Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kauśikapaddhati · Verses 9-28

9

]
ācāryo manyate | sarve te kartāro'vikalpaṃ manyante | yatrodakena karma tatra sarvatra śāntyudakaṃ kuryāt | ācamanaprokṣaṇāvasecanāplavanādīni sarvāṇi prayojanāni śāntyudakena kāryāṇi | yatra paṭhitaṃ tatra kuryāt.
śāntyudakasya prayojanatritayaṃ kalpapañcake.
paṭhitaṃ sūtrakāraiśca śrautasmārteṣu karmasu ||
kārayituḥ prokṣaṇācamanadvitayaṃ sarvadaiva hi.
agnīnāṃ tu tathā kuryāt śraute smārte dvitīyakam ||
prokṣaṇaṃ vāstuśālāyāstṛtīyaṃ parikīrtitam.
āplavanāvasecanāni sarvāṇi paṭhitāni ca ||
śāntyudakena kurvīta prayojanairvinā sadā.
kalpasūtrairna dṛṣṭaṃ yat tadayuktaṃ kadācana ||
yatra punaḥ paṭhitamudakena prayojanaṃ tatra sarvatra karmamadhye kevalaṃ vā kuryāt śāntyartham | yatra śāntyudakaṃ tatra kārayiturnityamācamanaṃ prokṣaṇaṃ ca bhavati | vāstuprokṣaṇaṃ ca | samāptaṃ śāntyudakaṃ karma | paribhāṣā samāptā || navamī kaṇḍikā

10

tatra bhadraślokaḥ -
pramāṇaṃ pārvaṇe caiva prakṛtitvāt parīkṣite.
paribhāṣā ca sarvārthā prathame saṃhitāvidhau ||
iti prathamo'dhyāyaḥ ||
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
[medhājananakarmāṇi]
[pūrvasya medhājananāni || KauśS_2,1{10}.1 ||]
medhājananavidhiṃ vakṣyāmaḥ ||
[śukasārikṛśānāṃ jihvā badhnāti || KauśS_2,1{10}.2 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktena śukajihvāṃ sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti medhākāmaḥ | abhyātānādyuttaratantram | athavā'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena sārijihvāṃ sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti medhākāmaḥ | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena kṛśajihvāṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | pratikarma medhākāmo'nuvartate brahmacārisāmpadebhyaḥ karmabhyo yāvat | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ ||
[āśayati || KauśS_2,1{10}.3 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena śukajihvāṃ sampātyābhimantrya prāśayati | tata uttaratantram | medhākāmaḥ | punastantraṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena sārijihvāṃ sampātyābhimantrya prāśayati | abhyātānādyuttaratantram | medhākāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena kṛśajihvāṃ sampātyābhimantrya prāśayati | śukaḥ prasiddhaḥ | sāri saraṇṭikā prasiddhā | kṛśo bhāradvājaḥ | tata uttaratantram ||
[audumbarapalāśakarkandhūnāmādadhāti || KauśS_2,1{10}.4 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena audumbarasamidha ādadhāti | hastahomatvāt tantravikalpaḥ | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena palāśasamidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena karkandhūsamidha ādadhāti | karkandhū bṛhadbadarī | tantravikalpaḥ ||
[āvapati || KauśS_2,1{10}.5 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena vrīhīnāvapati | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena yavānāvapati | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena tilānāvapati ||
[bhakṣayati || KauśS_2,1{10}.6 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena kṣīraudanaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena puroḍāśaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | uttaratantram | abhyātānānte 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena rasān sampātyābhimantrya bhakṣayati | uttaratantram | rasaprāśanaṃ sarvatra 'tve kratum' (5.2.3) ityṛcā kartavyam ||
[upādhyāyāya bhaikṣaṃ prayacchati || KauśS_2,1{10}.7 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktenopanayanānantaraṃ dvādaśarātramapakvaṃ pakvaṃ vā pratyahaṃ bahubhaikṣyamekatra kṛtvābhimantryopādhyāyāya dadāti ||
[suptasya karṇamanumantrayate || KauśS_2,1{10}.8 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena suptasyopādhyāyasya karṇamanumantrayate brahmacārī | brahmacāriṇaḥ karṇaṃ vā bālasya karṇaṃ vā pitā vābhimantraṇaṃ kuryāt ||
[upasīdañjapati || KauśS_2,1{10}.9 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktaṃ yadā yadopādhyāyagṛhaṃ yāti tadā tadā japati brahmacārī ||
[dhānāḥ sarpirmiśrāḥ sarvahutāḥ || KauśS_2,1{10}.10 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena dhānāḥ sarpirmiśrāḥ sarvā juhoti pratyṛcam | uttaratantram ||
[tilamiśrā hutvā prāśnāti || KauśS_2,1{10}.11 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena tilamiśrā hutvā tataḥ prāśnāti | abhyātānādyuttaratantram ||
[purastādagneḥ kalmāṣaṃ daṇḍaṃ nihatya paścādagneḥ kṛṣṇājine dhānā anumantrayate || KauśS_2,1{10}.12 ||
sūktasya pāraṃ gatvā prayacchati || KauśS_2,1{10}.13 ||
sukṛjjuhoti || KauśS_2,1{10}.14 ||
daṇḍadhānājinaṃ dadāti || KauśS_2,1{10}.15 ||]
sthaṇḍile'gniṃ kṛtvā purastādagneḥ kalmāṣaṃ daṇḍaṃ nihatya paścādagneḥ kṛṣṇājine dhānāḥ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktenānumantrya daṇḍadhānājinaṃ dadātyupādhyāyāya | abhyātānāntaṃ kṛtvā purastādagneḥ kalmāṣaṃ daṇḍaṃ nihatya paścādagneḥ kṛṣṇājine dhānāḥ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena sakṛjjuhoti daṇḍadhānājinaṃ dadāti | tata uttaratantram ||
jātakarmocyate -
[ahaṃ rudrebhiḥ (4.2) iti śuklapuṣpaharitapuṣpe kiṃstyanābhipippalyau jātarūpaśakalena prākstanagrahāt prāśayati || KauśS_2,1{10}.16 ||]
karmavikalpaḥ | 'ahaṃ rudrebhiḥ' iti sūktena śuklapuṣpaharitapuṣpe piṣṭvābhimantrya hiraṇyaśakalena prāśayati prāk stanagrahaṇāt | iti jātakarma | śuklapuṣpaharitapuṣpe iti | śaṅkhapuṣpikāndhapuṣpiketi prasiddhe | 'ahaṃ rudrebhiḥ' iti sūktena śaṅkhanābhiṃ pippalīṃ ca piṣṭvābhimantrya prāśayati jātarūpaśakalena prāk stanagrahaṇāt | iti jātakarma ||
[prathamapravadasya māturupasthe tāluni sampātānānayati || KauśS_2,1{10}.17 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ahaṃ rudrebhiḥ' iti sūktena māṇavakaṃ māturutsaṅge kṛtvā tāluni sampātānānayati | samyagvacanakāmo medhākāmaśca | prathamapravadasya | abhyātānādyuttaratantram ||
[dadhimadhvāśayati || KauśS_2,1{10}.18 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ahaṃ rudrebhiḥ' iti sūktena dadhimadhunī ekatrāsādya sampātyābhimantryāśayati | abhyātānādyuttaratantram ||
[upanītaṃ vācayati vārṣaśatikaṃ karma || KauśS_2,1{10}.19 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ahaṃ rudrebhiḥ' iti sūktaṃ brahmacāriṇaṃ vācayati | daṇḍapradānaṃ kṛtvopanayane nityaṃ vācanam | 'ahaṃ rudrebhiḥ' iti śuklapuṣpetyādi pañca karmāṇyāyuṣkāmo'pi karoti | 'vārṣaśatikaṃ karma' iti vācanāt ||
[tvaṃ no medhe (6.108) dyauśca me (12.1.53) iti bhakṣayati || KauśS_2,1{10}.20 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvaṃ no medhe' iti pañcarcena sūktena kṣīraudanaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvaṃ no medhe' iti sūktena puroḍāśaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | abhyātānādyuttaratantram | pūrvatantraṃ kṛtvā 'tvaṃ no medhe' iti sūktena rasān sampātyābhimantrya bhakṣayati | 'tve kratum'
(5.2.3) iti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dyauśca ma idaṃ pṛthivī ca' (12.1.53) ityekayā kṣīraudanaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'dyauśca me' ityṛcā puroḍāśa sampātyābhimantrya bhakṣayati | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dyauśca me' ityṛcā rasān sampātyābhimantrya bhakṣayati | abhyātānādyuttaratantram ||
[dityamupatiṣṭhate || KauśS_2,1{10}.21 ||]
'tvaṃ no medhe' iti sūktenādityamupatiṣṭhate | 'dyauśca me' ityṛcādityamupatiṣṭhate | sarvatra medhākāmaḥ ||
[yadagne tapasā (7.61) ityāgrahāyaṇyāṃ bhakṣayati || KauśS_2,1{10}.22 ||]

āgrahāyaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ tantraṃ kṛtvā 'yadagne tapasā' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ raudanaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayet | abhyātānādyuttaratantram | mārgaśīrṣapaurṇamāsyāṃ tantraṃ kṛtvā 'yadagne tapasā' iti dvābhyāṃ puroḍāśaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayet | abhyātānādyuttaratantram | mārgaśīrṣapaurṇamāsyāṃ tantraṃ kṛtvā 'yadagne tapasā' ityṛgbhyāṃ rasān sampātyābhimantrya bhakṣayati | uttaratantram ||
[agnimupatiṣṭhate || KauśS_2,1{10}.23 ||]
'yadagne tapasā' iti dvābhyāmagnimupatiṣṭhate mārgaśīrṣapaurṇamāsyāmeva ||
[prātaragniṃ (3.16) girāvaragarāṭeṣu (6.69) divaspṛthivyāḥ (9.1) iti saṃhāya mukhaṃ vimārṣṭi || KauśS_2,1{10}.24 ||]
'prātaragnim' iti sūktena nidrāṃ tyaktvā mukhaṃ prakṣālayati | 'girāvaragarāṭeṣu' iti sūktena suptotthāya mukhaṃ vimārṣṭi | udakena prakṣālanam | 'divaspṛthivyāḥ' (9.1.1-10) 'yathā somaḥ prātaḥsavane' (9.1.11-24) iti sūktābhyāṃ suptotthāya mukhaṃ vimārṣṭi | hastena prakṣālayati | mukhaprakṣālanaṃ varcaskāmo'pi karoti | udakābhimantraṇaṃ svayaṃ vā'nyo'pi vā karoti | medhāvyekaṃ karma kuryād dve vā sarvāṇi vā | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | karmabāhulyāt phalabāhulyam | abhyāse ca punaḥ karmasiddhiḥ | medhākarmāṇi samāptāni || prathamā kaṇḍikā

11

[brahmacārisāmpadakarmāṇi]
brahmacārisāmpadānāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[pūrvasya brahmacārisāmpadāni || KauśS_2,1{11}.1 ||]
paurṇamāsyāṃ nirṛtikarma kṛtvā sakṛt śvo bhūte sāmpadaṃ kurute ||
[audumbaryādayaḥ || KauśS_2,1{11}.2 ||]
'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktenaudumbarasamidha ādadhāti | hastahomatvāt tantravikalpaḥ | ato brahmacārī sampatkāmo'nuvartate | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena palāśasamidha ādadhāti | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena bṛhadbadarīsamidha ādadhāti ||
[brahmacāryāvasathādupastaraṇānyādadhāti || KauśS_2,1{11}.3 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena brahmacārī gṛhādupastaraṇāni tṛṇānyādadhāti ||
[pipīlikodvāpe medomadhuśyāmākeṣīkatūlānyājyaṃ juhoti || KauśS_2,1{11}.4 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktenāraṇyapipīlikācchidre medomāṃsamadhuśyāmākaśaratūlānyājyaṃ caitāni dravyāṇi juhoti | pañcakṛtvaḥ sūktāvṛttiḥ ||
[ājyaśeṣe pipīlikodvāpānopya grāmametya sarvahutān || KauśS_2,1{11}.5 ||]
pañca dravyāṇi chidre hutvā tataḥ saṅgṛhyājyasthālyāṃ kṛtvā grāma āgatyābhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena sthālyāḥ
sakṛjjuhoti | abhyātānādyuttaratantram ||
[brahmacāribhyo'nnaṃ dhānāstilamiśrāḥ prayacchati || KauśS_2,1{11}.6 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktenānnamabhimantrya brahmacāriṇo bhojayet | bhukte sati 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena dhānāḥ tilamiśrā abhimantrya dadāti | samāptāni brahmacārisāmpadāni | brahmacārisāmpadāni śiṣyasampattirbhavatītyarthaḥ | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ ||
[grāmasāmpadakarmāṇi]
atha grāmasāmpadakarmocyate -
[etāni grāmasāmpadāni || KauśS_2,1{11}.7 ||]
pūrvedyurnirṛtikarma kṛtvā grāmasāmpadānāmadhikāraḥ ||
[vikāraḥ sthūṇāmūlāvatakṣaṇāni sabhānāmupastaraṇāni || KauśS_2,1{11}.8 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktenaudumbaratakṣaṇānyādadhāti | grāmasampatkāmo'nuvartate | ā sarvasampatkāmebhyo yāvat | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena pālāśatakṣaṇānyādadhāti | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena karkandhūtakṣaṇānyādadhāti | sthūṇāmūlatakṣaṇāni | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena sabhānāmupastaraṇānyādadhāti ||
[grāmīṇebhyo'nnam || KauśS_2,1{11}.9 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktenānnamabhimantrya grāmīṇebhyo dadāti ||
[surāṃ surāpebhyaḥ || KauśS_2,1{11}.10 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena surāmabhimantrya surāpebhyo dadāti | samāptāni grāmasāmpadāni | karmaṇāṃ vikalpaḥ | sarvatra grāmo nāsti | sarvatra hastahome vā tantram | grāmaśabdaḥ samūhavacanaḥ | grāmo vā pattanaṃ vā nagaraṃ vā durgāṅgaṃ sarvaṃ grāmaśabdenocyate | grāmakāmo yadā bhavati tadā grāmasāmpadaṃ kuruta ityarthaḥ ||
[sarvasāmpadakarmāṇi]
atha sarvasāmpadānāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[audumbaryādīni bhakṣaṇāntāni sarvasāmpadāni || KauśS_2,1{11}.11 ||]
paurṇamāsyāṃ rātrau nirṛtikarma kṛtvā śvo bhūte karmaprayogaḥ | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktenaudumbarasamidha ādadhāti | sarvasampatkāmo'nuvartate | ā sāmmanasebhyaḥ karmabhyo yāvat | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena pālāśasamidha ādadhāti | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena bṛhadbadarīsamidha ādadhāti | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena vrīhināvapati | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena yavānāvapati | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena tilānāvapati | sarvaphalakāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena kṣīraudanaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena puroḍāśaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena rasān sampātyābhimantrya bhakṣayati | 'tve kratum (5.2.3) iti rasaprāśanī' (KauśS 21.21) | tata uttaratantram ||
[trirjyotiḥ kurute || KauśS_2,1{11}.12 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena trirahani madhya agniṃ prajvālayati sarvakāmaḥ ||
[upatiṣṭhate || KauśS_2,1{11}.13 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktenāgnimupatiṣṭhate trikālam ||
[savyāt pāṇihṛdayāllohitaṃ rasamiśramaśnāti || KauśS_2,1{11}.14 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena savyāt pāṇimadhyād rudhiraṃ rasamiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaram ||
[pṛśnimanthaḥ || KauśS_2,1{11}.15 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena pṛśnimanthaḥ ||
jihvāyā utsādyamakṣyoḥ paristaraṇamastṛhaṇaṃ hṛdayaṃ dūrśa upanahya tisro rātrīḥ palpūlane vāsayati || KauśS_2,1{11}.16 ||
cūrṇāni karoti || KauśS_2,1{11}.17 ||
[maiśradhānye mantha opya dadhimadhumiśramaśnāti || KauśS_2,1{11}.18 ||]
maiśradhānye mantha opyaivaṃ pṛśnimanthaḥ | pṛśnimanthaṃ maiśradhānyaṃ ca dadhimadhumiśraṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | samāptaḥ pṛśnimanthaḥ ||
[asmin vasu (1.9) yadābadhnan (1.35) nava prāṇān (5.28) iti yugmakṛṣṇalaṃ vāsitaṃ badhnāti || KauśS_2,1{11}.19 ||]
ājyatantraṃ kṛtvā 'asmin vasu' iti sūktena yugmakṛṣṇalaṃ hiraṇyamaṇiṃ kṛtvā trayodaśyādayastisro dadhimadhuni vāsayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | taddadhimadhu prāśayati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'yadābadhnan' iti sūktena yugmakṛṣṇalaṃ suvarṇamaṇiṃ vāsitaṃ sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti | dadhimadhuprāśanam | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'nava prāṇān' iti sūktena yugmakṛṣṇalaṃ suvarṇamaṇiṃ vāsitaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | prāśanam | abhyātānādyuttaratantram ||
[sārūpavatsaṃ puruṣagātraṃ dvādaśarātraṃ sampātavantaṃ kṛtvānabhimukhamaśnāti || KauśS_2,1{11}.20 ||]
ājyatantraṃ kṛtvā sārūpavatsa odane puruṣākṛtimālikhya dvādaśarātraṃ 'asmin vasu' iti sūktena pratyahaṃ sampātya dvādaśe'hanyabhimantryānabhimukhamaśnāti | abhyātānādyuttaratantram | prathame'hani tantraṃ kṛtvā 'yadā badhnan' iti sūktena sārūpavatsaṃ puruṣagātraṃ dvādaśarātraṃ sampātavantaṃ kṛtvābhimantryānabhimukhamaśnāti | tata uttaratantram | prathame divase tantraṃ kṛtvā 'nava prāṇān' iti sūktena sārūpavatsaṃ puruṣagātraṃ dvādaśarātraṃ sampātavantaṃ kṛtvābhimantryānabhimukhamaśnāti | tata uttaratantram | dvitīyā kaṇḍikā

12

[kathaṃ mahe (5.11) iti mādānakaśṛtaṃ kṣīraudanamaśnāti || KauśS_2,2{12}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'kathaṃ mahe' iti sūktena mādānakakāṣṭhaśṛtaṃ kṣīraudanaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram ||
[camase sarūpavatsāyā dugdhe vrīhiyavāvavadhāya mūrcchayitvā madhvāsicyāśayati || KauśS_2,2{12}.2 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'kathaṃ mahe' iti sūktena camase sarūpavatsāyā dugdhe vrīhiyavāvavadhāya mūrcchayitvā madhvāsicya sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram ||
[pṛthivyai śrotrāya (6.10) iti juhoti || KauśS_2,2{12}.3 ||]
tantraṃ kṛtvā 'pṛthivyai śrotrāya' iti sūktenājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram ||
[vatso virājaḥ (13.1.33) iti manthāntāni || KauśS_2,2{12}.4 ||]
'vatso virājaḥ' ityṛcaudumbarasamidha ādadhāti | 'vatso virājaḥ' ityṛcā pālāśasamidha ādadhāti | 'vatso virājaḥ' ityṛcā bṛhadbadarīsamidha ādadhāti | abhyātānādyuttaratantram | 'vatso virājaḥ' ityṛcā vrīhīnāvapati | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vatso virājaḥ' ityṛcā yavānāvapati | 'vatso virājaḥ' ityṛcā tilānāvapati | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vatso virājaḥ' ityṛcā kṣīraudanaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vatso virājaḥ' ityṛcā puroḍāśaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vatso virājaḥ' ityṛcā rasān sampātyābhimantryāśnāti | uttaratantram | 'vatso virājaḥ' ityṛcā trikālamahanyagniṃ prajvālayati | 'vatso virājaḥ' ityṛcā trikālamagnimupatiṣṭhate | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vatso virājaḥ' ityṛcā savyāt pāṇihṛdayāllohitaṃ rasamiśritaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vatso virājaḥ' ityṛcā pṛśnimantho jihvāyā ādi maiśradhānye mantha opya dadhimadhumiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | sarvasāmpadāni karmāṇi samāptāni | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | sarvakāma ityarthaḥ | sarvasāmpadāni putrapaśudhanadhānyaprajāpatnījayavijayalābhalakṣmīaśvahastinarayānāarāmagrāmagṛhakpataḍāgavāpīvedapāṭhakalpapāṭhavedārthajñānamīmāṃsājñānavyākaraṇajñānasūtrajñāna āvasathyāgnitretāgnikāmajyotiṣṭhomakāmasatrakāma dharmārthakāmaviśeṣeṣu | pareṣu śatruṣu uccāṭanavaśīkaraṇagṛhakalahotpattividveṣaṇastambhanādijaturasāyanadhātuvādādirasastrībhogādikāmamedhyavastuvṛṣabhābhicārasvastyayanāyuṣyacaturaṅgabalapuṣṭidevatājñānādisampada iti | anekakāmasampada ucyante | sampado'pūrvalābha iti | sarvatra karmaṇāṃ kramo nāsti | sarvatra vikalpaḥ | phalārthinaḥ abhyāsena punaḥpunaḥ kriyābhyāsena karmasiddhiḥ | kāmānantyāt kāmānāṃ parigaṇanaṃ kṛtam | sarvasāmpadānīti loka anekakāmasampadityucyate | dhanaviśeṣakāmāḥ | putraviśeṣakāmāḥ | kapilavarṇagauravarṇaputrā evaṃvidhaṃ bhavatīti | karmaṇāṃ kramo'pi nāsti tantreṇa karma paṭhitam | sāmpadasya karmapaddhatiḥ samāptā ||
[sāmmanasyakarmāṇi]
sāmmanasyānāṃ karmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[sahṛdayaṃ (3.30) tadū ṣu (5.1.5) saṃ jānīdhvam (6.64) eha yātu (6.73) saṃ vaḥ pṛcyantāṃ (6.74) saṃ vo manāṃsi (6.94) sañjñānaṃ naḥ (7.52) iti sāmmanasyāni || KauśS_2,2{12}.5 ||
udakulijaṃ sampātavantaṃ grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati || KauśS_2,2{12}.6 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'sahṛdayaṃ sāmmanasyam' iti sūktenodakulijamudakumbhaṃ sampātya grāmapārśve bhrāmayitvā madhye ninayati | tata uttaratantram | sāmmanasyādhikāra ā varcasyebhyaḥ karmabhyo yāvat | tantraṃ kṛtvā 'tadū ṣu te' ityṛcā kumbhaṃ sampātya grāmapārśve bhrāmayitvā madhye ninayati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ jānīdhvam' iti sūktena kumbhaṃ sampātya taṃ ghaṭaṃ gṛhītvā grāmapārśve bhrāmayitvā madhye ninayati | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'eha yātu' 'saṃ vaḥ pṛcyantām' iti sūktābhyāmudakumbhaṃ sampātya grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | tata uttaratantram | anena sūktena jñātiputrasya sāmmanasyaṃ kriyate | yāvajjīvaṃ sajātānāṃ sagotrāṇāṃ sāmmanasyaṃ bhavati | tantraṃ kṛtvā 'saṃ vo manāṃsi' iti tisṛbhirṛgbhirudakumbhaṃ sampātya grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | abhyātānādyuttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'sañjñānaṃ naḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāmudakulijaṃ sampātya grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | tata uttaratantram ||
[evaṃ surākulijam || KauśS_2,2{12}.7 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sahṛdayam' iti sūktena surākulijaṃ sampātitaṃ kṛtvā grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tadū ṣu te' ityṛcā surākulijaṃ sampātitaṃ kṛtvā grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ jānīdhvam' iti sūktena surākulijaṃ sampātitaṃ kṛtvā grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'eha yātu' 'saṃ vaḥ pṛcyantām' iti sūktābhyāṃ surākulijaṃ sampātavantaṃ kṛtvā grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ vo manāṃsi' iti tisṛbhirṛgbhiḥ surākulijaṃ
sampātavantaṃ kṛtvā grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'sañjñānaṃ naḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ surākulijaṃ sampātavantaṃ kṛtvā grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati | tata uttaratantram ||
[trihāyaṇyā vatsataryāḥ śuktāni piśitānyāśayati || KauśS_2,2{12}.8 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sahṛdayam' iti sūktena trivarṣavatsikāyāḥ śuktāni piśitāni māṃsāni sampātyābhimantryāśayati |
abhyātānādyuttaratantram | ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'tadū ṣu te' ityṛcāmlena rasena siktāni māṃsāni sampātyābhimantryāśayati | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ jānīdhvam' iti sūktena śuktāni māṃsāni sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'eha yātu' 'saṃ vaḥ pṛcyantām' iti sūktābhyāṃ traihāyaṇyā vatsataryāḥ śuktāni māṃsāni sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'saṃ vo manāṃsi' iti sūktena śuktāni māṃsāni sampātyābhimantryāśayati | uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'sañjñānaṃ naḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ traihāyaṇyā vatsataryā śuktāni māṃsāni sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram ||
[bhaktaṃ surāṃ prapāṃ sampātavat karoti || KauśS_2,2{12}.9 ||]

ājyatantraṃ kṛtvā 'sahṛdayam' iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'tadū ṣu te' ityekayā bhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'saṃ jānīdhvam' iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'eha yātu' 'saṃ vaḥ pṛcyantām' iti sūktābhyāṃ bhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ vo manāṃsi' iti tisṛbhirṛgbhibhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram | vedyāditantraṃ kṛtvā 'sañjñānaṃ naḥ' iti dvābhyāṃ bhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram | brāhmaṇatarpaṇam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sahṛdayam' iti sūktena surāṃ sampātyābhimantrya prayacchati | sāmmanasyebhyaḥ puruṣebhyastraivarṇikebhyaḥ | abhyātānādyuttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'tadū ṣu te' ityekayā surāṃ sampātyābhimantrya prayacchati | tata uttaratantram.
tantraṃ kṛtvā 'saṃ jānīdhvam' iti sūktena surāṃ sampātyābhimantrya prayacchati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'eha yātu' 'saṃ vaḥ pṛcyantām' iti sūktābhyāṃ surāṃ sampātyābhimantrya prayacchati | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'saṃ vo manāṃsi' iti tṛcena sūktena surāṃ sampātyābhimantrya prayacchati | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'sañjñānaṃ naḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ surāṃ sampātyābhimantrya prayacchati | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'sahṛdayam' iti sūktena prapodakaṃ sampātyābhimantrya pāyayet | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'tadū ṣu te' ityekayā prapodakaṃ sampātyābhimantrya pāyayet | tata uttaratantram.
ājyatantraṃ kṛtvā 'saṃ jānīdhvam' iti sūktena prapodakaṃ sampātyābhimantrya pāyayet | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'eha yātu' 'saṃ vaḥ pṛcyantām' iti sūktābhyāṃ prapodakaṃ sampātyābhimantrya pāyayet | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'saṃ vo manāṃsi' iti tṛcena prapodakaṃ sampātyābhimantrya pāyayet | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'sañjñānaṃ naḥ' iti dvābhyāṃ prapodakaṃ sampātyābhimantrya pāyayet | abhyātānādyuttaratantram | sāmmanasyāni samāptāni | yena saha sāmmanasyaṃ karoti tasya bhaktādīni dadāti | karmaṇāṃ vikalpaḥ | yena saha sāmmanasyaṃ kartumicchati tasya karma karoti | surādi śūdrāya dadāti | māṃsāni cāṇḍālebhyaḥ | kiñca yena sahaikacittakaraṇaṃ sāmmanasyamityucyate | vaśīkaraṇamityarthaḥ | brāhmaṇastrīśūdracāṇḍālādīnāṃ nāsti jātiniyamaḥ | nāpi saṅkhyāniyamaḥ | bahūnāmapi bhavati | vaśīkaraṇaṃ sāmmanasyamityucyate | iti vaśīkaraṇamiti sāmmanasyam | sāmmanasyakarmapaddhatiḥ samāptā ||
[varcasyakarmāṇi]
atha varcasyavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[pūrvasya mamāgne varcaḥ (5.3) iti varcasyāni || KauśS_2,2{12}.10 ||
audumbaryādīni trīṇi || KauśS_2,2{12}.11 ||]
'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktenaudumbarasamidha ādadhāti | sarvatra varcaskāmo'nuvartate ā rājakarmabhyo yāvat | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena pālāśasamidha ādadhāti | tejaskāmaḥ | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena bṛhadbadarīsamidha ādadhāti | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena
vrīhīnāvapati | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena yavānāvapati | 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena tilānāvapati | tejaskāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena kṣīraudanaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | varcaskāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena puroḍāśaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttarataram | tantraṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena rasān sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktenaudumbarasamidha ādadhāti | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena pālāśasamidha ādadhāti | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena bṛhadbadarīsamidha ādadhāti | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena vrīhīnāvapati | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena yavānāvapati | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena tilānāvapati | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena kṣīraudanaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena puroḍāśaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena rasān
sampātyābhimantryāśnāti | uttaratantram ||
atha kumārīvarcasyamucyate -
[kumāryā dakṣiṇamūrumabhimantrayate || KauśS_2,2{12}.12 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena kumāryā dakṣiṇamūrumabhimantrayate | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena kumāryā dakṣiṇamūrumabhimantrayate | kumārī rūpavatī varcasvinī bhartṛgṛhe pradhānā bhavati | tasyā idaṃ karma kriyate ||
[vapāṃ juhoti || KauśS_2,2{12}.13 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena vapāṃ kṛttvānīya juhoti | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena vapāṃ kṛttvānīya juhoti | uttaratantram ||
[agnimupatiṣṭhate || KauśS_2,2{12}.14 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktenāgnimupatiṣṭhate | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktenāgnimupatiṣṭhate | varcaskāmaḥ ||
[prātaragniṃ (3.16) girāvaragarāṭeṣu (6.69) divaspṛthivyāḥ (9.1) iti dadhimadhvāśayati || KauśS_2,2{12}.15 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktena dadhimadhunī sampātyābhimantryāśayati | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'girāvaragarāṭeṣu' iti sūktena dadhimadhunī ekatra kṛtvā sampātyābhimantryāśayati | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' ityarthasūktena dadhimadhunī ekatra kṛtvā sampātyābhimantryāśayati | abhyātānādyuttaratantram ||
atha kṣatriyavarcasyamucyate -
[kīlālamiśraṃ kṣatriyaṃ kīlālamitarān || KauśS_2,2{12}.16 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktena dadhimadhu bhaktamiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśayati kṣatriyam | tata uttaratantram | tejaskāmaḥ | tantraṃ kṛtvā 'girāvaragarāṭeṣu' iti sūktena dadhimadhu bhaktamiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśayati kṣatriyam | tata uttaratantram | tejaskāmaḥ | tantraṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' ityarthasūktena dadhimadhu bhaktamiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśayati kṣatriyam | vacaskāmaḥ | tata uttaratantram ||

atha vaiśyaśūdrādivarcasyamucyate | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati vaiśyaśūdram | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'girāvaragarāṭeṣu' iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati vaiśyān śūdrān anulomajāṃśca | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' ityarthasūktena bhaktaṃ sampātyābhimantryāśayati | vaiśyaśūdrādīn | tata uttaratantram | tejaskāmaḥ | tṛtīyā kaṇḍikā

