Kāvyālaṃkāra · Chapter 5

atha pratijñāhetvādi hīnaṃ duṣṭaṃ ca varṇyate
samāsena yathānyāyaṃ tanmātrārthapratītaye //

prāyeṇa durbodhatayā śāstrād bibhatyamedhasaḥ
tadupacchandanāyaiṣa hetunyāyalavoccayaḥ //

svādukāvyarasonmiśraṃ śāstramapyupayuñjate
prathamālīḍhamadhavaḥ pibanti kaṭu bheṣajam //

na sa śabdo na tadvācyaṃ na sa nyāyo na sā kalā
jāyate yanna kāvyāṅgam aho bhāro mahān kaveḥ //

sattvādayaḥ pramāṇābhyāṃ pratyakṣamanumā ca te
asādhāraṇasāmānya viṣayatvaṃ tayoḥ kila //

pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ tato 'rthāditi kecana
kalpanāṃ nāmajātyādi yojanāṃ pratijānate //

samāropaḥ kilaitāvān sadarthālambanaṃ ca tat
jātyādyapohe vṛttiḥ kva kva viśeṣaḥ kutaśca saḥ //

tadapoheṣu ca tathā siddhā sā buddhigocarā
avastukaṃ cedvitathaṃ pratyakṣaṃ tattvavṛtti hi //

grāhyagrāhakabhedena vijñānāṃśo mato yadi
vijñānamātrasādṛśyād viśeṣo 'sya vikalpanā //

arthādeveti rūpādes tata eveti nānyataḥ
anyathā ghaṭavijñānam anyena vyapadiśyate //

trirūpālliṅgato jñānam anumānaṃ ca kecana
tadvido nāntarīyārtha darśanaṃ cāpare viduḥ //

vivādāspadadharmeṇa dharmī kṛtaviśeṣaṇaḥ
pakṣastasya ca nirdeśaḥ pratijñetyabhidhīyate //

tadarthahetusiddhānta sarvāgamavirodhinī
prasiddhadharmā pratyakṣa bādhinī ceti duṣyati //

tayaiva hi tadarthasya virodhakaraṇaṃ yathā
yatirmama pitā bālyāt sūnuryasyāhamaurasaḥ //

astyātmā prakṛtirveti jñeyā hetvapavādinī
dharmiṇo 'syāprasiddhatvāt taddharmo 'pi na setsyati //

śāśvato 'śāśvato veti prasiddhe dharmiṇi dhvanau
jāyate bhedaviṣayo vivādo vādinormithaḥ //

svasiddhāntavirodhitvād vijñeyā tadvirodhinī
kaṇabhakṣo yathā śabdam ācakṣītāvinaśvaram //

sarvaśāstraviruddhatvāt sarvāgamavirodhinī
yathā śucistanustrīṇi pramāṇāni na santi vā //

ākumāramasandigdha dharmāhitaviśeṣaṇā
prasiddhadharmeti matā śrotragrāhyo dhvaniryathā //

pratyakṣabādhinī tena pramāṇenaiva bādhyate
yathā śīto 'nalo nāsti rūpamuṣṇaḥ kṣapākaraḥ //

san dvayoḥ sadṛśe siddho vyāvṛttastadvipakṣataḥ
hetustrilakṣaṇo jñeyo hetvābhāso viparyayāt //

san dvayoriti yaḥ siddhaḥ svapakṣaparapakṣayoḥ
abhinnalakṣaṇaḥ pakṣaḥ phalabhedādayaṃ dvidhā //

parapakṣānupādāne tadvṛtteścānudāhṛtau
kathamanyatarāsiddha hetvābhāsavyavasthitiḥ //

sādhyadharmānugamataḥ sadṛśastatra yaśca san
anyo 'pyasāveka iva sāmānyādupacaryate //

vipakṣastadvisadṛśo vyāvṛttastatra yo hyasan
iti dvayaikānugati vyāvṛttī lakṣmasādhutā //

