Kāvyālaṃkāra · Chapter 3

preyo rasavadūrjasvi paryāyoktaṃ samāhitam
dviprakāramudāttaṃ ca bhedaiḥ śliṣṭamapi tribhiḥ //

apahnutiṃ viśeṣoktaṃ virodhaṃ tulyayogitām
aprastutapraśaṃsāṃ ca vyājastutinidarśane //

upamārūpakaṃ cānyad upameyopamāmapi
sahoktiparivṛttī ca sasaṃdehamananvayam //

utprekṣāvayavaṃ cānye saṃsṛṣṭimapi cāpare
bhāvikatvaṃ ca nijagur alaṃkāraṃ sumedhasaḥ //

preyo gṛhāgataṃ kṛṣṇam avādīdviduro yathā
adya yā mama govinda jātā tvayi gṛhāgate
kālenaiṣā bhavet prītis tavaivāgamanāt punaḥ //

rasavaddarśitaspaṣṭa śṛṅgārādirasaṃ yathā
devī samāgamaddharma maskariṇyatirohitā //

ūrjasvi karṇena yathā pārthāya punarāgataḥ
dviḥ sandadhāti kiṃ karṇaḥ śalyetyahirapākṛtaḥ //

paryāyoktaṃ yadanyena prakāreṇābhidhīyate
uvāca ratnāharaṇe caidyaṃ śārṅgadhanuryathā //

gṛheṣvadhvasu vā nānnaṃ bhuñjmahe yadadhītinaḥ
na bhuñjate dvijāstacca rasadānanivṛttaye //

samāhitaṃ rājamitre yathā kṣatriyayoṣitām
rāmaprasattyai yāntīnāṃ puro 'dṛśyata nāradaḥ //

udāttaṃ śaktimān rāmo guruvākyānurodhakaḥ
vihāyopanataṃ rājyaṃ yathā vanamupāgatam //

etadevāpare 'nyena vyākhyānenānyathā viduḥ
nānāratnādiyuktaṃ yat tatkilodāttamucyate //

cāṇakyo naktamupayānn andakrīḍāgṛhaṃ yathā
śaśikāntopalacchannaṃ viveda payasāṃ kaṇaiḥ //

upamānena yattattvam upameyasya sādhyate
guṇakriyābhyāṃ nāmnā ca śliṣṭaṃ tadabhidhīyate //

lakṣaṇaṃ rūpake 'pīdaṃ lakṣyate kāmamatra tu
iṣṭaḥ prayogo yugapad upamānopameyayoḥ //

śīkarāmbhomadasṛjas tuṅgā jaladadantinaḥ
ityatra meghakariṇāṃ nirdeśaḥ kriyate samam //

śleṣādevārthavacasor asya ca kriyate bhidā
tatsahoktyupamāhetu nirdeśāttrividhaṃ yathā //

chāyāvanto gatavyālāḥ svārohāḥ phaladāyinaḥ
mārgadrumā mahāntaśca pareṣāmeva bhūtaye //

unnatā lokadayitā mahāntaḥ prājyavarṣiṇaḥ
śamayanti kṣitestāpaṃ surājāno ghanā iva //

ratnavattvādagādhatvāt svamaryādāvilaṅghanāt
bahusattvāśrayatvācca sadṛśastvamudanvatā //

apahnutirabhīṣṭā ca kiṃcidantargatopamā
bhūtārthāpahnavādasyāḥ kriyate cābhidhā yathā //

neyaṃ virauti bhṛṅgālī madena mukharā muhuḥ
ayamākṛṣyamāṇasya kandarpadhanuṣo dhvaniḥ //

ekadeśasya vigame yā guṇāntarasaṃsthitiḥ
viśeṣaprathanāyāsau viśeṣoktirmatā yathā //

sa ekastrīṇi jayati jaganti kusumāyudhaḥ
haratāpi tanuṃ yasya śambhunā na hṛtaṃ balam //

guṇasya vā kriyāyā vā viruddhānyakriyābhidhā
yā viśeṣābhidhānāya virodhaṃ taṃ vidurbudhāḥ //

upāntarūḍhopavanac chāyāśītāpi dhūrasau
vidūradeśānapi vaḥ santāpayati vidviṣaḥ //

nyūnasyāpi viśiṣṭena guṇasāmyavivakṣayā
tulyakāryakriyāyogād ityuktā tulyayogitā //

