ગ્રંથ પાઠ

કાવ્યાલંકાર · અધ્યાય 2

2.1

માધુર્યમભિવાઞ્છન્તઃ પ્રસાદં ચ સુમેધસઃ
સમાસવન્તિ ભૂયાંસિ ન પદાનિ પ્રયુઞ્જતે ॥

2.2

કેચિદોજો ઽભિધિત્સન્તઃ સમસ્યન્તિ બહૂન્યપિ
યથા મન્દારકુસુમ રેણુપિઞ્જરિતાલકા ॥

2.3

શ્રવ્યં નાતિસમસ્તાર્થં કાવ્યં મધુરમિષ્યતે
આવિદ્વદઙ્ગનાબાલ પ્રતીતાર્થં પ્રસાદવત્ ॥

2.4

અનુપ્રાસઃ સયમકો રૂપકં દીપકોપમે
ઇતિ વાચામલંકારાઃ પઞ્ચૈવાન્યૈરુદાહૃતાઃ ॥

2.5

સરૂપવર્ણવિન્યાસમ્ અનુપ્રાસં પ્રચક્ષતે
કિં તયા ચિન્તયા કાન્તે નિતાન્તેતિ યથોદિતમ્ ॥

2.6

ગ્રામ્યાનુપ્રાસમન્યત્તુ મન્યન્તે સુધિયો ઽપરે
સ લોલમાલાનીલાલિ કુલાકુલગલો બલઃ ॥

2.7

નાનાર્થવન્તો ઽનુપ્રાસા ન ચાપ્યસદૃશાક્ષરાઃ
યુક્ત્યાનયા મધ્યમયા જાયન્તે ચારવો ગિરઃ ॥

2.8

લાટીયમપ્યનુપ્રાસમ્ ઇહેચ્છન્ત્યપરે યથા
દૃષ્ટિં દૃષ્ટિસુખાં ધેહિ ચન્દ્રશ્ચન્દ્રમુખોદિતઃ ॥

2.9

આદિમધ્યાન્તયમકં પાદાભ્યાસં તથાવલી
સમસ્તપાદયમકમ્ ઇત્યેતત્ પઞ્ચધોચ્યતે ॥

2.10

સન્દષ્ટકસમુદ્ગાદેર્ અત્રૈવાન્તર્ગતિર્મતા
આદૌ મધ્યાન્તયોર્વા સ્યાદ્ ઇતિ પઞ્ચૈવ તદ્યથા ॥

2.11

સાધુના સાધુના તેન રાજતા રાજતા ભૃતા
સહિતં સહિતં કર્તું સંગતં સંગતં જનમ્ ॥

2.12

સાધુઃ સંસારાદ્બિભ્યદસ્માદસારાત્ કૃત્વા ક્લેશાન્તં યાતિ વર્ત્મ પ્રશાન્તમ્
જાતિં વ્યાધીનાં દુર્દમાનામધીનાં વાઞ્છઞ્જ્યાયસ્ત્વં છિન્ધિ મુક્તાનયસ્ત્વમ્ ॥

2.13

ન તે ધિર્ધીર ભોગેષુ રમણીયેષુ સંગતા
મુનીનપિ હરન્ત્યેતે રમણી યેષુ સંગતા ॥

2.14

સિતાસિતાક્ષીં સુપયોધરાધરાં સુસંમદાં વ્યક્તમદાં લલામદામ્
ઘનાઘના નીલઘના ઘનાલકાં પ્રિયામિમામુત્સુકયન્તિ યન્તિ ચ ॥

2.15

અમી નૃપા દત્તસમગ્રશાસનાઃ કદાચિદપ્યપ્રતિબદ્ધશાસનાઃ
કૃતાગસાં માર્ગભિદાં ચ શાસનાઃ પિતૃક્રમાધ્યાસિતતાદૃશાસનાઃ ॥

