Kāvyālaṃkāra · Chapter 2

mādhuryamabhivāñchantaḥ prasādaṃ ca sumedhasaḥ
samāsavanti bhūyāṃsi na padāni prayuñjate //

kecidojo 'bhidhitsantaḥ samasyanti bahūnyapi
yathā mandārakusuma reṇupiñjaritālakā //

śravyaṃ nātisamastārthaṃ kāvyaṃ madhuramiṣyate
āvidvadaṅganābāla pratītārthaṃ prasādavat //

anuprāsaḥ sayamako rūpakaṃ dīpakopame
iti vācāmalaṃkārāḥ pañcaivānyairudāhṛtāḥ //

sarūpavarṇavinyāsam anuprāsaṃ pracakṣate
kiṃ tayā cintayā kānte nitānteti yathoditam //

grāmyānuprāsamanyattu manyante sudhiyo 'pare
sa lolamālānīlāli kulākulagalo balaḥ //

nānārthavanto 'nuprāsā na cāpyasadṛśākṣarāḥ
yuktyānayā madhyamayā jāyante cāravo giraḥ //

lāṭīyamapyanuprāsam ihecchantyapare yathā
dṛṣṭiṃ dṛṣṭisukhāṃ dhehi candraścandramukhoditaḥ //

ādimadhyāntayamakaṃ pādābhyāsaṃ tathāvalī
samastapādayamakam ityetat pañcadhocyate //

sandaṣṭakasamudgāder atraivāntargatirmatā
ādau madhyāntayorvā syād iti pañcaiva tadyathā //

sādhunā sādhunā tena rājatā rājatā bhṛtā
sahitaṃ sahitaṃ kartuṃ saṃgataṃ saṃgataṃ janam //

sādhuḥ saṃsārādbibhyadasmādasārāt kṛtvā kleśāntaṃ yāti vartma praśāntam
jātiṃ vyādhīnāṃ durdamānāmadhīnāṃ vāñchañjyāyastvaṃ chindhi muktānayastvam //

na te dhirdhīra bhogeṣu ramaṇīyeṣu saṃgatā
munīnapi harantyete ramaṇī yeṣu saṃgatā //

sitāsitākṣīṃ supayodharādharāṃ susaṃmadāṃ vyaktamadāṃ lalāmadām
ghanāghanā nīlaghanā ghanālakāṃ priyāmimāmutsukayanti yanti ca //

amī nṛpā dattasamagraśāsanāḥ kadācidapyapratibaddhaśāsanāḥ
kṛtāgasāṃ mārgabhidāṃ ca śāsanāḥ pitṛkramādhyāsitatādṛśāsanāḥ //

anantaraikāntarayor evaṃ pādāntayorapi
kṛtsnaṃ ca sarvapādeṣu duṣkaraṃ sādhu tādṛśam //

tulyaśrutīnāṃ bhinnānām abhidheyaiḥ parasparam
varṇānāṃ yaḥ punarvādo yamakaṃ tannigadyate //

pratītaśabdamojasvi suśliṣṭapadasandhi ca
prasādi svabhidhānaṃ ca yamakaṃ kṛtināṃ matam //

nānādhātvarthagambhīrā yamakavyapadeśinī
prahelikā sā hyuditā rāmaśarmācyutottare //

kāvyānyapi yadīmāni vyākhyāgamyāni śāstravat
utsavaḥ sudhiyāmeva hanta durmedhaso hatāḥ //

upamānena yattattvam upameyasya rūpyate
guṇānāṃ samatāṃ dṛṣṭvā rūpakaṃ nāma tadviduḥ //

samastavastuviṣayam ekadeśavivarti ca
dvidhā rūpakamuddiṣṭam etattaccocyate yathā //

śīkarāmbhomadasṛjas tuṅgā jaladadantinaḥ
niryānto madayantīme śakrakārmukavāraṇāḥ //

taḍidvalayakakṣyāṇāṃ balākāmālabhāriṇām
payomucāṃ dhvanirdhīro dunoti mama tāṃ priyām //

