કાવ્યાલંકાર · અધ્યાય 4

અપાર્થં વ્યર્થમેકાર્થં સસંશયમપક્રમમ્
શબ્દહીનં યતિભ્રષ્ટં ભિન્નવૃત્તં વિસન્ધિ ચ ॥

દેશકાલકલાલોક ન્યાયાગમવિરોધિ ચ
પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્ત હીનં દુષ્ટં ચ નેષ્યતે ॥

અપાર્થમિત્યપેતાર્થં સ ચાર્થઃ પદવાક્યયોઃ
અર્થવાન્ વર્ણસંઘાતઃ સુપ્તિઙન્તં પદં પુનઃ ॥

પદાનામેવ સંઘાતઃ સાપેક્ષાણાં પરસ્પરમ્
નિરાકાઙ્ક્ષં ચ તદ્વાક્યમ્ એકવસ્તુનિબન્ધનમ્ ॥

ક્રમવૃત્તિષુ વર્ણેષુ સંઘાતાદિ ન યુજ્યતે
બુદ્ધૌ તુ સમ્ભવત્યેતદ્ અન્યત્વે ઽપિ પ્રતિક્ષણમ્ ॥

ધીરન્ત્યશબ્દવિષયા વૃત્તવર્ણાહિતસ્મૃતિઃ
વાક્યમિત્યાહુરપરે ન શબ્દાઃ ક્ષણનશ્વરાઃ ॥

અત્રાપિ બહુ વક્તવ્યં જાયતે તત્તુ નોદિતમ્
ગુરુભિઃ કિં વિવાદેન યથાપ્રકૃતમુચ્યતે ॥

સમુદાયાર્થશૂન્યં યત્ તદપાર્થકમિષ્યતે
દાડિમાનિ દશાપૂપાઃ ષડિત્યાદિ યથોદિતમ્ ॥

વિરુદ્ધાર્થં મતં વ્યર્થં વિરુદ્ધં તૂપદિશ્યતે
પૂર્વાપરાર્થવ્યાઘાતાત્ વિપર્યયકરં યથા ॥

સખિ માનં પ્રિયે ધેહિ લઘુતામસ્ય મા ગમઃ
ભર્તુશ્છન્દાનુવર્ત્તિન્યઃ પ્રેમ ઘ્નન્તિ ન હિ સ્ત્રિયઃ ॥

ઉપાસિતગુરુત્વાત્ત્વં વિજિતેન્દ્રયશત્રુષુ
શ્રેયસો વિનયાધાનમ્ અધુનાતિષ્ઠ કેવલમ્ ॥

યદભિન્નાર્થમન્યોન્યં તદેકાર્થં પ્રચક્ષતે
પુનરુક્તમિદં પ્રાહુર્ અન્યે શબ્દાર્થભેદતઃ ॥

ન શબ્દપુનરુક્તં તુ સ્થૌલ્યાદત્રોપવર્ણ્યતે
કથમાક્ષિપ્તચિત્તઃ સન્ન્ ઉક્તમેવાભિધાસ્યતે ॥

ભયશોકાભ્યસૂયાસુ હર્ષવિસ્મયયોરપિ
યથાહ ગચ્છ ગચ્છેતિ પુનરુક્તં ન તદ્વિદુઃ ॥

અત્રાર્થપુનરુક્તં યત્ તદેવૈકાર્થમિષ્યતે
ઉક્તસ્ય પુનરાખ્યાને કાર્યાસમ્ભવતો યથા ॥

તામુત્કમનસં નૂનં કરોતિ ધ્વનિરમ્ભસામ્
સૌધેષુ ઘનમુક્તાનાં પ્રણાલીમુખપાતિનામ્ ॥

શ્રુતેઃ સામાન્યધર્માણાં વિશેષસ્યાનુદાહૃતેઃ
અપ્રતિષ્ઠં યદત્રેતિ તજ્જ્ઞાનં સંશયં વિદુઃ ॥

