાત્ ।
અવાન્તરવાક્યાર્થતા ચ તત્ર નિષેધસ્ય વિધિત્સિતાર્થવિરોધાદ્ભવતિ ।
તત્ર હિ વિધિત્સિતોર્ઽથઃ પૂર્વોપક્રાન્તત્વેન સ્થેમ્નાવતિષ્ઠમાનઃ સ્વવિરૂદ્ધત્વેન નિષેધં નિષેધતાત્પર્યાત્પ્રચ્યાવ્યસ્વગતવિસેષાભિધાનાયાવાન્તરવાક્યાર્થીકરોતિ ।
અતો ઽનન્તરોક્તેન પ્રકારેણેષ્ટસ્યાર્થસ્ય વિશેષમભિધાતું યત્ર નિષેધ ઇવ ન તુ નિષેધ એવ, અસાવિષ્ટાર્થનિરાકરણસ્ય લેશેન સંભવદાક્ષેપસંજ્ઞકો ઽલઙ્કારઃ સત્કવિભિરભિધીયતે ।
સન્તઃ કવય ઇતિ સંબન્ધઃ ।
તસ્ય ભેદદ્વિતયોપદર્શનાયાહ---
વક્ષ્યમાણોક્તવિષયઃ સ ચ દ્વિવિધ ઇષ્યતે ।
વક્ષ્યમાણમુક્તં ચેષ્ટમાશ્રિત્ય નિષેધાભિધાનાદાક્ષેપો દ્વિવિધ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ઽપ્રતિષેધ ઇવેષ્ટસ્યઽઇત્યાક્ષેપલક્ષણમુક્તમ્ ।
ઇષ્ટત્વં ચેચ્છાકર્મતા ।
યસ્ય ચ વસ્તુન ઇચ્છાકર્મતા તસ્ય નાવશ્યમુક્તિક્રિયાં પ્રતિ કર્મત્વં ભવતિ ।
ઇષ્યમાણં હિ કદાચિદુચ્યતે કદાચિન્ન ।
અતશ્ચેષ્ટસ્યોક્તિકર્મતામાશ્રિત્ય યદેતદાક્ષેપસ્ય વક્ષ્યમાણોક્તવિષયતયા દ્વૈવિધ્યમુક્તં તન્ન સંગચ્છતે ઇત્યાશઙ્ક્યાહ----
નિષેધેનેવ તદ્બન્ધો વિધેયસ્ય ચ કીર્તિતઃ

વિધેયસ્ય વિધાતું જ્ઞાપયિતુમભિમતસ્ય યો નિષેધ ઇવ તેનાયં વક્ષ્યમાણોક્તવિષય આક્ષેપો નિબધ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ----વિધાનકર્મતાદ્વારેણૈવાત્ર ઇષ્ટત્વમવસીયતે ।
નિબન્ધનાન્તરાભાવાત્ ।
વિધાનકર્મતા ચ વિધાનાત્મિકાયા ઉક્તેઃ કર્મતા ।
સાચ દ્વિવિધા, આર્થી
શાબ્દી ચ ।
યત્ર સ્વશબ્દવ્યાપારમન્તરેણાપિ શબ્દાન્તરવ્યાપારસહાયનિષેધમુખેનૈવ વિધિત્સિતોર્ઽથો ઽવગમ્યતે તત્રાર્થી ।
તત્ર ચ વક્ષ્યમાણવિષય આક્ષેપઃ ।
યત્ર તુ વિધિમુખેનૈવ વક્તુમિષ્ટસ્યાર્થસ્યોપાદાનં ક્રિયતે તત્ર શાબ્દી ।
તત્ર ચોક્તવિષયતા આક્ષેપસ્ય ।
એવં ચાનન્તરોદિતય નીત્યા શાબ્દેનાર્થેન ચ વિધિના યદંવસિતમિષ્ટં તસ્યોક્તિક્રિયાકર્મત્વસંભવાદુક્તિક્રિયાયાઃ કર્મભૂતો યોર્ઽથસ્તદાશ્રયં
વક્ષ્યમાણવિષયત્વમુક્તવિષયત્વં ચાક્ષેપસ્ય નિબધ્યતે ।
તત્ર વક્ષ્યમાણવિષયસ્યાક્ષેપસ્યોદાહરણમ્----
અહો સ્મરસ્ય માહાત્મ્યં યદ્રુદ્રે ઽપિ દશેદૃશી ।
ઇયદાસ્તાં સમુદ્રામ્ભઃ કુમ્ભૈર્માને તુ કે વયમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*1 ॥
અહો ઇતિ વિસ્મયે ।
અત્ર મન્મથમાહાત્મ્યં તદવસ્થાવિશેષસંસ્પર્શેન પ્રતિપાદયિતુમિષ્ટમ્ ।
તચ્ચ તસ્ય તથાપ્રતિપાદનમિયદાસ્તામિત્યાદિના નિષિદ્ધમ્ ।
નિષેધશ્ચાત્રાભિધેયત્વવિરોધાત્ ।
અભિધેયત્વેન ચ વિરોધં વક્તિ ।
આનન્ત્યેન તસ્ય તથાવિધસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
રુદ્રે ઽપિ નામ ઈદૃશી દશેતિ હિ સામાન્યરૂપત્વેન મન્મથમાહાત્મ્યં પ્રતિપાદિતં ન તુ વિશેષરૂપતયા ।
અતો વક્તુમિષ્ટાનાં સ્મરમાહાત્મ્યાવસ્થાવિશેષાણામયમાનન્ત્યેનાભિધાનનિષેધ ઇવ નતુ નિષેધ એવ ।