2.16

અનન્તરૈકાન્તરયોર્ એવં પાદાન્તયોરપિ
કૃત્સ્નં ચ સર્વપાદેષુ દુષ્કરં સાધુ તાદૃશમ્ ॥

2.17

તુલ્યશ્રુતીનાં ભિન્નાનામ્ અભિધેયૈઃ પરસ્પરમ્
વર્ણાનાં યઃ પુનર્વાદો યમકં તન્નિગદ્યતે ॥

2.18

પ્રતીતશબ્દમોજસ્વિ સુશ્લિષ્ટપદસન્ધિ ચ
પ્રસાદિ સ્વભિધાનં ચ યમકં કૃતિનાં મતમ્ ॥

2.19

નાનાધાત્વર્થગમ્ભીરા યમકવ્યપદેશિની
પ્રહેલિકા સા હ્યુદિતા રામશર્માચ્યુતોત્તરે ॥

2.20

કાવ્યાન્યપિ યદીમાનિ વ્યાખ્યાગમ્યાનિ શાસ્ત્રવત્
ઉત્સવઃ સુધિયામેવ હન્ત દુર્મેધસો હતાઃ ॥

2.21

ઉપમાનેન યત્તત્ત્વમ્ ઉપમેયસ્ય રૂપ્યતે
ગુણાનાં સમતાં દૃષ્ટ્વા રૂપકં નામ તદ્વિદુઃ ॥

2.22

સમસ્તવસ્તુવિષયમ્ એકદેશવિવર્તિ ચ
દ્વિધા રૂપકમુદ્દિષ્ટમ્ એતત્તચ્ચોચ્યતે યથા ॥

2.23

શીકરામ્ભોમદસૃજસ્ તુઙ્ગા જલદદન્તિનઃ
નિર્યાન્તો મદયન્તીમે શક્રકાર્મુકવારણાઃ ॥

2.24

તડિદ્વલયકક્ષ્યાણાં બલાકામાલભારિણામ્
પયોમુચાં ધ્વનિર્ધીરો દુનોતિ મમ તાં પ્રિયામ્ ॥

2.25

આદિમધ્યાન્તવિષયં ત્રિધા દીપકમિષ્યતે
એકસ્યૈવ ત્ર્યવસ્થત્વાદ્ ઇતિ તદ્ભિદ્યતે ત્રિધા ॥

2.26

અમૂનિ કુર્વતે ઽન્વર્થામ્ અસ્યાખ્યામર્થદીપનાત્
ત્રિભિર્નિદર્શનૈશ્ચેદં ત્રિધા નિર્દિશ્યતે યથા ॥

2.27

મદો જનયતિ પ્રીતિં સાનઙ્ગં માનભઙ્ગુરમ્
સ પ્રિયાસંગમોત્કણ્ઠાં સાસહ્યાં મનસઃ શુચમ્ ॥

2.28

માલિનીરંશુકભૃતઃ સ્ત્રિયો ઽલંકુરુતે મધુઃ
હારીતશુકવાચશ્ચ ભૂધરાણામુપત્યકાઃ ॥

2.29

ચીરીમવતીરરણ્યાનીઃ સરિતઃ શુષ્યદમ્ભસઃ
પ્રવાસિનાં ચ ચેતાંસિ શુચિરન્તં નિનીષતિ ॥

2.30

વિરુદ્ધેનોપમાનેન દેશકાલક્રિયાદિભિઃ
ઉપમેયસ્ય યત્સામ્યં ગુણલેશેન સોપમા ॥

2.31

યથેવશબ્દૌ સાદૃશ્યમ્ આહતુર્વ્યતિરેકિણોઃ
દૂર્વાકાણ્ડમિવ શ્યામં તન્વી શ્યામાલતા યથા ॥