ādimadhyāntaviṣayaṃ tridhā dīpakamiṣyate
ekasyaiva tryavasthatvād iti tadbhidyate tridhā //

amūni kurvate 'nvarthām asyākhyāmarthadīpanāt
tribhirnidarśanaiścedaṃ tridhā nirdiśyate yathā //

mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhaṅguram
sa priyāsaṃgamotkaṇṭhāṃ sāsahyāṃ manasaḥ śucam //

mālinīraṃśukabhṛtaḥ striyo 'laṃkurute madhuḥ
hārītaśukavācaśca bhūdharāṇāmupatyakāḥ //

cīrīmavatīraraṇyānīḥ saritaḥ śuṣyadambhasaḥ
pravāsināṃ ca cetāṃsi śucirantaṃ ninīṣati //

viruddhenopamānena deśakālakriyādibhiḥ
upameyasya yatsāmyaṃ guṇaleśena sopamā //

yathevaśabdau sādṛśyam āhaturvyatirekiṇoḥ
dūrvākāṇḍamiva śyāmaṃ tanvī śyāmālatā yathā //

vinā yathevaśabdābhyāṃ samāsābhihitā parā
yathā kamalapatrākṣī śaśāṅkavadaneti ca //

vatināpi kriyāsāmyaṃ tadvadevābhidhīyate
dvijātivadadhīte 'sau guruvaccānuśāsti naḥ //

samānavastunyāsena prativastūpamocyate
yathevānabhidhāne 'pi guṇasāmyapratītitaḥ //

sādhusādhāraṇatvādir guṇo 'tra vyatiricyate
sa sāmyamāpādayati virodhe 'pi tayoryathā //

kiyantaḥ santi guṇinaḥ sādhusādhāraṇaśriyaḥ
svādupākaphalānamrāḥ kiyanto vādhvaśākhinaḥ //

yaduktaṃ triprakāratvaṃ tasyāḥ kaiścinmahātmabhiḥ
nindāpraśaṃsācikhyāsā bhedādatrābhidhīyate //

sāmānyaguṇanirdeśāt trayamapyuditaṃ nanu
mālopamādiḥ sarvo 'pi na jyāyān vistaro mudhā //

hīnatāsambhavo liṅga vacobhedo viparyayaḥ
upamānādhikatvaṃ ca tenāsadṛśatāpi ca //

ta eta upamādoṣāḥ sapta medhāvinoditāḥ
sodāharaṇalakṣmāṇo varṇyante 'tra ca te pṛthak //

sa mārutākampitapītavāsā bibhratsalīlaṃ śaśibhāsamabjam
yadupravīraḥ pragṛhītaśārṅgaḥ sendrāyudho megha ivābabhāse //

śakracāpagrahādatra darśitaṃ kila kārmukam
vāsaḥśaṅkhānupādānād dhīnamityabhidhīyate //

sarvaṃ sarveṇa sārūpyaṃ nāsti bhāvasya kasyacit
yathopapatti kṛtibhir upamāsu prayujyate //

akhaṇḍamaṇḍalaḥ kvenduḥ kva kāntānanamadyuti
yatkiṃcitkāntisāmānyāc chaśinaivopamīyate //

kiṃ ca kāvyāni neyāni lakṣaṇena mahātmanām
dṛṣṭaṃ vā sarvasārūpyaṃ rājamitre yathoditam //

sūryāṃśasaṃmīlitalocaneṣu dīneṣu padmānilanirmadeṣu
sādhvyaḥ svageheṣviva bhartṛhīnāḥ kekā vineśuḥ śikhināṃ mukheṣu //

niṣpeturāsyādiva tasya dīptāḥ śarā dhanurmaṇḍalamadhyabhājaḥ
jājvalyamānā iva vāridhārā dinārdhabhājaḥ pariveṣiṇo 'rkāt //