13

[hastivarcasam (3.22) iti hastinam || KauśS_2,3{13}.1 ||]
'hastivarcasam' iti sūktena hastinaṃ dṛṣṭvā upatiṣṭhate | tejaskāmaḥ ||
[hāstidantaṃ badhnāti || KauśS_2,3{13}.2 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'hastivarcasam' iti sūktena hastidantamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaram | sarvatra varcasyādhikāro'nuvartate ||
[lomāni jatunā sandihya jātarūpeṇāpidhāpya || KauśS_2,3{13}.3 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'hastivarcasam' iti sūktena hastilomāni jatunā lākṣārasena sandihya hiraṇyena veṣṭayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram ||
[siṃhe vyāghre (6.38) yaśo haviḥ (6.39) iti snātakasiṃhavyāghrabastakṛṣṇavṛṣabharājñāṃ nābhilomāni || KauśS_2,3{13}.4 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' iti sūktābhyāṃ snātakanābhilomāni lākṣāhiraṇyena veṣṭayitvā sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' iti sūktābhyāṃ siṃhanābhilomāni lākṣāhiraṇyena veṣṭayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' iti sūktābhyāṃ vyāghranābhilomāni lākṣāhiraṇyena veṣṭayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' iti sūktābhyāṃ ajanābhilomāni lākṣāhiraṇyena veṣṭayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' iti sūktābhyāṃ kṛṣṇanābhilomāni gṛhītvā jatunā sandihya jātarūpeṇāpidhāpya sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' iti sūktābhyāṃ vṛṣabhanābhiromāṇi lākṣāhiraṇyena veṣṭayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' iti sūktābhyāṃ rājñānnābhiromāṇi lākṣāhiraṇyena veṣṭayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram ||
[daśānāṃ śāntavṛkṣāṇāṃ śakalāni || KauśS_2,3{13}.5 ||]
ājyatantraṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' iti sūktābhyāṃ pālāśādidaśavṛkṣaśakalāni lākṣāhiraṇyena veṣṭayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | kecit vṛkṣavikalpaṃ manyante ||
[etayoḥ prātaragniṃ (3.16) girāvaragarāṭeṣu (6.69) divaspṛthivyāḥ (9.1) iti sapta marmāṇi sthālīpāke pṛktānyaśnāti || KauśS_2,3{13}.6 ||]
etayoḥ sūktayoḥ sthāne sūktena vikalpaḥ | 'prātaragnim' 'girāvaragarāṭeṣu' 'divaspṛthivyāḥ' iti tribhiḥ pratīkaiḥ snātakādisaptamarmāṇi sthālīpāke dattvā tantre sampātyābhimantryāśnāti | uttaratantram | sthālīpāke ca idaṃ karma kṣatriyādīnām | na brāhmaṇasya | sthālīpākaṃ kevalaṃ kuryāt ||
akuśalaṃ yo brāhmaṇo lohitamaśnīyāditi gārgyaḥ || KauśS_2,3{13}.7 ||
ukto lomamaṇiḥ || KauśS_2,3{13}.8 ||
varcaskāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktena snātakanābhimaṇiṃ lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | udañci havirucchiṣṭāntaṃ samānam | tantre 'prātaragnim' iti sūktena siṃharomamaṇiṃ saṃskṛtya badhnāti | barhirlavanādi tantraṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktena vyāghranābhiromamaṇiṃ lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti | uttaratantram | pūrvatantraṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktenājanābhiromamaṇiṃ lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktena kṛṣṇanābhiromamaṇiṃ lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktena vṛṣabhanābhiromamaṇiṃ lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prātaragnim' iti sūktena rājñāṃ nābhiromamaṇiṃ sampātya lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ kṛtvābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'girāvaragarāṭeṣu' iti sūktena snātakaromamaṇiṃ lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti |
tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'girāvaragarāṭeṣu' iti sūktena siṃharomamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | pūrvatantraṃ kṛtvā 'girāvara' iti vyāghraromamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'girāvara' ityajaromamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'girāvara' iti sūktena meṣaromamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'girāvara' iti sūktena vṛṣabharomamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'girāvara' iti rājñāṃ romamaṇiṃ lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhyātānānte 'divaspṛthivyāḥ' ityarthasūktena snātakaromamaṇiṃ sampātya lākṣāhiraṇyena veṣṭitamabhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' iti siṃharomamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhyānātāntaṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' iti vyāghraromamaṇiṃ sampātya lākṣāsuvarṇena veṣṭitaṃ kṛtvābhimantrya badhnāti | uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' iti sūktenājaromamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' iti sūktena meṣaromamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' iti vṛṣabharomamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'divaspṛthivyāḥ' iti sūktena rājñāṃ romamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | uttaratantram | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | karmabāhulyāt phalabāhulyam ||
[sarvairāplāvayati || KauśS_2,3{13}.9 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' 'prātaragnim' 'girāvaragarāṭeṣu' 'divaspṛthivyāḥ' ityetaiḥ sarvaiḥ sūktairudakumbhaṃ sampātyābhimantryāplāvayati | tata uttaratantram | varcaskāmaḥ | etadeva nitye snāne naimittike kāmye vā vidhānaṃ bhavati | yathā vasanta ṛtau snānaṃ kriyate ||
[avasiñcati || KauśS_2,3{13}.10 ||]
'siṃhe vyāghre' 'yaśo haviḥ' 'prātaragnim' 'girāvaragarāṭeṣu' 'divaspṛthivyāḥ' ityetaiḥ sūktairudakamabhimantryāvasiñcati.
[caturaṅgulaṃ tṛṇaṃ rajoharaṇaṃ bindunābhiścotyopamathya || KauśS_2,3{13}.11 ||]
candanādigandhānāsādya tasmin madhya ākāśodakaṃ prakṣipya caturaṅgulena darbhatṛṇenāloḍya tat tṛṇaṃ gṛhītvā ||

[śuni kilāsamaje palitaṃ tṛṇe jvaro yo'smān dveṣṭiṃ yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasmin rājayakṣmaḥ iti dakṣiṇā tṛṇaṃ nirasyati gandhapravādādibhiralaṅkurute || KauśS_2,3{13}.12 ||]
'śuni kilāsamaje' iti mantreṇa dakṣiṇā diśaṃ nirasyati | candanādi 'yaste gandhaḥ' (12.1.23-25) iti tribhirṛgbhirabhimantrya rājñāṃ samālabhate | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | karmabāhulyāt phalabāhulyam | nārita jātiniyamaḥ sarvasyādhikāraḥ | aśvādīnāmapi varcasyaṃ bhavati | varcaḥ śabdena teja ucyate | dīptistejo varco bhavyatāpaśyābādhya iti eko'rthaḥ | lābhapūjādiprasaṅge bhavati | etaiḥ kṛtaiḥ | samāptāni varcasyāni || caturthī kaṇḍikā

14

[rājakarmāṇi]
atha rājakarmāṇyucyante | sāṅgrāmikāṇāṃ karmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ aśvatthasya badhakasya vāraṇyoragniṃ manthati | 'indro manthatu' (8.8.1) iti ṛcā mathyamānamanumantrayate | 'pūtirajjuḥ' (8.8.2) ityardharcenāgnipatanasthāne kāśarajjuṃ nidadhāti | 'dhūmamagniṃ parādṛśya' (8.8.2) ityardharcena dhūmamanumantrayate | 'agniṃ parādṛśya' (8.8.2) ityardharcena jātamagnimanumantrayate | eṣa senāgniḥ ||
sāṅgrāmikatantramucyate | 'avyasaśca' (19.68.1) barhirlavanādi samānam | senāgnipraṇayanaṃ, grahagrahaṇaṃ, pañcagṛhītamājyaṃ abhyātānāntaṃ kṛtvā lohitāśvatthasya śākhāṃ ropayati | nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ paritatyottarataḥ | tataḥ pradhānakarma kuryāt | tata uttaratantre viśeṣaḥ | sannatihomāntaṃ kṛtvā 'ime jayantu svāhebhyaḥ' (8.8.24) ityanena mantreṇājyaṃ juhoti | tato badhakakāṣṭhaprajvalite'gnau vāmena hasteneṅgiḍaṃ juhoti 'parāmī jayantāṃ durāhāmībhyaḥ' (8.8.24) iti mantreṇa | tataḥ śākhāṃ dakṣiṇataḥ prakṣipati 'nīlalohitenāmūn' (8.8.24) iti mantreṇa | sviṣṭakṛdādyuttaratantram | etatsāṅgrāmikaṃ tantram | sāṅgrāmikeṣu sarvatra uccairmantrāṇāṃ prayogaḥ | tantramadhye ye pradhānamantrāsta uccairbhavanti ||
śatruhastitrāsanānāṃ karmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[pūrvasya hastitrasanāni || KauśS_2,4{14}.1 ||
rathacakreṇa sampātavatā pratipravartayati || KauśS_2,4{14}.2 ||]
sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktena rathacakraṃ sampātavat kṛtvā hastyabhimukhaṃ rathaṃ pravartayati | abhyātānādyuttaratantram | hastitrāsanakāmaḥ | rājakarmāṇyanuvartante ā nirṛtikarmabhyo yāvat ||
[yānenābhiyāti || KauśS_2,4{14}.3 ||]
tantraṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena hastyādi yānaṃ sampātyābhimantrya hastyabhimukhaṃ prerayati | aśvādayaḥ | abhyātānādyuttaratantram ||
[vāditraiḥ || KauśS_2,4{14}.4 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena vāditrāṇi bherīmṛdaṅgetyādi abhimantrya hastino'bhi purato gacchanti ||
[dṛtivastyoropya śarkarāḥ || KauśS_2,4{14}.5 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena carmakhalvāyāṃ śarkarāḥ prakṣipyābhimantrya hastyabhimukhāḥ puruṣāḥ yānti | 'ye triṣaptāḥ' iti carmapuṭe śarkarāḥ prakṣipyābhimantrya hastino'bhimukhān preṣayati ||
[tottreṇa nagnapracchannaḥ || KauśS_2,4{14}.6 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena velukamabhimantrya yatra hastinastatrābhimukho yāti | samāptāni hastitrāsanāni | anena karmaṇā hastinaḥ palāyante paracakrahastinasteṣāṃ trāsanakarma ||
punaḥ sāṅgrāmikāṇāṃ karmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ-
[vidmā śarasya (1.2) mā no vidan, adārasṛt, svastidā (1.19-21) ava manyuḥ, nirhastaḥ, pari vartmāni (6.65-67) abhibhūḥ, indro jayāti, abhi tvendra (6.97-99) iti sāṅgrāmikāṇi || KauśS_2,4{14}.7 ||
ājyasaktūñjuhoti || KauśS_2,4{14}.8 ||]
sāṅgrāmikaṃ tantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'vidmā śarasya pitaraṃ parjanyaṃ bhūridhāyasam' iti sūktenājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | jayakarmāṇyanuvartante ā rāṣṭrapraveśakarmabhyo yāvat | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'mā no vidan' iti tribhiḥ (1.19-21) sūktairājyaṃ juhoti | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'ava manyuḥ' iti tribhiḥ (6.65-67) sūktairājyaṃ juhoti | uttaratantram | sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'abhibhūryajñaḥ' iti tribhiḥ (6.97-99) sūktairājyaṃ juhoti | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti sūktena saktūñjuhoti | abhyātānādyuttaratantram | jayakāmaḥ | sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'mā no vidan' iti tribhiḥ sūktaiḥ saktūñjuhoti | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'ava manyuḥ' iti tribhiḥ sūktaiḥ saktūñjuhoti | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'abhibhūryajñaḥ' iti tribhiḥ sūktaiḥ saktūñjuhoti | tata uttaratantram ||
[dhanuridhme dhanuḥsamidhamādadhāti || KauśS_2,4{14}.9 ||]
ājyatantram | idhmasamādhānasthāne dhanuridhmamādadhāti | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti sūktena dhanuḥsamidha ādadhāti | tataḥ sāṅgrāmikamuttaratantram | sāṅgrāmikaṃ pūrvatantraṃ dhanuridhmaviśiṣṭaṃ kṛtvā 'mā no vidan' iti tribhiḥ sūktaiḥ dhanuḥsamidha ādadhāti | abhyātānādyuttaratantram | dhanuridhmaviśiṣṭaṃ abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ava manyuḥ' iti tribhiḥ sūktairdhanuḥsamidha ādadhāti | uttaratantram | jayakāmaḥ | dhanuridhmaviśiṣṭamabhyātānāntaṃ kṛtvā 'abhibhūryajñaḥ' ityetaistribhiḥ sūktaḥ dhanuḥsamidhaḥ prādeśamātrīrādadhāti | tata uttaratantram ||
[evamiṣvidhme || KauśS_2,4{14}.10 ||]
barhirlavanādi idhmaprokṣaṇaṃ śarairidhmopasamādhānaṃ 'agnirbhūmyām' ityādi abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti sūktena śarasamidhaḥ prādeśamātrīḥ ādadhāti | tata uttaratantram | śaredhmaviśiṣṭaṃ tantraṃ kṛtvā 'mā no vidan' iti tribhiḥ sūktaiḥ śarasamidha ādadhāti | tata uttaratantram | śaredhmaviśiṣṭaṃ tantraṃ kṛtvā 'ava manyuḥ' iti tribhiḥ sūktaiḥ śarasamidha ādadhāti | tata uttaratantram | śaredhmopasamādhānādi tantraṃ kṛtvā 'abhibhūryajñaḥ' ityetaiḥ tribhiḥ sūktaiḥ śarasamidha ādadhāti | tata uttaratantram ||
[dhanuḥ sampātavadvimṛjya prayacchati || KauśS_2,4{14}.11 ||]
sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti sūktena dhanuḥ sampātyābhimantrya vimṛjya rājñe prayacchati | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'mā no vidan' iti tribhiḥ sūktaiḥ dhanuḥ sampātyābhimantrya hastena vimṛjya prayacchati | tata uttaratantram.
sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'ava manyuḥ' iti tribhiḥ sūktaiḥ dhanuḥ sampātyābhimantrya hastena vimṛjya rājñe samarpayati | abhyātānādyuttaratantram | sāṅgrāmikaṃ tantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'abhibhūryajñaḥ' ityetaistribhiḥ sūktaiḥ dhanuḥ sampātyābhimantrya hastena vimṛjya rājñe prayacchati | abhyātānādyuttaratantram | vijayakarmāṇi sāṅgrāmikāṇi samāptāni | kṣetradāraharaṇe śastraharaṇe ca brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrādigrāmanagarādisarvasyādhikāraḥ | sarvaviṣayametat | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | saṅgrāme'yuddhamāne jayo bhavati | ebhiḥ karmabhiḥ dṛṣṭamātreṇa śatravaḥ palāyante | saṅgrāmakarmapaddhatiḥ samāptāḥ ||
iṣunivāraṇāni karmāṇyucyante -
[prathamasyeṣuparyayaṇāni || KauśS_2,4{14}.12 ||
drughnyārtnījyāpāśatṛṇamūlāni badhnāti || KauśS_2,4{14}.13 ||]

abhyatānāntaṃ sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti sūktena drughnyārtnījyāpāśaṃ dvyaṅgulamātraṃ chittvā sampātyābhimantrya badhnāti | tataḥ sāṅgrāmikamuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti sūktena dūrvādi tṛṇamūlaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | yo yuddhe praviśati tasya maṇibandhanaṃ kriyate | athavā rājñe kṛtaṃ sarveṣāṃ kṛtaṃ bhavati | sarvatra puṇyāhānte bandhanaṃ bhavati | anena karmaṇā puruṣaśarīre iṣavo na patanti pārśvato gacchanti | samāptāni iṣunivāraṇāni | yuddhakāle śaranivāraṇānītyarthaḥ ||
sarvaśastranivāraṇakarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[āre'sau (1.26) ityapanodanāni || KauśS_2,4{14}.14 ||
phalīkaraṇatuṣabusāvatakṣaṇānyāvapati || KauśS_2,4{14}.15 ||]
'āre'sau' ityetena sūktena kukūlān juhoti senāgnau | 'āre'sau' iti sūktena tuṣān juhoti | 'āre'sau' iti sūktena basāna juhoti | 'āre'sau' iti sūktena kāṣṭhaśakalāni juhoti ||
[anvāha || KauśS_2,4{14}.16 ||]
'āra'sau' iti sūktaṃ śatruṃ dṛṣṭvā japati | hastahomatvāt tantravikalpaḥ | evaṃ kriyamāṇe sarvaśastranivāraṇasiddhiḥ | khaḍgādisarvaśastranivāraṇaṃ samāptam ||
mohanakarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[agnirnaḥ śatrūn (3.1) agnirno dūtaḥ (3.2) iti mohanāni || KauśS_2,4{14}.17 ||
odanenopayamya phalīkaraṇānulūkhalena juhoti || KauśS_2,4{14}.18 ||]
sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'agnirnaḥ śatrūn' 'agnirno dūtaḥ' iti sūktābhyāmodanena phalīkaraṇān piṇḍīkṛtyolūkhalena juhoti | abhyātānādyuttaratantram ||
[evamaṇūn || KauśS_2,4{14}.19 ||]
abhyātānāntaṃ tantraṃ kṛtvā 'agnirnaḥ' iti sūktābhyāmodanena saha kaṇikāḥ piṇḍīkṛtyolūkhalena juhoti | tata uttaratantram ||
[ekaviṃśatyā śarkarābhiḥ pratiniṣpunāti || KauśS_2,4{14}.20 ||]
'agnirnaḥ śatrūn' iti sūktābhyāmekaviṃśatiśarkarāḥ śūrpe kṛtvā śatrūn prati niṣpunāti ||
[apvāṃ yajate || KauśS_2,4{14}.21 ||]
apvā devatā | carutantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'agnirnaḥ śatrūn' iti sūktābhyāṃ caruṃ juhuyāt | nirvāpe prokṣaṇe barhirhome viśeṣaḥ | 'apvāyai juṣṭaṃ nirvapāmi' 'apvāyai tvā juṣṭaṃ prokṣāmi' 'apvāṃ gacchatu svāhā' iti | pārvaṇādyuttaratantram | parasenāmohanāni samāptāni ||
udvegakaraṇamucyate -
[saṃśitam (3.19) iti śitipadīṃ sampātavatīmavasṛjati || KauśS_2,4{14}.22 ||
udvṛdhatsu yojayet || KauśS_2,4{14}.23 ||]
abhyātānāntaṃ sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'saṃśitaṃ me' iti sūktenājāṃ sitapadīṃ sampātyābhimantrya śatrusenāṃ prati visarjayati | tata uttaratantram | śvetena pādena ajā vāvirvaiṇo vā | etāni śitipadīśabdenocyante | udvegakaraṇaṃ samāptam | mohanaṃ stambhanamityarthaḥ | mūrchayācetanāḥ sukhaṃ hanyante | hastyaśvapadātīnāṃ sarveṣāṃ mohanamacetanatvaṃ bhavatītyarthaḥ | senāgnau mohanādīni sarvāṇi karmāṇi kāryāṇi | parasainyasya mohanaṃ sthāpanamityarthaḥ ||
punaḥ sāṅgrāmikaṃ homavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[imamindra (4.22) iti yuktayoḥ pradānāntāni || KauśS_2,4{14}.24 ||]
sāṅgrāmikaṃ tantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃśitaṃ me' iti sūktaṃ 'imamindra' iti dvitīyam | dvābhyāmājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | jayakāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃśitaṃ me', 'imamindra vardhaya' iti sūktābhyāṃ pratyṛcaṃ saktūñjuhoti | tata uttaratantram | ājyatantre dhanuridhmā bhavati | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃśitaṃ me' 'imamindra vardhaya kṣatriyaṃ me' iti sūktābhyāṃ dhanuḥsamidha ādadhāti | tata uttaratantram | iṣvidhma ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃśitaṃ me' 'imamindra' iti sūktābhyāmiṣusamidha ādadhāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃśitaṃ me' 'imamindra' iti sūktābhyāṃ dhanuḥ sampātyābhimantrya hastena vimṛjya rājñe prayacchati | tata uttaratantram | jayakāmaḥ | punaḥ samāptāni jayakarmāṇi ||
svasenārakṣaṇārthaṃ karma ucyate -
[digyuktābhyāṃ namo devavadhebhyaḥ (6.13) ityupatiṣṭhate || KauśS_2,4{14}.25 ||]
'ye'syām' (3.26) 'prācī dik' (3.27) iti sūktābhyāṃ pratyṛcaṃ mantroktaṃ pratidiśamupatiṣṭhate | jayārtham | 'namo devavadhebhyaḥ' iti tṛcena svasenāṃ pratidiśamupatiṣṭhate | ṣaṭ sūktāvṛttiḥ | jayakāmaḥ pratidiśaṃ rakṣaṇārthaṃ ca | samāptaṃ svasenārakṣaṇaṃ karma ||
svasenāyā utsāhakaraṇamucyate -
[tvayā manyo (4.31) yaste manyo (4.32) iti saṃrambhaṇāni || KauśS_2,4{14}.26 ||
sene samīkṣamāṇo japati || KauśS_2,4{14}.27 ||]
abhiyoga utsāhaḥ | yuddhe utsāhavardhanaṃ bhavati | 'tvayā manyo', 'yaste manyo' iti sūktadvayam | senayormadhye sthito japati nirīkṣamāṇaḥ ||
[bhāṅgamauñjān pāśāniṅgiḍālaṅkṛtān sampātavato'nūktān senākrameṣu vapati || KauśS_2,4{14}.28 ||]
sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'tvayā manyo', 'yaste manyo' iti sūktābhyāṃ bhāṅgamauñjān pāśāniṅgiḍālaṅkṛtān sampātyābhimantrya parasenāyāṃ prakṣipati | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā mauñjapāśāniṅgiḍālaṅkṛtān sampātyābhimantrya ucchvasan anūktagrahaṇāt kruddhenābhimantraṇamityucyate | parasenākrameṣu vapati | abhyātānādyuttaratantram ||
[evamāmapātrāṇi || KauśS_2,4{14}.29 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvayā manyo' iti sūktābhyām āmapātrāṇi sampātyābhimantrya kruddhaḥ senākrameṣu vapati |
abhyātānādyuttaratantram ||
atha jayaparājayavijñānamucyate -
[iṅgiḍena samprokṣya tṛṇānyāṅgirasenāgninā dīpayati || KauśS_2,4{14}.30 ||]
yāṃ dhūmo'vatanoti tāṃ jayanti || KauśS_2,4{14}.31 ||
'tvayā manyo' 'yaste manyo' iti sūktābhyāṃ śaratṛṇānīṅgiḍena prokṣitānyabhimantrya tata āṅgirasenāgninā dīpayati senayormadhye kṛtvā | yatra dhūmo gacchati tatra na jayaḥ | iti svasenāyā utsāhakaraṇaṃ samāptam | āṅgiro'gniścāṇḍālāgniḥ sūtīkāgniḥ | svaramālatṛṇāni || pañcamī kaṇḍikā

15

atha sāṅgrāmikavidhiṃ vakṣyāmaḥ | jayakarmāṇyucyante -
[ṛdhaṅmantraḥ (5.1) tadidāsa (5.2) ityāśvatthyāṃ pātryāṃ trivṛti gomayaparicaye hastipṛṣṭhe puruṣaśirasi vāmitrāñjuhvadabhiprakramya nivapati || KauśS_2,5{15}.1 ||]
'ṛdhaṅmantraḥ', 'tadidāsa' iti sūktābhyāmāśvatthyāṃ pātryāṃ trivṛti gomayaparicaye'gniṃ prajvālya hastipṛṣṭhe śatrūnabhimukho gacchan ājyaṃ juhoti | na tantram | puruṣaśirasi vāśvatthyāṃ pātryāṃ trivṛti gomayaparicaye'gniṃ prajvālya śatrūnabhimukho gacchan 'ṛdhaṅmantra', 'tadidāsa' iti sūktābhyāmājyaṃ juhoti | tat pātramabhiprakramya bhūmyāṃ prakṣipati ||
[varāhavihatādrājāno vediṃ kurvanti || KauśS_2,5{15}.2 ||]
varāhavihitamṛttikāyā rājāno vediṃ kurvanti ||
[tasyāṃ pradānāntāni || KauśS_2,5{15}.3 ||]
tataḥ kartābhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ' 'tadidāsa' iti sūktābhyāmājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | jayakāmaḥ | varāhavihitādi pūrvatantraṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ' 'tadidāsa' iti sūktābhyāṃ saktūñjuhoti | tata uttaratantram | pūrvoktena tantraṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ' iti sūktābhyāṃ dhanuridhme dhanuḥsamidha ādadhāti | tata uttaratantram | varāhavihitādīṣvidhme 'ṛdhaṅmantraḥ' 'tadidāsa' itīṣusamidha ādadhāti | tata uttaratantram | varāhavihitādyabhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ' 'tadidāsa' iti sūktābhyāṃ dhanuḥ sampātyābhimantrya vimṛjya rājñe prayacchati | tata uttaratantram ||
[ekeṣvāhatasyādahana upasamādhāya dīrghadaṇḍena sruveṇa rathacakrasya khena samayā juhoti || KauśS_2,5{15}.4 ||]
yuddhe mṛtasya puruṣasyādahana idhmamupasamādhāyopari rathacakraṃ dhārayitvā dīrghadaṇḍena sruveṇa 'ṛdhaṅmantraḥ' 'tadidāsa' iti sūktābhyāṃ cakracchidreṇājyamagnau juhoti | na tantram ||
[yojanīyāṃ śrutvā yojayet || KauśS_2,5{15}.5 ||]
'uttiṣṭha' 'sannahya' 'prahara' 'yudhyasva' 'yojayasva' (iti) vacanaṃ śrutvā yuddhaṃ yojayet svasenāyāḥ ||
[yadi cinnu tvā (5.2.4) namo devavadhebhyaḥ (6.13) ityanvāha || KauśS_2,5{15}.6 ||]
'yadi cinnu tvā' ityṛcaṃ japitvā dveṣyamanvāha | 'namo devavadhebhyaḥ' iti sūktaṃ japitvā dveṣyamanvāha | jayakarmāṇi sāṅgrāmikāṇi samāptāni | karmaṇāṃ vikalpaḥ | etaiḥ kṛtairavaśyaṃ jayo bhavati ||
[vaiśyakarmāṇi]
vaiśyāya saṅgrāmavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[vaiśyāya pradānāntāni || KauśS_2,5{15}.7 ||]
agnimanthanādi sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'yadi cinnu tvā' ityekayājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yadi cinnu tvā dhanā' ityekayā saktūñjuhoti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'yadi cinnu tvā' ityṛcā dhanuridhme dhanuḥsamidha ādadhāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'yadi cinnu tvā' ityṛcā śaredhme śarasamidha ādadhāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'yadi cinnu tvā' ityekayarcā dhanuḥ sampātyābhimantrya vimṛjya vaiśyāya prayacchati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'namo devavadhebhyaḥ' iti sūktenājyaṃ juhoti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'namo devavadhebhyaḥ' iti sūktena saktūñjuhoti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'namo devavadhebhyaḥ' iti sūktena dhanuridhme dhanuḥsamidha ādadhāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'namo devavadhebhyaḥ' iti sūkteneṣvidhma iṣusamidha ādadhāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'namo devavadhebhyaḥ' iti sūktena dhanuḥ sampātyābhimantrya vimṛjya vaiśyāya prayacchati | tata uttaratantram | vijayakāmaḥ | samāptāni vaiśyayuddhakarmāṇi ||
[āyudhigrāmaṇīkarmāṇi]
āyudhine grāmaṇye saṅgrāmavidhiṃ vakṣyāmaḥ-
[tvayā vayam (5.2.5) ityāyudhigrāmaṇye || KauśS_2,5{15}.8 ||]
sāṅgrāmikaṃ tantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvayā vayam' ityekayājyaṃ juhoti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'tvayā vayam' ityekayā saktūñjuhoti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'tvayā vayam' ityṛcā dhanuridhme dhanuḥsamidha ādadhāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'tvayā vayam' ityṛceṣvidhma iṣusamidha ādadhāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvayā vayam' ityṛcā dhanuḥ sampātyābhimantrya vimṛjya balādhikṛtāya prayacchati | tata uttaratantram | samāptānyāyudhigrāmaṇīkarmāṇi | karmaṇāṃ vikalpaḥ | jayo bhavatītyarthaḥ | samāptaṃ senāpatijayakarma | daṇḍanāyakajayakarma | koṭapālajayakarma | svasenājayaparājayakarma | balādhikṛtajayakarma | anyeṣāṃ variṣṭhādīnāṃ jayakarma | samāptameṣāṃ vijayakarma ||
[vijñānakarmāṇi]
svasenājayaparājayapuruṣavadhaśaṅkāyāṃ ca vijñānamucyate -
[ni taddadhiṣe (5.2.6) iti rājñodapātraṃ dvaudvāvavekṣayet || KauśS_2,5{15}.9 ||]
ni taddadhiṣe ityṛcodapātramabhimantrya tato dvau dvau yoddhārāvavekṣayet ||
[yanna paśyenna yudhyeta || KauśS_2,5{15}.10 ||]
rājā yaṃ na paśyet na yudhyeta na yodhayet | purohito mantraṃ brūyāt | punaḥpunarudapātra abhimantraṇam | samāptaṃ svasenāyā yoddhṛpuruṣāṇāṃ ca vijñānam ||
atha nave rathe ghaṭite saṃskāra ucyate jayakāmasya -
[ni taddadhiṣe (5.2.6) vanaspate (6.125) ayā viṣṭhā (7.3-4) agna indraḥ (7.110.1-2) diśaścatasraḥ (8.8.22-23) iti navaṃ rathaṃ rājānaṃ sasārathimāsthāpayati || KauśS_2,5{15}.11 ||]
'ni taddadhiṣe' ityṛcā rathamabhimantrya sasārathiṃ rājānamāsthāpayati | 'vanaspate vīḍvaṅgaḥ' iti tṛcena sūktena navarathamabhimantrya sasārathiṃ rājānamāsthāpayati | 'ayā viṣṭhā janayan' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ navaṃ rathamabhimantrya sasārathiṃ rājānamāsthāpayati | 'agna indraśca dāśuṣe' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ navaṃ rathamabhimantrya sasārathiṃ rājānamāsthāpayati | 'diśaścatasraḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ navaṃ rathamabhimantrya rājānaṃ sasārathimāsthāpayati | jayakāmaḥ | nave ratha ārohaṇavidhānaṃ samāptam ||
athārogyavidhānamucyate -
[brahma jajñānam (5.6) iti jīvitavijñānam || KauśS_2,5{15}.12 ||
tisraḥ snāvarajjūraṅgāreṣvavadhāya || KauśS_2,5{15}.13 ||]
'brahma jajñānam' (5.6.1) 'anāptāḥ' (6.6.2) iti sūktena tisraḥ snāvarajjūrabhimantrya tato'ṅgāreṣu nidadhāti ||
[utkucatīṣu kalyāṇam || KauśS_2,5{15}.14 ||]
yadi tā utkṣaranti tata ārogyatā bhavati | samāptamārogyavijñānam ||
atha sāṅgrāmikavijñānamucyate -
[sāṅgrāmikametā vyādiśati madhye mṛtyuritare sene || KauśS_2,5{15}.15 ||]
'brahma jajñānam' (5.6.1) 'anāptā ye' (5.6.2) 'sahasradhāre' (5.6.3) iti sūktena tisraḥ snāvarajjūrabhimantrya tataḥ saṅkalpaḥ | ekā rajjurātmasenā | madhye dvitīyā (rajjuḥ) mṛtyuḥ | tṛtīyā rajjuḥ parasenā | evaṃ saṅkalpaḥ | tataḥ aṅgāreṣu nidhāyeṣyate ||