2.32

વિના યથેવશબ્દાભ્યાં સમાસાભિહિતા પરા
યથા કમલપત્રાક્ષી શશાઙ્કવદનેતિ ચ ॥

2.33

વતિનાપિ ક્રિયાસામ્યં તદ્વદેવાભિધીયતે
દ્વિજાતિવદધીતે ઽસૌ ગુરુવચ્ચાનુશાસ્તિ નઃ ॥

2.34

સમાનવસ્તુન્યાસેન પ્રતિવસ્તૂપમોચ્યતે
યથેવાનભિધાને ઽપિ ગુણસામ્યપ્રતીતિતઃ ॥

2.35

સાધુસાધારણત્વાદિર્ ગુણો ઽત્ર વ્યતિરિચ્યતે
સ સામ્યમાપાદયતિ વિરોધે ઽપિ તયોર્યથા ॥

2.36

કિયન્તઃ સન્તિ ગુણિનઃ સાધુસાધારણશ્રિયઃ
સ્વાદુપાકફલાનમ્રાઃ કિયન્તો વાધ્વશાખિનઃ ॥

2.37

યદુક્તં ત્રિપ્રકારત્વં તસ્યાઃ કૈશ્ચિન્મહાત્મભિઃ
નિન્દાપ્રશંસાચિખ્યાસા ભેદાદત્રાભિધીયતે ॥

2.38

સામાન્યગુણનિર્દેશાત્ ત્રયમપ્યુદિતં નનુ
માલોપમાદિઃ સર્વો ઽપિ ન જ્યાયાન્ વિસ્તરો મુધા ॥

2.39

હીનતાસમ્ભવો લિઙ્ગ વચોભેદો વિપર્યયઃ
ઉપમાનાધિકત્વં ચ તેનાસદૃશતાપિ ચ ॥

2.40

ત એત ઉપમાદોષાઃ સપ્ત મેધાવિનોદિતાઃ
સોદાહરણલક્ષ્માણો વર્ણ્યન્તે ઽત્ર ચ તે પૃથક્ ॥

2.41

સ મારુતાકમ્પિતપીતવાસા બિભ્રત્સલીલં શશિભાસમબ્જમ્
યદુપ્રવીરઃ પ્રગૃહીતશાર્ઙ્ગઃ સેન્દ્રાયુધો મેઘ ઇવાબભાસે ॥

2.42

શક્રચાપગ્રહાદત્ર દર્શિતં કિલ કાર્મુકમ્
વાસઃશઙ્ખાનુપાદાનાદ્ ધીનમિત્યભિધીયતે ॥

2.43

સર્વં સર્વેણ સારૂપ્યં નાસ્તિ ભાવસ્ય કસ્યચિત્
યથોપપત્તિ કૃતિભિર્ ઉપમાસુ પ્રયુજ્યતે ॥

2.44

અખણ્ડમણ્ડલઃ ક્વેન્દુઃ ક્વ કાન્તાનનમદ્યુતિ
યત્કિંચિત્કાન્તિસામાન્યાચ્ છશિનૈવોપમીયતે ॥

2.45

કિં ચ કાવ્યાનિ નેયાનિ લક્ષણેન મહાત્મનામ્
દૃષ્ટં વા સર્વસારૂપ્યં રાજમિત્રે યથોદિતમ્ ॥

2.46

સૂર્યાંશસંમીલિતલોચનેષુ દીનેષુ પદ્માનિલનિર્મદેષુ
સાધ્વ્યઃ સ્વગેહેષ્વિવ ભર્તૃહીનાઃ કેકા વિનેશુઃ શિખિનાં મુખેષુ ॥

2.47

નિષ્પેતુરાસ્યાદિવ તસ્ય દીપ્તાઃ શરા ધનુર્મણ્ડલમધ્યભાજઃ
જાજ્વલ્યમાના ઇવ વારિધારા દિનાર્ધભાજઃ પરિવેષિણો ઽર્કાત્ ॥

2.48

કથં પાતો ઽમ્બુધારાણાં જ્વલન્તીનાં વિવસ્વતઃ
અસમ્ભવાદયં યુક્ત્યા તેનાસમ્ભવ ઉચ્યતે ॥