વિવક્ષિતાર્થવિરોધેનાવાન્તરવાક્યાર્થત્વાત્ ।
તથાહિ, અત્ર સમુદ્રામ્ભસઃ કુમ્ભૈર્માતુમશક્યત્વં યદસ્મદર્થકર્તૃકમભિહિતં તત્સાદૃશ્યેનાનન્ત્યવિશિષ્ટત્વેનોત્કર્ષયિતુમિષ્ટાનાં મન્મથમાહાત્મ્યાવસ્થાવિશેષાણાં પૂર્વં પ્રતિપિપાદયિષિતત્વેન લબ્ધપ્રતિષ્ઠાનાં વાક્યાર્થત્વમ્ ।
અતશ્ચ તદભિધાનનિષેધસ્ય તદ્વિરોધાદત્રાવાન્તરવાક્યાર્થતા ।
ન ચાવાન્તરવાક્યાર્થો વાક્યવિશ્રાન્તિસ્થાનતયા વક્તું શક્યઃ ।
ન ખલુ રક્તઃ પટો ભવતીત્યત્ર રક્તત્વાવચ્છિન્નપટભવનપરત્વાદ્વાક્યસ્ય પટભવનપર્યવસાનમાત્રત્વં સુભણમ્ ।
અતો ઽત્રાપિ નિષેધસ્યાવાન્તરવાક્યાર્થત્વેન વાક્યવિશ્રાન્તિસ્થાનત્વાભાવાન્નિષેધરૂપત્વમિવ ન તુ નિષેધરૂપતા ।
સ ચ નિષેધો ઽત્રાવાન્તરવાક્યત્વાત્પ્રધાનવાક્યાર્થાનુગુણ્યેન પ્રવર્તમાનઃ ખકણ્ઠેનાભિધાનં મન્મથમાહાત્મ્યાવસ્થવિશેષાણાં નિષેધતિ, ન પુનરર્થસામર્થ્યાવસેયમપિ ।
અતશ્ચ સમુદ્રામ્ભસઃ કુમ્ભૈર્પ્તાતુમશક્યત્વમસ્મદર્થકર્તૃકં સ્વકણ્ઠેનાભિહિતં યત્તત્સાદૃશ્યેનાવસિતે સંવિજ્ઞાનપદશૂન્યે સ્મરમાહાત્મ્યાવસ્થાવિશેષાણામાનન્ત્યલક્ષણે વિશેષે વાક્યસ્ય પર્યવસાનં તેનાયમિષ્ટમર્થં પ્રતિષેધવ્યાજેન વિશેષે ઽવસ્થાપયતિ તસ્માદાક્ષેપઃ ।
અત્ર ચ ઽઅહો સ્મરસ્ય માહાત્મ્યં યદ્રુદ્રે ઽપિ દશેદૃશીઽઇત્યેતચ્છબ્દવ્યાપારસહાયેનઽઇયદાસ્તામ્ઽઇતિ નિષેધેનૈવ સ્વકણ્ઠેનાનુપાત્તાનામપિ મન્મથમાહાત્મ્યાવસ્થાવિશેષાણાં વક્ષ્યમાણતયા સૂચનમ્ ।
તેષાં ચ તથા સૂચિતાનાં નિષેધવ્યાજેન સંવિજ્ઞાનપદશૂન્યાનન્ત્યભેદપ્રતિપાદનમ્ ।
અતો વક્ષ્યમાણવિષયતા આક્ષેપસ્ય ।
ઉક્તવિષયસ્ય તુ તસ્યોદાહરણમ્---
ઇતિ ચિન્તયતસ્તસ્ય ચિત્રં ચિન્તાવધિર્ન યત્ ।
ક્વ વા કામવિકલ્પાનામન્તઃ કાલસ્ય ચેક્ષિતઃ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*2 ॥
અત્ર ચિત્રત્વસ્યોક્તસ્યોક્તિઃ ક્વ વેતિ પ્રસિદ્ધત્વાદાક્ષિપ્યતે ।
પૂર્વત્ર ખલુ વિરુદ્ધત્વમાક્ષેપનિબન્ધનમુક્તમ્, ઇહ તુ પ્રસિદ્ધત્વમ્ ।
દ્વાભ્યામેવ ચ પ્રકારાભ્યામાક્ષેપો ભવતિ વિરુદ્ધત્વેન પ્રસિદ્ધત્વેન ચ ।
ઉક્તંચ---"વસ્તુ પ્રસિદ્ધમિતિ યદ્વિરુદ્ધમિતિ વાસ્ય વચનમાક્ષિપ્ય ।
અન્યત્તથાત્વસિદ્ય્ધૈ યત્ર બ્રૂયાત્સ આક્ષેપઃ"ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધત્વં ચાત્ર સમર્થયિતું કાલસાદૃશ્યસમુક્તમ્ ।
યથા કાલસ્યાન્તો નેક્ષ્યતે તદ્વત્ કામવિકલ્પાનામ્ ।
અતો નૈવાત્ર ચત્રત્વમ્ ।
અન્યત્રાપ્યસ્ય રૂપસ્ય પરિદૃષ્ટત્વાદિતિ ।
કાલતુલ્યતયા ચાત્ર કામવિકલ્પાનામાનન્ત્યાત્મકો વિસેષઃ સંવિજ્ઞાનપદશૂન્યો ઽભિધિત્સિતઃ ।
તસ્ય ચ ચિત્રતયા સામાન્યેન પૂર્વમુપક્રાન્તસ્યાધુના નિષેધવશેન સંવિજ્ઞાનપદશૂન્યેન વિવક્ષિતેન રૂપેણ વાક્યાર્થીંભૂતત્વાન્નિષેધસ્ય પૂર્વવદવાન્તરવાક્યાર્થતા ।