[parājeṣyamāṇān mṛtyurativartate jeṣyanto mṛtyum || KauśS_2,5{15}.16 ||]
yasyā upari mṛtyurgacchati tasyāḥ senāyā jayo na bhavati | yā mṛtyorupari patati tasyā jayo bhavati | parasenāsammukhā yā yāti tasyā api jayo bhavati ||
[agreṣūtkucatsu mukhyā hanyante madhyeṣu madhyā anteṣvavare || KauśS_2,5{15}.17 ||]
'brahma jajñānam' (5.6) iti dvitīyena sūktena snāvarajjumekāmabhimantrya tato'ṅgāreṣu nidadhāti | tato nirīkṣate | agreṣu agreḥ paścimadigbhāgeṣūtkucatsu mukhyā hanyante | madhyeṣu madhyāḥ | anteṣu pūrvadiśānteṣvavarapadātivināśaḥ ||
[evamiṣīkāḥ || KauśS_2,5{15}.18 ||]
evamiṣīkāḥ karoti | baddhvā rajjūḥ kṛtāḥ 'brahma jajñānam' iti sūktenābhimantrya karoti | ārogyavijñānakarma | jayaparājayavijñānakarma | snāvarajjumukhyamadhyamāvaravijñānakarma | etāni trīṇi karmāṇi bhavanti | abhimantrya kartavyāni | iṣīkāḥ śaramayā vā vīriṇamayā vā kartavyāḥ | samāptaṃ sāṅgrāmikaṃ vijñānam | ṣaṣṭhī kaṇḍikā

16

[rājakarmāṇi]
atha parasenātrāsanavidveṣaṇamucyate -
[uccairghoṣaḥ (5.20) upa śvāsaya (6.126) iti sarvavāditrāṇi prakṣālya tagarośīreṇa sandhāvya sampātavanti trirāhatya prayacchati || KauśS_2,6{16}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'uccairghoṣaḥ' iti sūktena bheryādivāditrāṇi prakṣālya tagarośīreṇa lepayitvā sampātya tataḥ svayaṃ purodhā (vādayitṛbhyaḥ) trirāhatya prayacchati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā vāditrāṇi prakṣālya tagarośīreṇa sandhāvya 'upa śvāsaya' iti sūktena vāditrāṇi sampātavanti kṛtvā trirāhatya prayacchati | tata uttaratantram ||
[vihṛdayam (5.21) ityuccaistarāṃ hutvā sruvamudvartayan || KauśS_2,6{16}.2 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vihṛdayam' iti sūktena sarvavāditrāṇi prakṣālya tagarośīreṇa lepayitvoccaistarāṃ hutvā sampātavanti trirāhatya prayacchati | tata uttaratantram ||
[somāṃśuṃ hariṇacarmaṇyutsīvya kṣatriyāya badhnāti || KauśS_2,6{16}.3 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vihṛdayam' iti sūktena somāṅkuramaṇiṃ hariṇacarmaṇāveṣṭitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | 'vihṛdayam' iti sūktasya sarvatra uccaistareṇa svareṇa prayogaḥ | sūcanaṃ paratra | samāptaṃ dviṣo vidveṣaṇaṃ trāsanaṃ ca ||
[pari vartmāni (6.67) indro jayāti (6.98) iti rājā triḥ senāṃ pariyāti || KauśS_2,6{16}.4 ||]
'pari vartmāni sarvataḥ' iti sūktena rājā triḥ senāṃ paribhrāmyati | 'indro jayāti' iti sūktena rājā triḥ kaṭakaṃ bhrāmyet | jayakāmaḥ | triḥ sūktāvṛttiḥ ||
[uktaḥ pūrvasya somāṃśuḥ || KauśS_2,6{16}.5 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'pari vartmāni' iti sūktena somamaṇiṃ carmaveṣṭitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya rājñe badhnāti | tata uttaratantram | jayakāmaḥ ||
[sandānaṃ vaḥ (6.103) ādānena (6.104) iti pāśairādānasandānāni || KauśS_2,6{16}.6 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sandānaṃ vaḥ', 'ādānena' iti sūktābhyāṃ bhāṅgapāśān sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | tata uttaratantram | jayakāma idaṃ karma kuryāt | jayakarmāṇyanuvartante 'asmin vasu' iti rāṣṭrāvagamanaṃ yāvat | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sandānaṃ vaḥ' 'ādānena' iti sūktābhyāṃ mauñjān pāśāniṅgiḍālaṅkṛtān sampātavato'nūktān abhimantrya senākrameṣu vapati | tata uttaratantram ||
svasenāyā abhayakarma ucyate -
[marmāṇi te (7.118.1) iti kṣatriyaṃ sannāhayati || KauśS_2,6{16}.7 ||]
'marmāṇi te' ityṛcā sannāhamabhimantrya rājānaṃ sannāhaṃ paridhāpayati | abhayakāmaḥ ||
[abhayānāmapyayaḥ || KauśS_2,6{16}.8 ||]
'abhayaṃ dyāvāpṛthivī' (6.40) iti sūktena saptarṣīn yajate pratidiśaṃ senāyāḥ | 'abhayaṃ dyāvāpṛthivī' iti sūktena pratidiśaṃ senāyā upatiṣṭhate vā | 'śyeno'si gāyatram' (6.48) iti sūktena saptarṣīn yajata upatiṣṭhate vā senāyāḥ pratidiśam | caturṣu dikṣu kuryāt | saṅgrāme vartamāne | 'abhayaṃ dyāvāpṛthivī śyeno'sīti pratidiśaṃ saptarṣīnabhayakāmaḥ' (KauśS | 59.26) | yajate | upatiṣṭhate vā | ekasmin sthāne karmaprayogaṃ vā kuryāt | diśi diśyabhimukhāni tantrāṇi kṛtvā yajate | sūktavikalpaḥ | upatiṣṭhate | svasthāne urdhvasthito diśyabhimukhaścaturṣu dikṣu kuryāt | samāptaṃ senāyā abhayakarma ||
[indro manthatu (8.8.1) iti || KauśS_2,6{16}.9 ||
pūtirajjuḥ (8.8.2) iti pūtirajjumavadhāya || KauśS_2,6{16}.10 ||
aśvatthabadhakayoragniṃ manthati || KauśS_2,6{16}.11 ||
dhūmam (8.8.2) iti mamanumantrayate || KauśS_2,6{16}.12 ||
agnim (8.8.2) ityagnim || KauśS_2,6{16}.13 ||]
uktamagnimanthanamādau 'indro manthatu' iti ||
atha sapatnakṣayaṇīkarma ucyate -
[tasminnaraṇye sapatnakṣayaṇīrādadhātyaśvatthabadhakatājadabhaṅgāhvakhadiraśarāṇām || KauśS_2,6{16}.14 ||]
araṇye sapatnakṣayaṇīkarma kuryāt | na grāmamadhye kuryāt | tantravikalpaḥ hastahomatvāt | 'indro manthatu' iti sūktena aśvatthasamidha ādadhāti | śatrukṣayo bhavati | 'indro manthatu' iti sūktena karimālakasamidha ādadhāti | senāgnau sarvatra | 'indro manthatu' iti sūktena eraṇḍasamidha ādadhāti | 'indro manthatu' iti sūktena tirṇisamidha ādadhāti | 'indro manthatu' iti sūktena khadirasamidha ādadhāti | 'indro manthatu' iti sūktena śarasamidha ādadhāti senāgnau | sapatnakṣayaṇī samāptā | śatrukṣayo bhavati | karmavikalpaḥ ||
[uktāḥ pāśāḥ || KauśS_2,6{16}.15 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'indro manthatu' iti sūktena bhāṅgapāśān sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | sarvatra kruddhenābhimantraṇaṃ pāśādiṣu | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'indro manthatu' iti sūktena mauñjān pāśān sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | tantraṃ ca ||
[āśvatthāni kūṭāni bhāṅgāni jālāni || KauśS_2,6{16}.16 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'indro manthatu' iti sūktena āśvatthāni kūṭāni sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati tantraṃ ca | tantraṃ kṛtvā 'indro manthatu' iti sūktena bhāṅgāni jālāni sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | tata uttaratantram ||
[bādhakadaṇḍāni || KauśS_2,6{16}.17 ||]
tantraṃ kṛtvā 'indro manthatu' iti sūktena bādhakadaṇḍāni sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | tata uttaratantram | samāptāni jayakarmāṇi ||
[svāhaibhyaḥ (8.8.24) iti mitrebhyo juhoti || KauśS_2,6{16}.18 ||
durāhāmībhyaḥ (8.8.24) iti savyeneṅgiḍamamitrebhyo bādhake || KauśS_2,6{16}.19 ||
uttarato'gnerlohitāśvatthasya śākhāṃ nihatya nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ paritatya nīlalohitenāmūn (8.8.24) iti dakṣiṇā prahāpayati || KauśS_2,6{16}.20 ||]
'svāhaibhyaḥ' iti mitrebhya ityādi nīlalohitaśākhāntaṃ sarvakarmasu bhavati | ādau uktam ||
āvaśyāni jayakarmāṇyucyante -
[ye bāhavaḥ (11.9) uttiṣṭhata (11.10) iti yathāliṅgaṃ sampreṣyati || KauśS_2,6{16}.21 ||]
'ye bāhavaḥ' ityanuvākaṃ yuddhakāle japati kartā ||
[homārthe pṛṣadājyam || KauśS_2,6{16}.22 ||]
ājyatantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena pṛṣadājyaṃ juhoti | tata ājyenottaratantram.
[pradānāntāni vāpyāni || KauśS_2,6{16}.23 ||]

abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena saktūñjuhoti | tataḥ sāṅgrāmikamuttaratantram | sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena dhanuridhme'gnau pṛṣadājyenāktā dhanuḥsamidha ādadhāti | tata uttaratantram | pūrvatantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākeneṣvidhme'gnau pṛṣadājyenāktā iṣusamidha ādadhāti | tata uttaratantram | ājyena pūrvatantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena pṛṣadājyena dhanuḥ sampātyābhimantrya vimṛjya yoddhre prayacchati | tata ājyenottaratantram | ājyena pūrvatantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena bhāṅgapāśān pṛṣadājyena sampātya kruddho'bhimantrya senākrameṣu vapati | tata ājyenottaratantram | sarvatra pāśeṣu āśvattheṣu kūṭeṣu bhāṅgeṣu jāleṣu bādhakadaṇḍeṣu vajrarūpeṣu pātreṣu ca iṅgiḍālaṅkaraṇaṃ kruddhābhimantraṇaṃ kuryāt | ājyena tantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena mauñjapāśān pṛṣadājyena sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | ājyena uttaratantram | ājyena tantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena āmapātrāṇi pṛṣadājyena sampātyābhimantrya senāyuddhasthāne vapati | ājyenottaratantram ||
[vāpyaistriṣandhīni vajrarūpāṇyarbudirūpāṇi || KauśS_2,6{16}.24 ||]
tantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena triṣandhīni lohamayāni sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena vajrarūpāṇi sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena vajrarūpāṇi lohamayāni arbudirūpāṇi sampātyābhimantrya senākrameṣu vapati | tata uttaratantram ||
[śitipadīṃ sampātavatīṃ darbharajjvā kṣatriyāyopāsaṅgadaṇḍe badhnāti || KauśS_2,6{16}.25 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena śitipadīm ajāṃ pṛṣadājyena sampātyābhimantrya rājñe darbharajjvā upāsaṅgadaṇḍe badhnāti | ājyenottaratantram ||
[dvitīyāmasyati || KauśS_2,6{16}.26 ||]
sāṅgrāmikaṃ tantraṃ kṛtvā 'ye bāhavaḥ' ityanuvākena dvitīyāṃ śitipadīṃ sampātyābhimantrya śatrusenāṃ prakṣipati | ājyena uttaratantram | tataḥ senāgnyutsargaḥ | avabhṛthaśca | śatruṃ jitvā karmasamāptiṃ karoti | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | samāptāni sāṅgrāmikāṇi karmāṇi | śitipadyoḥ dvayorapyekaṃ karma | anyatra vikalpaḥ | anena karmaṇā avaśyaṃ jayo bhavati ||
atha rāṣṭrapraveśābhigamanakarmavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[asmin vasu (1.9) iti rāṣṭrāvagamanam || KauśS_2,6{16}.27 ||]
svarāṣṭre yo niṣkrāntaḥ śatruṇā punaḥ praveśamicchati tasyedaṃ karma ||
[ānuśūkānāṃ vrīhīṇāmāvraskajaiḥ kāmpīlaiḥ śṛtaṃ sārūpavatsamāśayati || KauśS_2,6{16}.28 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'asmin vasu' iti sūktenānuśūkānāṃ vrīhīṇāmāvraskajaiḥ kāmpīlaiḥ śṛtaṃ sārūpavatsamodanaṃ sampātyābhimantrya rājānamāśayati | abhyātānādyuttaratantram | rāṣṭre ya udvāsitastasyedaṃ karma praveśārtham | anena karmaṇā svarāṣṭrapraveśo bhavati | sarvasyāṃ marditāyāṃ bhūmau yadā niṣkrānto rājā tadedaṃ karma karoti | rāṣṭrapraveśanakāmaḥ | ānuśūkālanā vrīhayaḥ punarutthitāḥ | chinnāni yāni punarutthitānyāvraskāni ||
[abhīvartena (1.29) iti rathanemimaṇimayaḥsīsaloharajatatāmraveṣṭitaṃ hemanābhiṃ vāsitaṃ baddhvā
sūtrotaṃ barhiṣi kṛtvā sampātavantaṃ pratyṛcaṃ bhṛṣṭīrabhīvartottamābhyāmācṛtati || KauśS_2,6{16}.29 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'abhīvartena' iti caturbhirṛgbhī rathacakranemimaṇimayaḥsīsaloharajatatāmraveṣṭitaṃ hemanābhiṃ trirvāsitaṃ kṛtvā sūtrotaṃ barhiṣi kṛtvā pratyṛcaṃ sampātyābhimantrya 'udasau sūryaḥ' (1.29.5-6) iti dvābhyāmṛgbhyāṃ badhnāti | tata uttaratantram | atikrānta ardhamardite rāṣṭra idaṃ karma | anena karmaṇā rāṣṭravṛddhiśca bhavati ||
[acikradad (3.3) ā tvā gan (3.4) iti yasmādrāṣṭrādavaruddhastasyāśāyāṃ śayanavidhaṃ puroḍāśaṃ darbheṣūdake ninayati || KauśS_2,6{16}.30 ||
tato loṣṭena jyotirāyatanaṃ saṃstīrya kṣīraudanamaśnāti || KauśS_2,6{16}.31 ||]
'acikradad', 'ā tvā gan' iti sūktābhyāṃ śayanākāraṃ puroḍāśamabhimantrya darbheṣūdake ninayati | tato loṣṭena pūrayet | darbhasthāne mṛttikābhistaraṇam | abhyātānāntaṃ tantraṃ kṛtvā 'acikradad', 'ā tvā gan' iti sūktābhyāṃ kṣīraudanaṃ sthālīpākaṃ sampātyābhimantrya rājānamāśayati | tata uttaratantram ||
[yato loṣṭastataḥ sambhārāḥ || KauśS_2,6{16}.32 ||]
tasmāt sthānāt sambhārāharaṇaṃ yasmānniṣkrānto rājā ||
[tisṛṇāṃ prātaraśite puroḍāśe hvayante || KauśS_2,6{16}.33 ||]
tisṛṇāṃ prātaraśite puroḍāśe bhakṣite punaratra rāṣṭre rājā praveśaṃ labhate | etasya puroḍāśakarma vijñānārtham | samāptāni rāṣṭrapraveśakāni karmāṇi | avaśyaṃ praveśo bhavati | bhayaṃ vā mṛtyurvā vighnaṃ daivopaghāto vā śatrorbhavati | avaśyaṃ praveśo bhavatītyarthaḥ | rājakarmāṇyeva vartante | samāptaṃ svarāṣṭrapraveśanakarma || saptamī kaṇḍikā

17

atha laghvabhiṣekakarmocyate -
[bhūto bhūteṣu (4.8) iti rājānamabhiṣekṣyan mahānade śāntyudakaṃ karotyādiṣṭānām || KauśS_2,7{17}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā śāntyudakavidhānena śāntyudakaṃ karoti | mahānadyā udakaṃ vanapuṣkariṇīnāmudakaṃ devavṛṣṭyudakaṃ divyamudakaṃ ca | udakānāṃ vikalpaḥ samuccayo vā śāntyudakamādiṣṭānām ||
[sthālīpākaṃ śrapayitvā dakṣiṇataḥ parigṛhyāyā darbheṣu tiṣṭhantamabhiṣiñcati || KauśS_2,7{17}.2 ||]
tataścaruṃ śrapayati nadyodakena samudrodakena vā | vedyā dakṣiṇataḥ darbhānāstīrya tatroparyūrdhvaṃ sthitaṃ rājānaṃ 'bhūto bhūteṣu' iti sūktena śāntyudakakalaśamabhimantrya purodhā rājānamabhiṣiñcati ||
[talpārṣabhaṃ carmārohayati || KauśS_2,7{17}.3 ||]
abhiṣiktaḥ snātaḥ | khaṭvāyāmārṣabhaṃ carmāstīrya tatra rājānamārohayati 'bhūto bhūteṣu' iti sūktena ||
[udapātraṃ samāsiñcete || KauśS_2,7{17}.4 ||
viparidadhāne || KauśS_2,7{17}.5 ||]
udapātramubhāvapyāsiñcato dhārāyā udakena ||
[sahaiva nau sukṛtaṃ saha duṣkṛtam iti brahmā brūyāt || KauśS_2,7{17}.6 ||
yo duṣkṛtaṃ karavattasya duṣkṛtaṃ sukṛtaṃ nau saha iti || KauśS_2,7{17}.7 ||]
'sahaiva no' iti rājā brūte | brahmā brūyāt 'yo duṣkṛtam' iti ||
[āśayati || KauśS_2,7{17}.8 ||]
tataḥ sthālīpākaṃ 'bhūto bhūteṣu' iti sūktena sampātyābhimantryāśayati ||
[aśvamārohyāparājitāṃ pratipādayati || KauśS_2,7{17}.9 ||]
tato'śvamārohayati 'bhūto bhūteṣu' iti sūktena | aparājitāṃ pratipādayati | vāhenopaniṣkramya punargṛha āgatyābhyātānādyuttaratantram.
[sahasraṃ grāmavaro dakṣiṇā || KauśS_2,7{17}.10 ||]
sahasraṃ gavāṃ dakṣiṇā grāmavaraśca | abhiṣekaḥ samāptaḥ ||
[viparidhānāntamekarājena vyākhyātam || KauśS_2,7{17}.11 ||]
māṇḍalikasya sāmantasya yuvarājasya senāpateranyasya kasyacidabhiṣekaḥ anena vidhānena kāryaḥ | tasyāpi purohitavaraṇe kṛte satyabhiṣekaḥ kāryaḥ | abhiṣekādanantaraṃ ghṛtāvekṣaṇamārātrikaṃ rājakarmāṇi piṣṭarātryādīni pratyahaṃ kartavyāni | vidhānena sarvāṇi dānāni dadāti | puṣpābhiṣeka-mahānavamī-indrotsava-vṛṣotsarga-janmadinādi prativarṣaṃ kāryāṇi ||
sārvabhaumābhiṣeka ucyate | mahābhiṣekavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[talpe darbheṣvabhiṣiñcati || KauśS_2,7{17}.12 ||]
sārvabhaumasya bhavati | abhyātānāntaṃ kṛtvā tataḥ śāntyudakaṃ karoti | caturṇāṃ sāgarāṇāṃ tu mahānadīnāṃ śatasya ca | tenodakena śāntyudakaṃ karoti vadhānena | mantroktena udakena caruṃ śrapayati | tato dakṣiṇato vedeḥ khaṭvāṃ stṛṇāti | mañcikā | yathā loke abhiṣekaḥ | tasyā upari darbhān stṛṇāti | tatra rājani upaviṣṭe 'bhūto bhūteṣu' iti sūktena tena śāntyudakena rājānamabhiṣiñcati ||
[varṣīyasi vaiyāghraṃ carmārohayati || KauśS_2,7{17}.13 ||]
tataḥ khaṭvāyāṃ varṣīyasyāṃ vaiyāghraṃ carma stṛṇāti mañcake | tatra rājānamārohayati 'bhūto bhūteṣu' iti sūktena | udapātraṃ samāsiñcete | rājā brūte 'sahaiva no' iti | purohito brūyāt 'yo duṣkṛtam' iti | tataḥ purohitaḥ sūktaṃ japati ||
[catvāro rājaputrāstālpāḥ pṛthakpādeṣu śayanaṃ parāmṛśya sabhāṃ prāpayanti || KauśS_2,7{17}.14 ||]
catvāro rājaputrāstālpāḥ pṛthakpādeṣu gṛhītvā sabhāmadhye nidadhati ||
[dāsaḥ pādau prakṣālayati || KauśS_2,7{17}.15 ||
mahāśūdra upasiñcati || KauśS_2,7{17}.16 ||]
dāsaḥ pādau prakṣālayati rājakīyo mahāśūdraḥ prakṣālanaṃ dadāti | purohito 'bhūto bhūteṣu' iti sūktaṃ japati ||
[kṛtasampannānakṣānātṛtīyaṃ vicinoti || KauśS_2,7{17}.17 ||]
rājā dyūtakrīḍāṃ karoti | punaḥ purohitaḥ 'bhūto bhūteṣu' iti sūktaṃ japati | eko dāyaścaturṇāṃ varṇānām | trayaḥ dāyāḥ rājñaḥ | sarvavarṇān sarvatra pālayate rājā ||
[vaiśyaḥ sarvasvajainamupatiṣṭhate utsṛjāyuṣman iti || KauśS_2,7{17}.18 ||]
vaiśyaḥ rājānamupatiṣṭhate 'utsṛjāyuṣman' iti mantreṇa ||
[utsṛjāmi brāhmaṇāyotsṛjāmi kṣatriyāyotsṛjāmi vaiśyāya dharmo me janapade caryatām iti || KauśS_2,7{17}.19 ||]
tato rājā brūte 'brāhmaṇāya' | anujñāmāhaitairmantraiḥ ||
pratipadyate || KauśS_2,7{17}.20 ||
[āśayati || KauśS_2,7{17}.21 ||]
tataḥ sthālīpākaṃ 'bhūto bhūteṣu' iti sūktena sampātyābhimantrya rājānamāśayati ||
[aśvamārohyāparājitāṃ pratipādayati || KauśS_2,7{17}.22 ||]
'bhūto bhūteṣu' ityanenāśvamabhimantryārohyāparājitāṃ pādayati ||
[sabhāmudāyati || KauśS_2,7{17}.23 ||]
punaḥ sabhāṃ pragacchati ||
[madhumiśraṃ brāhmaṇān bhojayati || KauśS_2,7{17}.24 ||]
tato madhumiśraṃ miṣṭamannaṃ brāhmaṇān bhojayati ||
[rasānāśayati || KauśS_2,7{17}.25 ||]
tantraṃ kṛtvā tato 'bhūto bhūteṣu' iti sūktena rasān sampātyābhimantrya rājānamāśayati | abhyātānādyuttaratantram | sahasraṃ gavāṃ grāmavaraśca dakṣiṇā ||
[māhiṣāṇyupayāti || KauśS_2,7{17}.26 ||]
tataḥ strīṇāṃ gṛhe yāti ||
[kuryurgāmiti gārgyapārthaśravasau neti bhāgaliḥ || KauśS_2,7{17}.27 ||]
tatra madhuparko deyaḥ | mahābhiṣekaḥ samāptaḥ | ataḥprabhṛti rājakarmādhikāraḥ | ghṛtāvekṣaṇaṃ purohitakarmārātrikaṃ nakṣatrapūjāgrahapūjādikaṃ kartavyam ||
imamindra vardhaya kṣatriyaṃ me (4.22) iti kṣatriyaṃ prātaḥprātarabhimantrayate || KauśS_2,7{17}.28 ||
[uktaṃ samāsecanaṃ viparidhānam || KauśS_2,7{17}.29 ||]
'imamindra' ityudapātraṃ samāsiñcete udakadhārayā | tato rājā brūyāt 'sahaiva nau' iti | tataḥ purohito brūyāt 'yo duṣkṛtam' iti | tataḥ purohitaḥ sūktaṃ japati ||
[savitā prasavānām (5.24) iti paurohitye vatsyan vaiśvalopīḥ samidha ādhāya || KauśS_2,7{17}.30 ||]
tataḥ 'savitā prasavānām' iti sūktena paurohitye vatsyan śūdreṇa āhṛtāḥ samidha ādadhāti | 'atharvāṅgirasaḥ purohito bhavati' iti gopathabrāhmaṇe uktam | rājakarmasu pañcagṛhītamājyaṃ sarvatra | hastitrasanādīni abhiṣekāntāni rājakarmāṇi ||
[indra kṣatram (7.84.2-3) iti kṣatriyamupanayīta || KauśS_2,7{17}.31 ||]
'indra kṣatram' iti dvābhyāmṛgbhyāmupanayanam | tantra 'asmin vasu' (1.9) iti gaṇasthāne kṣatriyamabhimantrayate | kṣatriyarayopanayanaṃ kuryāt | kṣatriyasyopanayane viśeṣaḥ | samānamanyat ||
tadāhurna kṣatriyaṃ sāvitrīṃ vācayediti || KauśS_2,7{17}.32 ||
[kathaṃ nu tamupanayīta yanna vācayet || KauśS_2,7{17}.33 ||
vācayedeva vācayedeva || KauśS_2,7{17}.34 ||]
atha vācayediti vikalpaṃ manyante ācāryāḥ | samāptaṃ kṣatriyasyopanayanakarma | tatra ślokaḥ -
medhāsāmpadakarmāṇi sāmmanasyaṃ ca varcasam.
kramācca rājakarmāṇi dvitīye'smin maharṣiṇā ||
aṣṭamī kaṇḍikā

