Kāvyālaṃkāra · Chapter 1

praṇamya sārvaṃ sarvajñaṃ manovākkāyakarmabhiḥ
kāvyālaṃkāra ityeṣa yathābuddhi vidhāsyate //

dharmārthakāmamokṣeṣu vaicakṣaṇyaṃ kalāsu ca
prītiṃ karoti kīrtiṃ ca sādhukāvyanibandhanam //

adhanasyeva dātṛtvaṃ klībasyevāstrakauśalam
ajñasyeva pragalbhatvam akaveḥ śāstravedanam //

vinayena vinā kā śrīḥ kā niśā śaśinā vinā
rahitā satkavitvena kīdṛśī vāgvidagdhatā //

gurūpadeśādadhyetuṃ śāstraṃ jaḍadhiyo 'pyalam
kāvyaṃ tu jāyate jātu kasyacit pratibhāvataḥ //

upeyuṣāmapi divaṃ sannibandhavidhāyinām
āsta eva nirātaṅkaṃ kāntaṃ kāvyamayaṃ vapuḥ //

ruṇaddhi rodasī cāsya yāvatkīrtiranaśvarī
tāvatkilāyamadhyāste sukṛtī vaibudhaṃ padam //

ato 'bhivāñchatā kīrtiṃ stheyasīmābhuvaḥ sthiteḥ
yatno viditavedyena vidheyaḥ kāvyalakṣaṇaḥ //

śabdaśchando 'bhidhānārthā itihāsāśrayāḥ kathāḥ
loko yuktiḥ kalāśceti mantavyāḥ kāvyahetavaḥ //

śabdābhidheye vijñāya kṛtvā tadvidupāsanam
vilokyānyanibandhāṃśca kāryaḥ kāvyakriyādaraḥ //

sarvathā padamapyekaṃ na nigādyamavadyavat
vilakṣmaṇā hi kāvyena duḥsuteneva nindyate //

nākavitvamadharmāya vyādhaye daṇḍanāya vā
kukavitvaṃ punaḥ sākṣān mṛtimāhurmanīṣiṇaḥ //

rūpakādiralaṃkāras tasyānyairbahudhoditaḥ
na kāntamapi nirbhūṣaṃ vibhāti vanitāmukham //

rūpakādimalaṃkāraṃ bāhyamācakṣate pare
supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiṃ vācāṃ vāñchantyalaṃkṛtim //

tadetadāhuḥ sauśabdyaṃ nārthavyutpattirīdṛśī
śabdābhidheyālaṃkāra bhedādiṣṭaṃ dvayaṃ tu naḥ //

śabdārthau sahitau kāvyaṃ gadyaṃ padyaṃ ca taddvidhā
saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ cānyad apabhraṃśa iti tridhā //

vṛttadevādicarita śaṃsi cotpādyavastu ca
kalāśāstrāśrayaṃ ceti caturdhā bhidyate punaḥ //

sargabandho 'bhineyārthaṃ tathaivākhyāyikākathe
anibaddhaṃ ca kāvyādi tatpunaḥ pañcadhocyate //

sargabandho mahākāvyaṃ mahatāṃ ca mahacca yat
agrāmyaśabdamarthyaṃ ca sālaṃkāraṃ sadāśrayam //

mantradūtaprayāṇāji nāyakābhyudayaiśca yat
pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ nātivyākhyeyamṛddhimat //

caturvargābhidhāne 'pi bhūyasārthopadeśakṛt
yuktaṃ lokasvabhāvena rasaiśca sakalaiḥ pṛthak //

nāyakaṃ prāgupanyasya vaṃśavīryaśrutādibhiḥ
na tasyaiva vadhaṃ brūyād anyotkarṣābhidhitsayā //

yadi kāvyaśarīrasya na sa vyāpitayeṣyate
na cābhyudayabhāktasya mudhādau grahaṇastavau //

nāṭakaṃ dvipadīśamyā rāsakaskandhakādi yat
uktaṃ tadabhineyārtham ukto 'nyaistasya vistaraḥ //

saṃskṛtānākulaśravya śabdārthapadavṛttinā
gadyena yuktodāttārthā socchvāsākhyāyikā matā //

vṛttamākhyāyate tasyāṃ nāyakena svaceṣṭitam
vaktraṃ cāparavaktraṃ ca kāle bhāvyārthaśaṃsi ca //

kaverabhiprāyakṛtaiḥ kathanaiḥ kaiścidaṅkitā
kanyāharaṇasaṃgrāma vipralambhodayānvitā //

na vaktrāparavaktrābhyāṃ yuktā nocchāsavatyapi
saṃskṛtāsaṃskṛtā ceṣṭā kathāpabhraṃśabhāk tathā //

anyaiḥ svacaritaṃ tasyāṃ nāyakena tu nocyate
svaguṇāviṣkṛtiṃ kuryād abhijātaḥ kathaṃ janaḥ //