તેન ક્વવેત્યયં નિષેધ ઇવ નતુ નિષેધ એવ ।
તેનાત્રોક્ત વિષયતા આક્ષેપસ્ય ।
તદાહુઃ----
શબ્દસ્પૃષ્ટે ઽથવાપ્યાર્થે વક્તુમિષ્ટે નિષિદ્ધતા ।
તદઙ્ગં તદ્વિરોધેન યત્રાક્ષેપો ભવેદસૌ ॥
ઇતિ ।
શબ્દેન સ્પૃશ્યતે (સ્પૃષ્ટે?) વક્તુમિષ્ટે ઉક્તવિષયે આક્ષેપે ।
વક્ષ્યમાણવિષયે તુ વિવક્ષિતસ્ય આર્થતા ।
શબ્દાન્તરવ્યાપારસહાયનિષેધમુખેન
તસ્યોપસ્થાપ્યમાનત્વાત્ ।
યશ્ચાત્રોભયત્રાપિ નિષેધઃ ક્રિયતે સ વિવક્ષિતાર્થવિરોધાત્સ્વતાત્પર્યં ત્યક્ત્વા વિવક્ષિતમેવાર્થં સંકુર્વંસ્તદઙ્ગતાં પ્રતિપદ્યતે ।
અતો ઽત્ર દ્વિવિધ આક્ષેપો ભવતીત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરન્યાસઃ ।
સમર્થકસ્ય પૂર્વં યદ્વચો ઽન્યસ્ય ચ પૃષ્ઠતઃ ।
વિપર્યયેણ વા યત્સ્યાદ્ધિશબ્દોક્ત્યાન્યથાપિ વા

જ્ઞેયઃ સોર્ઽથાન્તરનયાસઃ
યત્ર સમર્થ્યસમર્થકભાવઃ સોર્ઽથાન્તરન્યાસઃ ।
તત્ર હિ સમર્થકસ્ય સમર્થકતાવગતિહેતું વ્યાપ્તિં પક્ષધર્મત્વં ચાનુપન્યસ્યાર્થાન્તરસ્યેવોપન્યાસઃ ક્રિયતે ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મત્વયોઃ સ્વશબ્દેનાનુપાત્તયોરપિ ગર્ભીકૃતત્વાત્ ।
અતો ઽસાવર્થાન્તરન્યાસઃ ।
સ ચ ચતુર્વિધઃ ।
તત્ર સમર્થકે પૂર્વમભિહિતે સમર્થ્યસ્ય યત્ર પશ્ચાદભિધાનં તત્ર દ્વૌ પ્રકારૌ ભવતઃ ।
હિશબ્દાભિવ્યક્તત્વં સમર્થ્યસમર્થકભાવસ્યૈવકઃ પ્રકારઃ ।
તદુક્તં "સમર્થકસ્ય પૂર્વં યદ્વચો ઽન્યસ્ય ચ પૃષ્ઠતઃ" ।
ઇતિ, "હિશબ્દોક્ત્યે"તિ ચ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
તન્નાસ્તિ યન્ન કુરુતે લોકો હ્યુત્પન્નકાર્યિકઃ ।
એષ શર્વો ઽપિ ભગવાન્ બટૂભૂય સ્મ વર્તતે ॥ ઉક્સ્સ્_2.*3 ॥
બટૂભૂય અચિરકૃતોપનયનત્વમાપદ્ય ।
અત્ર શર્વસ્ય સર્વલોકાતિશાયિનો બટૂભાવેન વૃત્તિમનુપપદ્યમાનતયાશઙ્ક્ય તત્સમર્થનાય સમર્થકં પૂર્વમેવોપન્યસ્તં "તન્નાસ્તિ યન્ન કુરુતે"ઇતિ ।
અત્યન્તકાર્યિકત્વાદનુચિતમપિ રૂપમનુભૂતવાન્ ।
શર્વસ્તદન્યૈવંવિધપુરુષવદિતિ ।
અત્ર ચ હિશબ્દેનાભિવ્યક્તઃ સમર્થ્યસમર્થકભાવઃ ।
યત્ર પૂર્વેણૈવ ક્રમેણ સમર્થ્યસમર્થકયોરુપન્યાસે હિશબ્દશ્ચાર્થસામર્થ્યવસેયાર્થત્વાન્ન પ્રયુજ્યતે તત્ર દ્વિતીયોર્ઽથાન્તરન્યાસભેદો ભવતિ ।
તદુક્તં "અન્યથાપિ ચ"ઇતિ ।
હિશબ્દોક્તિમન્તરેણાપીત્યર્થઃ ।
તસ્યોદાહરણ્---
પ્રચ્છન્ના શસ્યતે વૃત્તિઃ સ્ત્રીણાં ભાવપરીક્ષણે ।
પ્રતસ્થે ધૂર્જટિરતસ્તનું સ્વીકૃત્ય બાટવીમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*4 ॥
ભાવઃ આશયઃ ।
બાટવીં બ્રહ્મચારિસંબન્ધિનીમ્ ।
અત્ર ધૂર્જટેર્બટુવેષાલમ્બનેન પ્રચ્છન્ના શસ્યતે વૃત્તિઃ"ઇત્યાદિના ।
યોષિદાશયપરીક્ષણપ્રવૃત્તત્વાદ્ધૂર્જટિઃ પ્રચ્છન્નાં વૃત્તિમાશ્રિતવાનિતિ ।
હિશબ્દશ્ચાત્રાતઃશબ્દસામર્થ્યેન યસ્માદિત્યસ્યાર્થસ્યાવગતત્વાન્નોપાત્તઃ ।
એવમેતૌ સમર્થકપૂર્વોપન્યાસાવર્થાન્તરન્યાસૌ દ્વાવેવોક્તૌ ।