18

|| dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
[nirṛtikarmāṇi]
nirṛtikarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ | ā puṣṭikarmabhyo yāvat.
[pūrvasya pūrvasyāṃ paurṇamāsyāmastamita udakānte kṛṣṇacailaparihito nirṛtikarmāṇi prayuṅkte || KauśS_3,1{18}.1 ||]
paurṇamāsyāṃ rātrau nirṛtikarma kuryāt | kṛṣṇavasanaparihito'gniṃ gṛhītvodakānte gatvā nāvyopari caṭitvāgniṃ prajvālya 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantryāśnāti | na tantram ||
[nāvyāyā dakṣiṇāvarte śāpeṭaṃ nikhanet || KauśS_3,1{18}.2 ||]
śāpeṭaṃ gartaṃ nikhanet ||
[apāṃ sūktairavasiñcati || KauśS_3,1{18}.3 ||]
tatroparyapāṃ sūktaiḥ snātvā ||
apsu kṛṣṇaṃ jahāti || KauśS_3,1{18}.4 ||
[ahatavasana upamucyopānahau jīvaghātyāyā udāvrajati || KauśS_3,1{18}.5 ||]
ahatavasano bhūtvopamucyopānahau tato gṛha āgacchati ||
[proṣya tāmuttarasyāṃ sāmpadaṃ kurute || KauśS_3,1{18}.6 ||]
tataḥ sāmpadaṃ vā pauṣṭikaṃ vā kurute | kevalaṃ vā kurute ||
[śāpeṭamālipyāpsu nibadhya tasminnupasamādhāya sampātavantaṃ karoti || KauśS_3,1{18}.7 ||
aśnāti || KauśS_3,1{18}.8 ||
ādhāya kṛṣṇaṃ pravāhayati || KauśS_3,1{18}.9 ||
upamucya jaradupānahau savyena jaracchattraṃ dakṣiṇena śālātṛṇānyādīpya jīrṇaṃ vīriṇamabhinyasyati || KauśS_3,1{18}.10 ||
anāvṛtamāvṛtya sakṛjjuhoti || KauśS_3,1{18}.11 ||]
kṛṣṇavastraparihito vimucya jaradupānahau vāmena hastena jaracchatraṃ gṛhītvā dakṣiṇena hastena śālātṛṇapūlake'gniṃ kṛtvā jīrṇe vīriṇe'gniṃ prajvālyāpradakṣiṇaṃ bhūtvā nirṛtidiśamabhimukho bhūtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktenājyaṃ sakṛjjuhoti ||
[savyaṃ praharatyupānahau ca || KauśS_3,1{18}.12 ||]
agnau chatropānahau praharati | tata uttaratantram | udakānte nāvyāyā dakṣiṇāvata śāpeṭaṃ nikhanet | apāṃ sūktairavasiñcati | apsu kṛṣṇaṃ jahāti | ahatavasana upamucyopānahau tato gṛha āgacchati ||
[jīrṇe vīriṇa upasamādhāya ayaṃ te yoniḥ(3.20) iti jaratkoṣṭhādvrīhīñcharkarāmiśrānāvapati || KauśS_3,1{18}.13 ||]
pūrvasyāṃ paurṇamāsyāmastamite kṛṣṇacailaparihito'gniṃ gṛhītvā bahirgatvā vīriṇastambe'gniṃ prajvālya 'ayaṃ te yoniḥ' iti sūktena
vrīhiñcharkarāmiśrān sakṛjjuhoti ||
[ā no bhara (5.7) iti dhānāḥ || KauśS_3,1{18}.14 ||]
'ā no bhara mā pari ṣṭhā' iti sūktena dhānāḥ śarkarāmiśrāḥ sakṛjjuhoti ||
[yuktābhyāṃ saha koṣṭhābhyāṃ tṛtīyām || KauśS_3,1{18}.15 ||]
'ayaṃ te yoniḥ', 'ā no bhara' iti dvābhyāṃ sūktābhyāṃ saha piṭakena tṛtīyāmāhutiṃ juhoti | tata udakānte śāpeṭaṃ nikhanet | apāṃ sūktairavasiñcati | apsu kṛṣṇaṃ jahāti | ahatavasana upamucyopānahau jīvaghātyāyā udāvrajati ||
[kṛṣṇaśakuneḥ savyajaṅghāyāmaṅkamanubadhyāṅke puroḍāśaṃ pra pateta (7.115.1) ityanāvṛtaṃ prapādayati || KauśS_3,1{18}.16 ||]
pūrvasyāṃ paurṇamāsyāmastamita udakānte kṛṣṇacailaparihito nirṛtikarmāṇi prayuṅkte | kākajaṅghāyāṃ lohakaṇṭakaṃ baddhvā kaṇṭake puroḍāśaṃ kṛtvā nirṛtyabhimukho bhūtvā 'pra pateta' ityṛcā kākaṃ visarjayati | nāvyāyā dakṣiṇāvarte śāpeṭaṃ nikhanet | apāṃ sūktairavasiñcati | apsu kṛṣṇaṃ jahāti | ahatavasana upamucyopānahau tato gṛha āgacchati ||
[nīlaṃ sandhāya lohitamācchādya śuklaṃ pariṇahya dvitīyayoṣṇīṣamaṅkenopasādya savyena sahāṅkenāvāṅapsvapavidhyati || KauśS_3,1{18}.17 ||]
pūrvasyāṃ paurṇamāsyāmastamita udakānte kṛṣṇacailaparihito nirṛtikarmāṇi prayuṅkte | kārayitā nīlaṃ vastramadhaḥ paridhatte | raktaṃ vastramuparyācchādya śuklaṃ vastramuṣṇīṣaṃ kṛtvā 'yā mā lakṣmīḥ' (7.115.2) ityṛcā lohakhaṇḍena sahoṣṇīṣamudake prakṣipati vāmena hastena ||
[tṛtīyayā channaṃ caturthyā saṃvītam || KauśS_3,1{18}.18 ||]
'ekaśataṃ lakṣmyaḥ' (7.115.3) ityṛcā raktaṃ vastraṃ lohakhaṇḍena sahāpsu kṣipati vāmena hastena | 'etā enā vyākaram' (7.115.4) ityṛcā nīlaṃ vastraṃ lohakhaṇḍena sahāpsu kṣipati vāmena hastena | śāpeṭaṃ nikhanet | apāṃ sūktairavasiñcati | apsu kṛṣṇaṃ jahāti | ahatavasano bhūtvopānahau paridhāya gṛha āgacchati | tataḥ karmāṇi kuryāt pauṣṭikāni sāmpadāni ca | samāptāni
nirṛtikarmāṇi | pañca pradhānāni karmāṇi | evaṃ nirṛtikarma kṛtvā tataḥ sāmpadeṣu pauṣṭikeṣu cādhikāraḥ | pratikarma vā kevalaṃ vā nirṛtikarma pāpakṣayārthaṃ karoti | nirṛtikarmaṇāṃ kramo'pi nāsti | pañcānāṃ madhya ekaṃ kṛtvā tataḥ pauṣṭikānāṃ prayogaḥ sāmpadānāṃ ca | pūrvasya brahmacārisāmpadādīni sāmpadāni | pūrvasya citrākarmādīni pauṣṭikāni | etānyucyante ā bhaiṣajyebhyaḥ karmabhyo yāvat ||
[puṣṭikarmāṇi]
puṣṭikarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[pūrvasya citrākarma || KauśS_3,1{18}.19 ||]
[kulāyaśṛtaṃ haritabarhiṣamaśnāti || KauśS_3,1{18}.20 ||]
ājyatantre haritadarbhāstaraṇaṃ karoti | abhyātānāntaṃ samānam | 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktena kulāyaśṛtaṃ kṣīraudanaṃ sthālīpākaṃ sampātyābhimantryāśnāti kārayitā | abhyātānādyuttaratantram | etat karma caitryāṃ paurṇamāsyāṃ kuryāt | athavā citrānakṣatre kuryāt | nityaṃ caitrīkarma ||
[anvaktāḥ prādeśamātrīrādadhāti || KauśS_3,1{18}.21 ||]
'ye triṣaptāḥ' iti sūktena ghṛtenāktāḥ pālāśādisamidha ādadhāti | etadapi citrākarma nityaṃ ca ||
[nāvyayoḥ sāṃvaidye paścādagnerbhūmiparilekhe kīlālaṃ mukhenāśnāti || KauśS_3,1{18}.22 ||]
nāvyanadīsaṅgame gatvābhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantrya paścādagnerbhūmau prakṣipya paśuvanmukhenāśnāti na hastena | abhyātānādyuttaratantram ||
[tejovrataṃ trirātramaśnāti || KauśS_3,1{18}.23 ||]
trirātraṃ karma bhavati | pratyahaṃ tantram.
tadbhakṣaḥ || KauśS_3,1{18}.24 ||
tejaskāmaḥ puṣṭikāmaśca | samāptaṃ tejovratam ||
[śambhumayobhubhyāṃ brahma jajñānam (5.6) asya vāmasya (9.9-10) yo rohitaḥ (13.1.25-26) udasya ketavaḥ (13.2) mūrdhāham (16.3-4) viṣāsahim (17.1) iti salilaiḥ kṣīraudanamaśnāti || KauśS_3,1{18}.25 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'āpo hi ṣṭhā' (1.5) 'śaṃ no devīḥ' (1.6) 'brahma jajñānam', 'anāptā ye' (5.6.2), 'asya vāmasya' anuvākaḥ, 'yo rohitaḥ' iti dve, 'udasya ketavaḥ' ityanuvākaḥ, 'mūrdhāham' iti dve sūkte, 'viṣāsahim' ityanuvākaḥ, etaiḥ kṣīraudanaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | sarvatra 'āpo hi ṣṭhā' ityādisalilagaṇo jñātavyaḥ ||
[manthāntāni || KauśS_3,1{18}.26 ||]

salilaiḥ audumbarasamidha ādadhāti | salilaiḥ pālāśasamidha ādadhāti | salilaiḥ karkandhūsamidha ādadhāti | salilaiḥ vrīhīn juhoti | salilairyavān juhoti | salilaistilān juhoti | tantre salilaiḥ kṣīraudanaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | tantre salilaiḥ puroḍāśaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | tantre salilaiḥ rasān sampātyābhimantrya bhakṣayati | salilaiḥ trirahno'gniṃ prajvālayati | salilaiḥ triragnimupatiṣṭhate | abhyātānānte salilaiḥ savyāt pāṇihṛdayāllohitaṃ rasamiśramaśnāti | tata uttaratantram | iti manthāntāni karmāṇi ||
adhvānaṃ gacchataḥ puṣṭikarmāṇyucyante -
[dvitīyena pravatsyan haviṣāmupadadhīta || KauśS_3,1{18}.27 ||]
'brahma jajñānam', 'anāptā ye' sūktenājyaṃ juhoti | tantre 'brahma jajñānam' iti caturdaśena pālāśādisamidha ādadhāti | anena sūktena puroḍāśaṃ juhoti | dvitīyena brahmajajñānena payaḥ, udaudanaḥ, pāyasaḥ, paśuḥ, vrīhiḥ, yavaḥ, tilāḥ, dhānāḥ, karambhaḥ, śaṣkulyaḥ eteṣāṃ vikalpena homaḥ | hastahome tantravikalpaḥ | iti prasthānakarma ||
[atha pratyetya || KauśS_3,1{18}.28 ||]
yadā āgacchati tadā etat karma ||
[atha pratyetya || KauśS_3,1{18}.29 ||]
yadā grāmaṃ gacchati tadā etat karma kuryāt ||
[atha prārthayamāṇaḥ || KauśS_3,1{18}.30 ||]
yathārthaṃ yācate tadā dravyakāma etat karma kuryāt ||
[atha prārthayamāṇaḥ || KauśS_3,1{18}.31 ||]
athavā niṣkāmo'pi karoti ||
atha samudrakarmeti | sarvaphalakarma vyākhyāsyāmaḥ -
[catvāro dhāyāḥ palāśayaṣṭīnāṃ bhavanti || KauśS_3,1{18}.32 ||
darbhāṇāmupolavānāṃ catvāraḥ || KauśS_3,1{18}.33 ||
taṃ vyatiṣaktamaṣṭāvaramidhmaṃ sāttrike'gnāvādhāyājyenābhijuhuyāt || KauśS_3,1{18}.34 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā tataścatvāraḥ pūlakā pālāśamindhanaṃ catvāro darbhapūlakāḥ | vyatiṣaṅgena juhoti | ekaṃ samidbhārakaṃ dvitīyaṃ tasyopari darbhabhārakaṃ punarapi tathaiva ca | aṣṭau uparyupari kṛtvā tato 'brahma jajñānam' iti caturdaśenājyaṃ juhoti ||
[dhūmaṃ niyaccheta || KauśS_3,1{18}.35 ||]
tato dhūmaṃ bhakṣayati ||
[lepaṃ prāśnīyāt || KauśS_3,1{18}.36 ||]
lepaṃ prāśnāti | abhyātānādyuttaratantram ||
[tamu cenna vindedatha sattrasyāyatane yajñāyatanamiva kṛtvā || KauśS_3,1{18}.37 ||
samudra ityācakṣate karma || KauśS_3,1{18}.38 ||]
sāttrikasyāgneḥ praṇayanam | athavā tatra sthāne etat karma karoti | dhanadhānyaputralakṣmīyaśomedhādharmakāmaḥ | svargakāmaḥ | āyurbalaprajñāsampadgrāmakūpādi patnīprādhānya-abhayasvastyayanavijayagṛhavarastrīhiraṇyaratnādi sampadyate | 'samudra ityācakṣate karma' iti vacanāt || prathamā kaṇḍikā

19

atha gavāṃ rogeṣu gavāṃ puṣṭiprajananeṣu ca śāntirucyate -
[ambayo yanti (1.4) śambhumayobhubhyāṃ brahma jajñānam (4.1) ā gāvaḥ (4.21) ekā ca me (5.15) iti gā
lavaṇaṃ pāyayatyupatāpinīḥ || KauśS_3,2{19}.1 ||]
'ambayo yanti', 'āpo hi ṣṭhā' (1.5), 'śanno devīḥ' (1.6) ityetaiḥ sūktairlavaṇamabhimantrya gāḥ pāyayati | brahmajajñānena prathamena lavaṇamabhimantrya gāḥ pāyayati | 'ā gāvaḥ' iti sūktena lavaṇamabhimantrya gāḥ pāyayati | 'ekā ca me' iti sūktena lavaṇamabhimantrya gāḥ pāyayati | bahudugdhā gāvo bhavanti | jvaragaṇḍamālādiroge etat karma ||
[prajananakāmāḥ || KauśS_3,2{19}.2 ||]
garbhagrahaṇārthametat karma bhavati ||
[prapāmavaruṇaddhi || KauśS_3,2{19}.3 ||]
'ambayo yanti', 'āpo hi ṣṭhā', 'śanno devīḥ' iti tribhiḥ sūktaiḥ udakamabhimantrya gāḥ pāyayati | puṣṭyarthī | 'brahma jajñānam' iti sūktenodakamabhimantrya gāḥ pāyayati | 'ā gāvaḥ' iti sūktenodakamabhimantrya gāḥ pāyayati | 'ekā ca me' iti sūktena taḍāgamavarudhya tato gāḥ pāyayati | samāptāni gavāṃ puṣṭikarmāṇi ||
sarvārthāni puṣṭikarmāṇyucyante -
[saṃ saṃ sravantu (1.15) iti nāvyābhyāmudakamāharataḥ sarvata upāsecam || KauśS_3,2{19}.4 ||]
dvābhyāṃ mahānadībhyāmudakamāhṛtya sarvata upāsicya kūpataḍāgādyudakaṃ tatrava prakṣipati ||
[tasmin maiśradhānyaṃ śṛtamaśnāti || KauśS_3,2{19}.5 ||]
tenodakena maiśradhānyaṃ śrapayitvābhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ saṃ sravantu' iti maiśradhānyaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | puṣṭyarthī ||
[manthaṃ vā dadhimadhumiśram || KauśS_3,2{19}.6 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā mahānadībhyāmudakena saktumanthaṃ kṛtvā dadhimadhu nikṣipya 'saṃ saṃ sravantu' iti sūktena sampātyābhimantryāśnāti | uttaratantram | puṣṭyarthī ||
atha lakṣmīkarma vyākhyāsyāmaḥ -
[yasya śriyaṃ kāmayate tato vrīhyājyapaya āhārya kṣīraudanamaśnāti || KauśS_3,2{19}.7 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā yasya gṛhe lakṣmī asti tasya gṛhāt vrīhyājyapaya āhārya kṣīraudanaṃ śrapayitvā 'saṃ saṃ sravantu' iti sūktena sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram ||
[tadalābhe haritagomayamāhāryaṃ śoṣayitvā trivṛti gomayaparicaye śṛtamaśnāti || KauśS_3,2{19}.8 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā śrīmato gṛhāt gomayamāhārya tataḥ śoṣayitvā trivṛti gomayaparicaye śṛtaṃ sārūpavatsa odanaṃ 'saṃ saṃ sravantu' iti sūktena sampātyābhimantryāśnāti || tata uttaratantram | samāptaṃ lakṣmīprāptikarma | lakṣmīkarmaṇi kṛte lakṣmīrbhavati ||
atha samudra idaṃ karma kriyate puṣṭikarma | alakṣmīvināśakarmāṇyucyante -
[śerabhaka (2.24) iti sāmudramapsu karma vyākhyātam || KauśS_3,2{19}.9 ||]
śāpeṭamālipyāpsu nibadhya tatrāgniṃ praṇīya 'śerabhaka' iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tantram | puṣṭyarthī ||
[anapahatadhānā lohitājāyā drapsena sannīyāśnāti || KauśS_3,2{19}.10 ||
etāvadupaiti || KauśS_3,2{19}.11 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'śerabhaka' iti sūktenākhaṇḍitayavānāṃ saktūn raktājāyā dadhyudakena sannīya sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram ||
[tṛṇānāṃ granthīnudgrathnannapakrāmati || KauśS_3,2{19}.12 ||]
tṛṇānāṃ granthīn kṛtvā tān granthīnudgṛhṇannapakrāmati udāvrajati ||
[tānudāvrajannudapātrasyodapātreṇābhiplāvayati mukhaṃ vimārṣṭi || KauśS_3,2{19}.13 ||]
'śerabhaka' iti sūktena udapātre vicṛtati pratyṛcam | tenodapātreṇa snānaṃ kṛtvā mukhaṃ prakṣālayati | puṣṭyarthī ||
goṣṭhakarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
eha yantu paśavaḥ (2.26), saṃ vo goṣṭhena (3.14), prajāvatīḥ (7.75.1), prajāpatiḥ (9.7) iti goṣṭhakarmāṇi || KauśS_3,2{19}.14 ||
gṛṣṭeḥ pīyūṣaṃ śleṣmamiśramaśnāti || KauśS_3,2{19}.15 ||
tantraṃ kṛtvā 'eha yantu paśavaḥ' iti sūktena gṛṣṭeḥ pīyūṣaṃ śleṣmamiśritaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | puṣṭikāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ vo goṣṭhena' iti sūktena gṛṣṭeḥ pīyūṣaṃ śleṣmamiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prajāvatīḥ' ityekā, 'padajñā stha' (7.75.2) iti dvitīyā | ābhyāṃ gṛṣṭeḥ pīyūṣaṃ śleṣmamiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prajāpatiśca parameṣṭhī ca' iti sūktena prathamaprasūtāyā goḥ pīyūṣaṃ vatsalālāmiśritaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram ||
[gāṃ dadāti || KauśS_3,2{19}.16 ||]
'eha yantu paśavaḥ' iti sūktena gāmabhimantrya dadāti | sarvatra puṣṭikāmo'nuvartate | 'saṃ vo goṣṭhena' iti sūktena gāmabhimantrya dadāti | prajāvatīḥ 'padajñā stha' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ gāmabhimantrya dadāti | 'prajāpatiśca' iti sūktena gāmabhimantrya dadāti ||
[udapātraṃ ninayati || KauśS_3,2{19}.17 ||
samuhya savyenādhiṣṭhāyārdhaṃ dakṣiṇena vikṣipati || KauśS_3,2{19}.18 ||]
'eha yantu' iti sūktenodapātramabhimantrya goṣṭhamadhye ninayati | govāṭe pāṃśukūṭaṃ vāmena hastena kṛtvā dakṣiṇena hastena ardhaṃ vikṣipati | puṣṭyarthī | 'saṃ vo goṣṭhena' iti sūktena udapātramabhimantrya govāṭe ninayati | samuhya savyenādhiṣṭhāyārdhaṃ dakṣiṇena vikṣipati | puṣṭyarthī | 'prajāvatīḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāmudapātramabhimantrya ninayati | samuhya savyenādhiṣṭhāyārdhaṃ dakṣiṇena vikṣipati | 'prajāpatiśca parameṣṭhī ca' iti sūktena udapātramabhimantrya ninayati | savyena govāṭe pāṃśukūṭaṃ kṛtvārdhaṃ dakṣiṇena vikṣipati ||
[sārūpavatse śakṛtpiṇḍān guggululavaṇe pratinīya paścādagnernikhanati || KauśS_3,2{19}.19 ||]
sārūpavatsa odane śakṛtpiṇḍān guggululavaṇaṃ prakṣipya tataḥ paścādagnernikhanati ||
[tisṛṇāṃ prātaraśnāti || KauśS_3,2{19}.20 ||
vikṛte sampannam || KauśS_3,2{19}.21 ||]
trirātraṃ yāvat | caturthe utkhātya abhyātānāntaṃ kṛtvā 'eha yantu' iti sūktena sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | pūrvavaccaturthe'hani abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ vo goṣṭhena' iti sūktena sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram |
pūrvavaccaturthe'hani abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prajāvatīḥ' iti dvābhyāṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prajāpatiśca' iti sūktena pūrvavat sārūpavatsaṃ caturthe'hani sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | samāptāni goṣṭhakarmāṇi | iti samāptā gośāntiḥ ||
atha sarvakāmamaṇiśāntirucyate -
[āyamagan (3.5), ayaṃ pratisaraḥ (8.5), ayaṃ me varaṇaḥ (10.3), arātīyoḥ (10.6) iti vāsitān badhnāti || KauśS_3,2{19}.22 ||]

abhyātānāntaṃ kṛtvā 'āyamagan parṇamaṇiḥ' iti sūktena pālāśamaṇiṃ trirvāsitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | 'trayodaśyādayastisro dadhi madhuni vāsayitvā badhnāti' iti paribhāṣāvacanāt | pālāśādiṣu caturṣu maṇiṣu sambadhyate puṣṭikāmastejaskāmo balakāma āyuṣkāmo dhanakāmaśca | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ayaṃ pratisaro maṇiḥ' ityarthasūktena tilakamaṇiṃ vāsitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhicāradoṣe puṣṭidhanakāmārthī dharmavīrya āyuṣyakṛtyāpratiharaṇārthī yaśorthī ca sapatnanāśārthī roge ca jayārthī | balakāmo maṅgalārthī ca | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ayaṃ me varaṇo maṇiḥ' ityarthasūktena varaṇamaṇiṃ vāsitaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | uttaratantram | śatrukṣayakāmaḥ rakṣārthī cābhicāre jayakāmo yaśakāmaḥ puṣṭikāmaśca ||
[uttamasya caturo jātarūpaśakalenānusūtraṃ gamayitvāvabhujya traidhaṃ paryasyati || KauśS_3,2{19}.23 ||
etamidhmam (10.6.35) ityupasamādhāya || KauśS_3,2{19}.24 ||
tamimaṃ devatāḥ (10.6.29) iti vāsitamullupya brahmaṇā tejasā (10.6.30) iti badhnāti || KauśS_3,2{19}.25 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā khadiraphālamaṇiṃ trirvāsitaṃ kṛtvā hiraṇyaveṣṭitaṃ kṛtvā 'etamidhmam' ityṛcā idhmamupasamādhāya 'tamimaṃ devatāḥ' iti vāsitamullupyāsādya 'arātīyoḥ' ityarthasūktena sampātyābhimantrya 'brahmaṇā tejasā' iti badhnāti khadiraphālamaṇim | tata uttaratantram | sarvakāmārthasiddhyartho maṇiḥ sarvakāmaḥ ||
[uttamo asi (6.15) iti mantroktam || KauśS_3,2{19}.26 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'uttamo asyoṣadhīnām' iti sūktena pālāśamaṇiṃ trirvāsitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | puṣṭikāmo'yaṃ maṇiḥ ||
[akṣitāste (6.142.3) iti yavamaṇim || KauśS_3,2{19}.27 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'akṣitāste' ityṛcā yavamaṇiṃ trirvāsitaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | puṣṭyarthī | puṣṭikāmādhikāro'nuvartate ā tṛtīyādhyāyaparisamāptiṃ yāvat | samāptā maṇiśāntiḥ ||
aṣṭakākarma puṣṭikarmāṇyucyante | puṣṭikāmo vā nityaṃ vā aṣṭakākarma kuryāt -
[prathamā ha vyuvāsa sā (3.10) ityaṣṭakyāyā vapāṃ sarveṇa sūktena trirjuhoti || KauśS_3,2{19}.28 ||
samavattānāṃ sthālīpākasya || KauśS_3,2{19}.29 ||]
māghāṣṭakāyāṃ 'pūrvāhṇe yajñopavītī śālāniveśanaṃ samūhayatyupavatsyadbhaktamaśitvā snāto'hatavasanaḥ prayuṅkte' (KauśS 8.1) rātrau | vaśāmantrāḥ | pākayajñavidhānam | dhānādīnāṃ śrapaṇaṃ kṛtvā tata ājyabhāgāntaṃ kṛtvā tataḥ 'purastādagneḥ pratīcīṃ gāṃ dhārayati paścādagneḥ prāṅmukha upaviśyānvārabdhāya śāntyudakaṃ karoti' | tataḥ 'prathamā ha vyuvāsa sā' iti sarveṇa sūktena ghṛtaṃ juhoti | triḥ sūktāvṛttiḥ | tataḥ māṃsahome 'prathamā ha vyuvāsa sā' iti sarveṇa sūktena tisraḥ paśvāhutīrjuhoti | triḥ sūktāvṛttiḥ | tataḥ 'prathamā ha vyuvāsa sā' iti sarveṇa sthālīpākaṃ juhoti | triḥ sūktāvṛttiḥ | tataḥ aṣṭakāyāmaṣṭakāhomān juhuyāt | tasyāṃ havīṣiṃ dhānādīnyājyamiśrāṇyekatra kṛtvā viśatiṃ piṇḍikāḥ kṛtvā | paśordakṣiṇaṃ bāhuṃ nirlomaṃ sacarmaṃ sakhuraṃ prakṣālyāsādya | tata abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prathamā ha vyuvāsa sā' (3.10.1-5) iti pañcabhiḥ 'āyamagan' (3.10.8-11) iti catasṛbhirvijñāyate | 'ṛtubhyaṣṭvā' (3.10.10) iti vigrāhamaṣṭhau | 'indraputra' (3.10.13) ityaṣṭādaśīm | 'ahorātrābhyām' (6.128.3) ityūnaviṃśīm | 'iḍāyāspadam' (3.10.6-7) iti dvābhyāṃ viṃśīm | dakṣiṇaṃ bāhuṃ juhoti | 'pūrṇā darve'
(3.10.7) iti sadarvīmekaviṃśīm ||
[sahahutānājyamiśrān hutvā paścādagnervāgyataḥ saṃviśati || KauśS_3,2{19}.30 ||]
tato'bhyātānāni hutvā dhānāḥ karambha ityādīni havirucchiṣṭānyājyamiśrāṇi kṛtvā 'prathamā ha vyuvāsa sā' iti sarveṇa sūktena tisra āhutīrjuhoti | triḥ sūktāvṛttiḥ | abhyātānādyuttaratantram | tataḥ paścādagnervāgyataḥ saṃviśati | svapiti | prabhāta uttiṣṭhati ||
[mahābhūtānāṃ kīrtayan sañjihīte || KauśS_3,2{19}.31 ||]
pṛthivyāpastejo vāyurākāśamiti smarati | tataḥ prabhāte śrāddhaṃ mātaraṃ nāndīmukhamityaṣṭakākarma | puṣṭikāmo vā nityaṃ vā karoti || dvitīyā kaṇḍikā

20

kṛṣikarma vakṣyāmaḥ -
[sīrā yujanti (3.17) iti yugalāṅgalaṃ pratanoti || KauśS_3,3{20}.1 ||]
kṣetre gatvā 'sīrā yuñjanti' iti sūktena yugalāṅgalaṃ badhnāti ||
[dakṣiṇamuṣṭāraṃ prathamaṃ yunakti || KauśS_3,3{20}.2 ||]
'sīrā yuñjanti' iti sūktena yugasya dakṣiṇato vṛṣabhaṃ yunakti ||
[ehi pūrṇaka ityuttaram || KauśS_3,3{20}.3 ||]
'ehi pūrṇaka' iti mantreṇa uttarato dvitīyaṃ vṛṣabhaṃ yunakti ||
[kīnāśā itarān || KauśS_3,3{20}.4 ||]
'śunaṃ kīnāśā anuyantu vāhān' (3.17.5) iti pādena hāliko'nyān caturo vṛṣabhān yunakti | 'ṣaḍgavaṃ halam' iti vacanāt ||
[aśvinā phālaṃ kalpayatāmupāvatu bṛhaspatiḥ | yathāsadbahudhānyamayakṣmaṃ bahupūruṣam iti phālamatikarṣati || KauśS_3,3{20}.5 ||
irāvānasi dhārtarāṣṭre tava me sattre rādhyatām iti pratimimīte || KauśS_3,3{20}.6 ||
apahatāḥ pratiṣṭhāḥ ityapūpaiḥ pratihatya kṛṣati || KauśS_3,3{20}.7 ||]
'aśvinā phālam' ityṛcā lohaphālamabhimantrya hale pratikarṣati | 'irāvānasi' iti mantreṇa phālamabhimantrayate | 'apahatāḥ' iti mantreṇāpūpānabhimantrya hale phālamukhe dadāti | tataḥ 'sīrā yuñjanti' iti sūktena kartā halena kṛṣati ||
[sūktasya pāraṃ gatvā prayacchati || KauśS_3,3{20}.8 ||]
sūktaṃ samāpya tato halaṃ hālikāya prayacchati ||
[tisraḥ sītāḥ prācīrgamayanti kalyāṇīrvāco vadantaḥ || KauśS_3,3{20}.9 ||]
tisraḥ sītāḥ prācīḥ hālikaḥ kṛṣati | kalyāṇīrvāco vadantaḥ puṇyāhādīni ca ||
[sīte vandāmahe tvā (3.17.8) ityāvartayitvottarasmin sītānte puroḍāśenendraṃ yajate || KauśS_3,3{20}.10 ||]
'sīte vandāmahe tvā' ityṛcā kartānumantrayate | trirmantrāvṛttiḥ | uttarasmin sītāyā ante kṛtvā | tatrājyabhāgāntaṃ pākatantraṃ kṛtvā
'sīrā yuñjanti' iti sūktenendradaivatyaṃ puroḍāśaṃ juhoti | indradevatāke puroḍāśe carudharmā aviruddhāḥ puroḍāśasya sarve bhavanti ||
[aśvinau sthālīpākena || KauśS_3,3{20}.11 ||]
aśvinādevatākaṃ caruṃ 'sīrā yuñjanti' iti sūktena juhoti ||
[sītāyāṃ sampātānānayanti || KauśS_3,3{20}.12 ||]
tataḥ abhyātānāni hutvā 'sīrā yuñjanti' iti sūktenottarasyāṃ sītāyāṃ sampātānānayati ||
[udapātra uttarān || KauśS_3,3{20}.13 ||
śaṣpahaviṣāmavadhāya || KauśS_3,3{20}.14 ||]
udapātra uttarasampātānānayati | tata udapātre havīṃṣi śaṣpaṃ vrīhīn virūḍhaṃ ca nidadhāti ||
[sarvamanakti || KauśS_3,3{20}.15 ||]
tenodakena sarvaṃ halamanakti ||
[yatra sampātānānayati tato loṣṭaṃ dhārayantaṃ patnī pṛcchati akṛkṣata iti || KauśS_3,3{20}.16 ||
akṛkṣāma iti || KauśS_3,3{20}.17 ||
kimāhārṣīḥ iti || KauśS_3,3{20}.18 ||
vittiṃ bhūtiṃ puṣṭiṃ prajāṃ paśūnannamannādyam iti || KauśS_3,3{20}.19 ||]
yatra sītā sampātitā tasmāt sthānāt mṛttikāṃ patnī gṛhṇāti hastena | tata anyo manuṣyaḥ pṛcchati 'kimāhārṣīḥ' | tataḥ patnī brūte 'vittiṃ bhūtim' iti ||
[uttarato madhyamāyāṃ nivapati || KauśS_3,3{20}.20 ||]
tato madhyamāyāṃ sītāyāṃ mṛttikāṃ nidadhāti patnī tūṣṇīm ||
[abhyajyottaraphālaṃ prātarāyojanāya nidadhāti || KauśS_3,3{20}.21 ||]
tato lohaphālaṃ ghṛtenābhyajya tatraiva kṣetre nidadhāti tato'bhyātānādyuttaratantram ||
[sītāśiraḥsu darbhānāstīrya plakṣodumbarasya trīṃstrīṃścamasān nidadhāti || KauśS_3,3{20}.22 ||]
tataḥ sītāśiraḥsu darbhānāstīrya darbhopari plakṣacamasānaudumbaracamasāṃstrīṃstrīn nidadhāti ||
[rasavato dakṣiṇe śaṣpavato madhyame puroḍāśavata uttare || KauśS_3,3{20}.23 ||]
ekaikasyāḥ sītāyāḥ dakṣiṇeṣu camaseṣu rasān prakṣipya madhyameṣu virūḍhaṃ prakṣipyottareṣu puroḍāśaṃ nidadhāti ||
[darbhān pratyavabhujya saṃvapati || KauśS_3,3{20}.24 ||]
camasopari darbhān nidadhāti | tataścamasān pāṃsunā pracchādayati | mṛttikāṃ dadhāti tatra | tataḥ prabhāte avaśyaṃ tasmin kṣetre dvitīye'hani karṣayitavyam | etat sarvamekaṃ karma | kṛṣikarma samāptam ||
aya vṛṣabhalābhakarmocyate -
[sārūpavatse śakṛtpiṇḍān guggululavaṇe pratinīyāśnāti || KauśS_3,3{20}.25 ||
anaḍutsāmpadam || KauśS_3,3{20}.26 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sīrā yuñjanti' iti sūktena sārūpavatsa odane śakṛtpiṇḍān prakṣipya guggulu lavaṇaṃ ca prakṣipya tasminnodane sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | dhenurdakṣiṇā | vṛṣabhalābhakarma samāptam | anena karmaṇā kṛtena bahavo vṛṣabhāḥ sampadyante | 'anaḍutsāmpadam' iti vacanāt || tṛtīyā kaṇḍikā

