કાવ્યાલંકાર · અધ્યાય 5

અથ પ્રતિજ્ઞાહેત્વાદિ હીનં દુષ્ટં ચ વર્ણ્યતે
સમાસેન યથાન્યાયં તન્માત્રાર્થપ્રતીતયે ॥

પ્રાયેણ દુર્બોધતયા શાસ્ત્રાદ્ બિભત્યમેધસઃ
તદુપચ્છન્દનાયૈષ હેતુન્યાયલવોચ્ચયઃ ॥

સ્વાદુકાવ્યરસોન્મિશ્રં શાસ્ત્રમપ્યુપયુઞ્જતે
પ્રથમાલીઢમધવઃ પિબન્તિ કટુ ભેષજમ્ ॥

ન સ શબ્દો ન તદ્વાચ્યં ન સ ન્યાયો ન સા કલા
જાયતે યન્ન કાવ્યાઙ્ગમ્ અહો ભારો મહાન્ કવેઃ ॥

સત્ત્વાદયઃ પ્રમાણાભ્યાં પ્રત્યક્ષમનુમા ચ તે
અસાધારણસામાન્ય વિષયત્વં તયોઃ કિલ ॥

પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢં તતો ઽર્થાદિતિ કેચન
કલ્પનાં નામજાત્યાદિ યોજનાં પ્રતિજાનતે ॥

સમારોપઃ કિલૈતાવાન્ સદર્થાલમ્બનં ચ તત્
જાત્યાદ્યપોહે વૃત્તિઃ ક્વ ક્વ વિશેષઃ કુતશ્ચ સઃ ॥

તદપોહેષુ ચ તથા સિદ્ધા સા બુદ્ધિગોચરા
અવસ્તુકં ચેદ્વિતથં પ્રત્યક્ષં તત્ત્વવૃત્તિ હિ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદેન વિજ્ઞાનાંશો મતો યદિ
વિજ્ઞાનમાત્રસાદૃશ્યાદ્ વિશેષો ઽસ્ય વિકલ્પના ॥

અર્થાદેવેતિ રૂપાદેસ્ તત એવેતિ નાન્યતઃ
અન્યથા ઘટવિજ્ઞાનમ્ અન્યેન વ્યપદિશ્યતે ॥

ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગતો જ્ઞાનમ્ અનુમાનં ચ કેચન
તદ્વિદો નાન્તરીયાર્થ દર્શનં ચાપરે વિદુઃ ॥

વિવાદાસ્પદધર્મેણ ધર્મી કૃતવિશેષણઃ
પક્ષસ્તસ્ય ચ નિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞેત્યભિધીયતે ॥

તદર્થહેતુસિદ્ધાન્ત સર્વાગમવિરોધિની
પ્રસિદ્ધધર્મા પ્રત્યક્ષ બાધિની ચેતિ દુષ્યતિ ॥

તયૈવ હિ તદર્થસ્ય વિરોધકરણં યથા
યતિર્મમ પિતા બાલ્યાત્ સૂનુર્યસ્યાહમૌરસઃ ॥

અસ્ત્યાત્મા પ્રકૃતિર્વેતિ જ્ઞેયા હેત્વપવાદિની
ધર્મિણો ઽસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્ તદ્ધર્મો ઽપિ ન સેત્સ્યતિ ॥

શાશ્વતો ઽશાશ્વતો વેતિ પ્રસિદ્ધે ધર્મિણિ ધ્વનૌ
જાયતે ભેદવિષયો વિવાદો વાદિનોર્મિથઃ ॥

સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધિત્વાદ્ વિજ્ઞેયા તદ્વિરોધિની
કણભક્ષો યથા શબ્દમ્ આચક્ષીતાવિનશ્વરમ્ ॥

સર્વશાસ્ત્રવિરુદ્ધત્વાત્ સર્વાગમવિરોધિની
યથા શુચિસ્તનુસ્ત્રીણિ પ્રમાણાનિ ન સન્તિ વા ॥