યત્રાપિ ચૈતદ્વિપર્યયેણ સામર્થ્યસ્ય પૂર્વમુપન્યાસઃ પશ્ચાત્સમર્થકસ્ય, તત્રાપિ સમર્થ્યસમર્થકભાવે હિશબ્દાવગતેર્ઽથાક્ષિપ્તે ચ સતિ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
તદુક્તં ઽવિપર્યયેણ વા યત્સ્યાદ્ધિશબ્દોક્ત્યાન્યથાપિ વાઽઇતિ ।
પૂર્વસ્યોદાહરણમ્----
હરો ઽથ ધ્યાનમાતસ્થૌ સંસ્થાપ્યાત્માનમાત્મના ।
વિસંવદેદ્ધિ પ્રત્યક્ષં નિર્ધ્યાતં ધ્યાનતો ન તુ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*5 ॥
અત્ર હરસ્ય વ્યવહિતાદ્યર્થવિષયત્વેનાપ્રતિહતબાહ્યેન્દ્રિયવૃત્તિત્વાત્ સતિ બાહ્યેન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષસંભવે ધ્યાનાશ્રયણમયુક્તત્વેન સંભાવ્યં તત્સમર્થનાયોક્તં ઽવિસંવદેદ્ધિ પ્રત્યક્ષમ્ઽઇત્યાદિ ।
અત્યન્તાવિસંવાદકોપલબ્ધ્યુપાયાર્થિત્વાદ્ય્ધાનમાસ્થિતવાન્ હર ઇતિ ।
હિશબ્દાનભિવ્યક્તે તુ સમર્થ્યસમર્થકભાવે યત્ર સમર્થ્યસ્ય પૂર્વમુપન્યાસસ્તત્રોદાહરણમ્----
અપશ્યચ્ચાતિકષ્ટાનિ તપ્યમાનાં તપાંસ્યુમામ્ ।
અસંભાવ્યપતીચ્છાનાં કન્યાનાં કા પરા ગતિઃ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*6 ॥
બહૂનામભિમતવરપ્રાપ્ત્યુપાયાનાં પ્રાર્થનાદીનાં સંભવે કસ્માદ્ભગવતી તપસા શરીરમાયાસિતવતીત્યાશઙ્ક્ય તત્સમર્થનાયાભિહિતં ઽઅસંભાવ્યપતીચ્છનામ્ઽઇતિ ।
દુઃપ્રાપભર્ત્રભિલાષિત્વાત્તપઃ સમાશ્રિતવતી ।
તપાંસિ ભગવતીં ખેદયન્તિ ।
તાનિ પુનઃ સા તથાવિધાન્યુપાર્જયતિ ।
અતસ્તપસ્તપ્યતે તપસ્તપઃકર્મકસ્યૈવેતિ કર્તુઃ કર્મવદ્ભાવઃ ।
એવમેવ ચતુર્વિધોર્ઽથાન્તરન્યાસો ઽભિહિતઃ ।
નનુ યદિ સમર્થ્યસમર્થકભાવે સત્યર્થાન્તરન્યાસો ભવતિ ।
એવંસત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસાદૃષ્ટાન્તયોરપિ સમર્થ્યસમર્થકભાવસદ્ભાવાદર્થાન્તરન્યાસતાપ્રસઙ્ગઃ ।
તથાહિ ।
"પ્રીણિતપ્રણયિ સ્વાદુ કાલે પરિણતં( ચ યત્) વિના પુરુષકારેમ ફલં પશ્યત શાખિનામ્"ઇત્યાસ્યામપ્રસ્તુતપ્રંશસાયાં વિશેષાત્સામાન્યસ્ય પ્રતિપત્તિર્યથા સેચનાદિકં પુરુષવ્યાપારમન્તરેણ વનશાખિનાં વિવિધગુણોપેતસ્ય ફલસ્ય પ્રસૂતિર્દૈવપ્રધાના એવમેતત્સર્વં જગતિ દૈવપ્રધાનમિતિ ।
અત્ર ચ સમર્થ્યસમર્થકભાવો વિદ્યતે ।
સર્વં જગચ્ચેષ્ટિતં દૈવપ્રધાનં પુરુષકારાન્વયવ્યતિરેકાનનુવિધાયિત્વાદ્વનશાખિફલવદિતિ ।
તતશ્ચ
તત્રાપ્યર્થાન્તરન્યાસત્વપ્રસઙ્ગાદલક્ષ્યવ્યાપ્તિર્લક્ષણદોષઃ ।
દૃષ્ટાન્તે ઽપિ ચ (સમર્થ્ય) સમર્થકભાવો વિદ્યતે ।
તથાહિ "ત્વયિ દૃષ્ટ એવ તસ્યા નિર્વાતિ મનો મનોભવજ્વલિતમ્ ।
આલોકે હિ સિતાંશોર્વિકસતિ કુમુદં કુમુદ્વત્યાઃ" ॥
ઇત્યત્ર યથા ચન્દ્રગુણપક્ષપાતિત્વેન કુમુદિન્યાશ્ચન્દ્રાલોકે કુમુદં વિકસતિ, તદ્વદ્ગુણપક્ષપાતિત્વાત્ત્સ્યાસ્ત્વદ્દર્શને મનો મન્મથાગ્નિપ્રજ્વલિતમુપશામ્યતીતિ સમર્થ્યસમર્થકભાવો ઽવગમ્યતે ।