21

atha sphātikaraṇakarmocyate -
[payasvatīḥ (32.4) iti sphātikaraṇam || KauśS_3,4{21}.1 ||
śāntaphalaśilākṛtiloṣṭavalmīkarāśivāpaṃ trīṇi kūdīprāntāni madhyamapalāśe darbheṇa pariveṣṭya rāśipalyeṣu karoti || KauśS_3,4{21}.2 ||]
śāntaphalaṃ tasyāvasitamākṛtiloṣṭaṃ valmīkamṛttikā tasyāmantaṃ vapā ca | trīṇi kūdyāḥ prāntānyagrāṇi madhyamapalāśe kṛtvā darbheṇa pariveṣṭya śāntipuṣṭivadvā 'payasvatīḥ' iti sūktenābhimantrya rāśipalyeṣu karotyadhastāt ||
[sāyaṃ bhuñjate || KauśS_3,4{21}.3 ||
pratyāvapanti śeṣam || KauśS_3,4{21}.4 ||
ā bhaktayātanāt || KauśS_3,4{21}.5 ||
anumantrayate || KauśS_3,4{21}.6 ||]
'payasvatīḥ' iti sūktena yadā yadā bhaktaṃ rādhyate tadā tadābhimantrayate yadā dīyate | kaṇḍane peṣaṇe niṣpavane randhane pariveṣaṇe dāne ca sarvatrābhimantraṇam ||
[ayaṃ no nabhasaspatiḥ (6.79) iti palye'śmānaṃ samprokṣyānvṛcaṃ kāśīnopyāvāpayati || KauśS_3,4{21}.7 ||]
'ayaṃ no nabhasaspatiḥ' iti sūktenāśmānaṃ abhimantrya palye nidadhāti | aśmanopari trīn anvṛcaṃ muṣṭiṃ dhānyaṃ nidadhāti | sthiradhānyamakṣayaṃ bhavati | samāptāni sphātikaraṇāni ||
puṣṭikarmāṇyeva vartante -
[ā gāvaḥ (4.21) iti gāḥ āyatīḥ pratyuttiṣṭhati || KauśS_3,4{21}.8 ||]
'ā gāvaḥ' iti sūktena sandhyākāle gā āyatīḥ pratyuttiṣṭhati ||
[prāvṛṣi prathamadhārasyendrāya trirjuhoti || KauśS_3,4{21}.9 ||]
yadā prathamaṃ homamicchati tadedaṃ karma karoti pākayajñavidhānena | tasyā dugdhenendradevatākaṃ caruṃ śrapayitvā 'ā gāvaḥ' iti ṣaḍbhirṛgbhirdvābhyāṃ dvābhyāṃ trayo homāḥ kartavyāḥ | 'indrāya juṣṭaṃ nirvapāmi' iti | prokṣaṇe barhiḥpraharaṇe ca viśeṣaḥ ||
[prajāvatīḥ (4.21.7) iti pratiṣṭhamānā anumantrayate || KauśS_3,4{21}.10 ||]
'prajāvatīḥ sūyavasā' ityṛcāraṇye gacchantīrgā anumantrayate ||
[karkīpravādānāṃ dvādaśadāmnyāṃ sampātavatyām ayaṃ ghāsaḥ (4.38.7) iha vatsām (4.38.7) iti mantroktam || KauśS_3,4{21}.11 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sūryasya raśmīnanu' (4.38.5-7) iti tisṛbhirdvādaśadāmnyāṃ sampātitāyāṃ vatsāṃ badhnāti | 'iha vatsāṃ nibadhnīmaḥ' iti pādena vatsāṃ badhnāti | 'ayaṃ ghāsaḥ' iti pādena ghāsaṃ dadāti gobhyo vatsebhyaśca | abhyātānādyuttaratantram | samāptā gośāntiḥ ||
vastrasāmpadāni karmāṇyucyante -
[yaste śokāya (5.1.3) iti vastrasāmpadī || KauśS_3,4{21}.12 ||
tisraḥ kūdīmayīrūrṇanābhikulāyaparihitā anvaktā ādadhāti || KauśS_3,4{21}.13 ||]
'yaste śokāya' ityṛcā tisraḥ kūdīmayīḥ ūmayakulāyasūtreṇāveṣṭya ghūtenāktā ādadhāti | trirmantrāvṛttiḥ | ūmaya ūrṇanābhiḥ | anena karmaṇā kṛtena vastrāṇi sampadyante ||
[atyanteṣīkā mauñjaparihitā madhunā pralipya cikkaśeṣu paryasya || KauśS_3,4{21}.14 ||]
'yaste śokāya' ityṛcā muñjena saha iṣīkāstisro madhunā praliptā cikkaśeṣvādadhāti | trirmantrāvṛttiḥ | samāptāni vastrasāmpadāni ||
jyeṣṭhena putreṇa saha bhāgavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[uta putraḥ (5.1.8) iti jyeṣṭhaṃ putramavasāyayati || KauśS_3,4{21}.15 ||]
'uta putraḥ' ityṛcā gṛhakāṣṭheṣṭakādyā abhimantrya gṛhaṃ kārayet | puṣṭikāmaḥ | putro vā sāmpadaṃ karoti pitā vā ||
[mitaśaraṇaḥ sāmpadaṃ kurute || KauśS_3,4{21}.16 ||]
'uta putraḥ' ityṛcā sarvasāmpadaṃ kurute | 'uta putraḥ' ityṛcā audumbarasamidha ādadhāti | 'uta putraḥ' ityṛcā pālāśasamidha ādadhāti | 'uta putraḥ' ityṛcā bṛhadbadarīsamidha ādadhāti | āvapati vrīhiyavatilānityādi | grāmapaśuputradhanadhānyakāmaḥ sarvasāmpadaṃ kurute | putraḥ karoti sāmpadāni karmāṇi ||
[ardhamardhena (5.1.9) ityārdrapāṇī rasaṃ jñātvā prayacchati || KauśS_3,4{21}.17 ||
śāntaśākhayā prāgbhāgamapākṛtya || KauśS_3,4{21}.18 ||]
'ardhamardhena' ityṛcā ārdrapāṇirbhūtvā śāntaśākhayā ṛcaṃ japitvā pitā putrasya bhāgaṃ prayacchati prāgbhāgamapākṛtya | putrasya gṛhe godhanaṃ badhnāti ||
[pratyagni paricṛtati || KauśS_3,4{21}.19 ||]
agnisammukhaṃ kurute | putrabhāgaṃ kurute ||
[tasyā amāvāsyāyāṃ tisraḥ prādeśamātrīrādadhāti || KauśS_3,4{21}.20 ||]
agre yā amāvāsyā bhaviṣyati tasyāmamāvāsyāyām 'ardhamardhena' ityṛcā śākhāṃ bhittvā tisraḥ samidha ādadhāti | trirmantrāvṛttiḥ | putrāśca bhrātaro'pyanena vidhānena bhāgaṃ kurvanti | samāptaṃ vibhāgakarma putrasya | puṣṭikāmaḥ ||
[tve kratum (5.2.3) iti rasaprāśanī || KauśS_3,4{21}.21 ||
rasakarmāṇi kurute || KauśS_3,4{21}.22 ||]
'tve kratumapi' ityṛcā rasakarmāṇi kurute | rasān sampātyābhimantrya prāśayati | yāni medhājananādīni vihitāni sarvāṇi vikalpenānayā ṛcā bhavanti | kāmaḥ puṣṭireva | 'tve kratum' ityṛcā sarvatra rasaprāśanam | paribhāṣā sarvasminnatharvavede rasakarmasu ||
[stuṣva varṣman (5.2.7) iti prājāpatyāmāvāsyāyāmastamite valmīkaśirasi darbhāvastīrṇe'dhyadhi dīpaṃ dhārayaṃstrirjuhoti || KauśS_3,4{21}.23 ||]
pākayajñavidhānena prajāpataye caruṃ śrapayitvā 'stuṣva varṣman' ityṛcā juhoti | tata uttaratantram | puṣṭikāmaḥ | amāvāsyāyāmastamite rātrau valmīkaśirasi darbhāvāstīrya tatra dīpaṃ dadāti | dīpopari trirājyāhutīrjuhoti 'stuṣva varṣman' ityṛcā | trirmantrāvṛttiḥ ||
[taṇḍulasampātānānīya rasairupasicyāśnāti || KauśS_3,4{21}.24 ||]
taṇḍuleṣu sampātānānayati | tānupavatsyadbhaktaṃ śrapayati | tata rasairupasicyāśnāti | na tantram ||
[evaṃ paurṇamāsyāmājyotān || KauśS_3,4{21}.25 ||]
evaṃ paurṇamāsyāmastamite valmīkaśirasi | 'stuṣva varṣman' ityṛcā trirhomaḥ | na tantram | trirmantrāvṛttiḥ | taṇḍulasampātānānīya rasairupasicyāśnāti || caturthī kaṇḍikā

22

punaranekaphalapuṣṭikarmāṇyucyante -
[ṛdhaṅmantraḥ, tadidāsa (5.1.2) iti maiśradhānyaṃ bhṛṣṭapiṣṭaṃ lohitālaṅkṛtaṃ rasamiśramaśnāti || KauśS_3,5{22}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ,' 'tadidāsa' iti sūktābhyāṃ maiśradhānyaṃ bhṛṣṭapiṣṭaṃ saktumajālohitamiśraṃ rasamiśritaṃ ca sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram ||
[abhṛṣṭaṃ plakṣodumbarasyottarato'gnestriṣu camaseṣu pūrvāhṇasya tejasāgramannasya prāśiṣam iti pūrvāhṇe || KauśS_3,5{22}.2 ||
madhyandinasya tejasā madhyamannasya prāśiṣam iti madhyandine || KauśS_3,5{22}.3 ||
aparāhṇasya tejasā sarvamannasya prāśiṣam ityaparāhṇe || KauśS_3,5{22}.4 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ', 'tadidāsa' iti sūktābhyāmaudumbaracamaseṣu triṣu maiśradhānyaṃ prakṣipya rasāṃśca sampātyābhimantryāśnāti mantreṇa trikālaṃ ca | 'pūrvāhṇasya tejasā' ityādayo mantrāḥ | pratimantraṃ bhakṣaṇam | plakṣacamaseṣu vā | ekaṃ camasaṃ pūrvāhṇe | ekaṃ madhyāhne | ekamaparāhṇe | trikālabhedāḥ | abhyātānādyuttaratantram.
[ṛtumatyā striyā aṅgulibhyāṃ lohitam || KauśS_3,5{22}.5 ||]
tantraṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ', 'tadidāsa' iti sūktābhyāmṛtumatyāḥ striyā lohitaṃ rasamiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāṅgulibhyāṃ pradeśanīmadhyamābhyāṃ prāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | puṣṭyarthī ||
kṣetrakāmasya karmocyate -
[yatkṣetraṃ kāmayate tasmin kīlālaṃ dadhimadhumiśram || KauśS_3,5{22}.6 ||]
yat kṣetraṃ kāmayate tasmin kṣetra idaṃ karma kuryāt | ājyatantraṃ barhirlavanādyabhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ', 'tadidāsa' iti sūktābhyāṃ bhaktaṃ dadhimadhumiśraṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | samāptaṃ kṣetrakāmasya karma ||
[saṃvatsaraṃ striyamanupetya śuktyāṃ reta ānīya taṇḍulamiśraṃ saptagrāmam || KauśS_3,5{22}.7 ||]
saṃvatsaraṃ brahmacaryaṃ kṛtvā tato maithunaṃ kṛtvā śuktyāṃ reta ānīya taṇḍulamiśraṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ', 'tadidāsa' iti sūktābhyāṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | puṣṭikāmaḥ | idaṃ saptagrāmalābhakarma kathyate ||
[dvādaśīmamāvāsyeti kṣīrabhakṣo bhavatyamāvāsyāyāṃ dadhimadhubhakṣastasya mūtra udakadadhimadhupalpūlanānyāsicya || KauśS_3,5{22}.8 ||
kravyādaṃ nāḍī pra viveśāgniṃ prajābhāṅgirato māyayaitau | āvāṃ devī juṣāṇe ghṛtācī imamannādyāya pra viśataṃ svāhā iti || KauśS_3,5{22}.9 ||]
dvādaśīmamāvāsyeti kṣīrabhakṣo bhavati | amāvāsyāyāṃ dadhimadhubhakṣaḥ | pratipadyabhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ', 'tadidāsa' iti sūktābhyāṃ tasya mūtra udakadadhimadhugomayaṃ ca etānyekīkṛtya sampātyābhimantryāśnāti 'kravyādaṃ nāḍī' ityṛcā | abhyātānādyuttaratantram | saptagrāmalābhakarma samāptam ||
atha samṛddhikarmocyate -
niśāyāmāgrayaṇataṇḍulānudakyān madhumiśrān nidadhātyā yavānāṃ paṅkteḥ || KauśS_3,5{22}.10 ||
evaṃ yavānubhayān samopya || KauśS_3,5{22}.11 ||
[trivṛti gomayaparicaye śṛtamaśnāti || KauśS_3,5{22}.12 ||
samṛddhamiti kāṅkāyanaḥ || KauśS_3,5{22}.13 ||]
tṛtīyamāgrayaṇaṃ kṛtvābhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛdhaṅmantraḥ', 'tadidāsa' iti sūktābhyāṃ vrīhiyavānekatra kṛtvā trivṛti gomayaparicaye śrapayitvā sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | sarvakāmaḥ | samṛddhiputrapaśudhanādi ||
atha samudrakarmocyate -
[mamāgne varcaḥ (5.3) iti sāttrikānagnīn darbhapūtīkabhāṅgābhiḥ paristīrya gārhapatyaśṛtaṃ sarveṣu sampātavantaṃ gārhapatyadeśe'śnāti || KauśS_3,5{22}.14 ||]
śatrudeśe gatvā gārhapatyadakṣiṇāgnyāhavanīyeṣu karma kuryāt | tato gārhapatye'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena sārūpavatsamodanaṃ gārhapatyaśṛtaṃ gārhapatye prathamaṃ sampātya | tato dakṣiṇāgnau tantraṃ kṛtvā pūtīkaiḥ kāśaiḥ staraṇam | tameva sārūpavatsaṃ sampātya | tata āhavanīye tantraṃ kṛtvā bhāṅgāstaraṇam | tatastameva sārūpavatsaṃ sampātya tenaiva sūktena tataḥ paścāt sakṛdabhimantraṇaṃ kṛtvā tata aśnāti | aśanaṃ gārhapatyadeśe karoti | gārhapatyaprabhṛtyuttaratantraṃ kuryāt ||
[evaṃ pūrvasminnaparayorupasaṃhṛtya || KauśS_3,5{22}.15 ||]
vratagrahaṇādi karoti | dakṣiṇāgnyāhavanīyagārhapatyeṣu yathākramaṃ vratagrahaṇādi abhyātānāntaṃ kṛtvā sārūpavatsasya dakṣiṇāgnau śrapaṇaṃ kṛtvā 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena sārūpavatsaṃ sampātyādiṣu yathākrameṇa | tato gārhapatyaṃ dakṣiṇāgniṃ caikatra kṛtvā tato'bhimantrya dakṣiṇāgnideśa aśnāti yathākrameṇa | uttaratantram | evamāhavanīyagārhapatyadakṣiṇāgniṣu vratopāyanādyabhyātānāntaṃ kṛtvā sārūpavatsasyāhavanīye śrapaṇaṃ kṛtvā 'mamāgne varcaḥ' iti sūktenāhavanīyādi yathākrameṇa | sārūpavatsaṃ sampātya gārhapatyāhavanīyamekatra kṛtvā tato'bhimantryāśnāti | tata āhavanīyagārhapatyadakṣiṇāgniṣu yathākrameṇa | uttaratantram | gārhapatyasya darbhaiḥ staraṇam | dakṣiṇāgneḥ pūtīkaiḥ staraṇam | āhavanīyasya bhāṅgābhiḥ staraṇam | staraṇe viśeṣaḥ ||
[evaṃ droṇakalaśe rasānuktam || KauśS_3,5{22}.16 ||]
gārhapatyadakṣiṇāgnyāhavanīyeṣu yathākrameṇa punareva tantraṃ kṛtvā 'mamāgneḥ varcaḥ' iti sūktena droṇakalaśe rasān kṛtvā
tataḥ sampātya yathākrameṇa | abhimantraṇaṃ ca sakṛt kuryāt | tato rasān prāśnāti gārhapatyādikrameṇa | uttaratantram | darbhapūtīkabhāṅgābhiḥ paristaraṇam | gārhapatyādiṣu yathākramam | samāptaṃ samudrakarma || pañcamī kaṇḍikā

23

atha niveśakarmocyate -
[yajūṃṣi yajñe (5.26) iti navaśālāyāṃ sarpirmadhumiśramaśnāti || KauśS_3,6{23}.1 ||]
agniśālāyāṃ vā gośālāyāṃ vā grāme vā pure vānyatrābhinave gṛhe vā | puṣṭikāmo'nuvartate | pāṣāṇamaye vā kāṣṭhamaye vā tṛṇamaye vā iṣṭakāmaye vā sarvatra nave vāsitaṃ idaṃ karma | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yajūṃṣi yajñe' iti sūktāntena sakṛd ghṛtaṃ madhumiśraṃ juhoti ||
[doṣo gāya (6.1) iti dvitīyām || KauśS_3,6{23}.2 ||]
'doṣo gāya' iti sūktena dvitīyāmāhutiṃ juhoti ||
[yuktābhyāṃ tṛtīyām || KauśS_3,6{23}.3 ||]
'yajūṃṣi yajñe', 'doṣo gāya' iti sūktābhyāṃ tṛtīyāmāhutiṃ juhoti ||
[ānumatīṃ caturthīm || KauśS_3,6{23}.4 ||]
'anumatiḥ sarvam' (7.20.6) ityṛcā caturthīmāhutiṃ juhoti ||
[śālāmaṅgulibhyāṃ samprokṣya gṛhapatnyāsāda upaviśyodapātraṃ ninayati || KauśS_3,6{23}.5 ||]
tataḥ śālāmaṅgulibhyāṃ samprokṣya tūṣṇīṃ gṛhapatnyāsāda upaviśya udapātraṃ ninayati tūṣṇīm ||
[ihaiva sta (7.60.7) iti vācaṃ visṛjate || KauśS_3,6{23}.6 ||]
ādau vāgyamanaṃ kṛtam | 'ihaiva sta' iti vāgvisargaḥ | tata uttaratantram | navaśālāyāṃ puṣṭikāmaḥ karoti | gṛhapraveśe ca nityam ||
[ūrdhvā asya (5.27) iti vārṣmaṇamaudumbaraṃ manthapratirūpamabhijuhoti || KauśS_3,6{23}.7 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ūrdhvā asya' iti sūktenāgnau audumbaraṃ dattvājyaṃ juhoti | dhūmaṃ niyacchati | lepaṃ prāśnīyāt | abhyātānādyuttaratantram | puṣṭikāmādhikāro'nuvartate ||
[asaṅkhyātā adhiśṛtya saptāgamaśaṣkulīḥ || KauśS_3,6{23}.8 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvāsaṅkhyātā āgamaśaṣkulīradhiśṛtya 'ūrdhvā asya' iti sūktena sapta śaṣkulīragnau dattvājyaṃ juhoti | tata uttaratantram | śeṣāḥ śaṣkulīḥ kartre dadāti | puṣṭikāmaḥ ||
dāyādeṣu vibhāgakarma vakṣyāmaḥ -
[tvaṣṭā me (6.4) iti prātarvibhuṅkṣyamāṇo'śnāti || KauśS_3,6{23}.9 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvaṣṭā me daivyaṃ vacaḥ' iti sūktena sārūpavatsaṃ śrapayitvā sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram ||
[jyāyuṃ badhnāti || KauśS_3,6{23}.10 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvaṣṭā me daivyam' iti sūktena dhanurjyāṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | samāptāni vibhāgaśāntikarmāṇi dāyādavibhāgānām ||
[daṇḍaṃ sampātavantaṃ vimṛjya dhārayati || KauśS_3,6{23}.11 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvaṣṭā me' iti sūktena daṇḍaṃ sampātyābhimantrya vimṛjya tato dhārayati | dhvajadaṇḍaṃ citraṃ dhanurdaṇḍaṃ śailakuntadaṇḍaṃ rājadaṇḍaṃ veṇvādi | puṣṭyarthī ||
atha citrākarma citrānakṣatre ucyate -
[vāyurenāḥ (6.14) iti yuktayościtrākarmaniśāyāṃ sambhārān sampātavataḥ karoti || KauśS_3,6{23}.12 ||]
'pūrvāhṇe yajñopavītī śālāniveśanaṃ samūhayatyupavatsyadbhaktamaśitvā snāto'hatavasanaḥ prayuṅkte', (KauśS 8.1) | rātrau abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tvaṣṭā me' 'vāyurenāḥ' iti sūktābhyāṃ sambhārān sampātayati | vṛkṣaśākhā udakaṃ audumbaraśakalaṃ tāmrachurikā eteṣu pratidravyaṃ sūktāvṛttiḥ | abhyātānādyuttaratantram ||
[aparedyuḥ vāyurenāḥ iti śākhayodakadhārayā gāḥ parikrāmati || KauśS_3,6{23}.13 ||]
tataḥ prabhāte idaṃ karma kriyate | 'vāyurenāḥ' ityṛcā śākhayodakadhārayā gāḥ parikrāmati ||
[prathamajasya śakalamavadhāyaudumbareṇāsinā lohitena (6.141.2) iti mantroktam || KauśS_3,6{23}.14 ||]
prathamajasyekṣukāśakāṇḍyāḥ śakalamavadhāyaudumbareṇāsinā 'lohitena' iti mantreṇa vatsakarṇaṃ chinnati ||
[yathā cakruḥ (6.141.3) itīkṣukāśakāṇḍyā lohitaṃ nirmṛjya rasamiśramaśnāti || KauśS_3,6{23}.15 ||
sarvamaudumbaram || KauśS_3,6{23}.16 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yathā cakruḥ' ityṛcā ikṣukāśakāṇḍyā karṇalohitaṃ rasamiśritaṃ kṛtvā sampātyābhimantryāśnāti puṣṭikāmaḥ | abhyātānādyuttaratantram ||
atha kṛṣikarmocyate -
[yasyedamā rajaḥ (6.33) ityāyojanānāmapyayaḥ || KauśS_3,6{23}.17 ||]
'yasyedamā rajo yujaḥ' iti sūktenoktaṃ 'sīrā yuñjanti' (3.17) itivat kṛṣikarma karoti | puṣṭikarmaṇāmupadhānopasthānaṃ karoti || ṣaṣṭhī kaṇḍikā

24

bījavāpanakarma karoti -
[ucchrayasva (6.142) iti bījopaharaṇam || KauśS_3,7{24}.1 ||
ājyamiśrān yavānurvarāyāṃ kṛṣṭe phālenoduhyānvṛcaṃ kāśīn ninayati nivapati || KauśS_3,7{24}.2 ||]
'ucchrayasva' iti sūktena yavavrīhyādibījamāsādyājyamiśramabhimantrya kṛṣṭe vā kṣetre nivapati trīn muṣṭīn bījasya | tataḥ pāṃśubhirācchādayati | samāptaṃ bījakṣetravāpanakarma ||
[abhi tyam (7.14) iti mahāvakāśe'raṇya unnate vimite prāgdvārapratyagdvāreṣvapsu sampātānānayati || KauśS_3,7{24}.3 ||
kṛṣṇājine somāṃśūn vicinoti || KauśS_3,7{24}.4 ||]
uccasthāne gatvā tato'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'abhi tyam' iti caturṛcena sūktenodapātraṃ sampātya kṛṣṇājine somaṃ vicinoti ||
[somamiśreṇa sampātavantamaśnāti || KauśS_3,7{24}.5 ||]
tadudapātraṃ somarasamiśraṃ sārūpavatsam odanaṃ śrapayitvā sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | prāgdvārapratyagdvāre maṇḍapa etat karma ||
[ādīpte sampannam || KauśS_3,7{24}.6 ||]
paścānmaṇḍapamagninā dahati ||
[tāṃ savitaḥ (7.15.1) iti gṛṣṭidāma badhnāti || KauśS_3,7{24}.7 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'tāṃ savitaḥ' ityṛcā | ekavāraprasūtā gauḥ gṛṣṭiḥ | godāmamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti puṣṭyarthī | abhyātānādyuttaratantram ||
[saṃ mā siñcantu (7.33.1) iti sarvodake maiśradhānyam || KauśS_3,7{24}.8 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'saṃ mā siñcantu' ityṛcā grāmasya sarvodake maiśradhānyaṃ prakṣipya sampātyābhimantryāśnāti | tato havirudvāsanāntaṃ tantram | puṣṭyarthī ||
[divyaṃ suparṇam (7.39.1) ityṛṣabhadaṇḍino vapayendraṃ yajate || KauśS_3,7{24}.9 ||
anubaddhaśiraḥpādena gośālāṃ carmaṇāvacchādyāvadānakṛtaṃ brāhmaṇān bhojayati || KauśS_3,7{24}.10 ||]
'divyaṃ suparṇam' ityṛcā ṛṣabhasya vapayendraṃ yajate vaśāvidhānena ||
atha pravatsyata ekāgnikasyedaṃ karma kathyate -
[ihaiva sta (7.60.7) iti pravatsyannavekṣate || KauśS_3,7{24}.16 ||
sūyavasād (7.73.11) iti sūyavase paśūn niṣṭhāpayati || KauśS_3,7{24}.17 ||]
'ihaiva sta' ityṛcā gṛhaṃ mānuṣāṃścāvekṣate | 'sūyavasād' ityṛcā paśūnabhimantrayate | samāptaṃ praveśe yājamānam ||
yadā āgacchati tadedaṃ karmocyate -
[proṣya samidha ādāya ūrjaṃ bibhrat (7.60) iti gṛhasaṅkāśe japati || KauśS_3,7{24}.11 ||]
maunaṃ kṛtvā samidha ādāya gṛhaṃ dṛṣṭvā 'ūrjaṃ bibhrat' iti ṣaḍarcaṃ sūktaṃ japati ||
[savyena samidho dakṣiṇena śālāvalīkaṃ saṃstabhya japati || KauśS_3,7{24}.12 ||]
vāmena hastena samidhaḥ kṛtvā dakṣiṇena śālāvalīkaṃ saṃstabhya japati 'ūrjaṃ bibhrat' iti ||
[ativrajya samidha ādhāya sumaṅgali prajāvati susīme'haṃ vāṃ gṛhapatirjīvyāsam iti sthūṇe gṛhṇātyupatiṣṭhate || KauśS_3,7{24}.13 ||]
tataḥ 'ūrjaṃ bibhrat' iti sūktena samidha ādadhāti agnau | 'sumaṅgali prajāvati' kalpajena sthūṇe gṛhṇātyupatiṣṭhate ||
[yad vadāmi (12.1.58) iti mantroktam || KauśS_3,7{24}.14 ||]
'yad vadāmi' ityṛcā vāgvisargaṃ karoti ||
[gṛhapatnyāsāda upaviśya udapātraṃ ninayati || KauśS_3,7{24}.15 ||]
tūṣṇīm | samāptamāgamanakarma | puṣṭyarthī ||
[dūrvāgrairañjalāvapa ānīya darśaṃ dārśībhirupatiṣṭhate || KauśS_3,7{24}.18 ||]
dūrvāgrāṇyañjulikāyāṃ kṛtvā 'pūrvāparam' (7.81) iti ṣaḍarcaṃ sūktaṃ japatyamāvāsyāyām | kecit candramasaṃ dṛṣṭvā japaṃ kurvanti | puṣṭikāmaḥ ||
atha vṛṣotsargavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[indrasya kukṣiḥ (7.111.1) sāhasraḥ (9.4) ityṛṣabhaṃ sampātavantamatisṛjati || KauśS_3,7{24}.19 ||
retodhāyai tvātisṛjāmi vayodhāyai tvātisṛjāmi yūthatvāyai tvātisṛjāmi gaṇatvāyai tvātisṛjāmi sahasrapoṣāyai tvātisṛjāmyaparimitapoṣāyai tvātisṛjāmi || KauśS_3,7{24}.20 ||
etaṃ vo yuvānam (9.4.24) iti purāṇaṃ pravṛtya navamutsṛjate samprokṣati || KauśS_3,7{24}.21 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'indrasya kukṣiḥ' ityṛcā ṛṣabhaṃ sampātya vivāhavat agnipariṇayanaṃ kṛtvā saha vatsatarībhirvisarjayati | 'retodhāyai' iti ṣaṭ | 'etaṃ vo yuvānam' ityṛcābhimantraṇam | tataḥ prokṣaṇam | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sāhasraḥ' ityarthasūktena vṛṣabhaṃ sampātya vivāhavat sarvaṃ kṛtvā visarjayati | 'retodhāyai' ityetaiḥ | 'etaṃ vo yuvānam' ityṛcābhimantraṇaṃ vatsasya | abhyātānādyuttaratantram | yadā ekādaśāhe vṛṣotsargaṃ karoti tadā śāntyudakaṃ kṛtvā tato vṛṣotsargaṃ karoti | vṛṣotsargaḥ samāptaḥ | vṛṣabhapucchaṃ gṛhītvā 'devapitṛṛṣibhyo'haṃ dade ṛṣabham' uccārayati ||
atha punaḥ puṣṭikarmāṇyucyate -
[uttareṇa puṣṭikāma ṛṣabheṇendraṃ yajate || KauśS_3,7{24}.22 ||]
'sāhasrastveṣaḥ' ityarthasūktena ṛṣabheṇendraṃ yajate vaśāvidhānena | puṣṭikāmaḥ ||
[sampatkāmaḥ śvetena paurṇamāsyām || KauśS_3,7{24}.23 ||]
'sāhasraḥ' ityarthasūktena śvetena ṛṣabheṇendraṃ yajate vaśāvidhānena | sampatkāmaḥ ||
athāgrahāyaṇīkarma ucyate -
[satyaṃ bṛhad (12.1) ityāgrahāyaṇyām || KauśS_3,7{24}.24 ||]
rātrau abhyātānāntaṃ kṛtvā trayaścaravaḥ śrapayitavyāḥ 'satyaṃ bṛhat' ityanuvākena ||
[paścādagnerdarbheṣu khadāyāṃ sarvahutam || KauśS_3,7{24}.25 ||]
paścādagnerdarbheṣu khadāyāṃ bhūmāvekaṃ caruṃ sakṛt sarvahutaṃ juhoti ||
[dvitīyaṃ sampātavantamaśnāti || KauśS_3,7{24}.26 ||]
dvitīyaṃ carumanuvākena sampātyābhimantryāśnāti ||
[tṛtīyasyāditaḥ saptabhiḥ bhūme mātaḥ (12.1.63) iti trirjuhoti || KauśS_3,7{24}.27 ||]
tṛtīyaṃ caruṃ 'satyaṃ bṛhad' (12.1.1-7) iti sapta 'bhūme mātaḥ' ityṛcā juhoti | trirmantrāvṛttiḥ ||
paścādagnerdarbheṣu kaśipvāstīrya vimṛgvarīm (12.1.29) ityupaviśati || KauśS_3,7{24}.28 ||
[yāste śivāḥ (9.2.25) iti saṃviśati || KauśS_3,7{24}.29 ||]
'yāste śivāḥ' ityṛcā saṃviśati ||
[yacchayānaḥ (12.1.34) iti paryāvartate || KauśS_3,7{24}.30 ||]
'yacchayānaḥ' ityṛcā paryāvartate ||
[navabhiḥ śantivā (12.1.59) iti daśamyā udāyuṣā (3.31.10-11) ityupottiṣṭhati || KauśS_3,7{24}.31 ||]
prātarutiṣṭhati 'satyaṃ bṛhat' (12.1.1-9) iti navabhiḥ 'śantivā' iti daśamyā, 'udāyuṣā' iti dvābhyām ||
udvayam (7.53.7) ityutkrāmati || KauśS_3,7{24}.32 ||
[udīrāṇāḥ (7.1.28) iti trīṇi padāni prāṅvodaṅvā bāhyenopaniṣkramya yāvatte (12.1.33) iti vīkṣate || KauśS_3,7{24}.33 ||]
'udīrāṇāḥ' ityṛcā trīṇi padāni niṣkrāmati prāgvodagvā | bāhyenopaniṣkramya 'yāvatte' ityṛcādityamīkṣate | nityaṃ kāmyaṃ ca
bhavati ||
[unnatācca || KauśS_3,7{24}.34 ||]
unnatamāruhya 'yāvatte' ityṛcā vīkṣate | puṣṭikāmaḥ | tata uttaratantram | āgrahāyaṇīkarma samāptam ||
[purastādagneḥ sīraṃ yuktamudapātreṇa sampātavatāvasiñcati || KauśS_3,7{24}.35 ||]