sādhyasādhanadharmābhyāṃ siddho dṛṣṭānta ucyate
tadviparyayato vāpi tadābhastadavṛttitaḥ //

sādhyena liṅgānugatis tadabhāve ca nāstitā
khyāpyate yena dṛṣṭāntaḥ sa kilānyairdvidhocyate //

dūṣaṇaṃ nyūnatādyuktir nyūnaṃ hetvādinātha vā
tanmūlatvātkathāyāśca nyūnaṃ neṣṭaṃ pratijñayā //

jātayo dūṣaṇābhāsās tāḥ sādharmyasamādayaḥ
tāsāṃ prapañco bahudhā bhūyastvādiha noditaḥ //

aparaṃ vakṣyate nyāya lakṣaṇaṃ kāvyasaṃśrayam
idaṃ tu śāstragarbheṣu kāvyeṣvabhihitaṃ yathā //

atha nityāvinābhāvi dṛṣṭaṃ jagati kāraṇam
kāraṇaṃ cenna tannityaṃ nityaṃ cetkāraṇaṃ na tat //

lakṣma prayogadoṣāṇāṃ bhedenānena vartmanā
sandhādisādhanāsiddhyai śāstreṣūditamanyathā //

tajjñaiḥ kāvyaprayogeṣu tatprāduṣkṛtamanyathā
tatra lokāśrayaṃ kāvyam āgamāstattvadarśinaḥ //

asisaṃkāśamākāśaṃ śabdo dūrānupātyayam
sadaiva vāri sindhūnām aho sthemā mahārciṣaḥ //

rūpādīnāṃ yathā dravyam āśrayo naśyatīti ca
iṣṭakāryābhyupagamaṃ pratijñāṃ pratijānate //

dharmārthakāmakopānāṃ saṃśrayāt sā caturvidhā
jarāmeṣa bibharmīti pratijñāya pituryathā
tathaiva puruṇābhāri sā syāddharmanibandhanī //

upalapsye svayaṃ sītām iti bhartṛnideśataḥ
hanumatā pratijñāya sā jñātetyarthasaṃśrayā //

āhariṣyāmyamūmadya mahāsenātmajāmiti
kṛtvā pratijñāṃ vatsena hṛteti madanāśrayā //

bhrāturbhrātṛvyamunmathya pāsyāmyasyāsṛgāhave
pratijñāya yathā bhīmas taccakārāvaśo ruṣā //

kāryo 'nyatra pratijñāyāḥ prayogo na kathaṃ cana
parityāgaśca kartavyo nāsāṃ catasṛṇāmapi //

prāyopaveśāya yathā pratijñāya suyodhanaḥ
rājyāya punaruttasthāv iti dharmavirodhinī //

āhūto na nivarte 'haṃ dyūtāyeti yudhiṣṭhiraḥ
kṛtvā sandhāṃ śakuninā didevetyarthabādhinī //

adyārabhya nivatsyāmi munivadvacanāditi
pituḥ priyāya yāṃ bhīṣmaś cakre sā kāmabādhinī //

atyājayadyathā rāmaḥ sarvakṣatravadhāśrayām
jāmadagnyaṃ yudhā jitvā sā jñeyā kopabādhinī //

athābhyupagamaprāptiḥ sandhābhyupagamādvinā
anuktamapi yatrārthād abhyupaiti yathocyate //

kimindriyadviṣā jñeyaṃ ko nirākriyate 'ribhiḥ
ko vā gatvaramarthibhyo na yacchati dhanaṃ laghu //

kimityayaṃ tu yaḥ kṣepaḥ saukaryaṃ darśayatyasau
hetustrilakṣmaiva mataḥ kāvyeṣvapi sumedhasām //

anvayavyatirekau hi kevalāvarthasiddhaye
yathābhito vanābhogam etadasti mahat saraḥ
kūjanātkurarīṇāṃ ca kamalānāṃ ca saurabhāt //