2.49

તત્રાસમ્ભવિનાર્થેન કઃ કુર્યાદુપમાં કૃતી
કો નામ વહ્નિનૌપમ્યં કુર્વીત શશલક્ષ્મણઃ ॥

2.50

યસ્યાતિશયવાનર્થઃ કથં સો ઽસમ્ભવો મતઃ
ઇષ્ટં ચાતિશયાર્થત્વમ્ ઉપમોત્પ્રેક્ષયોર્યથા ॥

2.51

પુઞ્જીભૂતમિવ ધ્વાન્તમ્ એષ ભાતિ મતઙ્ગજઃ
સરઃ શરત્પ્રસન્નામ્ભો નભઃખણ્ડમિવોજ્ઝિતમ્ ॥

2.52

અથ લિઙ્ગવચોભેદાવ્ ઉચ્યેતે સવિપર્યયૌ
હીનાધિકત્વાત્ સ દ્વેધા ત્રયમપ્યુચ્યતે યથા ॥

2.53

અવિગાહ્યો ઽસિ નારીણામ્ અનન્યમનસામપિ
વિષમોપલભિન્નોર્મિર્ આપગેવોત્તિતીર્ષતઃ ॥

2.54

ક્વચિદગ્રે પ્રસરતા ક્વચિદાપત્ય નિઘ્નતા
શુનેવ સારઙ્ગકુલં ત્વયા ભિન્નં દ્વિષાં બલમ્ ॥

2.55

અયં પદ્માસનાસીનશ્ ચક્રવાકો વિરાજતે
યુગાદૌ ભગવાન્ બ્રહ્મા વિનિર્મિત્સુરિવ પ્રજાઃ ॥

2.56

નનૂપમીયતે પાણિઃ કમલેન વિકાસિના
અધરો વિદ્રુમચ્છેદ ભાસા બિમ્બફલેન ચ ॥

2.57

ઉચ્યતે કામમસ્તીદં કિં તુ સ્ત્રીપુંસયોરયમ્
વિધિર્નાભિમતો ઽન્યૈસ્તુ ત્રયાણામપિ નેષ્યતે ॥

2.58

સ પીતવાસાઃ પ્રગૃહીતશાર્ઙ્ગો મનોજ્ઞભીમં વપુરાપ કૃષ્ણઃ
શતહ્રદેન્દ્રાયુધવાન્નિશાયાં સંસૃજ્યમાનઃ શશિનેવ મેઘઃ ॥

2.59

શશિનો ગ્રહણાદેતદ્ આધિક્યં કિલ ન હ્યયમ્
નિર્દિષ્ટ ઉપમેયે ઽર્થે વાચ્યો વા જલજો ઽત્ર તુ ॥

2.60

ન સર્વસારૂપ્યમિતિ વિસ્તરેણોદિતો વિધિઃ
અભિપ્રાયાત્કવેર્નાત્ર વિધેયા જલજે મતિઃ ॥

2.61

આધિક્યમુપમાનાનાં ન્યાય્યં નાધિકતા ભવેત્
ગોક્ષીરકુન્દહલિનાં વિશુદ્ધ્યા સદૃશં યશઃ ॥

2.62

એકેનૈવોપમાનેન નનુ સાદૃશ્યમુચ્યતે
ઉક્તાર્થસ્ય પ્રયોગો હિ ગુરુમર્થં ન પુષ્યતિ ॥

2.63

વને ઽથ તસ્મિન્વનિતાનુયાયિનઃ પ્રવૃત્તદાનાર્દ્રકટા મતઙ્ગજાઃ
વિચિત્રબર્હાભરણાશ્ચ બર્હિણો બભુર્દિવીવામલવિગ્રહા ગ્રહાઃ ॥

2.64

ગ્રહૈરપિ ગજાદીનાં યદિ સાદૃશ્યમુચ્યતે
તથાપિ તેષાં તૈરસ્તિ કાન્તિર્વાપ્યુગ્રતાપિ વા ॥