kathaṃ pāto 'mbudhārāṇāṃ jvalantīnāṃ vivasvataḥ
asambhavādayaṃ yuktyā tenāsambhava ucyate //

tatrāsambhavinārthena kaḥ kuryādupamāṃ kṛtī
ko nāma vahninaupamyaṃ kurvīta śaśalakṣmaṇaḥ //

yasyātiśayavānarthaḥ kathaṃ so 'sambhavo mataḥ
iṣṭaṃ cātiśayārthatvam upamotprekṣayoryathā //

puñjībhūtamiva dhvāntam eṣa bhāti mataṅgajaḥ
saraḥ śaratprasannāmbho nabhaḥkhaṇḍamivojjhitam //

atha liṅgavacobhedāv ucyete saviparyayau
hīnādhikatvāt sa dvedhā trayamapyucyate yathā //

avigāhyo 'si nārīṇām ananyamanasāmapi
viṣamopalabhinnormir āpagevottitīrṣataḥ //

kvacidagre prasaratā kvacidāpatya nighnatā
śuneva sāraṅgakulaṃ tvayā bhinnaṃ dviṣāṃ balam //

ayaṃ padmāsanāsīnaś cakravāko virājate
yugādau bhagavān brahmā vinirmitsuriva prajāḥ //

nanūpamīyate pāṇiḥ kamalena vikāsinā
adharo vidrumaccheda bhāsā bimbaphalena ca //

ucyate kāmamastīdaṃ kiṃ tu strīpuṃsayorayam
vidhirnābhimato 'nyaistu trayāṇāmapi neṣyate //

sa pītavāsāḥ pragṛhītaśārṅgo manojñabhīmaṃ vapurāpa kṛṣṇaḥ
śatahradendrāyudhavānniśāyāṃ saṃsṛjyamānaḥ śaśineva meghaḥ //

śaśino grahaṇādetad ādhikyaṃ kila na hyayam
nirdiṣṭa upameye 'rthe vācyo vā jalajo 'tra tu //

na sarvasārūpyamiti vistareṇodito vidhiḥ
abhiprāyātkavernātra vidheyā jalaje matiḥ //

ādhikyamupamānānāṃ nyāyyaṃ nādhikatā bhavet
gokṣīrakundahalināṃ viśuddhyā sadṛśaṃ yaśaḥ //

ekenaivopamānena nanu sādṛśyamucyate
uktārthasya prayogo hi gurumarthaṃ na puṣyati //

vane 'tha tasminvanitānuyāyinaḥ pravṛttadānārdrakaṭā mataṅgajāḥ
vicitrabarhābharaṇāśca barhiṇo babhurdivīvāmalavigrahā grahāḥ //

grahairapi gajādīnāṃ yadi sādṛśyamucyate
tathāpi teṣāṃ tairasti kāntirvāpyugratāpi vā //

ityukta upamābhedo vakṣyate cāparaḥ punaḥ
upamāderalaṃkārād viśeṣo 'nyo 'bhidhīyate //

ākṣepo 'rthāntaranyāso vyatireko vibhāvanā
samāsātiśayoktī ca ṣaḍalaṃkṛtayo 'parāḥ //

vakṣyamāṇoktaviṣayas tatrākṣepo dvidhā mataḥ
ekarūpatayā śeṣā nirdekṣyante yathākramam //

pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā
ākṣepa iti taṃ santaḥ śaṃsanti dvividhaṃ yathā //

ahaṃ tvāṃ yadi nekṣeya kṣaṇamapyutsukā tataḥ
iyadevāstvato 'nyena kimuktenāpriyeṇa te //

svavikramākrāntabhuvaś citraṃ yanna tavoddhatiḥ
ko vā heturalaṃ sindhor vikārakaraṇaṃ prati //

upanyasanamanyasya yadarthasyoditādṛte
jñeyaḥ so 'rthāntaranyāsaḥ pūrvārthānugato yathā //