śeṣo himagiristvaṃ ca mahānto guravaḥ sthirāḥ
yadalaṅghitamaryādāś calantīṃ bibhṛtha kṣitim //

adhikārādapetasya vastuno 'nyasya yā stutiḥ
aprastutapraśaṃseti sā caivaṃ kathyate yathā //

prīṇitapraṇayi svādu kāle pariṇataṃ bahu
vinā puruṣakāreṇa phalaṃ paśyata śākhinām //

dūrādhikaguṇastotra vyapadeśena tulyatām
kiṃcidvidhitsoryā nindā vyājastutirasau yathā //

rāmaḥ saptābhinat sālān giriṃ krauñcaṃ bhṛgūttamaḥ
śatāṃśenāpi bhavatā kiṃ tayoḥ sadṛśaṃ kṛtam //

kriyayaiva viśiṣṭasya tadarthasyopadarśanāt
jñeyā nidarśanā nāma yathevavatibhirvinā //

ayaṃ mandadyutirbhāsvān astaṃ prati yiyāsati
udayaḥ patanāyeti śrīmato bodhayannarān //

upamānena tadbhāvam upameyasya sādhayan
yāṃ vadatyupamāmetad upamārūpakaṃ yathā //

samagragaganāyāma mānadaṇḍo rathāṅginaḥ
pādo jayati siddhastrī mukhendunavadarpaṇaḥ //

upamānopameyatvaṃ yatra paryāyato bhavet
upameyopamāṃ nāma bruvate tāṃ yathoditam //

sugandhi nayanānandi madirāmadapāṭalam
ambhojamiva vaktraṃ te tvadāsyamiva paṅkajam //

tulyakāle kriye yatra vastudvayasamāśraye
padenaikena kathyate sahoktiḥ sā matā yathā //

himapātāviladiśo gāḍhāliṅganahetavaḥ
vṛddhimāyānti yāminyaḥ kāmināṃ prītibhiḥ saha //

viśiṣṭasya yadādānam anyāpohena vastunaḥ
arthāntaranyāsavatī parivṛttirasau yathā //

pradāya vittamarthibhyaḥ sa yaśodhanamāadita
satāṃ viśvajanīnānām idamaskhalitaṃ vratam //

upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ
sasandehaṃ vacaḥ stutyai sasandehaṃ viduryathā //

kimayaṃ śaśī na sa divā virājate kusumāyudho na dhanurasya kausumam
iti vismayādvimṛśato 'pi me matis tvayi vīkṣate na labhate 'rthaniścayam //

yatra tenaiva tasya syād upamānopameyatā
asādṛśyavivakṣātas tamityāhurananvayam //

tāmbūlarāgavalayaṃ sphuraddaśanadīdhiti
indīvarābhanayanaṃ taveva vadanaṃ tava //

śliṣṭasyārthena saṃyuktaḥ kiṃcidutprekṣayānvitaḥ
rūpakārthena ca punar utprekṣāvayavo yathā //

tulyodayāvasānatvād gate 'staṃ prati bhāsvati
vāsāya vāsaraḥ klānto viśatīva tamogṛham //

varā vibhūṣā saṃsṛṣṭir bahvalaṅkārayogataḥ
racitā ratnamāleva sā caivamuditā yathā //

gāmbhīryalāvaṇyavator yuvayoḥ prājyaratnayoḥ
sukhasevyo janānāṃ tvaṃ duṣṭagrāho 'mbhasāṃ patiḥ //

analaṅkṛtakāntaṃ te vadanaṃ vanajadyuti
niśākṛtaḥ prakṛtyaiva cāroḥ kā vāstyalaṅkṛtiḥ //

anyeṣāmapi kartavyā saṃsṛṣṭiranayā diśā
kiyadudghaṭṭitajñebhyaḥ śakyaṃ kathayituṃ mayā //

bhāvikatvamiti prāhuḥ prabandhaviṣayaṃ guṇam
pratyakṣā iva dṛśyante yatrārthā bhūtabhāvinaḥ //

citrodāttādbhutārthatvaṃ kathāyāḥ svabhinītatā
śabdānākulatā ceti tasya hetūn pracakṣate //

āśīrapi ca keṣāṃcid alaṅkāratayā matā
sauhṛdayyāvirodhoktau prayogo 'syāśca tadyathā //

asmiñ jahīhi suhṛdi praṇayābhyasūyām āśliṣya gāḍhamamumānatamādareṇa
vindhyaṃ mahāniva ghanaḥ samaye 'bhivarṣann ānandajairnayanavāribhirukṣatu tvām //

madāndhamātaṅgavibhinnasālā hatapravīrā drutabhītapaurāḥ
tvattejasā dagdhasamastaśobhā dviṣāṃ puraḥ paśyatu rājalokaḥ //

girāmalaṅkāravidhiḥ savistaraḥ svayaṃ viniścitya dhiyā mayoditaḥ
anena vāgarthavidāmalaṅkṛtā vibhāti nārīva vidagdhamaṇḍanā //