anibaddhaṃ punargāthā ślokamātrādi tatpunaḥ
yuktaṃ vakrasvabhāvoktyā sarvamevaitadiṣyate //

vaidarbhamanyadastīti manyante sudhiyo 'pare
tadeva ca kila jyāyaḥ sadarthamapi nāparam //

gauḍīyamidametattu vaidarbhamiti kiṃ pṛthak
gatānugatikanyāyān nānākhyeyamamedhasām //

nanu cāśmakavaṃśādi vaidarbhamiti kathyate
kāmaṃ tathāstu prāyeṇa saṃjñecchāto vidhīyate //

apuṣṭārthamavaktrokti prasannamṛju komalam
bhinnaṃ geyamivedaṃ tu kevalaṃ śrutipeśalam //

alaṃkāravadagrāmyam arthyaṃ nyāyyamanākulam
gauḍīyamapi sādhīyo vaidarbhamiti nānyathā //

na nitāntādimātreṇa jāyate cārutā girām
vakrābhidheyaśabdoktir iṣṭā vācāmalaṃkṛtiḥ //

neyārthaṃ kliṣṭamanyārtham avācakamayuktimat
gūḍhaśabdābhidhānaṃ ca kavayo na prayuñjate //

neyārthaṃ nīyate yukto yasyārthaḥ kṛtibhirbalāt
śabdanyāyānupārūḍhaḥ kathaṃcitsvābhisandhinā //

māyeva bhadreti yathā sā cāsādhvī prakalpanā
veṇudākeriti ca tāṃ nayanti vacanādvinā //

kliṣṭaṃ vyavahitaṃ vidyād anyārthaṃ vigame yathā
vijahrustasya tāḥ śokaṃ krīḍāyāṃ vikṛtaṃ ca tat //

himāpahāmitradharair vyāptaṃ vyometyavācakam
sākṣādarūḍhaṃ vācye 'rthe nābhidhānaṃ pratīyate //

ayuktimad yathā dūtā jalabhṛnmārutendavaḥ
tathā bhramarahārīta cakravākaśukādayaḥ //

avāco 'vyaktavācaśca dūradeśavicāriṇaḥ
kathaṃ dūtyaṃ prapadyerann iti yuktyā na yujyate //

yadi cotkaṇṭhayā yattad unmatta iva bhāṣate
tathā bhavatu bhūmnedaṃ sumedhobhiḥ prayujyate //

gūḍhaśabdābhidhānaṃ ca na prayojyaṃ kathaṃcana
sudhiyāmapi naivedam upakārāya kalpate //

asitartitugadricchit svaḥkṣitāṃ patiradvidṛk
amidbhiḥ śubhradṛgdṛṣṭair dviṣo jeghnīyiṣīṣṭa vaḥ //

śrutiduṣṭārthaduṣṭe ca kalpanāduṣṭamityapi
śrutikaṣṭaṃ tathaivāhur vācaṃ doṣaṃ caturvidham //

viḍvarcoviṣṭhitaklinnac chinnavāntapravṛttayaḥ
pracāradharṣitodgāra visargahadayantritāḥ //

hiraṇyaretāḥ sambādhaḥ pelavopasthitāṇḍajāḥ
vākkāṭavādayaśceti śrutiduṣṭā matā giraḥ //

arthaduṣṭaṃ punarjñeyaṃ yatrokte jāyate matiḥ
asabhyavastuviṣayā śabdaistadvācibhiryathā //

hantumeva pravṛttasya stabdhasya vivaraiṣiṇaḥ
patanaṃ jāyate 'vaśyaṃ kṛcchreṇa punarunnatiḥ //

padadvayasya sandhāne yadaniṣṭaṃ prakalpate
tadāhuḥ kalpanāduṣṭaṃ sa śauryābharaṇo yathā //

yathā.ajihladadityādi śrutikaṣṭaṃ ca tadviduḥ
na tad icchanti kṛtino gaṇḍamapyapare kila //

sanniveśaviśeṣāttu duruktamapi śobhate
nīlaṃ palāśamābaddham antarāle srajāmiva //

kiṃcidāśrayasaundaryād dhatte śobhāmasādhvapi
kāntāvilocananyastaṃ malīmasamivāñjanam //

āpāṇḍugaṇḍametatte vadanaṃ vanajekṣaṇe
saṃgamāt pāṇḍuśabdasya gaṇḍaḥ sādhu yathoditam //

anayānyad api jñeyaṃ diśā yuktamasādhvapi
yathā viklinnagaṇḍānāṃ kariṇāṃ madavāribhiḥ //

madaklinnakapolānāṃ dviradānāṃ catuḥśatī
yathā tadvadasādhīyaḥ sādhīyaśca prayojayet //

etad grāhyaṃ surabhi kusumaṃ grāmyam etannidheyaṃ dhatte śobhāṃ viracitamidaṃ sthānamasyaitadasya
mālākāro racayati yathā sādhu vijñāya mālāṃ yojyaṃ kāvyeṣvavahitadhiyā tadvadevābhidhānam //