tantraṃ kṛtvā 'satyaṃ bṛhat' ityanuvākenodapātraṃ sampātya purastādagneḥ sīraṃ yuktaṃ samprokṣati | tata uttaratantram ||
[āyojanānāmapyayaḥ || KauśS_3,7{24}.36 ||]
'satyaṃ bṛhat' ityanuvākena kṛṣikarma | 'sīrā yuñjanti' vat karma bhavati ||
[yasyāṃ sadohavirdhāne (12.1.38-40) iti juhoti varo ma āgamiṣyati iti || KauśS_3,7{24}.37 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yasyāṃ sadohavirdhāne' iti tisṛbhirājyaṃ juhoti | uttaratantram | 'varo ma āgamiṣyati' iti varasya | prārthito'bhilāṣaḥ | utkṛṣṭaputradhanādisarvaphalakāmaḥ ||
[yasyāmannam (12.1.42) ityupatiṣṭhate || KauśS_3,7{24}.38 ||]
'yasyāmannam' ityṛcopatiṣṭhate pṛthivīṃ puṣṭikāmaḥ | vrīhiyavādyannam ||
[nidhiṃ bibhrati (12.1.44) iti maṇihiraṇyakāmaḥ || KauśS_3,7{24}.39 ||
evaṃ vittvā || KauśS_3,7{24}.40 ||]
'nidhiṃ bibhrati' iti dvābhyāmupatiṣṭhate pṛthivīṃ maṇihiraṇyadravanidhiratnakāmaḥ ||
[yasyāṃ kṛṣṇam (12.1.52) iti vārṣakṛtasyācāmati śirasyānayate || KauśS_3,7{24}.41 ||]
vṛṣṭikāle 'yasyāṃ kṛṣṇam' ityṛcā navodakamabhimantryācamanaṃ karoti puṣṭikāmaḥ | 'yasyāṃ kṛṣṇam' ityṛcā navodakamabhimantrya snānaṃ karoti puṣṭikāmaḥ | navodakasya karma samāptam ||
[yaṃ tvā pṛṣatī rathaḥ (13.1.21-24) iti dyauḥ pṛṣatyādityo rohitaḥ || KauśS_3,7{24}.42 ||
pṛṣatīṃ gāṃ dadāti || KauśS_3,7{24}.43 ||]
'yaṃ tvā pṛṣatī rathaḥ' iti caturbhiḥ raktavarṇāṃ gāmabhimantrya brāhmaṇāya dadāti puṣṭikāmaḥ ||
[pṛṣatyā kṣīraudanaṃ sarvahutam || KauśS_3,7{24}.44 ||]
tantraṃ kṛtvā 'yaṃ tvā pṛṣatī rathaḥ' iti caturbhiḥ raktavarṇāyāḥ goḥ kṣīraudanaṃ śrapayitvā sarvahutaṃ juhoti | tata uttaratantram | puṣṭikāmaḥ ||
puṣṭikarmaṇāmupadhānopasthānam || KauśS_3,7{24}.45 ||
sarve mantrāḥ puṣṭikarmasu paṭhitāḥ tṛtīye'dhyāye | teṣāmupadhānamupasthānaṃ bhavati sarveṣāṃ sūktānāṃ yetriṣaptādīnām ||
[salilaiḥ sarvakāmaḥ salilaiḥ sarvakāmaḥ || KauśS_3,7{24}.46 ||]
salilagaṇaḥ (KauśS 18.25) | 'brahma jajñānam', 'ambayo yanti' gaṇaḥ (KauśS 19.1) | 'saṃ saṃ sravantu' (KauśS 19.4) 'śerabhaka' (KauśS 19.9) | 'eha yantu' gaṇaḥ (KauśS 19.14) | 'āyamagan', 'ayaṃ pratisaraḥ', 'ayaṃ me varaṇaḥ', 'arātīyoḥ' iti (KauśS 19.22) | 'uttamo asi' (KauśS 19.26) | 'akṣitāste' (KauśS 19.27) | 'prathamā ha vyuvāsa' (KauśS 19.28) | 'sīrā yuñjanti' (KauśS 20.1) | 'payasvatīḥ' (KauśS 21.1-6) | 'ayaṃ no nabhasaḥ' (KauśS 21.7) | 'ā gāvaḥ' (KauśS 21.8) | 'prajāvatīḥ' (KauśS 21.10) | 'sūryasya raśmīn' (KauśS 21.11) | 'yaste śokāya' (KauśS 21.12) | 'ṛdhaṅmantraḥ', 'tadidāsa' iti (KauśS 22.1) |
'mamāgne varcaḥ' (KauśS 22.14) | 'yajūṃṣi yajñe' (KauśS 23.1) | 'ūrdhvā asya' (KauśS 23.7) | 'tvaṣṭā me' (KauśS 23.9) | 'vāyurenāḥ' (KauśS 23.12) | 'yasyedamā rajaḥ' (KauśS 23.17) | 'ucchrayasva' (KauśS 24.1) | 'abhi tyam' (KauśS 24.3) | 'tāṃ savituḥ' (KauśS 24.7) | 'divyaṃ suparṇam' (KauśS 24.9) | 'ūrjaṃ bibhrat' (KauśS 24.11) | 'indrasya kukṣiḥ', 'sāhasraḥ' (KauśS 24.19) | 'satyaṃ bṛhat' (KauśS 24.24) | 'yāste śivāḥ' (KauśS 24.29) | 'yasyāṃ sadaḥ' (KauśS 24.37) | 'yaṃ tvā pṛṣatīḥ' (KauśS 24.42) ityete mantrāḥ puṣṭikarmamadhye paṭhitāḥ | ete mantrāḥ pauṣṭikāḥ | pauṣṭikānāṃ sarveṣāṃ mantrāṇāṃ havirupadhānam upasthānaṃ vā karoti vikalpena puṣṭikarmaṇāmupadhānopasthānam (KauśS 24.45) iti vacanāt | puṣṭikarmaṇām upadhānam upasthānaṃ vā karoti puṣṭikāmaḥ | upadadhītetyanādeśe ājyaṃ samitpuroḍāśapayaodanapāyasapaśuvrīhiyavatilāḥ dhānāḥ karambhaśaṣkulyaḥ etāni havīṃṣi jānīyāt | yatra yatra homaḥ kartavyastatra tatra sarvatropadhānaṃ pauṣṭikānāṃ mantrāṇāṃ kartavyam | upasthānaṃ vā | gṛhe bahirvā vṛkṣārthaṃ puruṣārthaṃ paśvarthaṃ hastyartham aśvārthaṃ goarthaṃ mahiṣyartham ajāvikādigṛhapaśudhanadhānyamṛgārtham | grāme nagare kṣetre bahirvā | yatra nityanaimittikakāmyahomastatra sarvatra pauṣṭikahomaḥ kāryaḥ | nāsti saṅkhyājātiniyamaḥ puṣṭikarmaṇām | yatrānyaprayojanārthaṃ homaḥ na tatra pauṣṭikahomaḥ kāryaḥ | sarvatra puṣṭyarthaprayojanam.
yatrayatra ca saṅkīrṇamātmānaṃ manyate dvijaḥ.
tatratatra tilairhomo nairṛtirna vidhīyate ||
na tatra nirṛtikarma kuryādityarthaḥ | puṣṭikarmaṇāmupadhānopasthānamityarthaḥ | salilaiḥ sarvakāmaḥ | ājyādi juhoti salilagaṇena | tantraṃ yathāsambhavaṃ yojyam | sarvaphalakāma ityarthaḥ | salilagaṇenopadhānaṃ vā kuryāt | upasthānaṃ vā kuryāt sarvakāmaḥ | puṣṭiśabdena dravyādilābho dravyādivṛddhiśca puṣṭiśabdenocyate | śarīrapuṣṭiśca dhanādipuṣṭiśca bhavati āyuḥpuṣṭiśca | atha salilagaṇa ucyate - 'āpo hi ṣṭhāḥ', 'śanno devīḥ', 'brahma jajñānam' 'anāptā ye', 'sahasradhāra eva' (5.6.1-3), 'asya vāmasya', 'yo rohito vṛṣabha' dvyarcaṃ, 'udasya ketavaḥ', 'mūrdhāham', 'viṣāsahim' iti salilagaṇaḥ | asya gaṇasya vā upadhānaṃ ājyādi vā karoti athavā upasthānam | putrapaśudhanadhānyaratnagṛhapadātiaśvahastigomahiṣī- avivastrajātadravyādihiraṇyabhojana-ārāmadevapūjādi-uccāṭanavaśīkaraṇastambhanajambhanādi sarvaṃ salilagaṇena sidhyati | upadhānopasthānaṃ karoti sarvaphalakāmaḥ putrapaśudhānyādisarvakāmaḥ | samāptāni pauṣṭikāni | tatra ślokaḥ -
pūrvaṃ nirṛtikarmāṇi sarvapāpāpanuttaye.
pauṣṭikāni tataḥ paścāt tṛtīye saṃhitāvidhau ||
saptamī kaṇḍikā

25

iti kauśikapaddhatau tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
atha caturtho'dhyāyaḥ
[bhaiṣajyakarmāṇi]
atha bhaiṣajyāni || KauśS_4,1{25}.1 ||
liṅgyupatāpo bhaiṣajyam || KauśS_4,1{25}.2 ||
vacanādanyat || KauśS_4,1{25}.3 ||
iti | bheṣajaśāntirbhaiṣajyaśabdenocyate | tatra dvividhā vyādhayaḥ āhāranimittā anyajanmapāpanimittāśca | tatra āhāranimitteṣu carakabāhaḍasuśrutapraṇīteṣu auṣadheṣu vyādhyupaśamanaṃ bhavati | aśubhanimitteṣu atharvavedavihiteṣu śāntikeṣu vyādhyupaśamanaṃ bhavati | tathā cāgre vakṣyati-anūktānyapratiṣiddhāni bhapajyānām | aṃholiṅgābhiḥ | sarvāṇi kartavyāni | uktānyanuktāni ca kartavyāni | bandhanapāyanācamanādīni ca kāryāṇi ||
bhaiṣajyakarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[pūrvasyodapātreṇa sampātavatāṅkte || KauśS_4,1{25}.4 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktena udapātraṃ sampātya vyādhitasya śarīraṃ sammārṣṭi | abhyātānādyuttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyam ||
[valīrvimārṣṭi || KauśS_4,1{25}.5 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktenodapātraṃ sampātya mukhavalīrvimārṣṭyaṅgavalīśca | tata uttaratantram | taruṇasya yadi valayastadā etatkarma | sarvavyādhibhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha jvarātisārabhaiṣajyānyucyante -
[vidmā śarasya (1.2) ado yad (2.3) iti muñjaśiro rajjvā badhnāti || KauśS_4,1{25}.6 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti sūktena muñjapuṣpamaṇiṃ muñjarajjvā baddhvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | jvarabhaiṣajyaṃ atisāre ca atimūtre ca | ājyatantraṃ kṛtvā 'ado yadavadhāvati' iti sūktena muñjaśiro rajjvā baddhvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | atisāre atimūtre ca bhaiṣajyam ||
[ākṛtiloṣṭavalmīkau parilikhya pāyayati || KauśS_4,1{25}.7 ||]
'vidmā śarasya' iti prathamasūktena kṣetramṛttikāmabhimantrya pāyayati | atisāre atimūtre ca bhaiṣajyam | 'ado yad' iti sūktena ākṛtiloṣṭamabhimantrya pāyayati | atisāre atimūtre ca | 'vidmā śarasya' iti prathamena valmīkamṛttikāmabhimantrya pāyayati | atisāre atimūtre ca | 'ado yad' iti sūktena valmīkamṛttikāmabhimantrya pāyayati | atisāre atimūtre ca ||
[sarpiṣālimpati || KauśS_4,1{25}.8 ||]
'vidmā śarasya' iti prathamena ghṛtamantryāpānaṃ mrakṣati | atisāre bhaiṣajyam | 'ado yad' iti sūktena ghṛtamabhimantryāpānaṃ vā pralimpati | atisāre ca ||
[apidhamati || KauśS_4,1{25}.9 ||]
'vidmā śarasya' iti carmakhalvāmukhamabhimantrya vraṇamukhaṃ dhamati | atisāre bhaiṣajyam | 'ado yad' iti sūktena mukhena khalvā vābhimantryāpānaṃ śiśnaṃ vā nāḍīṃ vā vraṇamukhaṃ dhamati | samāptāni jvarātisāra atimūtra aṅganāḍīpravāhe ca bhaiṣajyāni ||
atiduḥkhamūtre duḥkhapurīṣakaraṇe śamanabhaiṣajyānyucyante -
[vidmā śarasya (1.3) iti pramehaṇaṃ badhnāti || KauśS_4,1{25}.10 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti dvitīyena harītakīṃ karpuraṃ vā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | mūtranirodhe purīṣasya ca ||
[ākhukiripūtīkamathitajaratpramandasāvraskān pāyayati || KauśS_4,1{25}.11 ||]
'vidmā śarasya' iti dvitīyena mūṣakamṛttikāmabhimantrya pāyayati | 'vidmā śarasya' iti dvitīyena tallagnaṃ laṇḍikātṛṇamabhimantrya pāyayati | 'vidmā śarasya' iti dvitīyena dadhimathitaṃ pāyayati | mūtrapurīṣapratibandhe bhaiṣajyam | 'vidmā śarasya' iti dvitīyena jaradindukamabhimantrya piṣṭvā pāyayati | mūtrādinirodhe | 'vidmā śarasya' iti dvitīyena sūktena kāṣṭhatakṣaṇānyudake kṛtvābhimantrya pāyayati | mūtrapurīṣapratibandhe ||
[uttamābhyāmāsthāpayati || KauśS_4,1{25}.12 ||]
'viṣitaṃ te vastibilam' (1.3.8-9) iti dvābhyāmṛgbhyāṃ mūṣakamṛttikoparyupaveśyābhimantrayate mūtrapratibandhe | 'viṣitaṃ te vastibilam' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ pūtīkatṛṇoparyupaveśyābhimantrayate | mūtrapratibandhe | 'viṣitaṃ te vastibilam' iti dvābhyāṃ dadhimathitoparyupaveśya tato'bhimantrayate | 'viṣitaṃ te vastibilam' iti dvābhyāṃ jaratpramandasyoparyupaveśyābhimantrayate mūtrapratibandhe.'viṣitaṃ te vastibilam' ityṛgbhyāṃ dārutakṣaśakalānāmuparyupaveśya vyādhitamabhimantrayate mūtrapratibandhe | 'mūtraṃ mucyatām' (1.3.8) iti liṅgāt ||
[yānamārohayati || KauśS_4,1{25}.13 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vidmā śarasya' iti dvitīyena hastyādiyānaṃ sampātyābhimantrya tato vyādhitamārohayati | tato dhāvati vegena mūtramocanakāmaḥ ||
[iṣuṃ visṛjati || KauśS_4,1{25}.14 ||]
'vidmā śarasya' iti dvitīyena dhanuḥśaramabhimantrya tato vyādhitaṃ prati śaraṃ kṣipati śīghraḥ ||
[vastiṃ biṣyati || KauśS_4,1{25}.15 ||]
'vidmā śarasya' iti dvitīyena śiśnamabhimantrya carma niḥsphoṭati | śiśnaṃ carmaṇo niḥsārayatītyarthaḥ ||
[vartiṃ bibhetti || KauśS_4,1{25}.16 ||]
'vidmā śarasya' iti dvitīyena lohaśalākāmabhimantrya śiśnaṃ praveśayati | mūtrapravāhaṃ vidārayati ||
[ekaviṃśatiṃ yavān dohanyāmadbhirānīya drughnīṃ jaghane saṃstabhya phalato'vasiñcati || KauśS_4,1{25}.17 ||]
'vidmā śarasya' iti dvitīyena drughnīṃ jyādhanuṣaṃ jaghane śiśnadeśa ūrdhvaṃ kṛtvā godohanyāmudakaṃ kṛtvā yavānekaviṃśatiṃ prakṣipya tenodakena dhanuṣa upari phalaṃ siñcati | yathodakaṃ śiśne patati tathā kāryam ||
[ālabisolaṃ phāṇṭaṃ pāyayati || KauśS_4,1{25}.18 ||
udāvartine ca || KauśS_4,1{25}.19 ||]
'vidmā śarasya' iti dvitīyena yavagodhūmavallī padmamūlaṃ pāṭhikā etāni kvāthayitvābhimantrya vyādhitaṃ pāyayati | samāptāni mūtrapratibandhe duḥkhamūtrakaraṇe duḥkhapurīṣakaraṇa udāvartana udarapūrṇanirodhakaraṇe caitāni bhaiṣajyāni kāryāṇi | ārogyakāmaḥ ||
atha sarvarogabhaiṣajyānyucyante -
[ambayo yanti (1.4) vāyoḥ pūtaḥ (6.51) iti ca śāntāḥ || KauśS_4,1{25}.20 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ambayo yanti' iti sūktenājyaṃ juhoti | tata uttaratantram | 'ambayo yanti' sūktena pālāśaudumbarādyāḥ samidha ādadhāti | sarvavyādhibhaiṣajyam | tantravikalpaḥ hastahomatvāt | tantraṃ kṛtvā 'vāyoḥ pūtaḥ' iti sūktena tṛcenājyaṃ juhoti | uttaratantram | sarvabhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha somabhakṣaṇe bhaiṣajyamucyate -
[uttarasya sasomāḥ || KauśS_4,1{25}.21 ||]
'vāyoḥ pūtaḥ' iti tṛcena pālāśādyāḥ samidhaḥ somarasenāktā ādadhāti | somavamane somapāne somābhiṣave ca vyādhyutpanne bhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha bhūtatantrakarmāṇyucyante | bhūtapiśācaśaṅkāyāṃ śāntirucyate -
[cātanānāmapanodanena vyākhyātam || KauśS_4,1{25}.22 ||]

abhyātānāntaṃ kṛtvā 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ kukusāñjuhoti | tata uttaratantram | piśācabhaiṣajyam | 'abhyādheyānāṃ dhūmaṃ niyacchati' (KauśS | 7.28) | piśācagṛhītaṃ puruṣaṃ dhūmaṃ pāyayati | gṛhe grāme vā pattane kṣetre vā devagṛhe vā yatra kvacit piśācaśaṅkāsti tatra homaṃ kṛtvā dhūmaṃ niyataṃ kuryādityarthaḥ | 'niḥsālām' iti sūktena kukusāñjuhoti | tantravikalpaḥ | dhūmabhakṣaṇaṃ kuryādityarthaḥ | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ kukusāñjuhoti | dhūmabhakṣaṇaṃ ca | 'śanno devī pṛśniparṇī' iti sūktena kukusāñjuhoti | dhūmapānaṃ ca | 'ā paśyati' iti sūktena kukusāñjuhoti | dhūmaniyamanam | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti kukusāñjuhoti | vikalpena tantre dhūmaṃ karoti | 'purastādyuktaḥ' iti sūktena kukusāñjuhoti | piśācagṛhītasya dhūmapānaṃ kāryam | piśācadoṣānmucyate | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena kukusāñjuhoti tantre | dhūmabhakṣakaraṇaṃ ca | piśācadoṣānmucyate.
'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ tuṣāñjuhoti | tantre vā | dhūpanaṃ ca | 'niḥsālām' iti sūktena tuṣāñjuhoti | piśācoccāṭanakāmaḥ | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ tuṣāñjuhoti | 'śanno devī pṛśniparṇī' iti sūktena tuṣāñjuhoti.
tantravikalpaḥ | dhūpanaṃ puruṣasya | piśācoccāṭanakāmaḥ | 'ā paśyati' sūktena tuṣāñjuhoti | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ tuṣāñjuhoti | tantravikalpaḥ | sarvatra piśācoccāṭanakāmaḥ | 'purastādyuktaḥ' iti sūktena tuṣāñjuhoti | piśācoccāṭanakāmaḥ | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena tuṣāñjuhoti | piśācoccāṭanakāmaḥ | 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ busaṃ juhoti | tantraṃ vā | dhūmena puruṣaṃ dhūpayati | yasmin sthāne piśācastasmin sthāne homaṃ karoti | yathā dhūmo bhavati tathā kuryāt sthāne ca | 'niḥsālām' iti sūktena busaṃ juhoti | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ busaṃ juhoti | 'śanno devī pṛśniparṇī' iti sūktena busaṃ juhoti | 'ā paśyati' iti sūktena busaṃ juhoti | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ busaṃ juhoti | 'purastādyuktaḥ' iti busaṃ juhoti | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena busaṃ juhoti | 'abhyādheyānāṃ dhūmaṃ niyacchati' (KauśS 7.28) sarvatra | 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ kāṣṭhaśakalāni juhoti | tantravikalpaḥ | sarvatra piśācoccāṭanaṃ sarvatra dhūpanaṃ ca | 'niḥsālām' iti sūktenāvatakṣaṇāni juhoti | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ śakalāni juhoti | 'śanno devī pṛśniparṇī' iti śakalāni juhoti | 'ā paśyati' iti sūktena śakalāni juhoti | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ śakalāni juhoti | 'purastādyuktaḥ' iti śakalāni juhoti | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena kāṣṭhaśakalāni juhoti | sarvatra tantravikalpaḥ hastahomatvāt | dhūmaṃ ca karoti sarvatra | puruṣasya sthāne nagare grāme gṛhe vā yatra śaṅkā vidyate tatra dhūmakaraṇaṃ homena.
'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ piśācagṛhītaṃ puruṣamanvāha | 'niḥsālām' iti sūktena puruṣamanvāha | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ puruṣamanvāha | 'śanno devī' iti sūktena piśācagṛhītamākrośayet | 'ā paśyati' iti sūktena piśācagṛhītaṃ puruṣamākrośayet | 'tāntsatyaujāḥ' 'tvayā pūrvaṃ' sūktābhyāṃ piśācamanvāha | 'purastādyuktaḥ' iti sūktaṃ japitvānvāha | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena piśācagṛhītaṃ puruṣamanvāha | yadi grāme nagare vā rathyāyāṃ vā kṣetre vā tadā japaṃ kṛtvā piśācanāmagrahaṇaṃ kuryāditi | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ ||
[trapusamusalakhadiratārṣṭāghānāmādadhāti || KauśS_4,1{25}.23 ||]
'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ karkaṭikāsamidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | 'niḥsālām' iti sūktena karkaṭikāsamidha ādadhāti | tantraṃ vā | piśācagṛhītaṃ vā dhūpayati | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ trapusasamidha ādadhāti | piśācoccāṭanakāmaḥ | 'śanno devī' iti sūktena trapusasamidha ādadhāti | piśācarakṣākāmaḥ | 'ā paśyati' iti sūktena karkaṭikāsamidha ādadhāti | 'tāntsatyaujāḥ' 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ trapusasamidha ādadhāti | sarvatra sūktādigrahaṇe sūktaṃ pratīyāt | ṛgādigrahaṇe ṛcaṃ pratīyāt | sūktamadhye ṛcaṃ pratīyāt | 'purastādyuktaḥ' iti trapusasamidha ādadhāti | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena karkaṭikāsamidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | piśācoccāṭanakāmaḥ | 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ musalasamidha ādadhāti | piśācabhaiṣajyam | 'niḥsālām' iti sūktena lokaprasiddhamusalakāṣṭhānyādadhāti | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ musalakāṣṭhānyādadhāti | tantraṃ vā | 'śanno devī' iti musalakāṣṭhānyādadhāti | sarvatra piśācabhaiṣajyam | 'ā paśyati' iti sūktena musalakāṣṭhasamidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ musalakāṣṭhaśakalāni juhoti | tantraṃ vā | piśācoccāṭanam | 'purastādyuktaḥ' iti sūktena musalasamidha ādadhāti | sarvatra ṛgante homaḥ | sarvatra ṛgante svāhākāraḥ | anutantre sarvatra dhūmaniyamanam | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena musalasamidha ādadhāti | jātiniyamo nāsti | hastahome sarvatra tantravikalpaḥ | 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ khadirasamidha ādadhāti | 'niḥsālām' iti sūktena khadirasamidha ādadhāti | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ khadirasamidha ādadhāti | 'śanno devī' iti khadirasamidha ādadhāti | 'ā paśyati' iti sūktena khadirasamidha ādadhāti | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ khadirasamidha ādadhāti | tantravikalpaḥ.
'purastādyuktaḥ' iti khadirasamidha ādadhāti | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena khadirasamidha ādadhāti | piśācoccāṭanakāmaḥ | sarvatra tantravikalpaḥ | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | ekaṃ kuryāt dve vā bahūni vā.
'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ sarṣapasamidha ādadhāti | 'niḥsālām' iti sūktena sarṣapasamidha ādadhāti | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ sarṣapasamidha ādadhāti | 'śanno devīḥ' iti sūktena tārṣṭāghīḥ samidha ādadhāti | 'ā paśyati' iti sūktena tārṣṭāghīḥ samidha ādadhāti | 'tāntsatyaujāḥ' 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ sarṣapasamidha ādadhāti | 'purastādyuktaḥ' iti sarṣapasamidha ādadhāti | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena sarṣapasamidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | musalakhadirasamidbhyāṃ dvijasyoccāṭanaṃ bhavati | anyābhyāṃ śūdrādīnāmuccāṭanaṃ bhavati ||
[ayugmānkhādirāñchaṅkūn akṣyau ni vidhya (5.29.4) iti paścādagneḥ samambhūmi nihanti || KauśS_4,1{25}.24 ||]

