Kāvyālaṃkāra · Chapter 6

sūtrāmbhasaṃ padāvartaṃ pārāyaṇarasātalam
dhātūṇādigaṇagrāhaṃ dhyānagrahabṛhatplavam //

dhīrairālokitaprāntam amedhobhirasūyitam
sadopabhuktaṃ sarvābhir anyavidyākareṇubhiḥ //

nāpārayitvā durgādham amuṃ vyākaraṇārṇavam
śabdaratnaṃ svayaṃgamyam alaṃ kartumayaṃ janam //

tasya cādhigame yatnaḥ kāryaṃ kāvyaṃ vidhitsatā
parapratyayato yattu kriyate tena kā ratiḥ //

nānyapratyayaśabdā vāg āvibhāti mude satām
pareṇa ghṛtamukteva sarasā kusumāvalī //

mukhyastāvadayaṃ nyāyo yat svaśaktyā pravartate
anyasārasvatā nāma santyanyoktānuvādinaḥ //

pratītirartheṣu yatas taṃ śabdaṃ bruvate 'pare
dhūmabhāsorapi prāptā śabdatāgnyanumāṃ prati //

nanvakārādivarṇānāṃ samudāyo 'bhidheyavān
arthapratītaye gītaḥ śabda ityabhidhīyate //

pratyekamasamarthānāṃ samudāyo 'rthavān katham
varṇānāṃ kramavṛttitvān nyāyā nāpi ca saṃhatiḥ //

na cāpi samudāyibhyaḥ samudāyo 'tiricyate
dārubhittibhuvo 'tītya kimanyatsadma kalpyate //

tasmātkūṭastha ityeṣā śābdī vaḥ kalpanā vṛthā
pratyakṣamanumānaṃ vā yatra tatparamārthataḥ //

śapathairapi cādeyaṃ vaco na sphoṭavādinām
namaḥkusumamastīti śraddadhyāt kaḥ sacetanaḥ //

ityanta īdṛśā varṇā īdṛgarthābhidhāyinaḥ
vyavahārāya lokasya prāgitthaṃ samayaḥ kṛtaḥ //

sa kūṭastho 'napāyī ca nādādanyaśca kathyate
mandāḥ sāṅketikānarthān manyante pāramārthikān //

vinaśvaro 'stu nityo vā sambandho 'rthena vā satā
namo 'stu tebhyo vidvadbhyaḥ pramāṇaṃ ye 'sya niścitau //

anyāpohena śabdo 'rtham āhetyanye pracakṣate
anyāpohaśca nāmānya padārthāpākṛtiḥ kila //

yadi gaurityayaṃ śabdaḥ kṛtārtho 'nyanirākṛtau
janako gavi gobuddher mṛgyatāmaparo dhvaniḥ //

arthajñānaphalāḥ śabdā na caikasya phaladvayam
apavādavidhijñāne phale caikasya vaḥ katham //

purā gauriti vijñānaṃ gośabdaśravaṇādbhavet
yenāgopratiṣedhāya pravṛtto gauriti dhvaniḥ //

varṇabhedādidaṃ bhinnaṃ varṇāḥ svāṃśavikalpataḥ
ke śabdāḥ kiṃ ca tadvācyam ityaho vartma dustaram //

dravyakriyājātiguṇa bhedāt te ca caturvidhāḥ
yadṛcchāśabdamapyanye ḍitthādiṃ pratijānate //

nānābhāṣāviṣayiṇām aparyantārthavartinām
iyattā kena vāmīṣāṃ viśeṣādavadhāryate //

vakravācāṃ kavīnāṃ ye prayogaṃ prati sādhavaḥ
prayoktuṃ ye na yuktāśca tadviveko 'yamucyate //

nāprayuktaṃ prayuñjīta cetaḥsammohakāriṇam
tulyārthatve 'pi hi brūyāt ko hantiṃ gativācinam //

śrautrādiṃ na tu durbodhaṃ na duṣṭādimapeśalam
grāmyaṃ na piṇḍīśūrādiṃ na ḍitthādimapārthakam //

nāpratītānyathārthatvaṃ dhātvanekārthatāvaśāt
na leśajñāpakākṛṣṭaṃ sa hanti dhyāti vā yathā //

na śiṣṭairuktamityeva na tantrāntarasādhitam
chandovaditi cotsargān na cāpi cchāndasaṃ vadet //

kramāgataṃ śrutisukhaṃ śabdamarthyamudīrayet
atiśete hyalaṃkāram anyaṃ vyañjanacārutā //

siddho yaścopasaṃkhyānād iṣṭyā yaścopapāditaḥ
tamādriyeta prāyeṇa na tu yogavibhāgajam //

iyaṃ candramukhī kanyā prakṛtyaiva manoharā
asyāṃ suvarṇālaṃkāraḥ puṣṇāti nitarāṃ śriyam //

vṛddhipakṣaṃ prayuñjīta saṃkrame 'pi mṛjeryathā
mārjantyadhararāgaṃ te patanto bāṣpabindavaḥ //

sarūpaśeṣaṃ tu pumān striyā yatra ca śiṣyate
yathāha varuṇāvindrau bhavau śarvau mṛḍāviti //

yathā paṭayatītyādi ṇicprātipadikāttataḥ
ṇāviṣṭhavaditīṣṭyā ca tathā kraśayatītyapi //

prayuñjītāvyayībhāvam adantaṃ nāpyapañcamī
tṛtīyāsaptamīpakṣe nālugviṣayamānayet //

tiṣṭhadguprabhṛtau vācyau naktaṃdivasagocarau
yathā vidvānadhīte 'sau tiṣṭhadgu ca vahadgu ca //

