Kāvyālaṃkāra · Chapter 4

apārthaṃ vyarthamekārthaṃ sasaṃśayamapakramam
śabdahīnaṃ yatibhraṣṭaṃ bhinnavṛttaṃ visandhi ca //

deśakālakalāloka nyāyāgamavirodhi ca
pratijñāhetudṛṣṭānta hīnaṃ duṣṭaṃ ca neṣyate //

apārthamityapetārthaṃ sa cārthaḥ padavākyayoḥ
arthavān varṇasaṃghātaḥ suptiṅantaṃ padaṃ punaḥ //

padānāmeva saṃghātaḥ sāpekṣāṇāṃ parasparam
nirākāṅkṣaṃ ca tadvākyam ekavastunibandhanam //

kramavṛttiṣu varṇeṣu saṃghātādi na yujyate
buddhau tu sambhavatyetad anyatve 'pi pratikṣaṇam //

dhīrantyaśabdaviṣayā vṛttavarṇāhitasmṛtiḥ
vākyamityāhurapare na śabdāḥ kṣaṇanaśvarāḥ //

atrāpi bahu vaktavyaṃ jāyate tattu noditam
gurubhiḥ kiṃ vivādena yathāprakṛtamucyate //

samudāyārthaśūnyaṃ yat tadapārthakamiṣyate
dāḍimāni daśāpūpāḥ ṣaḍityādi yathoditam //

viruddhārthaṃ mataṃ vyarthaṃ viruddhaṃ tūpadiśyate
pūrvāparārthavyāghātāt viparyayakaraṃ yathā //

sakhi mānaṃ priye dhehi laghutāmasya mā gamaḥ
bhartuśchandānuvarttinyaḥ prema ghnanti na hi striyaḥ //

upāsitagurutvāttvaṃ vijitendrayaśatruṣu
śreyaso vinayādhānam adhunātiṣṭha kevalam //

yadabhinnārthamanyonyaṃ tadekārthaṃ pracakṣate
punaruktamidaṃ prāhur anye śabdārthabhedataḥ //

na śabdapunaruktaṃ tu sthaulyādatropavarṇyate
kathamākṣiptacittaḥ sann uktamevābhidhāsyate //

bhayaśokābhyasūyāsu harṣavismayayorapi
yathāha gaccha gaccheti punaruktaṃ na tadviduḥ //

atrārthapunaruktaṃ yat tadevaikārthamiṣyate
uktasya punarākhyāne kāryāsambhavato yathā //

tāmutkamanasaṃ nūnaṃ karoti dhvanirambhasām
saudheṣu ghanamuktānāṃ praṇālīmukhapātinām //

śruteḥ sāmānyadharmāṇāṃ viśeṣasyānudāhṛteḥ
apratiṣṭhaṃ yadatreti tajjñānaṃ saṃśayaṃ viduḥ //

sasaṃśayamiti prāhus tatastajjananaṃ vacaḥ
iṣṭaṃ niścitaye vākyaṃ na dolāyeta tadyathā //

vyālavanto durārohā ratnavantaḥ phalānvitāḥ
viṣamā bhūbhṛtastebhyo bhayamāśu pramādinām //

yathopadeśaṃ kramaśo nirdeśo 'tra kramo mataḥ
tadapetaṃ viparyāsād ityākhyātamapakramam //

vidadhānau kirīṭendū śyāmābhrahimasacchavī
rathāṅgaśūle bibhrāṇau pātāṃ vaḥ śambhuśārṅgiṇau //

sūtrakṛtpādakāreṣṭa prayogādyo 'nyathā bhavet
tamāptaśrāvakāsiddheḥ śabdahīnaṃ viduryathā //

sphurattaḍidvalayino vitatāmbhogarīyasaḥ
tejastirayataḥ sauraṃ ghanān paśya divo 'bhitaḥ //

yatiśchando 'dhirūḍhānāṃ śabdānāṃ yā vicāraṇā
tadapetaṃ yatibhraṣṭam iti nirdiśyate yathā //

vidyutvantastamālāsitavapuṣa ime vārivāhā dhvananti //

gurorlaghośca varṇasya yo 'sthāne racanāvidhiḥ
tannyūnādhikatā vāpi bhinnavṛttamidaṃ yathā //

bhramati bhramaramālā kānaneṣūnmadāsau /
virahitaramaṇīko 'rhasyadya gantum //

kānte induśiroratne ādadhāne udaṃśunī
pātāṃ vaḥ śambhuśarvāṇyāv iti prāhurvisandhyadaḥ //

yā deśe dravyasambhūtir api vā nopadiśyate
tattadvirodhi vijñeyaṃ svabhāvāttadyathocyate //

malaye kandaropānta rūḍhakālāgurudrume
sugandhikusumānamrā rājante devadāravaḥ //