આકુમારમસન્દિગ્ધ ધર્માહિતવિશેષણા
પ્રસિદ્ધધર્મેતિ મતા શ્રોત્રગ્રાહ્યો ધ્વનિર્યથા ॥

પ્રત્યક્ષબાધિની તેન પ્રમાણેનૈવ બાધ્યતે
યથા શીતો ઽનલો નાસ્તિ રૂપમુષ્ણઃ ક્ષપાકરઃ ॥

સન્ દ્વયોઃ સદૃશે સિદ્ધો વ્યાવૃત્તસ્તદ્વિપક્ષતઃ
હેતુસ્ત્રિલક્ષણો જ્ઞેયો હેત્વાભાસો વિપર્યયાત્ ॥

સન્ દ્વયોરિતિ યઃ સિદ્ધઃ સ્વપક્ષપરપક્ષયોઃ
અભિન્નલક્ષણઃ પક્ષઃ ફલભેદાદયં દ્વિધા ॥

પરપક્ષાનુપાદાને તદ્વૃત્તેશ્ચાનુદાહૃતૌ
કથમન્યતરાસિદ્ધ હેત્વાભાસવ્યવસ્થિતિઃ ॥

સાધ્યધર્માનુગમતઃ સદૃશસ્તત્ર યશ્ચ સન્
અન્યો ઽપ્યસાવેક ઇવ સામાન્યાદુપચર્યતે ॥

વિપક્ષસ્તદ્વિસદૃશો વ્યાવૃત્તસ્તત્ર યો હ્યસન્
ઇતિ દ્વયૈકાનુગતિ વ્યાવૃત્તી લક્ષ્મસાધુતા ॥

સાધ્યસાધનધર્માભ્યાં સિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે
તદ્વિપર્યયતો વાપિ તદાભસ્તદવૃત્તિતઃ ॥

સાધ્યેન લિઙ્ગાનુગતિસ્ તદભાવે ચ નાસ્તિતા
ખ્યાપ્યતે યેન દૃષ્ટાન્તઃ સ કિલાન્યૈર્દ્વિધોચ્યતે ॥

દૂષણં ન્યૂનતાદ્યુક્તિર્ ન્યૂનં હેત્વાદિનાથ વા
તન્મૂલત્વાત્કથાયાશ્ચ ન્યૂનં નેષ્ટં પ્રતિજ્ઞયા ॥

જાતયો દૂષણાભાસાસ્ તાઃ સાધર્મ્યસમાદયઃ
તાસાં પ્રપઞ્ચો બહુધા ભૂયસ્ત્વાદિહ નોદિતઃ ॥

અપરં વક્ષ્યતે ન્યાય લક્ષણં કાવ્યસંશ્રયમ્
ઇદં તુ શાસ્ત્રગર્ભેષુ કાવ્યેષ્વભિહિતં યથા ॥

અથ નિત્યાવિનાભાવિ દૃષ્ટં જગતિ કારણમ્
કારણં ચેન્ન તન્નિત્યં નિત્યં ચેત્કારણં ન તત્ ॥

લક્ષ્મ પ્રયોગદોષાણાં ભેદેનાનેન વર્ત્મના
સન્ધાદિસાધનાસિદ્ધ્યૈ શાસ્ત્રેષૂદિતમન્યથા ॥

તજ્જ્ઞૈઃ કાવ્યપ્રયોગેષુ તત્પ્રાદુષ્કૃતમન્યથા
તત્ર લોકાશ્રયં કાવ્યમ્ આગમાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

અસિસંકાશમાકાશં શબ્દો દૂરાનુપાત્યયમ્
સદૈવ વારિ સિન્ધૂનામ્ અહો સ્થેમા મહાર્ચિષઃ ॥

રૂપાદીનાં યથા દ્રવ્યમ્ આશ્રયો નશ્યતીતિ ચ
ઇષ્ટકાર્યાભ્યુપગમં પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજાનતે ॥

ધર્માર્થકામકોપાનાં સંશ્રયાત્ સા ચતુર્વિધા
જરામેષ બિભર્મીતિ પ્રતિજ્ઞાય પિતુર્યથા
તથૈવ પુરુણાભારિ સા સ્યાદ્ધર્મનિબન્ધની ॥