તેન દૃષ્ટાન્તે ઽપ્યર્થાન્તરન્યાસતાપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ----
પ્રકૃતાર્થસમર્થનાત્ ।
અપ્રસ્તુતપરશંસાયા દૃષ્ટાન્તાચ્ચ પૃથક્સ્થિતઃ

સત્યમપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાં દૃષ્ટાન્તે ચ સમર્થ્યસમર્થકભાવો ઽવગામ્યતે ।
ન તુ તત્રાર્થાન્તરન્યાસવત્સમર્થ્યસમર્થકભાવસ્ય સંભવઃ ।
અર્થાન્તરન્યાસે હિ સર્થ્યસ્ય યથાયોગં પૂર્વોત્તરકાલભાવિત્વેન સ્વકણ્ઠેનોપાત્ત્સય સમર્થનમ્, અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાં ત્પપ્રકૃતસામર્થ્યેન પ્રકૃતમાક્ષિપ્યતે, ન તુ સ્વકણ્ઠેનોપાદીયતે, યથા પૂર્વોપવર્ણિતે ઉદાહરણે ।
તત્ર હિ વનશાખિનાં ફલદર્શનેનાપ્રકૃતેન દૈવપ્રધાનેન સમગ્રજગદ્ગોચરં દૈવપ્રાધાન્યં પ્રકૃતમાક્ષિપ્યતે, ન તુ તસ્યાર્થાન્તરન્યાસવત્સ્વકણ્ઠેનોપાદાનમ્ ।
અતશ્ચ તત્ર સત્યપિ સમર્થ્યસમર્થકભાવે શબ્દોપક્રાન્તપ્રકૃતાર્થનિષ્ઠત્વાભાવાન્નાર્થાન્તરન્યાસત્વમ્ ।
દૃષ્ટાન્તે ઽપિચ દ્વયોરપિ સમર્થ્યસમર્થકયોઃ સ્વકણ્ઠેનોપાત્તત્વાત્સત્યપિ સ્વકણ્ઠોપાત્તપ્રકૃતાર્થનિષ્ઠત્વે દૃષ્ટાન્તસ્ય સમર્થ્યસમર્થકભાવપુરઃસરીકારેણ પ્રવર્તમાનત્વાન્ન ભવત્યર્યાન્તરન્યાસત્વમ્ ।
ન ખલુ તસ્ય સમર્થ્યસમર્થકભાવપુરઃસરકારેણ પ્રવૃત્તિઃ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવમાત્રસ્ય શબ્દસ્પૃષ્ટત્વાત્ ।
અર્થાદ્ધિ તત્ર સમર્થ્યસમર્થકભાવાવસાયઃ ।
અર્થાન્તરન્યાસે તુ સમર્થ્યસમર્થકભાવેનૈવોપક્રમઃ ।
તેન યત્ર સમર્થ્યસમર્થકભાવોપક્રમમર્થાન્તરોપાદાનં તત્રાર્થાન્તરન્યાસત્વાદ્દૃષ્ટાન્તસ્યાર્થાન્તરન્યાસતાપ્રસઙ્ગો ન ભવતિ ।
તદિદમુક્તં ઽપ્રકૃતાર્થસમર્થનાદિઽતિ ।
અત્ર પ્રકૃતશબ્દઃ સ્વકણ્ઠોપાત્તપ્રકૃતાર્થનિષ્ઠો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સમર્થનં ચાત્રોપક્રમાવસ્થાવર્ત્ત્યુપાત્તમ્ ॥
વ્યતિરેકઃ---
વિશેષોપાદાનં યત્સ્યાદુપમાનોપમેયયોઃ ।
નિમિત્તાદૃષ્ટિદૃષ્ટિભ્યાં વ્યતિરેકો દ્વિધી તુ સઃ

ઉપમાનોપમેયયોઃ પરસ્પરં યત્ર વિશેષઃ ખ્યાપ્યતે સ વ્યતિરેકઃ ।
તત્ર હ્યુપમાનાદુપમેયસ્યોપમેયાદુપમાનસ્ય વા કેનચિદ્વિશેષેણાતિરેક આધિક્યં તસ્માદ્ય્વતિરેકઃ ।
સ ચ દ્વિવિધઃ ।
તત્ર વિશેષખ્યાપનનિમિત્તસ્યાર્થસામર્થ્યાદાક્ષેપાદેકઃ પ્રકારઃ ।
અપરસ્તુ તસ્ય સ્વશબ્દેન પ્રતિપાદનાત્ ।
તદુક્તં ઽનિમિત્તાદૃષ્ટિદૃષ્ટિભ્યાં દ્વિધાઽઇતિ ।
એતાવપિ ચ ભેદૌ પ્રત્યેકં દ્વિવિધૌ ।
ક્વચિદ્ધિ અર્થસામાર્થ્યાત્પ્રતીયમાને ઉપમાનોપમેયભાવે પૂર્વોક્તેન પ્રકારદ્વયેન વ્યતિરેકઃ ખ્યાપ્યતે, ક્વચિત્તુ ઇવાદિભિરુપાતૈઃ ।
તત્રાર્થસામર્થ્યેન યત્રોપમાનોપમેયભાવો ઽવગમ્યતે તત્ર પૂર્વસ્મિન્પ્રકારદ્વયે પૂર્વભેદસ્યોદાહરણમ્----
સા ગૌરીશિખરં ગત્વા દદર્શોમાં તપઃકૃશામ્ ।