'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ khadiraśaṅkūn sapta nava vābhimantrya paścādagnernikhanati | bhūmiṃ | samām | 'akṣyau ni vidhya' iti ṛcā | nikhananamantraḥ | piśācopadrave | 'niḥsālam' iti sūktena sapta khadiraśaṅkūnabhimantrya paścādagnernikhanati 'akṣyau ni vidhya' ityṛcā | piśācabhaye | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ sapta khadirakīlakānabhimantrya 'akṣyau nividhya' ityṛcā paścādagnernikhanati | piśācarakṣārtham | 'śanno devīḥ' iti sūktena ayugmān khādirāñchaṅkūnabhimantrya 'akṣyau ni vidhya' ityṛcā paścādagnernikhanati | 'ā paśyati' iti sūktena sapta kīlakānabhimantrya paścādagneḥ 'akṣyau ni vidhya' ityṛcā nikhanati | sarvatra bhūmiṃ samāṃ karoti | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ sapta kīlakānabhimantrya 'akṣyau ni vidhya' ityṛcā nikhanati agneḥ paścāt | piśācabhaye | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena khādiramayān sapta kīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati 'akṣyau ni vidhya' iti ṛcā | piśācabhaye ||
[evamāyasalohān || KauśS_4,1{25}.25 ||]
'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ lohakīlakān pañca sapta vābhimantrya paścādagnernikhanati 'akṣyau ni vidhya' ityṛcā | sarvatra kīlakānāṃ nikhananam | 'niḥsālām' iti sūktena lohakīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati 'akṣyau ni vidhya' iti | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ lohakīlakānabhimantrya nikhanati | 'śanno devīḥ' iti sūktena lohamayakīlakānabhimantrya nikhanati | paścādagneḥ sarvatra nikhananam | 'ā paśyati' iti sūktena lohamayakīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati | sarvatra 'akṣyau ni vidhya' iti | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ pañca sapta vā lohamayakīlakānabhimantrya nikhanati 'akṣyau ni vidhya'
iti | 'purastādyuktaḥ' iti sūktena lohamayakīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati 'akṣyau ni vidhya' ityṛcā | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena lohamayakīlakān pañca sapta vābhimantrya paścādagnernikhanati 'akṣyau ni vidhya' ityṛcā | sarvatra nikhananam | 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ tāmramayakīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati 'akṣyau ni vidhya' iti | sarvatra piśācāya | 'niḥsālām' iti sūktena tāmramayān kīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhistāmramayān kīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati | 'śanno devī pṛśniparṇī' iti sūktena tāmramayān kīlakānabhimantrya nikhanati | 'ā paśyati' iti tāmramayān kīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati | 'tāntsatyaujāḥ' iti sūktena tāmrakīlakānabhimantrya 'akṣyau ni vidhya' iti paścādagnernikhanati | 'tvayā pūrvam' iti sūktena tāmramayakīlakānabhimantrya 'akṣyau ni vidhya' iti nikhanati | 'purastādyuktaḥ' iti tāmramayakīlakānabhimantrya nikhanati | sarvatra piśācabhaye | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena tāmramayakīlakānabhimantrya paścādagnernikhanati | 'akṣyau ni vidhya' iti sarvatra nikhananam | sarvatra paścādagnernikhanati | sarvatra piśācabhaye bhaiṣajyāni ||
[taptaśarkarābhiḥ śayanaṃ rāśipalyāṇi parikirati || KauśS_4,1{25}.26 ||]
'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ taptaśarkarā abhimantrya śayanaṃ vāntarāṇi vā gṛhaṃ vā grāmaṃ vā eṣu sthāneṣu parikiret rakṣobhaye | 'niḥsālām' iti sūktena taptaśarkarā abhimantrya gṛhādiṣu parikirati piśācabhaye | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati | yatra piśācabhayaṃ tatra parikirati | 'śanno devī' iti sūktena taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati | 'ā paśyati' iti taptaśarkarā parikirati | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati piśācabhaye | 'purastādyukto vaha' iti sūktena taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati piśācabhaye | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati piśācabhaye ||
[amāvāsyāyāṃ sakṛdgṛhītān yavānanapahatānapratīhārapiṣṭānābhicārikaṃ paristīrya tārṣṭāghedhma āvapati || KauśS_4,1{25}.27 ||
ya āgacchet taṃ brūyāt śaṇaśulbena jihvāṃ nirmṛjānaḥ śālāyāḥ praskanda iti || KauśS_4,1{25}.28 ||
tathā kurvannanādye hanuvāne || KauśS_4,1{25}.29 ||]

amāvāsyāyāmabhyātānāntaṃ kṛtvā śaramayaṃ barhiḥ stṛṇāti | sarṣapedhmānāmupasamādhānam | 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ sakṛdgṛhītayavasaktūñjuhoti pratyṛcam | abhyātānādyuttaratantram | etasmin tantre yavarāśimadhyānmuṣṭimekāṃ gṛhātvolūkhalena khaṇḍyata apradakṣiṇaṃ piṣyate | tato vyādhitaṃ sampātya śaṇasūtreṇa jihvāmārjanaṃ karoti tato grahaṇamuktaḥ | yadi na karoti śaṇena jihvāmārjanaṃ tadā na gato graha iti vijānīyāt | amāvāsyāyāmājyatantraṃ śarastṛtaṃ sarṣapedhmamupasamāhitamabhyātānāntaṃ kṛtvā 'niḥsālām' iti sūktena sakṛdgṛhītān yavānanapahatānapratīhāraṃ piṣṭān saktūñjuhoti | mucyate | tata uttaratantram | yadi śaṇasūtreṇa jihvāmārjanaṃ karoti tadā gato grahaḥ | amāvāsyāyāṃ śaramayaṃ barhiḥstṛtaṃ sarṣapedhmaviśiṣṭaṃ tantraṃ kṛtvā 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ sakṛdgṛhītān yavānanapahatānapratīhāraṃ piṣṭān saktūñjuhoti | tata uttaratantram | yadi śaṇasūtreṇa jihvāmārjanaṃ karoti tato gato grahaḥ | amāvāsyāyāṃ śaramayaṃ barhiḥstṛtaṃ sarṣapedhmaviśiṣṭaṃ tantraṃ kṛtvā 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ yavānapahatānapratīhāraṃ piṣṭān saktūñjuhoti | tata uttaratantram | yadi śaṇasūtreṇa jihvāmārjanaṃ karoti tato gato grahaḥ | amāvāsyāyāṃ prātarabhyātānāntaṃ kṛtvā śaramayaṃ barhiḥstṛtaṃ sarṣapedhmaviśiṣṭaṃ 'śanno devī pṛśniparṇī' iti sūktena yavānanapahatānapratīhāraṃ piṣṭān saktūñjuhoti | tata uttaratantram | śaṇena jihvāmārjanam | amāvāsyāyāṃ prātaḥ śaramayaṃ barhiḥstṛtaṃ sarṣapedhmaviśiṣṭaṃ tantraṃ kṛtvā 'ā paśyati' iti sūktena yavānanapahatānapratīhāraṃ piṣṭān saktūñjuhoti | tata uttaratantram | śaṇena jihvāmārjanam.amāvāsyāyāṃ śaramayaṃ barhiḥstṛtaṃ sarṣapedhmaviśiṣṭaṃ tantraṃ kṛtvā 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ sakṛdgṛhītān yavānanapahatānapratīhāraṃ piṣṭān saktūñjuhotiṭata uttaratantram | śaṇena jihvāmārjanam | amāvāsyāyāṃ prātaḥ śaramayaṃ barhiḥstṛtaṃ sarṣapedhmaviśiṣṭamabhyātānāntaṃ kṛtvā 'purastādyuktaḥ' iti sūktena sakṛdgṛhītān yavānanapahatānapratīhāraṃ piṣṭān saktūñjuhoti | tata uttaratantram | śaṇena jihvāmārjanam | amāvāsyāyāṃ prātaḥ śaramayaṃ barhiḥstṛtaṃ sarṣapedhmaviśiṣṭamabhyātānāntaṃ kṛtvā 'rakṣohaṇam' ityanuvākena sakṛdgṛhītān yavānanapahatānapratīhāraṃ piṣṭān saktūñjuhoti | tata uttaratantram | śaṇasūtreṇa jihvāmārjanaṃ karoti | yadi na karoti tadā na gato grahaḥ | asādhyo grahaḥ | asādhyo graha ityarthaḥ ||
atha grahābhicāra ucyate | idaṃ karma avaśyasya grahasya vaśīkaraṇamucyate | ayamabhicāro'vaśyagrahasya vaśīkaraṇārthaḥ -
[vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ prapuṭe juhoti || KauśS_4,1{25}.30 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ pūrṇapuṭena juhoti | tata uttaratantram | 'niḥsālām' iti sūktena vīriṇapuṣpamiśritamiṅgiḍamājyaṃ juhoti pālāśapuṭenājyatantre | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ palāśapuṭena juhoti | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'śanno devī pṛśniparṇī' iti sūktena vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | uttaratantram | grahasyābhicāro'yam | tantraṃ kṛtvā 'ā paśyati' iti sūktena vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | uttaratantram | piśācasyābhicārakarma | tantraṃ kṛtvā 'purastādyuktaḥ' iti sūktena vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ parṇapuṭena juhoti | uttaratantram | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhotyājyatantre | grahābhicāraḥ samāptaḥ ||
athāsmin gṛhe piśāco'sti vā na veti saṃśaye idaṃ karma ucyate -
[idhmābarhiḥ śālāyāmāsajati || KauśS_4,1{25}.31 ||
aparedyurvikṛte piśācato rugiti || KauśS_4,1{25}.32 ||
ukto homaḥ || KauśS_4,1{25}.33 ||]
'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ sarṣapedhmaṃ śaramayaṃ barhirabhimantrya śālāyā upari nidadhāti | śālāyā upari karoti | tataḥ prabhāte nirīkṣaṇam | vikṛte piśācaśaṅkā | tadā ukto homaḥ | vīriṇatūlamityādi | 'niḥsālām' iti sūktena tārṣṭāghedhmaṃ śaramayaṃ barhiścābhimantrya śālāyā upari nidadhāti | yadi tadvikṛtaṃ tadā tadgṛhaṃ piśācagṛhītam | tadā ukto homaḥ | vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | tantre | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiridhmābarhirabhimantrya śālāyā upari nidadhāti |
dvitīye'hani nirīkṣayet | barhiṣi vikṛte piśācabhayam | tatra vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | 'śanno devī' itīdhmābarhirabhimantrya śālāyāmāsajati | aparedyurvikṛte piśācato rugiti | tato vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | tantre | 'ā paśyati' iti sūktenedhmābarhiḥ śālāyāmāsajati | aparedyurvikṛte piśācato rugiti | tata idhmābarhiḥ śālāyā gṛhītvā tena tantramabhyātānāntaṃ kṛtvā vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ idhmābarhirabhimantrya śālāyāmāsajati | aparedyurvikṛte piśācato rugiti | vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti tenaiva sūktena | 'purastādyuktaḥ' iti sūktenedhmābarhirabhimantrya śālāyāmāsajati | aparedyurvikṛte piśācato rugiti | tatra vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | 'rakṣohaṇam' ityanuvākenedhmābarhiḥ śālāyāmāsajati | aparedyurvikṛte piśācato rugiti | tantraṃ kṛtvā tenānuvākena vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | piśācagrahābhicāraḥ ||
[vaiśravaṇāyāñjaliṃ kṛtvā japannācāmayatyabhyukṣati || KauśS_4,1{25}.34 ||]

vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāmudakamabhimantrya tamācāmayati samprokṣati ca | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'niḥsālām' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca vyādhitam | piśācagraharakṣākāmaḥ | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhirudakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca piśācagṛhītaṃ puruṣam | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'śanno devī' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca | piśācarakṣārtham | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'ā paśyati' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca vyādhitaṃ mānuṣam | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāmudakamabhimantrya vyādhitamācāmayati samprokṣati ca | piśācabhaye | vaiśravaṇāyāñjaliṃ kṛtvā 'purastādyuktaḥ' iti sūktenodakamabhimantrya vyādhitamācāmayati samprokṣati ca | piśācabhaye rakṣākāmaḥ | vaiśravaṇāyāñjaliṃ kṛtvā 'rakṣohaṇam' ityanuvākenodakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca vyādhitam | piśācabhaye rakṣākāmaḥ | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | piśācagṛhītaṃ manuṣyamanvārabdhe sarvatra homaḥ kāryaḥ | bhaiṣajyakarma ca | gṛhe prayogaḥ ||
rātrikarmāṇyucyante -
[niśyulmuke saṅkarṣati || KauśS_4,1{25}.35 ||
svastyādyaṃ kurute || KauśS_4,1{25}.36 ||]
rātrau 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ ulmuke dve abhimantrya parasparaṃ ghṛṣyati | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' (1.21) iti
sūktena dakṣiṇena prakrāmati padāni dadāti | piśācabhaye | rātrau 'niḥsālām' iti sūktena ulmuke abhimantrya parasparaṃ ghṛṣyati | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' iti sūktena dakṣiṇena prakrāmati | piśācabhaye | rātrau 'arāyakṣayaṇam' ityulmuke abhimantrya parasparaṃ ghṛṣyati | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' iti sūktena padāni prakrāmati | rātrau 'śanno devī' ityulmuke abhimantrya parasparaṃ ghṛṣyati | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' iti padāni dadāti | rātrau 'ā paśyati' ityulmukadvayaṃ parasparaṃ sarvatrābhimantraṇānte saṅghṛṣyati | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' iti sūktaṃ japitvā padāni prakrāmati | rātrau 'tāntsatyaujāḥ' 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāmulmuke abhimantrya saṅghṛṣyati | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' iti sūktena padāni dadāti | piśācarakṣārtham | rātrau 'purastādyuktaḥ' iti ulmuke abhimantrya saṅghṛṣyati | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' iti sūktaṃ japitvā padāni prakrāmati | sarvabhūtagrahavināśanaḥ | gatena gaṇavikalpena homaḥ | brahmarākṣasasyāpi śāntiḥ | rātrauḥ 'rakṣohaṇam' ityanuvākenolmuke abhimantrya parasparaṃ saṅghṛṣyati | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' iti sūktaṃ japitvā padāni prakrāmati | samāptāni rātrikarmāṇi | piśācarākṣasabhūtāpsaraḥpretayakṣagandharvā grahāśca | ye'nye'pi kṣudrabrāhmaṇajātikāḥ kṣatriyavaiśyaśūdrādayo grahāḥ sarve ebhiḥ karmabhistuṣyanti | rākṣasagrahaprakaraṇaṃ bhūtatantraṃ samāptam ||
atha jalodarabhaiṣajyamucyate -
[ayaṃ devānām (1.10) ityekaviṃśatyā darbhapiñjūlībhirvalīkaiḥ sārdhamadhiśiro'vasiñcati || KauśS_4,1{25}.37 ||]
'ayaṃ devānām' iti sūktena ghaṭe darbhapiñjulīḥ prakṣipyekaviṃśatigṛhatṛṇāni ca prakṣipya taṃ ghaṭamabhimantrya tato vyādhitaṃ siñcati | tato mārjanaṃ ca | darbhatrayamekatra baddhaṃ piñjūlītyucyate | samāptaṃ jalodarabhaiṣajyam | abhyāsena karmasiddhiḥ | dinedine kuryāt jalodaranāśanārtham || bhaiṣajye prathamā kaṇḍikā samāptā

26

atha vātapittaśleṣmaṇi bhaiṣajyānyucyante -
[jarāyujaḥ (1.12) iti medo madhu sarpistailaṃ pāyayati || KauśS_4,2{26}.1 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktena māṃsabhedo'bhimantrya pāyayati vātavikāre | 'jarāyujaḥ' iti sūktena madhvabhimantrya pāyayati śleṣmavikāre | 'jarāyujaḥ' iti sūktena ghṛtamabhimantrya pāyayati vātapittasahavikāre | 'jarāyujaḥ' iti sūktena tailamabhimantrya pāyayati vātaśleṣmavikāre | samāptaṃ vātapittaśleṣmabhaiṣajyam ||
atikāse śīrṣaktau śirovedanāyāṃ ca karmāṇyucyante -
[mauñjapraśnena śirasyapihitaḥ savyena titauni pūlyāni dhārayamāṇo dakṣiṇenāvakiran vrajati || KauśS_4,2{26}.2 ||]
vyādhitaśiro mauñjaveṣṭitaṃ kṛtvā vāmena hastena pavanaṃ lājasahitaṃ gṛhītvā | dakṣiṇena hastena tān lājān pragṛhya 'jarāyujaḥ' iti sūktena lājān prakiran vrajati vyādhideśaṃ yāvat | tatraiva muñjapraśnalājāpavanānāṃ prakṣepaḥ ||
[savyena titaupraśnau dakṣiṇena jyāṃ drughnīm || KauśS_4,2{26}.3 ||
preṣakṛdagrataḥ || KauśS_4,2{26}.4 ||]
vāmena hastena pavanaṃ mauñjendukaṃ ca gṛhītvā dakṣiṇena hastena jyāṃ drughnīṃ gṛhītvā vyādhitamagre kṛtvā ||
[yatrainaṃ vyādhirgṛhṇāti tatra titaupraśnau nidadhāti || KauśS_4,2{26}.5 ||]
yatra vyādhirutpannastatra sthāne gatvā 'jarāyujaḥ' iti sūktaṃ japitvā mauñjapraśnaṃ pavanaṃ ca prakṣipati vyādhitaḥ ||
[jyāṃ ca || KauśS_4,2{26}.6 ||
āvrajanam || KauśS_4,2{26}.7 ||]
tatra sthāne tūṣṇīṃ jyāṃ prakṣipati ||
[ghṛtaṃ nastaḥ || KauśS_4,2{26}.8 ||]
vātajvare kaṭibhaṅge śirīroge ca vātagulme vātavikāre ca sarvaroge dhanurvāte'ṅgakampane vāte śarīrabhaṅge sarvavātavikāre bhaiṣajyam | 'jarāyujaḥ' iti sūktena ghṛtamabhimantrya nāsikānastaṃ dadāti | śiroroge vātabhaṅge ||
[pañcaparvaṇā lalāṭaṃ saṃstabhya japati || KauśS_4,2{26}.9 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktena pañcaparvaveṇudaṇḍaṃ lalāṭe saṃstabhya japati | śiroroge kaṭibhaṅge vā vātagulme vā vātavikāre ca | liṅgyupatāpaḥ samāptaḥ ||
atha lohite vahati śarīramadhye bahiśca śastraghāte pāṣāṇalakuṭeṣṭakādyabhighāte karmāṇyucyante -
[amūryāḥ (1.17) iti pañcaparvaṇā pāṃsusikatābhiḥ parikirati || KauśS_4,2{26}.10 ||]
pañcaparvaveṇudaṇḍaṃ rudhiravahanasthāne dattvā 'amūryāḥ' iti sūktaṃ japati | rudhirapravāhe bhaiṣajyam | 'amūryāḥ' iti sūktena rathyāyāḥ pāṃsūn gṛhītvābhimantrya rudhiravraṇe vikirati | 'amūryāḥ' iti sūktena sikatā abhimantrya vyādhideśe kirati ||
[armakapālikāṃ badhnāti || KauśS_4,2{26}.11 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'amūryāḥ' iti sūktenārmakapālikāṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram ||
[pāyayati || KauśS_4,2{26}.12 ||]
'amūryāḥ' iti sūktenārmakapālikāmabhimantrya pāyayati | armakapālikā śuṣkapaṅkamṛttikā | strīrajaso'tipravartane bhaiṣajyaṃ rudhirapravāhe ca ||
[caturbhirdūrvāgrairdadhipalalaṃ pāyayati || KauśS_4,2{26}.13 ||]
'amūryāḥ' iti sūktena catvāri dūrvāgrāṇi piṣṭvā taiḥ saha dadhipalalamāṃsādyāloḍya tato'bhimantrya pāyayati | rudhirapravāhe śarīramadhye śastrādyabhighāte bahiśca śoṇitavahane gudavahane mukhavahane nāsikārudhiravahane śiro'ṅgulyādirudhirapravāhe ca | rudhirapravahane bhaiṣajyāni samāptāni.
atha hṛdroge kāmale ca bhaiṣajyānyucyante -
[anu sūryam (1.22) iti mantroktasya lomamiśramācamayati || KauśS_4,2{26}.14 ||]
'anu sūryam' iti raktavṛṣabharomamiśramudakamabhimantrya pāyayati | kāmale hṛdroge ca bhaiṣajyam ||
[pṛṣṭhe cānīya || KauśS_4,2{26}.15 ||]
'anu sūryam' iti sūktena raktavṛṣabhapṛṣṭha udakamānīya tato'bhimantryācāmayati ||
[śaṅkudhānaṃ carmaṇyāsīnāya dugdhe sampātavantaṃ badhnāti || KauśS_4,2{26}.16 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'anu sūryam' iti sūktena go raktacarmachidramaṇiṃ godugdhe dattvā taṃ sampātyābhimantrya badhnāti ||
[pāyayati || KauśS_4,2{26}.17 ||]
dugdhaṃ ca pāyayati | abhyātānādyuttaratantram | kāmale hṛdroge ca liṅgyupatāpaḥ ||
[haridraudanabhuktamucchiṣṭānucchiṣṭenā prapadāt pralipya mantroktānadhastalpe haritasūtreṇa savyajaṅghāsu baddhvā'vasnāpayati || KauśS_4,2{26}.18 ||]
haridraudanaṃ vyādhitasya bhojanaṃ dattvā tasyocchiṣṭaṃ cānucchiṣṭaṃ caikatra kṛtvā tena codvartanaṃ kṛtvā śiraḥprabhṛtyārabhya yāvatpādau | tato vyādhitaṃ ca khaṭvāyāmupaveśya khaṭvāyā adhastāt | śukaḥ kāṣṭhaśuko gopītilakā caite trayaḥ pakṣiṇaḥ | savyajaṅghāyāṃ haritasūtreṇa baddhvā khaṭvāyā adhastād badhnāti | tato 'anu sūryam' iti sūktenodakamabhimantrya vyādhitaṃ snāpayati | kāmale hṛdroge ca ||
[prapādayati || KauśS_4,2{26}.19 ||]
'anu sūryam' iti sūktena manthamabhimantrya prapādya prayacchati | sarvatra gṛhadvāre'gre vyādhitaṃ kṛtvā tamagre praveśya svayaṃ praviśya tato bhaktamabhimantrya tato vyādhitāya prayacchati | sarvatra yatra yatra 'prayacchati' śabdastatra tatraivaṃ
boddhavyam ||
[vadata upasthāpayati || KauśS_4,2{26}.20 ||]
'anu sūryam' iti sūktena śukaṃ vadantamabhimantrayet | 'anu sūryam' iti sūktena kāṣṭhaśukaṃ vadantamabhimantrayet | 'anu sūryam' iti sūktena gopītilakāṃ pakṣiṇīṃ yatra kutracid dṛṣṭvā vadantīṃ tatrābhimantrayed vyādhitaḥ | kāmale ca vyādhau ||
[kroḍalomāni jatunā sandihya jātarūpeṇāpidhāpya || KauśS_4,2{26}.21 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'anu sūryam' iti sūktena vṛṣabhahṛdayalomabhirlākṣāraktaiḥ suvarṇaveṣṭitaṃ maṇiṃ kṛtvā sampātyābhimantrya vyādhitāya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | sarvatra yatra bahūni karmāṇi vihitāni tatraikaṃ kuryād dve vā kuryāt sarvāṇi vā kuryāt | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | apasmāravismayahṛdrogakāmalakarohiṇakāni bhaiṣajyāni samāptāni ||
atha śvetakuṣṭhabhaiṣajyānyucyante -
[naktañjātā (1.23) suparṇo jātaḥ (1.24) iti mantroktaṃ śakṛdā lohitaṃ praghṛṣyālimpati || KauśS_4,2{26}.22 ||]
śvetakuṣṭhaṃ gomayena praghṛṣya yāvallohitaṃ dṛṣṭvā 'naktañjātā', 'suparṇo jātaḥ' iti sūktābhyāṃ bhṛṅgarājaharindrendravāruṇī nīlikāpuṣpā etāḥ pañca piṣṭvābhimantrya kuṣṭhaṃ pralimpati | tisṛṇāṃ vā catasṛṇāṃ vauṣadhīnāṃ grahaṇam ||
[palitānyācchidya || KauśS_4,2{26}.23 ||]
palitanāśe tacca | palitāni chittvā ghṛṣṭvālimpati ||
atha mārutānyucyante -
[mārutānyapihitaḥ || KauśS_4,2{26}.24 ||]

'naktañjātā', 'suparṇo jātaḥ' iti sūktābhyāṃ maruto yajate yathā varuṇaṃ pākayajñavidhānena | śvetapalite śvetakuṣṭhe ca | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'naktañjātā', 'suparṇo jātaḥ' iti dvābhyāṃ sūktābhyāṃ kṛṣṇāyā gorājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'naktañjātā', 'suparṇo jātaḥ' iti sūktābhyāṃ kāsadividhuvakavetasā oṣadhīrekatra kṛtvā sampātyābhimantrya tata udakamadhye praveśyādhomukhaṃ pātraṃ ninayati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'naktañjātā', 'suparṇo jātaḥ' iti sūktābhyāṃ kāsādyoṣadhīrudake kṛtvā sampātyābhimantryāplāvayati | tata uttaratantram | 'naktañjātā', 'suparṇo jātaḥ' iti sūktābhyāṃ śvaśiro meṣaśiro mānuṣakeśarajjvā jaradupānahau ca vaṃśadvayāgre prabadhya yodhayati dhārayatītyarthaḥ | palitanāśe śvetakuṣṭhe ca bhaiṣajyāni | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'naktañjātā', 'suparṇo jātaḥ' iti dvābhyāṃ sūktābhyāmudakaṃ sampātya tenāmapātraṃ prasicya tato'śmānaṃ nidadhāti | tata āmapātramaśmānaṃ ca tripāde śikye nidadhāti | tato'psu kṣipati | tata uttaratantram | mārutāni karmāṇi samāptāni | māruteṣu karmasu sarvatra mārutakṣīraudanaṃ mārutaśṛtaṃ mārutaiḥ paristīrya mārutena sruveṇa mārutenājyeneti bhavati | samāptāni kuṣṭhabhaiṣajyāni | śvetapalitanāśanaṃ durbhaganāśanaṃ ca ||
atha jvarabhaiṣajyamucyate -
[yadagniḥ (1.25) iti paraśuṃ japaṃstāpayati kvāthayatyavasiñcati || KauśS_4,2{26}.25 ||]
nityajvare velājvare satatajvare ekāntarajvare cāturthakajvare śītajvare caturjvare ca 'yadagniḥ' iti sūktena lohakuṭhāramabhimantryāgnau tāpayati | tato 'yadagniḥ' iti japitvā taṃ kuṭhāramuṣṇodakamadhye kvāthayati | tato 'yadagniḥ' iti sūktaṃ japitvā tenodakena vyādhitamavasiñcati | ācamanaṃ tūṣṇīṃ mārjanaṃ ca | jvarabhaiṣajyaṃ samāptam ||
athodvegavināśabhaiṣajyānyucyante -
[upa prāgāt (1.28) ityudvijamānasya śuklaprasūnasya vīriṇasya catasṛṇāmiṣīkāṇāmubhayataḥ pratyuṣṭaṃ badhnāti || KauśS_4,2{26}.26 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'upa prāgāt' iti sūktena śuklavīriṇeṣīkācatuṣṭayenobhayataḥ pratyuṣṭamekatra baddhvā maṇiṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti puṇyāhānte | tata uttaratantram | udvegabhaiṣajyam ||
[trividagdhaṃ kāṇḍamaṇim || KauśS_4,2{26}.27 ||]
tantraṃ kṛtvā 'upa prāgāt' iti sūktena trividagdhaṃ śuklavīraṇakāṇḍamaṇiṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | udvegabhaiṣajyam ||
[ulmuke svastyādyam || KauśS_4,2{26}.28 ||]
'upa prāgāt' iti sūktenolmukadvayamabhimantrya gharṣayet | rātrau uṣākāle vaitat karma | tataḥ prabhāte 'svastidāḥ' (1.21) iti sūktena dakṣiṇena pādena prakrāmati iti svastyayanam | vṛddhabālayuvastrīpuruṣāṇāmakasmādudvegaḥ pralāpo vā bhavettadaitat kuryāt | samāptānyudvegabhaiṣajyāni ||
gandharvarākṣasāpsarobhūtagrahādiṣu bhaiṣajyānyucyante -
[mātṛnāmnoḥ sarvasurabhicūrṇānyanvaktāni hutvā śeṣeṇa pralimpati || KauśS_4,2{26}.29 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'divyo gandharvaḥ' (2.1) iti sūktena ghṛtāktāḥ sarvauṣadhīrjuhoti | homaśeṣeṇa vyādhitaṃ mrakṣayati | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'imaṃ me agne' (6.111) iti caturṛcenājyamiśrāḥ sarvauṣadhīrjuhoti | tata uttaratantram | tantre homaśeṣeṇa vyādhitaṃ mrakṣayati | gandharvagrahādibhaiṣajyam ||
[catuṣpathe ca śirasi darbheṇḍve'ṅgārakapāle'nvaktāni || KauśS_4,2{26}.30 ||]
catuṣpathe vyādhitaṃ kṛtvā tasya śirasi darbheṇḍukaṃ kṛtvā tasyopari kapālamagnipūrṇaṃ prajvālitaṃ kṛtvā tatra prajvālite'gnau 'divyo gandharvaḥ' iti sūktena ghṛtāktāḥ sarvauṣadhīrjuhoti | catuṣpathe ca śirasi darbheṇḍve'ṅgārakapāle prajvālite'gnau 'imaṃ me agne' iti
catasṛbhirājyenāktāḥ sarvauṣadhīrjuhoti pratyṛcaṃ śirasi home na tantram ||
[titauni pratīpaṃ gāhamāno vapatītaro'vasiñcati paścāt || KauśS_4,2{26}.31 ||]
vyādhitasya vallaṇikāṃ sarvauṣadhisahitāṃ haste kṛtvā nadyudakasammukhaṃ praveśya tato'vagāhayati | 'davyo gndharvaḥ' iti sūktena sarvauṣadhīrudakamadhye vapati kartā | 'divyo gandharvaḥ' iti sūktena paścāt sthito vyādhitaṃ siñcati ||
[āmapātra opyāsicya mauñje tripāde vayoniveśane prabadhnāti || KauśS_4,2{26}.32 ||]
tato mṛnmaya āmapātre homaśeṣaḥ sarvauṣadhīḥ kṛtvā pakṣiṇo yasmin vṛkṣe vasanti tatra tripāde śikye kṛtvā badhnāti | gandharvayakṣarākṣasabhaiṣajyam | 'imaṃ me agne' iti sūktena nadīmadhye vallaṇikāyāṃ sarvauṣadhīrghṛtāktā juhoti pratyṛcam | tataḥ kartā tamavasiñcati vyādhitam 'imaṃ me' iti catasṛbhiḥ | paścādāmapātra opyāsicya mauñje tripāde vayoniveśane vṛkṣe badhnāti | rakṣograhe yakṣagrahe gandharvagrahe'psarograhe rājase grahe tāmase grahe grahabhaiṣajyāni samāptāni ||
atha laukike śāpe vaidike śāpe ca strīṇāmākrośe puruṣāṇāṃ ca bhaiṣajyamucyate -
[aghadviṣṭā (2.7), śaṃ no devī (2.25), varaṇaḥ (6.85), pippalī (6.109), vidradhasya (6.127), yā babhravaḥ (8.7) iti || KauśS_4,2{26}.33 ||
upottamena palāśasya caturaṅgulenālimpati || KauśS_4,2{26}.34 ||
prathamena mantroktaṃ badhnāti || KauśS_4,2{26}.35 ||
dvitīyena mantroktasya sampātavatānulimpati || KauśS_4,2{26}.36 ||
tṛtīyena mantroktaṃ badhnāti || KauśS_4,2{26}.37 ||
caturthenāśayati || KauśS_4,2{26}.38 ||
pañcamena varuṇagṛhītasya mūrdhni sampātānānayati || KauśS_4,2{26}.39 ||
uttamena śākalam || KauśS_4,2{26}.40 ||]
sarvasmin saṃhitāvidhikarmaṇi pradhānakarmamadhye uttarataḥ udakumbhamāsthāpya tenodakena 'hiraṇyavarṇāḥ' (1.33) iti sūktenābhimantritena kārayitābhiṣecayet sarvatra medhājananādikarmasu | tataḥ paścānmaṇibandhanādi karma kuryāt |
bhaiṣajyeṣvabhiṣekaṃ na kuryāt | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'aghadviṣṭā devajātā' iti sūktena yavamaṇiṃ sampātyābhimantrya punaḥ sūktaṃ japitvā badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | laukika ākrośe vaidike ca brāhmaṇasya śāpe krūracakṣurdṛṣṭinipāte ca piśācarākṣasādiṣu bhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha rakṣograhe bhaiṣajyamucyate -
ājyatantraṃ kṛtvā 'śaṃ no devī pṛśniparṇī' iti sūktena pṛśniparṇīṃ sampātyābhimantrya ghṛṣṭvā punaḥ sūktaṃ japitvā vyādhitaṃ pralimpati | abhyātānādyuttaratantram | pāpagṛhīte ca strīgarbhastrāve ca mṛtāpatyāyāṃ ca kravyādagṛhīte ca piśācagṛhīte ca rakṣomayabhaiṣajyam samāptam ||
atha rājayakṣmādibhaiṣajyamucyate -

