કાવ્યાલંકાર · અધ્યાય 3

પ્રેયો રસવદૂર્જસ્વિ પર્યાયોક્તં સમાહિતમ્
દ્વિપ્રકારમુદાત્તં ચ ભેદૈઃ શ્લિષ્ટમપિ ત્રિભિઃ ॥

અપહ્નુતિં વિશેષોક્તં વિરોધં તુલ્યયોગિતામ્
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાં ચ વ્યાજસ્તુતિનિદર્શને ॥

ઉપમારૂપકં ચાન્યદ્ ઉપમેયોપમામપિ
સહોક્તિપરિવૃત્તી ચ સસંદેહમનન્વયમ્ ॥

ઉત્પ્રેક્ષાવયવં ચાન્યે સંસૃષ્ટિમપિ ચાપરે
ભાવિકત્વં ચ નિજગુર્ અલંકારં સુમેધસઃ ॥

પ્રેયો ગૃહાગતં કૃષ્ણમ્ અવાદીદ્વિદુરો યથા
અદ્ય યા મમ ગોવિન્દ જાતા ત્વયિ ગૃહાગતે
કાલેનૈષા ભવેત્ પ્રીતિસ્ તવૈવાગમનાત્ પુનઃ ॥

રસવદ્દર્શિતસ્પષ્ટ શૃઙ્ગારાદિરસં યથા
દેવી સમાગમદ્ધર્મ મસ્કરિણ્યતિરોહિતા ॥

ઊર્જસ્વિ કર્ણેન યથા પાર્થાય પુનરાગતઃ
દ્વિઃ સન્દધાતિ કિં કર્ણઃ શલ્યેત્યહિરપાકૃતઃ ॥

પર્યાયોક્તં યદન્યેન પ્રકારેણાભિધીયતે
ઉવાચ રત્નાહરણે ચૈદ્યં શાર્ઙ્ગધનુર્યથા ॥

ગૃહેષ્વધ્વસુ વા નાન્નં ભુઞ્જ્મહે યદધીતિનઃ
ન ભુઞ્જતે દ્વિજાસ્તચ્ચ રસદાનનિવૃત્તયે ॥

સમાહિતં રાજમિત્રે યથા ક્ષત્રિયયોષિતામ્
રામપ્રસત્ત્યૈ યાન્તીનાં પુરો ઽદૃશ્યત નારદઃ ॥

ઉદાત્તં શક્તિમાન્ રામો ગુરુવાક્યાનુરોધકઃ
વિહાયોપનતં રાજ્યં યથા વનમુપાગતમ્ ॥

એતદેવાપરે ઽન્યેન વ્યાખ્યાનેનાન્યથા વિદુઃ
નાનારત્નાદિયુક્તં યત્ તત્કિલોદાત્તમુચ્યતે ॥

ચાણક્યો નક્તમુપયાન્ન્ અન્દક્રીડાગૃહં યથા
શશિકાન્તોપલચ્છન્નં વિવેદ પયસાં કણૈઃ ॥

ઉપમાનેન યત્તત્ત્વમ્ ઉપમેયસ્ય સાધ્યતે
ગુણક્રિયાભ્યાં નામ્ના ચ શ્લિષ્ટં તદભિધીયતે ॥

લક્ષણં રૂપકે ઽપીદં લક્ષ્યતે કામમત્ર તુ
ઇષ્ટઃ પ્રયોગો યુગપદ્ ઉપમાનોપમેયયોઃ ॥

શીકરામ્ભોમદસૃજસ્ તુઙ્ગા જલદદન્તિનઃ
ઇત્યત્ર મેઘકરિણાં નિર્દેશઃ ક્રિયતે સમમ્ ॥

શ્લેષાદેવાર્થવચસોર્ અસ્ય ચ ક્રિયતે ભિદા
તત્સહોક્ત્યુપમાહેતુ નિર્દેશાત્ત્રિવિધં યથા ॥

છાયાવન્તો ગતવ્યાલાઃ સ્વારોહાઃ ફલદાયિનઃ
માર્ગદ્રુમા મહાન્તશ્ચ પરેષામેવ ભૂતયે ॥

ઉન્નતા લોકદયિતા મહાન્તઃ પ્રાજ્યવર્ષિણઃ
શમયન્તિ ક્ષિતેસ્તાપં સુરાજાનો ઘના ઇવ ॥

રત્નવત્ત્વાદગાધત્વાત્ સ્વમર્યાદાવિલઙ્ઘનાત્
બહુસત્ત્વાશ્રયત્વાચ્ચ સદૃશસ્ત્વમુદન્વતા ॥