રાહુપીતપ્રભસ્યેન્દોર્જયન્તીં દૂરતસ્તનુમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*7 ॥
રાહુણા પીતા દ્રવદ્રવ્યસ્યોદકાદેઃ સ્વગલબિલાન્તર્ભાવનં યત્તદ્વદાત્માભ્યન્તરીકૃતા પ્રભા યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
અત્ર
રાહુણા પીતા દ્રવદ્રવ્યસ્યોદકાદેઃ સ્વગલબિલાન્તર્ભાવનં યત્તદ્વદાત્માભ્યન્તરીકૃતા પ્રભા યસ્ય ત તથોક્તઃ ।
અત્ર રાહુપીતપ્રભત્વવિશિષ્ટસ્યેન્દોસ્તનુરુપમાનં, તપઃકૃશા પાર્વત્યુપમેયા, અનયોઃ સાધારણો ધર્મઃ સ્વભાવતઃ સૌન્દર્યે સતિ નિમિત્તવશાદ્વિચ્છાયત્વમ્ ।
તચ્ચ સ્વકણ્ઠેનાનુપાત્તમપિ પદાર્થસ્વરૂપપર્યાલોચનયા લભ્યતે ।
એવમિવાદ્યભાવે ઽપ્યુપમાનોપમેયભાવસ્યાત્ર સામર્થ્યાત્પ્રતિપત્તિર્જયન્તીમિતિ ચ ઉપમાનાદુપમેયસ્ય વિશેષઃ ખ્યાપિતઃ ।
તસ્ય ચ વિશેષસ્ય ખ્યાપ્યમાનસ્ય નિમિત્તમત્ર ન સ્વકણ્ઠેનોપાત્તં, અર્થસામર્થ્યાત્તુ તદવગમ્યતે ।
રાહુરિન્દુપ્રભાપાને તથા ન સમર્થઃ યથા તપઃસાતિશયત્વાત્પાર્વત્યાઃ ક્ષામત્વે ઇતિ રાહુતો ઽપિ તપઃસાતિશયત્વમુપમાનાદુપમેયસ્ય વિશેષનિમિત્તમત્રાવગમ્યતે ।
એવમયમનુપાત્તનિમિત્તો વ્યતિરેકઃ ।
ઉપાત્તનિમિત્તસ્તુ-----
પદ્મં ચ નિશિ નિઃશ્રીકં દિવાચન્દ્રં ચ નિષ્પ્રભમ્ ।
સ્ફુરચ્છાયેન સતતં મુખેનાધઃ પ્રકુર્વતીમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*8 ॥
મુખમુપમેયમ્ ।
પદ્મમિન્દુશ્ચોપમાનમ્ ।
તચ્ચાત્ર દ્વયં સ્વકણ્ઠસ્પૃષ્ટમ્ ।
તયોસ્તુ સાધારણો ધર્મઃ કાન્તિમત્તાદિરુપમાનોપમેયભાવશ્ચેત્યતદુભયં સામર્થ્યાદવગમ્યતે ।
ન ખલ્વત્ર વક્ષ્યમાણવ્યતિરેકવદુપમાનોપમેયભાવસ્ય દ્યોતકા ઇવાદય ઉપાત્તાઃ ।
અધઃપ્રકુર્વતીમિતિ ચોપમાનાદુપમેયસ્ય વિશેષઃ ખ્યાપિતઃ ।
તત્ર ચ નિમિત્તમુપાત્તમુપમાનોપમેયોભયાધારત્વેન ।
ઉપમાનયોસ્તાવત્પદ્મચન્દ્રયોર્નિશિ દિવા ચ યથાક્રમં નિઃશ્રીકત્વનિષ્પ્રભત્વે, ઉપમેયે તુ રાત્રિન્દિવં સ્ફુરચ્છાયતા ।
અતો વિશેષે નિમિત્તદર્શનેનાયં વ્યતિરેકઃ ।
તદેવં યત્રેવાદિનોપમાનોપમેયભાવો નાવદ્યોતિતસ્તત્ર દ્વિવિધો વ્યતિરેકો દર્શિતઃ ।
ઇવાદ્યુપાતે તૂપમાનોપમેયભાવે યો વ્યતિરેકસ્તમાહ----
યો વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તો યથેવાદિસમન્વિતઃ ।
વ્યતિરેકો ઽત્ર સો ઽપીષ્ટો વિશેષાપાદનાન્વયાત્

ઽયો વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તઽઇતિ ઽવિશેષાપાદનાન્વયાદઽતિ ચ વ્યતિરેકલક્ષણં યોજિતમ્ ।
વૈધર્મ્યં હ્યુપમેયધર્મસ્યોપમાને વિગમઃ ।
યથેવાદિસમન્વિત ઇત્યનેન યથેવાદ્યવદ્યોતિતત્વમુપમાનોપમેયભાવસ્યાહ ।
તસ્યોદાહરણમ્-----
શીર્ણપર્ણામ્બુવાતાશકષ્ટે ઽપિ તપસિ સ્થિતામ્ ।
સમુદ્વહન્તીં નાપૂર્વં ગર્વમન્યતપસ્વિવત્ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*9 ॥
શીર્ણપર્ણામ્બુવાતાનામાશો ભક્ષણમ્ ।