parānīkāni bhīmāni vivikṣorna tava vyathā
sādhu vāsādhu vāgāmi puṃsāmātmaiva śaṃsati //

hiśabdenāpi hetvartha prathanāduktasiddhaye
ayamarthāntaranyāsaḥ sutarāṃ vyajyate yathā //

vahanti girayo meghān abhyupetān gurūnapi
garīyāneva hi gurūn bibharti praṇayāgatān //

upamānavato 'rthasya yadviśeṣanidarśanam
vyatirekaṃ tamicchanti viśeṣāpādanādyathā //

sitāsite pakṣmavatī netre te tāmrarājinī
ekāntaśubhraśyāme tu puṇḍarīkāsitotpale //

kriyāyāḥ pratiṣedhe yā tatphalasya vibhāvanā
jñeyā vibhāvanaivāsau samādhau sulabhe sati //

apītamattāḥ śikhino diśo 'nutkaṇṭhitākulāḥ
nīpo 'viliptasurabhir abhraṣṭakaluṣaṃ jalam //

yatrokte gamyate 'nyo 'rthas tatsamānaviśeṣaṇaḥ
sā samāsoktiruddiṣṭā saṃkṣiptārthatayā yathā //

skandhavānṛjuravyālaḥ sthiro 'nekamahāphalaḥ
jātastarurayaṃ coccaiḥ pātitaśca nabhasvatā //

nimittato vaco yattu lokātikrāntagocaram
manyante 'tiśayoktiṃ tām alaṅkāratayā yathā //

svapuṣpacchavihāriṇyā candrabhāsā tirohitāḥ
anvamīyanta bhṛṅgāli vācā saptacchadadrumāḥ //

apāṃ yadi tvakchithilā cyutā syāt phaṇināmiva
tadā śuklāṃśukāni syur aṅgeṣvambhasi yoṣitām //

ityevamādiruditā guṇātiśayayogataḥ
sarvaivātiśayoktistu tarkayettāṃ yathāgamam //

saiṣa sarvaiva vakroktir anayārtho vibhāvyate
yatno 'syāṃ kavinā kāryaḥ ko 'laṅkāro 'nayā vinā //

hetuśca sūkṣmo leśo 'tha nālaṃkāratayā mataḥ
samudāyābhidhānasya vakroktyanabhidhānataḥ //

gato 'stamarko bhātīndur yānti vāsāya pakṣiṇaḥ
ityevamādi kiṃ kāvyaṃ vārtāmenāṃ pracakṣate //

yathāsaṃkhyamathotprekṣām alaṅkāradvayaṃ viduḥ
saṃkhyānamiti medhāvin otprekṣābhihitā kvacit //

bhūyasāmupadiṣṭānām arthānāmasadharmaṇām
kramaśo yo 'nunirdeśo yathāsaṃkhyaṃ taducyate //

padmendubhṛṅgamātaṅga puṃskokilakalāpinaḥ
vaktrakāntīkṣaṇagati vāṇīvālaistvayā jitāḥ //

avivakṣitasāmānyā kiṃciccopamayā saha
atadguṇakriyāyogād utprekṣātiśayānvitā //

kiṃśukavyapadeśena tarumāruhya sarvataḥ
dagdhādagdhamaraṇyānyāḥ paśyatīva vibhāvasuḥ //

svabhāvoktiralaṅkāra iti kecit pracakṣate
arthasya tadavasthatvaṃ svabhāvo 'bhihito yathā //

ākrośannāhvayannanyān ādhāvanmaṇḍalai rudan
gā vārayati daṇḍena ḍimbhaḥ sasyāvatāraṇīḥ //

samāsenoditamidaṃ dhīkhedāyaiva vistaraḥ
asaṃgṛhītamapyanyad abhyūhyamanayā diśā //

svayaṃ kṛtaireva nidarśanairiyaṃ mayā prakḷptā khalu vāgalaṅkṛtiḥ
ataḥ paraṃ cāruranekadhāparo girāmalaṅkāravidhirvidhāsyate //