સસંશયમિતિ પ્રાહુસ્ તતસ્તજ્જનનં વચઃ
ઇષ્ટં નિશ્ચિતયે વાક્યં ન દોલાયેત તદ્યથા ॥

વ્યાલવન્તો દુરારોહા રત્નવન્તઃ ફલાન્વિતાઃ
વિષમા ભૂભૃતસ્તેભ્યો ભયમાશુ પ્રમાદિનામ્ ॥

યથોપદેશં ક્રમશો નિર્દેશો ઽત્ર ક્રમો મતઃ
તદપેતં વિપર્યાસાદ્ ઇત્યાખ્યાતમપક્રમમ્ ॥

વિદધાનૌ કિરીટેન્દૂ શ્યામાભ્રહિમસચ્છવી
રથાઙ્ગશૂલે બિભ્રાણૌ પાતાં વઃ શમ્ભુશાર્ઙ્ગિણૌ ॥

સૂત્રકૃત્પાદકારેષ્ટ પ્રયોગાદ્યો ઽન્યથા ભવેત્
તમાપ્તશ્રાવકાસિદ્ધેઃ શબ્દહીનં વિદુર્યથા ॥

સ્ફુરત્તડિદ્વલયિનો વિતતામ્ભોગરીયસઃ
તેજસ્તિરયતઃ સૌરં ઘનાન્ પશ્ય દિવો ઽભિતઃ ॥

યતિશ્છન્દો ઽધિરૂઢાનાં શબ્દાનાં યા વિચારણા
તદપેતં યતિભ્રષ્ટમ્ ઇતિ નિર્દિશ્યતે યથા ॥

વિદ્યુત્વન્તસ્તમાલાસિતવપુષ ઇમે વારિવાહા ધ્વનન્તિ ॥

ગુરોર્લઘોશ્ચ વર્ણસ્ય યો ઽસ્થાને રચનાવિધિઃ
તન્ન્યૂનાધિકતા વાપિ ભિન્નવૃત્તમિદં યથા ॥

ભ્રમતિ ભ્રમરમાલા કાનનેષૂન્મદાસૌ ।
વિરહિતરમણીકો ઽર્હસ્યદ્ય ગન્તુમ્ ॥

કાન્તે ઇન્દુશિરોરત્ને આદધાને ઉદંશુની
પાતાં વઃ શમ્ભુશર્વાણ્યાવ્ ઇતિ પ્રાહુર્વિસન્ધ્યદઃ ॥

યા દેશે દ્રવ્યસમ્ભૂતિર્ અપિ વા નોપદિશ્યતે
તત્તદ્વિરોધિ વિજ્ઞેયં સ્વભાવાત્તદ્યથોચ્યતે ॥

મલયે કન્દરોપાન્ત રૂઢકાલાગુરુદ્રુમે
સુગન્ધિકુસુમાનમ્રા રાજન્તે દેવદારવઃ ॥

ષણ્ણામૃતૂનાં ભેદેન કાલઃ ષોઢેવ ભિદ્યતે
તદ્વિરોધકૃદિત્યાહુર્ વિપર્યાસાદિદં યથા ॥

ઉદૂઢશિશિરાસારાન્ પ્રાવૃષેણ્યાન્ નભસ્વતઃ
ફુલ્લાઃ સુરભયન્તીમે ચૂતાઃ કાનનશોભિનઃ ॥

કલા સઙ્કલના પ્રજ્ઞા શિલ્પાન્યસ્યાશ્ચ ગોચરઃ
વિપર્યસ્તં તથૈવાહુસ્ તદ્વિરોધકરં યથા ॥