ઉપલપ્સ્યે સ્વયં સીતામ્ ઇતિ ભર્તૃનિદેશતઃ
હનુમતા પ્રતિજ્ઞાય સા જ્ઞાતેત્યર્થસંશ્રયા ॥

આહરિષ્યામ્યમૂમદ્ય મહાસેનાત્મજામિતિ
કૃત્વા પ્રતિજ્ઞાં વત્સેન હૃતેતિ મદનાશ્રયા ॥

ભ્રાતુર્ભ્રાતૃવ્યમુન્મથ્ય પાસ્યામ્યસ્યાસૃગાહવે
પ્રતિજ્ઞાય યથા ભીમસ્ તચ્ચકારાવશો રુષા ॥

કાર્યો ઽન્યત્ર પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રયોગો ન કથં ચન
પરિત્યાગશ્ચ કર્તવ્યો નાસાં ચતસૃણામપિ ॥

પ્રાયોપવેશાય યથા પ્રતિજ્ઞાય સુયોધનઃ
રાજ્યાય પુનરુત્તસ્થાવ્ ઇતિ ધર્મવિરોધિની ॥

આહૂતો ન નિવર્તે ઽહં દ્યૂતાયેતિ યુધિષ્ઠિરઃ
કૃત્વા સન્ધાં શકુનિના દિદેવેત્યર્થબાધિની ॥

અદ્યારભ્ય નિવત્સ્યામિ મુનિવદ્વચનાદિતિ
પિતુઃ પ્રિયાય યાં ભીષ્મશ્ ચક્રે સા કામબાધિની ॥

અત્યાજયદ્યથા રામઃ સર્વક્ષત્રવધાશ્રયામ્
જામદગ્ન્યં યુધા જિત્વા સા જ્ઞેયા કોપબાધિની ॥

અથાભ્યુપગમપ્રાપ્તિઃ સન્ધાભ્યુપગમાદ્વિના
અનુક્તમપિ યત્રાર્થાદ્ અભ્યુપૈતિ યથોચ્યતે ॥

કિમિન્દ્રિયદ્વિષા જ્ઞેયં કો નિરાક્રિયતે ઽરિભિઃ
કો વા ગત્વરમર્થિભ્યો ન યચ્છતિ ધનં લઘુ ॥

કિમિત્યયં તુ યઃ ક્ષેપઃ સૌકર્યં દર્શયત્યસૌ
હેતુસ્ત્રિલક્ષ્મૈવ મતઃ કાવ્યેષ્વપિ સુમેધસામ્ ॥

અન્વયવ્યતિરેકૌ હિ કેવલાવર્થસિદ્ધયે
યથાભિતો વનાભોગમ્ એતદસ્તિ મહત્ સરઃ
કૂજનાત્કુરરીણાં ચ કમલાનાં ચ સૌરભાત્ ॥

અન્યધર્મો ઽપિ તત્સિદ્ધિં સમ્બન્ધેન કરોત્યયમ્
ધૂમાદભ્રંકષાત્સાગ્નેઃ પ્રદેશસ્યાનુમામિવ ॥

અપૃથક્કૃતસાધ્યો ઽપિ હેતુશ્ચાત્ર પ્રતીયતે
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વિનૈવાર્થગતિર્યથા ॥

દીપ્રદીપા નિશા જજ્ઞે વ્યપવૃત્તદિવાકરા
હેતુઃ પ્રદીપ્રદીપત્વમ્ અપવૃત્તૌ રવેરિહ ॥

તસ્યાપિ સુધિયામિષ્ટા દોષાઃ પ્રાગુદિતાસ્ત્રયઃ
અજ્ઞાનસંશયજ્ઞાન વિપર્યયકૃતો યથા ॥

કાશા હરન્તિ હૃદયમ્ અમી કુસુમસૌરભાત્
અપામભ્યર્ણવર્તિત્વાદ્ એતે જ્ઞેયાઃ શરારયઃ ॥

અસૌ શુક્લાન્તનેત્રત્વાચ્ ચકોર ઇતિ ગૃહ્યતામ્
તુલ્યજાતાવદૃષ્ટત્વાત્ સાધયતચકોરતામ્ ॥