2.65

ઇત્યુક્ત ઉપમાભેદો વક્ષ્યતે ચાપરઃ પુનઃ
ઉપમાદેરલંકારાદ્ વિશેષો ઽન્યો ઽભિધીયતે ॥

2.66

આક્ષેપો ઽર્થાન્તરન્યાસો વ્યતિરેકો વિભાવના
સમાસાતિશયોક્તી ચ ષડલંકૃતયો ઽપરાઃ ॥

2.67

વક્ષ્યમાણોક્તવિષયસ્ તત્રાક્ષેપો દ્વિધા મતઃ
એકરૂપતયા શેષા નિર્દેક્ષ્યન્તે યથાક્રમમ્ ॥

2.68

પ્રતિષેધ ઇવેષ્ટસ્ય યો વિશેષાભિધિત્સયા
આક્ષેપ ઇતિ તં સન્તઃ શંસન્તિ દ્વિવિધં યથા ॥

2.69

અહં ત્વાં યદિ નેક્ષેય ક્ષણમપ્યુત્સુકા તતઃ
ઇયદેવાસ્ત્વતો ઽન્યેન કિમુક્તેનાપ્રિયેણ તે ॥

2.70

સ્વવિક્રમાક્રાન્તભુવશ્ ચિત્રં યન્ન તવોદ્ધતિઃ
કો વા હેતુરલં સિન્ધોર્ વિકારકરણં પ્રતિ ॥

2.71

ઉપન્યસનમન્યસ્ય યદર્થસ્યોદિતાદૃતે
જ્ઞેયઃ સો ઽર્થાન્તરન્યાસઃ પૂર્વાર્થાનુગતો યથા ॥

2.72

પરાનીકાનિ ભીમાનિ વિવિક્ષોર્ન તવ વ્યથા
સાધુ વાસાધુ વાગામિ પુંસામાત્મૈવ શંસતિ ॥

2.73

હિશબ્દેનાપિ હેત્વર્થ પ્રથનાદુક્તસિદ્ધયે
અયમર્થાન્તરન્યાસઃ સુતરાં વ્યજ્યતે યથા ॥

2.74

વહન્તિ ગિરયો મેઘાન્ અભ્યુપેતાન્ ગુરૂનપિ
ગરીયાનેવ હિ ગુરૂન્ બિભર્તિ પ્રણયાગતાન્ ॥

2.75

ઉપમાનવતો ઽર્થસ્ય યદ્વિશેષનિદર્શનમ્
વ્યતિરેકં તમિચ્છન્તિ વિશેષાપાદનાદ્યથા ॥

2.76

સિતાસિતે પક્ષ્મવતી નેત્રે તે તામ્રરાજિની
એકાન્તશુભ્રશ્યામે તુ પુણ્ડરીકાસિતોત્પલે ॥

2.77

ક્રિયાયાઃ પ્રતિષેધે યા તત્ફલસ્ય વિભાવના
જ્ઞેયા વિભાવનૈવાસૌ સમાધૌ સુલભે સતિ ॥

2.78

અપીતમત્તાઃ શિખિનો દિશો ઽનુત્કણ્ઠિતાકુલાઃ
નીપો ઽવિલિપ્તસુરભિર્ અભ્રષ્ટકલુષં જલમ્ ॥

2.79

યત્રોક્તે ગમ્યતે ઽન્યો ઽર્થસ્ તત્સમાનવિશેષણઃ
સા સમાસોક્તિરુદ્દિષ્ટા સંક્ષિપ્તાર્થતયા યથા ॥

2.80

સ્કન્ધવાનૃજુરવ્યાલઃ સ્થિરો ઽનેકમહાફલઃ
જાતસ્તરુરયં ચોચ્ચૈઃ પાતિતશ્ચ નભસ્વતા ॥

2.81

નિમિત્તતો વચો યત્તુ લોકાતિક્રાન્તગોચરમ્
મન્યન્તે ઽતિશયોક્તિં તામ્ અલઙ્કારતયા યથા ॥