અપહ્નુતિરભીષ્ટા ચ કિંચિદન્તર્ગતોપમા
ભૂતાર્થાપહ્નવાદસ્યાઃ ક્રિયતે ચાભિધા યથા ॥

નેયં વિરૌતિ ભૃઙ્ગાલી મદેન મુખરા મુહુઃ
અયમાકૃષ્યમાણસ્ય કન્દર્પધનુષો ધ્વનિઃ ॥

એકદેશસ્ય વિગમે યા ગુણાન્તરસંસ્થિતિઃ
વિશેષપ્રથનાયાસૌ વિશેષોક્તિર્મતા યથા ॥

સ એકસ્ત્રીણિ જયતિ જગન્તિ કુસુમાયુધઃ
હરતાપિ તનું યસ્ય શમ્ભુના ન હૃતં બલમ્ ॥

ગુણસ્ય વા ક્રિયાયા વા વિરુદ્ધાન્યક્રિયાભિધા
યા વિશેષાભિધાનાય વિરોધં તં વિદુર્બુધાઃ ॥

ઉપાન્તરૂઢોપવનચ્ છાયાશીતાપિ ધૂરસૌ
વિદૂરદેશાનપિ વઃ સન્તાપયતિ વિદ્વિષઃ ॥

ન્યૂનસ્યાપિ વિશિષ્ટેન ગુણસામ્યવિવક્ષયા
તુલ્યકાર્યક્રિયાયોગાદ્ ઇત્યુક્તા તુલ્યયોગિતા ॥

શેષો હિમગિરિસ્ત્વં ચ મહાન્તો ગુરવઃ સ્થિરાઃ
યદલઙ્ઘિતમર્યાદાશ્ ચલન્તીં બિભૃથ ક્ષિતિમ્ ॥

અધિકારાદપેતસ્ય વસ્તુનો ઽન્યસ્ય યા સ્તુતિઃ
અપ્રસ્તુતપ્રશંસેતિ સા ચૈવં કથ્યતે યથા ॥

પ્રીણિતપ્રણયિ સ્વાદુ કાલે પરિણતં બહુ
વિના પુરુષકારેણ ફલં પશ્યત શાખિનામ્ ॥

દૂરાધિકગુણસ્તોત્ર વ્યપદેશેન તુલ્યતામ્
કિંચિદ્વિધિત્સોર્યા નિન્દા વ્યાજસ્તુતિરસૌ યથા ॥

રામઃ સપ્તાભિનત્ સાલાન્ ગિરિં ક્રૌઞ્ચં ભૃગૂત્તમઃ
શતાંશેનાપિ ભવતા કિં તયોઃ સદૃશં કૃતમ્ ॥