અત્રાન્યતપસ્વિન ઉપમાનં, ભગવત્યુપમેયા, સાધારણશ્ચ ધર્મઃ કષ્ટે તપસ્યવસ્થિતત્વાચ્ચેતસઃ સોલ્લાસતા ।
વતિશ્ચાત્ર ગર્વોદ્વહનનિબન્ધનં યત્તચ્ચેતસઃ સોલ્લાસત્વં તન્નિબન્ધનમુપમાનોપમેયભાવમવગમયતિ ।
ગર્વં ન સમુદ્વહન્તીમિત્યુપમાનાદુપમેયસ્ય વિશેષઃ પિરતિપાદિતઃ ।
અન્યે કિલ તપસ્વિનઃ સાતિશયતપોવશાત્સમુલ્લસિતચિત્તાઃ સન્તો ગર્વં સમુદ્વહન્તિ, ભગવતી ત્વત્યન્તમુપશાન્તચિત્તત્વાન્ન તથા ।
એવં ચાત્ર ગર્વોપક્રમાવસ્થાપેક્ષમુપમાનોપમેયયોઃ સાદૃશ્યં, તદનિર્વાહાત્તૂપમાનાદુપમેયસ્ય વ્યતિરેકઃ ।
અનિર્વાહે ચ નિમિત્તમત્ર સ્વકણ્ઠેનાનુપાત્તમપ્યર્થસામર્થ્યાદવગમ્યતે અત્યન્તોપશાન્તચિત્તત્વં નામ ।
એવમયં નિમિત્તાદર્શને બત્યુપાત્તોપમાનોપમેયભાવો વ્યતિરેક ઉદાહૃતઃ ।
નિમિત્તોપાદાને તુ તસ્યોદાહરણમુન્નેયમ્ ।
એવમેતે ચત્વારો વ્યતિરેકાઃ પ્રતિપાદિતાઃ ।
નિમિત્તદર્શનાદર્શનાભ્યાં યૌ વ્યતરેકૌ તયોઃ
પ્રત્યેકમુપમાનોપમેયભાવસ્ય ઇવાદ્યુપાદાનાનુપાદાનાભ્યાં દ્વિભેદત્વાત્ ।
એષામપિ ચતુર્ણાં વ્યતિરેકાણાં શ્લિષ્ટોક્તિયોગ્યશબ્દોપાદાને સતિ પુનરપરે પૂર્વોપક્રાન્તેનૈવ રૂપેણ ચત્વારો ભેદા ભવન્તિ ।
તદાહ-----
શ્લિષ્ટોક્તિયોગ્યશબ્દસ્ય પૃથક્પૃથગુદાહૃતૌ ।
વિશેષાપાદનં યત્સ્યાદ્ય્વતરેકઃ સ ચ સ્મૃતઃ

ઽએકપ્રયત્નોચ્ચાર્યાણામિઽત્યાદિવક્ષ્યમાણલક્ષણં શ્લિષ્ટમ્ ।
શ્લિષ્ટાલઙ્કારસમુચિતં યદુચ્ચારણં તત્સમુચિતસ્ય શબ્દસ્ય યદા તન્ત્રેણ સદૃશશબ્દાન્તરોપાદાનહેતુતયા વા પ્રયોગો ન ક્રિયતે અપિ તુ પૃથક્ પૃથગુચ્ચારણં, તદા વિશેષાપાદને સતિ વ્યતરેકો ભવતિ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
યા શૈશિરી શ્રીસ્તપસા માસેનૈકેન વિશ્રુતા ।
તપસા તાં સુદીર્ઘેણ દૂરાદ્વિદધતીમધઃ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*10 ॥
અત્ર શિશિરશોભા ઉપમાનં, ભગવતી ઉપમેયા, તયોશ્ચ સાધારણો ધર્મસ્તપોયુક્તત્વં નામ ।
એકત્ર તપા
માઘો માસઃ, અપરત્ર ત્વભ્યુદયહેતુઃ કૃચ્છ્રાચરણમ્ ।
ઇવાદયશ્ચાત્રાનુપાત્તા અપિ સામર્થ્યાદવગમ્યન્તે ।
વ્યતિરેકસ્તુ દૂરાદ્વિદધતીમધ ઇતિ ।
તસ્ય ચ નિમિત્તં માસૈક્યં દીર્ધત્વં ચ તપસોઃ ।
તચ્ચ યથાક્રમમુપમાનોપમેયગતત્વેનોપાત્તમ્ ।
તત્ર ચ વત્યાદિના અનુપાત્તે ઉપમાનોપમેયભાવે નિમિત્તદર્શનેન વ્યતિરેક ઉદાહૃતઃ ।
એવમનયા દિશાઅન્યદપિ શ્લિષ્ટોક્તિયોગ્યશબ્દનિબન્ધે સતિ વ્યતરેકસ્ય પૂર્વોક્તનયેન ભેદત્રયમુદાહાર્યમ્ ॥
વિભાવના-----
ક્રિયાયાઃ પ્રતિષેધે યા તત્ફલસ્ય વિભાવના ।
જ્ઞેયા વિભાવનૈવાસૌ સમાધૌ સુલભે સતિ

ઇહ યત્કિંચિજ્જ્ઞાયતે તત્સર્વં ક્રિયાફલમ્ ।
ક્રિયામુખેન કારણેભ્યઃ કાર્યોત્પત્તેઃ પ્રાતીતિકેન રૂપેણ પરિદૃશ્યમાનત્વાત્ સર્વેષાં ફલભૂતાનાં ક્રિયૈવાવ્યવહતં કારણમ્ યત્ર ચ ક્રિયા પ્રતિષિધ્યતે અથ ચ ક્રિયાફલસ્યોત્પત્તિરુપદિશ્યતે તત્ર વિભાવનાખ્યો ઽલંકારઃ ।