ઉક્તસ્યાર્થસ્ય દૃષ્ટાન્તઃ પ્રતિબિમ્બનિદર્શનમ્
નનૂપમાનુમૈવાસ્તુ ન હેત્વનભિધાનતઃ ॥

સાધ્યસાધનયોરુક્તિર્ ઉક્તાદન્યત્ર નેષ્યતે
મુખં પદ્મમિવેત્યત્ર કિં સાધ્યં કિં ચ સાધનમ્ ॥

ઇતિ પ્રયોગસ્ય યથા કલાવપિ ભવાનિહ
શ્રેયાન્ વૃદ્ધાનુશિષ્ટત્વાત્ પૂર્વે કૃતયુગે યથા ॥

યત્ર દૃષ્ટાન્તમાત્રેણ વ્યજ્યેતે સાધ્યસાધને
તમાહુઃ શુદ્ધદૃષ્ટાન્તં તન્માત્રાવિષ્કૃતેર્યથા ॥

ભરતસ્ત્વં દિલીપસ્ત્વં ત્વમેવૈલઃ પુરૂરવાઃ
ત્વમેવ વીર પ્રદ્યુમ્નસ્ ત્વમેવ નરવાહનઃ ॥

કથમેકપદેનૈવ વ્યજેરન્નસ્ય તે ગુણાઃ
ઇતિ પ્રયુઞ્જતે સન્તઃ કેચિદ્વિસ્તરભીરવઃ ॥

પદમેકં વરં સાધુ નાર્વાચીનનિબન્ધનમ્
વૈપરીત્યાદ્વિપર્યાસં કીર્તેરપિ કરોતિ તત્ ॥

અહૃદ્યમસુનિર્ભેદં રસવત્ત્વે ઽપ્યપેશલમ્
કાવ્યં કપિત્થમામં યત્ કેષાંચિત્તાદૃશં યથા ॥

પ્રજાજનશ્રેષ્ઠવરિષ્ઠભૂભૃચ્ છિરોર્ચિતાંઘ્રેઃ પૃથુકીર્તિધિષ્ણ્ય
અહિઘ્નપદ્મસ્ય જલારિધામ્નસ્ તવૈવ નાન્યસ્ય સુતસ્ય વૃત્તમ્ ॥

અંશુમદ્ભિશ્ચ મણિભિઃ ફલનિમ્નૈશ્ચ શાખિભિઃ
ફુલ્લૈશ્ચ કુસુમૈરન્યે વાચો ઽલંકુર્વતે યથા ॥

શુભમરકતપદ્મરાગચિત્રે સફલસપલ્લવભૂરિચારુવૃક્ષે
બહુકુસુમવિભૂષિતે સ તસ્થૌ સુરમુનિસિદ્ધયુતે સુમેરુપૃષ્ઠે ॥

તદેભિરઙ્ગૈર્ભૂષ્યન્તે ભૂષણોપવનસ્રજઃ
વાચાં વક્રાર્થશબ્દોક્તિર્ અલંકારાય કલ્પતે ॥

વિરુદ્ધપદમસ્વર્થં બહુપૂરણમાકુલમ્
કુર્વન્તિ કાવ્યમપરે વ્યાયતાભીપ્સયા યથા ॥

એલાતક્કોલનાગસ્ફુટબકુલલતાચન્દનસ્પન્દનાઢ્યો મુક્તાકર્પૂરચક્રાગરુકમનશિલાસ્થાસકવ્યાપ્તતીરઃ
શઙ્ખવ્રાતાકુલો ઽન્તસ્તિમિમકરકુલાકીર્ણવીચીપ્રતાનો દધ્રે યસ્યામ્બુરાશિઃ શશિકુમુદસુધાક્ષીરશુદ્ધાં સુકીર્તિમ્ ॥

ઇતિ નિગદિતાસ્તાસ્તા વાચામલઙ્કૃતયો મયા બહુવિધકૃતીર્દૃષ્ટ્વાન્યેષાં સ્વયં પરિતર્ક્ય ચ
પ્રથિતવચસઃ સન્તો ઽભિજ્ઞાઃ પ્રમાણમિહાપરે ગુરુતરધિયામસ્વારાધં મનો ઽકૃતબુદ્ધિભિઃ ॥