ક્રિયયૈવ વિશિષ્ટસ્ય તદર્થસ્યોપદર્શનાત્
જ્ઞેયા નિદર્શના નામ યથેવવતિભિર્વિના ॥

અયં મન્દદ્યુતિર્ભાસ્વાન્ અસ્તં પ્રતિ યિયાસતિ
ઉદયઃ પતનાયેતિ શ્રીમતો બોધયન્નરાન્ ॥

ઉપમાનેન તદ્ભાવમ્ ઉપમેયસ્ય સાધયન્
યાં વદત્યુપમામેતદ્ ઉપમારૂપકં યથા ॥

સમગ્રગગનાયામ માનદણ્ડો રથાઙ્ગિનઃ
પાદો જયતિ સિદ્ધસ્ત્રી મુખેન્દુનવદર્પણઃ ॥

ઉપમાનોપમેયત્વં યત્ર પર્યાયતો ભવેત્
ઉપમેયોપમાં નામ બ્રુવતે તાં યથોદિતમ્ ॥

સુગન્ધિ નયનાનન્દિ મદિરામદપાટલમ્
અમ્ભોજમિવ વક્ત્રં તે ત્વદાસ્યમિવ પઙ્કજમ્ ॥

તુલ્યકાલે ક્રિયે યત્ર વસ્તુદ્વયસમાશ્રયે
પદેનૈકેન કથ્યતે સહોક્તિઃ સા મતા યથા ॥

હિમપાતાવિલદિશો ગાઢાલિઙ્ગનહેતવઃ
વૃદ્ધિમાયાન્તિ યામિન્યઃ કામિનાં પ્રીતિભિઃ સહ ॥

વિશિષ્ટસ્ય યદાદાનમ્ અન્યાપોહેન વસ્તુનઃ
અર્થાન્તરન્યાસવતી પરિવૃત્તિરસૌ યથા ॥

પ્રદાય વિત્તમર્થિભ્યઃ સ યશોધનમાઅદિત
સતાં વિશ્વજનીનાનામ્ ઇદમસ્ખલિતં વ્રતમ્ ॥

ઉપમાનેન તત્ત્વં ચ ભેદં ચ વદતઃ પુનઃ
સસન્દેહં વચઃ સ્તુત્યૈ સસન્દેહં વિદુર્યથા ॥

કિમયં શશી ન સ દિવા વિરાજતે કુસુમાયુધો ન ધનુરસ્ય કૌસુમમ્
ઇતિ વિસ્મયાદ્વિમૃશતો ઽપિ મે મતિસ્ ત્વયિ વીક્ષતે ન લભતે ઽર્થનિશ્ચયમ્ ॥

યત્ર તેનૈવ તસ્ય સ્યાદ્ ઉપમાનોપમેયતા
અસાદૃશ્યવિવક્ષાતસ્ તમિત્યાહુરનન્વયમ્ ॥

તામ્બૂલરાગવલયં સ્ફુરદ્દશનદીધિતિ
ઇન્દીવરાભનયનં તવેવ વદનં તવ ॥

શ્લિષ્ટસ્યાર્થેન સંયુક્તઃ કિંચિદુત્પ્રેક્ષયાન્વિતઃ
રૂપકાર્થેન ચ પુનર્ ઉત્પ્રેક્ષાવયવો યથા ॥

તુલ્યોદયાવસાનત્વાદ્ ગતે ઽસ્તં પ્રતિ ભાસ્વતિ
વાસાય વાસરઃ ક્લાન્તો વિશતીવ તમોગૃહમ્ ॥

વરા વિભૂષા સંસૃષ્ટિર્ બહ્વલઙ્કારયોગતઃ
રચિતા રત્નમાલેવ સા ચૈવમુદિતા યથા ॥

ગામ્ભીર્યલાવણ્યવતોર્ યુવયોઃ પ્રાજ્યરત્નયોઃ
સુખસેવ્યો જનાનાં ત્વં દુષ્ટગ્રાહો ઽમ્ભસાં પતિઃ ॥

અનલઙ્કૃતકાન્તં તે વદનં વનજદ્યુતિ
નિશાકૃતઃ પ્રકૃત્યૈવ ચારોઃ કા વાસ્ત્યલઙ્કૃતિઃ ॥

અન્યેષામપિ કર્તવ્યા સંસૃષ્ટિરનયા દિશા
કિયદુદ્ઘટ્ટિતજ્ઞેભ્યઃ શક્યં કથયિતું મયા ॥

ભાવિકત્વમિતિ પ્રાહુઃ પ્રબન્ધવિષયં ગુણમ્
પ્રત્યક્ષા ઇવ દૃશ્યન્તે યત્રાર્થા ભૂતભાવિનઃ ॥

ચિત્રોદાત્તાદ્ભુતાર્થત્વં કથાયાઃ સ્વભિનીતતા
શબ્દાનાકુલતા ચેતિ તસ્ય હેતૂન્ પ્રચક્ષતે ॥

આશીરપિ ચ કેષાંચિદ્ અલઙ્કારતયા મતા
સૌહૃદય્યાવિરોધોક્તૌ પ્રયોગો ઽસ્યાશ્ચ તદ્યથા ॥

અસ્મિઞ્ જહીહિ સુહૃદિ પ્રણયાભ્યસૂયામ્ આશ્લિષ્ય ગાઢમમુમાનતમાદરેણ
વિન્ધ્યં મહાનિવ ઘનઃ સમયે ઽભિવર્ષન્ન્ આનન્દજૈર્નયનવારિભિરુક્ષતુ ત્વામ્ ॥

મદાન્ધમાતઙ્ગવિભિન્નસાલા હતપ્રવીરા દ્રુતભીતપૌરાઃ
ત્વત્તેજસા દગ્ધસમસ્તશોભા દ્વિષાં પુરઃ પશ્યતુ રાજલોકઃ ॥

ગિરામલઙ્કારવિધિઃ સવિસ્તરઃ સ્વયં વિનિશ્ચિત્ય ધિયા મયોદિતઃ
અનેન વાગર્થવિદામલઙ્કૃતા વિભાતિ નારીવ વિદગ્ધમણ્ડના ॥