śiṣṭaprayogamātreṇa nyāsakāramatena vā
tṛcā samastaṣaṣṭhīkaṃ na kathaṃcidudāharet //

sūtrajñāpakamātreṇa vṛtrahantā yathoditaḥ
akena ca na kurvīta vṛttiṃ tadgamako yathā //

pañcarājīti ca yathā prayuñjīta dviguṃ striyām
napuṃsakaṃ tatpuruṣaṃ puruhūtasabhaṃ yathā //

sarvebhyaśca bhṛśādibhyo vadelluptahalaṃ yathā
priyonmanāyate sā te kiṃ śaṭhābhimanāyase //

tṛtīyaikavacaḥ ṣaṣṭhyām āmantaṃ ca vadet kvipi
yathoditaṃ balabhidā surucāṃ vidyutāmiva //

asantamapi yadvākyaṃ tattathaiva prayojayet
yathocyate 'mbhasā bhāsā yaśasāmambhasāmiti //

puṃsi striyāṃ ca kvasvantam icchantyacchāndasaṃ kila
upeyuṣāmapi divaṃ yathā na vyeti cārutā //

ibhakumbhanibhe bālā dadhuṣī kañcukaṃ stane
ratikhedapariśrāntā jahāra hṛdayaṃ nṛṇām //

śabalādibhyo 'titarāṃ bhāti ṇijvihito yathā
balākāḥ paśya suśreṇi ghanāñchabalayantyamūḥ //

śiśirāsārakaṇikā sadṛśaḥ setugandhavāṭ
tvāṃ vījayati suśreṇi ratikhedālasekṣaṇām //

evaṃ ṇicaḥ prayogastu sarvatrālaṃkṛtiḥ parā
liṅgatrayopapannaṃ ca tācchīlyaviṣayaṃ ṇinim //

tasya hārī stanābhogo vadanaṃ hāri sundaram
hāriṇī tanuratyantaṃ kiyanna harate manaḥ //

tācchīlyādiṣu ceṣyante sarva eva tṛnādayaḥ
viśeṣeṇa ca tatreṣṭā yuckurajvarajiṣṇucaḥ //

ktinnantaṃ ca prayuñjīta saṃgatiḥ saṃhatiryathā
śākārau jāguriṣṭau ca jāgaryā jāgarā yathā //

upāsaneti ca yucaṃ nityamāseḥ prayojayet
lyuṭaṃ ca kartṛviṣayaṃ devano ramaṇo yathā //

aṇantādapi ṅībiṣṭo lakṣmīḥ paurandarī yathā
añmahārajanāllākṣā rocanābhyāṃ tathā ca ṭhak //

ḍmatubiṣṭaṃ ca kumudād yatheyaṃ bhūḥ kumudvatī
ṭhak cāpi tena jayatīty ākṣikaḥ śāstriko yathā //

hitaprakaraṇe ṇaṃ ca sarvaśabdāt prayuñjate
tataśchamiṣṭyā ca yathā sārvaḥ sarvīya ityapi //

vadedimanijantaṃ ca paṭimā laghimā yathā
viśeṣeṇeyasunniṣṭo jyāyānāpa kanīyasīm //

dvayasajdaghnacāviṣṭau pramāṇaviṣayau yathā
jānudaghnī sarinnārī nitambadvayasaṃ saraḥ //

matupprakaraṇe jyotsnā tamisrāśṛṅgiṇādayaḥ
inacca phalabarhābhyāṃ phalino barhiṇo yathā //

iniḥ prayuktaḥ prāyeṇa tathā ṭhaṃśca manīṣibhiḥ
tatrāpi mekhālāmālā māyānāṃ sutarāṃ matau //

abhyastājjheradādeśe dadhatītyādayo 'pi ca
roditi svapitītyādi saheṭā sārvadhātukam //

abhyasteṣu prayoktavyam adantaṃ ghubhṛñoḥ śatuḥ
asau dadhadalaṃkāraṃ srajaṃ bibhracca śobhate //

[na tavargaṃ śakāreṇa kvacit saṃ]yoginaṃ vadet
yathaitacchyāmamābhāti vanaṃ vanajalocane //

naikatraikārabhūyastaṃ gato yāto hato yathā
sāvarṇyavajjhayo hasya brūyānnānyatra paddhateḥ //

sālāturīyamatametadanukrameṇa ko vakṣyatīti virato 'hamato vicārāt
śabdārṇavasya yadi kaścidupaiti pāraṃ bhīmāmbhasaśca jaladheriti vismayo 'sau //

vidyānāṃ satatamapāśrayo 'parāsāṃ tāsūktānna ca viruṇaddhi kāṃścidarthān
śraddheyaṃ jagati mataṃ hi pāṇinīyaṃ mādhyasthyādbhavati na kasyacitpramāṇam //

avalokya matāni satkavīnām avagamya svadhiyā ca kāvyalakṣma
sujanāvamayāya bhāmahena grathitaṃ rakrilagomisūnunedam //

ṣaṣṭyā śarīraṃ nirṇītaṃ śataṣaṣṭyā tvalaṅkṛtiḥ
pañcāśatā doṣadṛṣṭiḥ saptatyā nyāyanirṇayaḥ //

ṣaṣṭyā śabdasya śuddhiḥ syād ityevaṃ vastupañcakam
uktaṃ ṣaḍbhiḥ paricchedair bhāmahena krameṇa vaḥ //