ઋષભાત્પઞ્ચમસ્તસ્માત્ સષડ્જં ધૈવતં સ્મૃતમ્
અયં હિ મધ્યમગ્રામો મધ્યમે પીડિતર્ષભઃ ॥

ઇતિ સાધારિતં મોહાદ્ અન્યથૈવાવગચ્છતિ
અન્યસ્વપિ કલાસ્વેવમ્ અભિધેયા વિરોધિતા ॥

સ્થાસ્નુજઙ્ગમભેદેન લોકં તત્ત્વવિદો વિદુઃ
સ ચ તદ્વ્યવહારો ઽત્ર તદ્વિરોધકરં યથા ॥

તેષાં કટતટભ્રષ્ટૈર્ ગજાનાં મદબિન્દુભિઃ
પ્રાવર્તત નદી ઘોરા હસ્ત્યશ્વરથવાહિની ॥

ધાવતાં સૈન્યવાહાનાં ફેનવારિ મુખાચ્ચ્યુતમ્
ચકાર જાનુદધ્નાપાન્ પ્રતિદિઙ્મુખમધ્વનઃ ॥

ન્યાયઃ શાસ્ત્રં ત્રિવર્ગોક્તિર્ દણ્ડનીતિં ચ તાં વિદુઃ
અતો ન્યાયવિરોધીષ્ટમ્ અપેતં યત્તયા યથા ॥

વિજિગીષુમુપન્યસ્ય વત્સેશં વૃદ્ધદર્શનમ્
તસ્યૈવ કૃતિનઃ પશ્ચાદ્ અભ્યધાચ્ચારશૂન્યતામ્ ॥

અન્તર્યોધશતાકીર્ણં સાલઙ્કાયનનેતૃકમ્
તથાવિધં ગજચ્છદ્મ નાજ્ઞાસીત્સ સ્વભૂગતમ્ ॥

યદિ વોપેક્ષિતં તસ્ય સચિવૈઃ સ્વાર્થસિદ્ધયે
અહો નુ મન્દિમા તેષાં ભક્તિર્વા નાસ્તિ ભર્તરિ ॥

શરા દૃઢધનુર્મુક્તા મન્યુમદ્ભિરરાતિભિઃ
મર્માણિ પરિહૃત્યાસ્ય પતિષ્યન્તીતિ કાનુમા ॥

હતો ઽનેન મમ ભ્રાતા મમ પુત્રઃ પિતા મમ
માતુલો ભાગિનેયશ્ચ રુષા સંરબ્ધચેતસઃ ॥

અસ્યન્તો વિવિધાન્યાજાવ્ આયુધાન્યપરાધિનમ્
એકાકિનમરણ્યાન્યાં ન હન્યુર્બહવઃ કથમ્ ॥

નમો ઽસ્તુ તેભ્યો વિદ્વદ્ભ્યો યે ઽભિપ્રાયં કવેરિમમ્
શાસ્ત્રલોકાવપાસ્યૈવં નયન્તિ નયવેદિનઃ ॥

સચેતસો વનેભસ્ય ચર્મણા નિર્મિતસ્ય ચ
વિશેષં વેદ બાલો ઽપિ કષ્ટં કિં નુ કથં નુ તત્ ॥

આગમો ધર્મશાસ્ત્રાણિ લોકસીમા ચ તત્કૃતા
તદ્વિરોધિ તદાચાર વ્યતિક્રમણતો યથા ॥

ભૂભૃતાં પીતસોમાનાં ન્યાય્યે વર્ત્મનિ તિષ્ઠતામ્
અલંકરિષ્ણુના વંશં ગુરૌ સતિ જિગીષુણા ॥

અભાર્યોઢેન સંસ્કારમ્ અન્તરેણ દ્વિજન્મના
નરવાહનદત્તેન વેશ્યાવાન્ નિશિ પીડિતઃ ॥

ન દૂષણાયામુદાહૃતો વિધિર્ ન ચાભિમાનેન કિમુ પ્રતીતયે
કૃતાત્મનાં તત્ત્વદૃશાં ચ માદૃશો જનો ઽભિસન્ધિં ક ઇવાવભોત્સ્યતે ॥