ṣaṇṇāmṛtūnāṃ bhedena kālaḥ ṣoḍheva bhidyate
tadvirodhakṛdityāhur viparyāsādidaṃ yathā //

udūḍhaśiśirāsārān prāvṛṣeṇyān nabhasvataḥ
phullāḥ surabhayantīme cūtāḥ kānanaśobhinaḥ //

kalā saṅkalanā prajñā śilpānyasyāśca gocaraḥ
viparyastaṃ tathaivāhus tadvirodhakaraṃ yathā //

ṛṣabhātpañcamastasmāt saṣaḍjaṃ dhaivataṃ smṛtam
ayaṃ hi madhyamagrāmo madhyame pīḍitarṣabhaḥ //

iti sādhāritaṃ mohād anyathaivāvagacchati
anyasvapi kalāsvevam abhidheyā virodhitā //

sthāsnujaṅgamabhedena lokaṃ tattvavido viduḥ
sa ca tadvyavahāro 'tra tadvirodhakaraṃ yathā //

teṣāṃ kaṭataṭabhraṣṭair gajānāṃ madabindubhiḥ
prāvartata nadī ghorā hastyaśvarathavāhinī //

dhāvatāṃ sainyavāhānāṃ phenavāri mukhāccyutam
cakāra jānudadhnāpān pratidiṅmukhamadhvanaḥ //

nyāyaḥ śāstraṃ trivargoktir daṇḍanītiṃ ca tāṃ viduḥ
ato nyāyavirodhīṣṭam apetaṃ yattayā yathā //

vijigīṣumupanyasya vatseśaṃ vṛddhadarśanam
tasyaiva kṛtinaḥ paścād abhyadhāccāraśūnyatām //

antaryodhaśatākīrṇaṃ sālaṅkāyananetṛkam
tathāvidhaṃ gajacchadma nājñāsītsa svabhūgatam //

yadi vopekṣitaṃ tasya sacivaiḥ svārthasiddhaye
aho nu mandimā teṣāṃ bhaktirvā nāsti bhartari //

śarā dṛḍhadhanurmuktā manyumadbhirarātibhiḥ
marmāṇi parihṛtyāsya patiṣyantīti kānumā //

hato 'nena mama bhrātā mama putraḥ pitā mama
mātulo bhāgineyaśca ruṣā saṃrabdhacetasaḥ //

asyanto vividhānyājāv āyudhānyaparādhinam
ekākinamaraṇyānyāṃ na hanyurbahavaḥ katham //

namo 'stu tebhyo vidvadbhyo ye 'bhiprāyaṃ kaverimam
śāstralokāvapāsyaivaṃ nayanti nayavedinaḥ //

sacetaso vanebhasya carmaṇā nirmitasya ca
viśeṣaṃ veda bālo 'pi kaṣṭaṃ kiṃ nu kathaṃ nu tat //

āgamo dharmaśāstrāṇi lokasīmā ca tatkṛtā
tadvirodhi tadācāra vyatikramaṇato yathā //

bhūbhṛtāṃ pītasomānāṃ nyāyye vartmani tiṣṭhatām
alaṃkariṣṇunā vaṃśaṃ gurau sati jigīṣuṇā //

abhāryoḍhena saṃskāram antareṇa dvijanmanā
naravāhanadattena veśyāvān niśi pīḍitaḥ //

na dūṣaṇāyāmudāhṛto vidhir na cābhimānena kimu pratītaye
kṛtātmanāṃ tattvadṛśāṃ ca mādṛśo jano 'bhisandhiṃ ka ivāvabhotsyate //