anyadharmo 'pi tatsiddhiṃ sambandhena karotyayam
dhūmādabhraṃkaṣātsāgneḥ pradeśasyānumāmiva //

apṛthakkṛtasādhyo 'pi hetuścātra pratīyate
anvayavyatirekābhyāṃ vinaivārthagatiryathā //

dīpradīpā niśā jajñe vyapavṛttadivākarā
hetuḥ pradīpradīpatvam apavṛttau raveriha //

tasyāpi sudhiyāmiṣṭā doṣāḥ prāguditāstrayaḥ
ajñānasaṃśayajñāna viparyayakṛto yathā //

kāśā haranti hṛdayam amī kusumasaurabhāt
apāmabhyarṇavartitvād ete jñeyāḥ śarārayaḥ //

asau śuklāntanetratvāc cakora iti gṛhyatām
tulyajātāvadṛṣṭatvāt sādhayatacakoratām //

uktasyārthasya dṛṣṭāntaḥ pratibimbanidarśanam
nanūpamānumaivāstu na hetvanabhidhānataḥ //

sādhyasādhanayoruktir uktādanyatra neṣyate
mukhaṃ padmamivetyatra kiṃ sādhyaṃ kiṃ ca sādhanam //

iti prayogasya yathā kalāvapi bhavāniha
śreyān vṛddhānuśiṣṭatvāt pūrve kṛtayuge yathā //

yatra dṛṣṭāntamātreṇa vyajyete sādhyasādhane
tamāhuḥ śuddhadṛṣṭāntaṃ tanmātrāviṣkṛteryathā //

bharatastvaṃ dilīpastvaṃ tvamevailaḥ purūravāḥ
tvameva vīra pradyumnas tvameva naravāhanaḥ //

kathamekapadenaiva vyajerannasya te guṇāḥ
iti prayuñjate santaḥ kecidvistarabhīravaḥ //

padamekaṃ varaṃ sādhu nārvācīnanibandhanam
vaiparītyādviparyāsaṃ kīrterapi karoti tat //

ahṛdyamasunirbhedaṃ rasavattve 'pyapeśalam
kāvyaṃ kapitthamāmaṃ yat keṣāṃcittādṛśaṃ yathā //

prajājanaśreṣṭhavariṣṭhabhūbhṛc chirorcitāṃghreḥ pṛthukīrtidhiṣṇya
ahighnapadmasya jalāridhāmnas tavaiva nānyasya sutasya vṛttam //

aṃśumadbhiśca maṇibhiḥ phalanimnaiśca śākhibhiḥ
phullaiśca kusumairanye vāco 'laṃkurvate yathā //

śubhamarakatapadmarāgacitre saphalasapallavabhūricāruvṛkṣe
bahukusumavibhūṣite sa tasthau suramunisiddhayute sumerupṛṣṭhe //

tadebhiraṅgairbhūṣyante bhūṣaṇopavanasrajaḥ
vācāṃ vakrārthaśabdoktir alaṃkārāya kalpate //

viruddhapadamasvarthaṃ bahupūraṇamākulam
kurvanti kāvyamapare vyāyatābhīpsayā yathā //

elātakkolanāgasphuṭabakulalatācandanaspandanāḍhyo muktākarpūracakrāgarukamanaśilāsthāsakavyāptatīraḥ
śaṅkhavrātākulo 'ntastimimakarakulākīrṇavīcīpratāno dadhre yasyāmburāśiḥ śaśikumudasudhākṣīraśuddhāṃ sukīrtim //

iti nigaditāstāstā vācāmalaṅkṛtayo mayā bahuvidhakṛtīrdṛṣṭvānyeṣāṃ svayaṃ paritarkya ca
prathitavacasaḥ santo 'bhijñāḥ pramāṇamihāpare gurutaradhiyāmasvārādhaṃ mano 'kṛtabuddhibhiḥ //