કારણવિગમે કિલકાર્યસ્ય તત્રોત્પત્તિરુપવર્ણ્યતે ।
અતો વિરુદ્ધાભાસા ભાવના ઉત્પાદના, તેન વિભાવના ।
નન્વેવં સતિ વ્યર્થદોષત્વપ્રસઙ્ગઃ ઽવિરુદ્ધાર્થં મતં વ્યર્થમ્ઽઇતિ અત આહ---સમાધૌ સુલભે સતીતિ ।
સમાધિઃ પરિહારઃ ।
યત્ર વિરોધસ્ય સુલભઃ પરહાર ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્-----
અઙ્ગલેખામકાશ્મીરસમાલમ્ભનપિઞ્ચરામ્ ।
અનલક્તકતામ્રાભામોષ્ઠમુદ્રાં ચ બિભ્રતીમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*11 ॥
અઙ્ગલેખા શરીરયષ્ટિઃ ।
કારમીરં કુઙ્કુમમ્ ।
યેયં પીતચ્છાયતા શરીરસ્ય સા નાયિકાનાં કુઙ્કુમસમાલમ્ભનલક્ષણક્રિયાકાર્યા પ્રાર્યણ પરિદૃશ્યતે, ભગવત્યાસ્તુ શરીરે પીતચ્છાયત્વં ન કુઙ્કુમસમાલમ્ભનેનોત્પાદિતમ્ ।
અતઃ કુઙ્કુમસમાલમ્ભનલક્ષણાયાઃ ક્રિયાયા વિગમે ફલસ્ય પીતચ્છાયત્વસ્યાત્રોપદેશઃ ।
પરિહારશ્ચાત્ર સ્વાભાવિકતયા તચ્છાયત્વમિતિ ।
તેનેયં વિભાવના ।
અનલક્તકતામ્રાક્ષામિત્યત્રાલક્તકકારણિકાયા રાગક્રિયાયા નિષેધે તત્ફલસ્ય લૌહિત્યસ્ય ઉત્પત્તિઃ સ્વાભાવિકી નિર્દિષ્ટા ।
અતો વિભાવના ।
અત્ર ચ કુઙ્કુમાદિસંપાદ્યેન પિઞ્ચરત્વાદિના ઉપમાનભૂતેન સ્વાભાવિકસ્ય પિઞ્જરત્વાદેરુપમેયભૂતસ્યાભેદાધ્યવસાયો ઽતિશયોક્ત્યા દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
સમાસોક્તિઃ----
પ્રકૃતાર્થેન વાક્યેન તત્સમાનૈર્વિશેષણૈઃ ।
અપ્રસ્તુતાર્થકથનં સમાસોક્તિરુદાહૃતા

યત્ર પ્રસ્તુતાર્થનિષ્ઠં વાક્યં તત્સમાનૈર્વિશેષણૈસ્તેનાપ્રકૃતેનાર્થેન તુલ્યાનિ યાનિ વિશેષણાનિ તદ્દ્વારેણ સાદૃશ્યવશાદપ્રસ્તુતમર્થમુપમાનભૂતં કથયતિ, સા સંક્ષેપેણોપમાનોપમેયલક્ષણાર્થદ્વતયાભિધાનાત્સમાસોક્તિઃ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્----
દન્તપ્રભાસુમનસં પાણિપલ્લવશોભિનીમ્ ।
તન્વીં વનગતાં લીનજટાષટ્ચરણાવલિમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_2.*12 ॥
અત્ર દન્તપ્રભાપાણિજટા ભગવતીવિશેષણભૂતા યથાક્રમં લતાગતસુમનઃપલ્લવષટ્ચરણરૂપેણ આરોપેણ વ્યા(પ્તાઃ) (?) તદ્ભાવમાપદ્યન્તે ।
તનુત્વં તુ ભગવતીલતયોઃ સાધારણો ધર્મઃ ।
વનશબ્દેન ચ રૂપકપ્રતિભોત્પત્તિહેતુના શ્લેષેણ ભગવતીતપશ્ચર્યાધારભૂતમુદકં લતાધારેણ કાનનેન રૂપ્યતે ।
અત એતાન્યત્ર પ્રકૃતાયા ભગવત્યા અપ્રકૃતયા લતયા સમાનાનિ વિશેષણાનિ ।
તત્સામર્થ્યેન ચ પ્રકૃતયા ભગવત્યા ઉપમેયભૂતયા લતા ઉપમાનત્વેનાક્ષિપ્યતે ।
તેનેયં સમાસોક્તિઃ ।
અતિશયોક્તિઃ---
નિમિત્તતો યત્તુ વયો લોકાતિક્રાન્તગોચરમ્ ।
મન્યન્તે ઽતશયોક્તિં તામલંકારતયા બુધાઃ

ભેદે ઽનન્યત્વમન્યત્ર નાનાત્વં યત્ર બધ્યતે ।
તથા સંભાવ્યમાનાર્થનિબન્ધે ઽતિશયોક્તિગીઃ

કાર્યકારણયોર્યત્ર પૌર્વાપર્યવિપર્યયાત્ ।
આશુભાવં સમાલમ્બ્ય બધ્યતે સો ઽપિ પૂર્વવત્