2.82

સ્વપુષ્પચ્છવિહારિણ્યા ચન્દ્રભાસા તિરોહિતાઃ
અન્વમીયન્ત ભૃઙ્ગાલિ વાચા સપ્તચ્છદદ્રુમાઃ ॥

2.83

અપાં યદિ ત્વક્છિથિલા ચ્યુતા સ્યાત્ ફણિનામિવ
તદા શુક્લાંશુકાનિ સ્યુર્ અઙ્ગેષ્વમ્ભસિ યોષિતામ્ ॥

2.84

ઇત્યેવમાદિરુદિતા ગુણાતિશયયોગતઃ
સર્વૈવાતિશયોક્તિસ્તુ તર્કયેત્તાં યથાગમમ્ ॥

2.85

સૈષ સર્વૈવ વક્રોક્તિર્ અનયાર્થો વિભાવ્યતે
યત્નો ઽસ્યાં કવિના કાર્યઃ કો ઽલઙ્કારો ઽનયા વિના ॥

2.86

હેતુશ્ચ સૂક્ષ્મો લેશો ઽથ નાલંકારતયા મતઃ
સમુદાયાભિધાનસ્ય વક્રોક્ત્યનભિધાનતઃ ॥

2.87

ગતો ઽસ્તમર્કો ભાતીન્દુર્ યાન્તિ વાસાય પક્ષિણઃ
ઇત્યેવમાદિ કિં કાવ્યં વાર્તામેનાં પ્રચક્ષતે ॥

2.88

યથાસંખ્યમથોત્પ્રેક્ષામ્ અલઙ્કારદ્વયં વિદુઃ
સંખ્યાનમિતિ મેધાવિન્ ઓત્પ્રેક્ષાભિહિતા ક્વચિત્ ॥

2.89

ભૂયસામુપદિષ્ટાનામ્ અર્થાનામસધર્મણામ્
ક્રમશો યો ઽનુનિર્દેશો યથાસંખ્યં તદુચ્યતે ॥

2.90

પદ્મેન્દુભૃઙ્ગમાતઙ્ગ પુંસ્કોકિલકલાપિનઃ
વક્ત્રકાન્તીક્ષણગતિ વાણીવાલૈસ્ત્વયા જિતાઃ ॥

2.91

અવિવક્ષિતસામાન્યા કિંચિચ્ચોપમયા સહ
અતદ્ગુણક્રિયાયોગાદ્ ઉત્પ્રેક્ષાતિશયાન્વિતા ॥

2.92

કિંશુકવ્યપદેશેન તરુમારુહ્ય સર્વતઃ
દગ્ધાદગ્ધમરણ્યાન્યાઃ પશ્યતીવ વિભાવસુઃ ॥

2.93

સ્વભાવોક્તિરલઙ્કાર ઇતિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે
અર્થસ્ય તદવસ્થત્વં સ્વભાવો ઽભિહિતો યથા ॥

2.94

આક્રોશન્નાહ્વયન્નન્યાન્ આધાવન્મણ્ડલૈ રુદન્
ગા વારયતિ દણ્ડેન ડિમ્ભઃ સસ્યાવતારણીઃ ॥

2.95

સમાસેનોદિતમિદં ધીખેદાયૈવ વિસ્તરઃ
અસંગૃહીતમપ્યન્યદ્ અભ્યૂહ્યમનયા દિશા ॥

2.96

સ્વયં કૃતૈરેવ નિદર્શનૈરિયં મયા પ્રકૢપ્તા ખલુ વાગલઙ્કૃતિઃ
અતઃ પરં ચારુરનેકધાપરો ગિરામલઙ્કારવિધિર્વિધાસ્યતે ॥

મૂળ પાઠ: Kāvyālaṃkāra · Edition: : Kāvyālaṅkāra of Bhāmaha, Paricchedas 1 to 6 With English Translation and Notes on Paricchedas 1 to 3 by C. Sankara Rama Sastri. Madras, Mylapore : Sri Balamanorama Press, 1956. (Sri Balamanorama Series, 54) · Data entry Dominic Goodall · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0