tantraṃ kṛtvā 'varaṇo vārayātā' iti tṛcena varaṇavṛkṣakāṣṭhamaṇiṃ sampātyābhimantrya punaḥ sūktaṃ japitvā badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | rājayakṣmādiṣūgravyādhiṣu śvetodumbarakuṣṭhādyaṣṭādaśajātiṣu jvarādisarvarogeṣu bhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha vātavikāre bhaiṣajyamucyate -
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'pippalī kṣiptabheṣajī' iti sūktena pippaladravyaṃ sampātyābhimantrya punaḥ sūktaṃ japitvāśayati | abhyātānādyuttaratantram | sarvatra | vātavikāre dhanurvāte vātagulme vātaśūle kṣiptavātapradoṣe karmakṛte vāta utpanne sarvavātavikāre bhaiṣajyaṃ samāptam ||
jalodarabhaiṣajyamucyate -
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vidradhasya balāsasya' iti tṛcena sūktena vyādhitasya mūrdhni sampātānānayati | abhimantraṇaṃ ca |
abhyātānādyuttaratantram | jalodarabhaiṣajyam | sarvavyādhivisarpaṇe hṛdayāmaye vā jalodare ca eteṣāṃ bhaiṣajyaṃ samāptam ||
'vidradhasya' iti sūktena pālāśaśakalaṃ caturaṅgulamānaṃ piṣṭvābhimantrya punaḥ sūktaṃ japitvā vyādhitaṃ limpati | sarvavyādhivisarpaṇe prakope ca balāse cāntrādivisarpaṇe cākṣivisarpaṇe ca karṇavyādhivisarpaṇe hṛdayāmaye cājñātarājayakṣmaṇi ca | eteṣāṃ bhaiṣajyaṃ samāptam ||
tantraṃ kṛtvā 'yā babhravaḥ' iti sūktena daśavṛkṣaśakalāni lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ maṇiṃ kṛtvā sampātyābhimantrya punaḥ sūktaṃ
japitvā badhnāti | sarvavyādhibhaiṣajyam ||
atha kṣetriyavyādhibhaiṣajyamucyate -
[udagātām (2.8) ityāplāvayati bahiḥ || KauśS_4,2{26}.41 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'udagātām' iti sūktena udakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya vyādhitaṃ gṛhād bahiḥ kṛtvāplāvayati | abhyātānādyuttaratantram | kṣetriyo vyādhirliṅgī pitṛpāramparyāgataḥ kṣetriyo rogaḥ | kuṣṭhakṣayarogo grahaṇīdoṣaḥ sarvaśarīre visphoṭakaraktadoṣādiḥ kṣetriyaḥ ||
[apeyam (2.8.2) iti vyucchantyām || KauśS_4,2{26}.42 ||]
tantraṃ kṛtvā 'apeyaṃ rātrī' ityṛcā ghaṭaṃ sampātyābhimantrya gṛhādbahirāplāvayati | abhyātānādyuttaratantram | apararātra etat karma kuryāt kṣetriyavyādhau ||
[babhroḥ (2.8.3) iti mantroktamākṛtiloṣṭavalmīkau parilikhya jīvakoṣaṇyāmutsīvya badhnāti || KauśS_4,2{26}.43 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'babhrorarjunakāṇḍasya' ityṛcārjunakāṣṭhaṃ yavabusaṃ tilapiñjikāṃ caikatra trīṇi baddhvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | kṣetriyavyādhau | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'babhrorarjuna' ityṛcākṛtiloṣṭaṃ jīvakoṣaṇyāṃ baddhvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'babhrorarjuna' ityṛcā valmīkamṛttikāṃ carmajīvakoṣaṇyāṃ baddhvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | ekasmin vyādhau sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | jīvataḥ paśoścarma jīvakoṣaṇītyucyate | ajāyāścarmāvervāśvāyā vā carmagrahaṇam | mātṛpitṛvargādāyātaḥ
kaulaḥ kulabhavaḥ | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ || bhaiṣajyeṣu dvitīyā kaṇḍikā

27

[namaste lāṅgalebhyaḥ (2.8.4) iti sīrayogamadhiśiro'vasiñcati || KauśS_4,3{27}.1 ||]
'namaste lāṅgalebhyaḥ' ityṛcodakaghaṭamabhimantrya vṛṣabhayuktasya halasyādhastāt kṛtvā vyādhitaṃ tato'bhiṣiñcati | kṣetriyasya bhaiṣajyam ||
[namaḥ sanisrasākṣebhyaḥ (2.8.5) iti śūnyaśālāyāmapsu sampātānānayati || KauśS_4,3{27}.2 ||
uttaraṃ jaratkhāte saśālātṛṇe || KauśS_4,3{27}.3 ||
tasminnācamayatyāplāvayati || KauśS_4,3{27}.4 ||]
tasmin garte vyādhitamupaveśyācāmayati | uttaratantram | kṣetriyabhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'namaḥ sanisrasākṣebhyaḥ' ityṛcodakaghaṭaṃ sampātyābhimantryottarasampātān jaradgartaḥ ānayati | śālātṛṇasahite garte vyādhitamavasiñcati | ācamanaṃ ca | yatra kvacit snānaṃ tatra sarvatrācamanam | tata uttaratantram | yatra yatra snānaṃ prokṣaṇaṃ ca tatra sarvatra bhaiṣajyeṣu śiraḥprabhati mārjanaṃ kuryāt yāvat pādau | samāptaṃ kṣetriyasya bhaiṣajyam ||
atha brahmagrahe bhaiṣajyamucyate -
[daśavṛkṣa (2.9) iti śākalaḥ || KauśS_4,3{27}.5 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'daśavṛkṣa' iti sūktena vṛkṣavikalpena palāśādidaśavṛkṣaśakalāni gṛhītvā lākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ maṇiṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | brahmagrahe bhaiṣajyam ||
[daśa suhṛdo japanto'bhimṛśanti || KauśS_4,3{27}.6 ||]
daśa brāhmaṇā atharvāṅgirasaḥ suhṛdo 'daśavṛkṣa' iti sūktaṃ japanto vyādhitaśarīramabhimṛśanti | sarvagrahe brahmagrahe | grahabhaiṣajyaṃ samāptam ||
[kṣetriyāttvā (2.10) iti catuṣpathe kāmpīlaśakalaiḥ parvasu baddhvā piñjūlībhirāplāvayati || KauśS_4,3{27}.7 ||]
catuṣpathe gatvābhyātānāntaṃ kṛtvā 'kṣetriyāttvā' iti sūktenodakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya kāmpīlaśakalāni vyādhitaparvaṇi dattvā
piñjūlīrghaṭe prakṣipya tato'bhiṣiñcati | tata ācamanam | uttaratantram | kṣetriyagrahe ||
[avasiñcati || KauśS_4,3{27}.8 ||]
'kṣetriyāttvā' iti sūktenodakaghaṭaṃ saha piñjūlībhirabhimantrya catuṣpathe vyādhitaṃ kṛtvāvasiñcati | kṣetriye grahe kāmpīlaśakalairbandhayitvā | kṣetriyabhaiṣajyam | samāptāni kṣetriyabhaiṣajyāni ||
udakatṛṣākrāntabhaiṣajyamucyate -
[pārthivasya (2.29) ityudyati pṛṣṭhasaṃhitāvupaveśayati || KauśS_4,3{27}.9 ||
prāṅmukhaṃ vyādhitaṃ pratyaṅmukhamavyādhitaṃ śākhāsūpaveśya vaitase camasa upamanthanībhyāṃ tṛṣṇāgṛhītasya śirasi manthamupamathyātṛṣitāya prayacchati || KauśS_4,3{27}.10 ||
tasmiṃstṛṣṇāṃ sannayati || KauśS_4,3{27}.11 ||]
udita āditye prabhāte pṛṣṭhasaṃhitāvupaveśya dvau puruṣau | prāṅmukhaṃ vyādhitaṃ pratyaṅmukhamavyādhitaṃ vaitasaśākhāsūpaveśya vaitase camase saktūdakaṃ prakṣipya vaitasaśalākābhyāṃ manthaṃ nirmathya tṛṣṇāgṛhītasya śirasi manthamupamathya 'pārthivasya' iti sūktena camasamabhimantrya tṛṣitāya prayacchati yasya vyādhirbhavati ||
[uddhṛtamudakaṃ pāyayati || KauśS_4,3{27}.12 ||]
'pārthivasya' iti sūktenāpsūdakamabhimantryoddhṛtya pāyayati | tṛṣārte bhaiṣajyam ||
[savāsinau (2.19.6) iti mantroktam || KauśS_4,3{27}.13 ||]
'savāsinau' iti sūktena manthamabhimantrya pāyayati | vyādhitāvyādhitāvekavastraparihitau santau | tṛṣārtabhaiṣajyāni samāptāni ||
aruṣodaragaṇḍulabhaiṣajyānyucyante -
[indrasya yā mahī (2.31) iti khalvaṅgānalāṇḍūn hananān ghṛtamiśrāñjuhoti || KauśS_4,3{27}.14 ||]
tantraṃ kṛtvā 'indrasya yā mahī' iti sūktena kṛṣṇacaṇakān ghṛtamiśrāñjuhoti | tantravikalpaḥ ||
[bālān kalmāṣe kāṇḍe savyaṃ pariveṣṭya sambhinatti || KauśS_4,3{27}.15 ||]
'indrasya yā mahī' iti sūktena govālān | citrite śare savyaṃ pariveṣṭya pāṣāṇena cūrṇayati ||
[pratapati || KauśS_4,3{27}.16 ||]
tataḥ sūktaṃ japitvāgnau pratapati ||
[ādadhāti || KauśS_4,3{27}.17 ||]
tataḥ sūktāntenāgnāvādadhāti ||
[savyena dakṣiṇāmukhaḥ pāṃsūnupamathya parikirati || KauśS_4,3{27}.18 ||]
'indrasya yā mahī' iti sūktena savye haste pāṃsūn kṛtvā dakṣiṇena vimṛjya dakṣiṇāmukhaḥ sthitaḥ sūktaṃ japitvā vyādhitasyopari kirati | aruṣīgaṇḍulakānāṃ bhaiṣajyam ||
[sammṛdnāti || KauśS_4,3{27}.19 ||]
'indrasya yā mahī' iti sūktena pāṃsūn mardayati hastābhyāṃ vyādhitaḥ ||
[ādadhāti || KauśS_4,3{27}.20 ||]
'indrasya yā mahī' iti sūktena pālāśaudumbarādyāḥ samidha ādadhāti | samāptā udarakṛmaya udaragaṇḍulakāśca dṛṣṭakṛmayaśca
teṣāṃ bhaiṣajyam ||
atha gokṛmibhaiṣajyānyucyante -
[udyannādityaḥ (2.32) ityudyati gonāmetyāha asau iti || KauśS_4,3{27}.21 ||
sūktānte te hatāḥ iti || KauśS_4,3{27}.22 ||
darbhairabhyasyati || KauśS_4,3{27}.23 ||]
prātaḥ 'udyannādityaḥ' iti sūktaṃ japitvā gonāmoccārayitvā yasya krimayaḥ | 'te hatāḥ' iti mantreṇa darbhairāhanti krimīṇāṃ mukham ||
[madhyandine ca || KauśS_4,3{27}.24 ||]
etanmadhyandine kuryāt ||
[pratīcīmaparāhṇe || KauśS_4,3{27}.25 ||]
ādityasammukho'parāhṇe etat | trikāle karmasamāptiḥ | gonāmagrahaṇam 'asau' iti sthāne ||
[bālastukāmācchidya khalvādīni || KauśS_4,3{27}.26 ||]
'udyannādityaḥ' iti sūktena ghṛtamiśrān kṛṣṇacaṇakāñjuhoti | kṛmibhaiṣajyam | 'udyannādityaḥ' iti sūktena kalmāṣaṃ śaraṃ
govālaveṣṭitaṃ dhārayati | tataḥ pāṣāṇena cūrṇayati | tataḥ sūktena pratapati | tataḥ sūktena japitvāgnāvādadhāti juhotītyarthaḥ | kṛmibhaiṣajyam | 'udyannādityaḥ' iti sūktena pāṃsūnabhimantrya vāme haste kṛtvā dakṣiṇāmukhaḥ pāṃsunā kṛmivraṇaṃ mardayati | 'udyannādityaḥ' iti sūktena palāśavṛkṣādisamidha ādadhāti | samāptaṃ sarvakṛmibhaiṣajyam manuṣyagajahastyaśvādiyūkālikṣādiṣu kṛmibhaiṣajyam ||
sarvavyādhibhaiṣajyamucyate -
[akṣībhyāṃ te (2.33) iti vībarham || KauśS_4,3{27}.27 ||
udapātreṇa sampātavatāvasiñcati || KauśS_4,3{27}.28 ||]
ājyatantraṃ kṛtvā vyādhitaṃ parvasu baddhvā 'akṣībhyāṃ te' iti sūktenodapātraṃ sampātya tataḥ punaḥ sūktaṃ japitvāvasicya vyādhitasya parvagranthīn vimuñcati | tata uttaratantram | samāptamakṣiroganāsikākarṇamūlaśirojihvāgrīvārājayakṣmādisarvavyādhibhaiṣajyam | 'akṣībhyāṃ te' iti sūktenābhimantrayate vyādhitam | sarvavyādhibhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha kṣetriyavyādhibhaiṣajyānyucyante -
[hariṇasya (3.7) iti bandhanapāyanācamanaśaṅkudhānajvālenāvanakṣatre'vasiñcati || KauśS_4,3{27}.29 ||]

tantraṃ kṛtvā 'hariṇasya' iti sūktena hariṇaśṛṅgamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | kṣetriyabhaiṣajyam | 'hariṇasya' iti sūktena hariṇaśṛṅgeṇa sahodakamabhimantrya pāyayatyācāmayati ca | athoṣākāla etat karma | hariṇavarma śaṅkudhānaṃ prajvālyodake prakṣipya tato 'hariṇasya' ityabhimantrya vyādhitamavasiñcati | mārjanamācamanaṃ ca | kṣetriyabhaiṣajyam ||
[amitamātrāyāḥ sakṛdgṛhītān yavānāvapati || KauśS_4,3{27}.30 ||]
'hariṇasya' iti sūktena yavāñjuhoti pratyṛcaṃ rāśeraparimitān madhyāt sakṛd grāhyā yavā ityarthaḥ | kṣetriyabhaiṣajyam ||
[bhaktaṃ prayacchati || KauśS_4,3{27}.31 ||]
'hariṇasya' iti sūktena bhaktamabhimantrya bhojane prapādya prayacchati | samāptaṃ kṣetriyabhaiṣajyam | bālarogagṛhīte ca ||
maithunadoṣavyādhibhaiṣajyānyucyante -
[muñcāmi tvā (3.31) iti grāmye pūtiśapharībhirodanam || KauśS_4,3{27}.32 ||]
'muñcāmi tvā' iti sūktena pūtigandhamatsyasahitamodanamabhimantrya vyādhitāya prayacchati bhakṣaṇārthaṃ bhojanakāle ||
[araṇye tilaśaṇagomayaśāntājvālenāvanakṣatre'vasiñcati || KauśS_4,3{27}.33 ||]
'muñcāmi tvā' iti sūktenāraṇyakatilaiḥ prajvālitamudakaṃ pātre prakṣipati | tato'bhimantryoṣākāle'vasiñcati vyādhitam | maithunarājayakṣmaṇi bhaiṣajyam | uṣākāla idaṃ karma | 'muñcāmi tvā' iti sūktenāraṇyaśaṇenāvajvālitamudakamabhimantryāvasiñcati | mārjanamācamanaṃ ca | maithunavyādhibhaiṣajyam | 'muñcāmi tvā' iti sūktenāraṇyagomayenāvajvālitamudakamabhimantryāvasiñcatyuṣākāle | mārjanamācamanaṃ ca | maithunavyādhibhaiṣajyam | uṣākāle 'muñcāmi tvā' iti sūktena cityādyābhiḥ prajvālitamudakamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | mārjanamācamanaṃ ca | kecit tilaśaṇādicaturṣu karmasvaraṇye'vasekamicchanti | kecidgṛhe'vasekamicchanti | vikalpaḥ | samāptaṃ maithunavyādhibhaiṣajyam | 'muñcāmi tvā' iti sūktena vyādhitamabhimantrayate | sarvavyādhibhaiṣajyam ||
atha sarvabhaiṣajyānyucyante -
[mṛgāraiḥ muñca (1.12.3) ityāplāvayati || KauśS_4,3{27}.34 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā gāvaḥ' (4.21-30) iti daśabhiḥ sūktairghaṭamudakapūrṇaṃ sampātyābhimantrya vyādhitamāplāvayati | mārjanācamane smartavye | abhyātānādyuttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyam | tantraṃ kṛtvā 'muñca śīrṣaktyāḥ' ityṛcodakaghaṭaṃ sampātyābhimantryāplāvayati vyādhitam | abhyātānādyuttaratantram | āplavane sarvatra mārjanācamane ca | sarvavyādhibhaiṣajyaṃ samāptam || tṛtīyā kaṇḍikā

28

skandaviṣabhaiṣajyānyucyante -
[brāhmaṇo jajñe (4.6) iti takṣakāyāñjaliṃ kṛtvā japannācamayatyabhyukṣati || KauśS_4,4{28}.1 ||]
takṣakadevatāyai namaskāraṃ kṛtvā tato 'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' (4.7) iti sūktābhyāmudakamabhimantryācāmayati viṣakaram | takṣakāya namaskāraṃ kṛtvā 'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' iti sūktābhyāmudakamabhimantrya samprokṣati viṣaduṣṭam | skandaviṣabhaiṣajya ||
[kṛmukaśakalaṃ saṅkṣudya dūrśajaradajināvakarajvālena || KauśS_4,4{28}.2 ||]
'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' iti sūktābhyāṃ kṛmukavṛkṣaśakalaṃ sahodakamabhimantrya tata ācāmayati | skandaviṣabhaiṣajyam | 'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' iti sūktābhyāṃ kṛmukavṛkṣaśakalaṃ sahodakamabhimantryābhyukṣati | tato mārjanamācamanaṃ ca sarvaṃ tūṣṇīm | dūrśāvajvālitamudakamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | mārjanācamane ca | sarvaṃ tūṣṇīm | 'brāhmaṇo jajñe' iti sūktābhyāṃ jīrṇahariṇacarmāvajvālitamudake prakṣipya tamabhimantrya tato'vasiñcati | viṣabhaiṣajyam | 'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' iti sūktābhyāṃ sammārjanikāvakaratṛṇairavajvālitamudakamabhimantryāvasiñcati | skandaviṣabhaiṣajyam ||
[sampātavatyudapātra ūrdhvaphalābhyāṃ digdhābhyāṃ manthamupamathya rayidhāraṇāpiṇḍānanvṛcaṃ prakīrya chardayate || KauśS_4,4{28}.3 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' iti sūktābhyāmudapātraṃ sampātyābhimantryāplāvayati viṣaduṣṭam | viṣabhaiṣajyam | 'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' iti sūktābhyāṃ viṣaliptābhyāṃ phalābhyāṃ saktumanthamupamathya tato'bhimantrya pāyayati | viṣabhaiṣajyam | 'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' iti sūktābhyāṃ madanaphalāni pratyṛcamabhimantrya bhakṣayati | yathā chardayati tathā ca kartavyam | skandaviṣabhaiṣajyam ||
[haridrāṃ sarpiṣi pāyayati || KauśS_4,4{28}.4 ||]
'brāhmaṇo jajñe' 'vāridam' iti sūktābhyāṃ haridrāṃ sarpiṣā sahitāmabhimantrya pāyayati | samāptaṃ skandaviṣabhaiṣajyam ||
atha śastrādyabhighāte rudhirapravāhe bhaiṣajyānyucyante -
[rohaṇī (4.12) ityavanakṣatre'vasiñcati || KauśS_4,4{28}.5 ||]
'rohaṇyasi' iti sūktena lākṣodakaṃ kvāthitamabhimantrya vyādhideśamavasiñcati | uṣākāle karma | asthibhaṅge rudhirapravāhe daṃśaśastrābhighātādau bhaiṣajyam ||
[pṛṣātakaṃ pāyayatyabhyanakti || KauśS_4,4{28}.6 ||]
'rohaṇyasi' iti pṛṣātakaṃ ghṛtamiśraṃ dugdhamabhimantrya pāyayati | 'rohaṇyasi' iti sūktena kṣīraṃ ghṛtamiśraṃ kṛtvā vyādhideśaṃ mrakṣati |
aṅgabhaṅge'ṅgachede'ṅgarudhirapravāhe'ṅgābhighāte'ṅgabhagne'ṅgamūḍhābhighāte'ṅgavṛkṣābhighāte muṣṭiloṣṭeṣṭikāpaśuśṛṅgāgni- pāṣāṇalakuṭaśastrādyabhighāte rudhirapravāhe vā śarīrachedādau bhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha rakṣobhaiṣajyamucyate -
[ā paśyati (4.20) iti sadampuṣpāmaṇiṃ badhnāti || KauśS_4,4{28}.7 ||]
tantraṃ kṛtvā 'ā paśyati' iti sūktena sadampuṣpāmaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | sadampuṣpā trisandhyā prasiddhā | brahmagrahe kṣatriyagrahe vaiśyagrahe śūdragrahe vānyeṣāṃ vyantarāṇāṃ piśācānāṃ rakṣasāṃ ca bhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha sarvavyādhibhaiṣajyamucyate -
[bhavāśarvau (4.28) iti sapta kāmpīlapuṭānapāṃ pūrṇān sampātavataḥ kṛtvā dakṣiṇenāvasicya paścādvidhyati || KauśS_4,4{28}.8 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'bhavāśarvau manve vām' iti sūktena saptarcenaikaikayarcā kāmpīlasaptapuṭakānudakapūrṇān sampātyarcarcā tataḥ pratyṛcamabhimantrya tato vyādhitamavasiñcati | tataḥ puṭaṃ paścāt kṣipati | evaṃ dvitīyamevaṃ tṛtīyam | tata uttaratantram | samāptaṃ sarvavyādhibhaiṣajyam ||
sarvabhūtagrahabhaiṣajyamucyate -
[tvayā pūrvam (4.37) iti kośena śamīcūrṇāni bhakte || KauśS_4,4{28}.9 ||]
'tvayā pūrvam' iti sūktena śamīparṇacūrṇaṃ śamīphale kṛtvābhimantrya saktumadhye dadāti bhakṣārtham | rakṣograhe bhaiṣajyam ||
[alaṅkāre || KauśS_4,4{28}.10 ||]
'tvayā pūrvam' iti sūktena śamīparṇacūrṇaṃ śamīphale kṛtvābhimantryālaṅkāre dadāti vyādhitasya | sarvagrahabhaiṣajyam ||
[śālāṃ paritanoti || KauśS_4,4{28}.11 ||]
'tvayā pūrvam' iti sūktena śamīcūrṇaṃ kṛtvābhimantrya śālāṃ cūrṇaiḥ parikirati | vyādhitasya śālām | rakṣograhāpsarograhagandharvagrahasarvagrahabhaiṣajyaṃ samāptam ||
athāmatigṛhīte bhaiṣajyamucyate -
[utāmṛtāsuḥ (5.71) ityamatigṛhītasya bhaktaṃ prayacchati || KauśS_4,4{28}.12 ||]
'utāmṛtāsuḥ' ityṛcā bhojanakāle bhaktamabhimantrya dadāti bhakṣaṇārtham prajñāpranaṣṭe'jñānagṛhīte'dharmagṛhīte trivarge ca vinaṣṭe dyūtakrīḍādyatipratte kubuddhibhaiṣajyam ||
rājayakṣmaṇi śiroroge kuṣṭhāmaye sarvagātravedanāyāṃ bhaiṣajyamucyate -
[kuṣṭhaliṅgābhirnavanītamiśreṇāpratīhāraṃ pralimpati || KauśS_4,4{28}.13 ||]
'yo giriṣvajāyathāḥ' (5.4) iti sūktena 'triḥ śāmbubhyo aṅgirebhyaḥ' (19.39.5-8) iti caturṛcena kuṣṭhapiṣṭaṃ navanītamiśraṃ kṛtvābhimantryāpratīhāraṃ vyādhitasya śarīraṃ pralimpati | rājayakṣmaṇi śiroroge kuṣṭhāmaye sarvagātravedanāsu bhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha śastrādyabhighāte bhaiṣajyamucyate -
[lākṣāliṅgābhirdugdhe phāṇṭān pāyayati || KauśS_4,4{28}.14 ||]
'rātrī mātā' (5.5) iti sūktena dugdhe lākṣāṃ kvāthayitvābhimantrya pāyayati | śastrādyabhighāte pāṣāṇapatanābhighāte'gnidāhe sarvaśarīrābhighāte bhaiṣajyaṃ samāptam ||
sūtikā strī ariṣṭakasya ca bhaiṣajyānyucyante -
[brahma jajñānam (5.6) iti sūtikāriṣṭakau prapādayati || KauśS_4,4{28}.15 ||]
'brahma jajñānam' (5.6.1) 'anāptā ye' (5.6.2) 'sahasradhāra eva te' (5.6.3) iti sūktena bhaktamabhimantrya dadāti
bhakṣaṇārtham | pūrvaṃ strī praveśya tūṣṇīṃ tataḥ paścāt kartā tūṣṇīṃ praviśya sūktena bhaktamabhimantrya dadyāt ||
[manthācamanopasthānamādityasya || KauśS_4,4{28}.16 ||]
'brahma jajñānam' 'anāptā ye' 'sahasradhāra eva te' iti sūktena saktumanthamabhimantrya pāyayati | tenaiva sūktenopasthānamādityasya | 'brahma jajñānam' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati | samāptaṃ strīprasavadoṣe sūtikāroge ca bhaiṣajyam | adbhutadarśane doṣanāśanabhaiṣajyaṃ samāptam || sarvādbhuteṣu bhaktakarma vācamanakarma vā kuryāt | yāni carakādivaidyakeṣvadbhutāni paṭhyante'svasthaśārīraviṣaye teṣāṃ sarveṣāmiyaṃ śāntirbhaiṣajyaṃ bhavati | yāni cādbhutāni śarīraroge jyotiṣe paṭhyante teṣāmapīdaṃ karma ||
atha sarvavyādhibhaiṣajyamucyate -
[dive svāhā (5.9) imaṃ yavam (6.91) iti catura udapātre sampātānānayati || KauśS_4,4{28}.17 ||]
tantraṃ kṛtvā 'dive svāhā' iti sūktena catura udapātre sampātānānayati ||

[dvau pṛthivyām || KauśS_4,4{28}.18 ||
tau pratyāhṛtyāplāvayati || KauśS_4,4{28}.19 ||]
dvau sampātau bhūmau dattvā tataḥ sampātitāṃ bhūmimṛttikāṃ saṅgṛhya tata udapātre prakṣipya tato'bhimantraṇaṃ kṛtvā vyādhitamāplāvayati | 'dive svāhā' iti tribhiḥ svāhākārairekaḥ sampātaḥ | tribhiḥ svāhākāraistrayaḥ sampātāḥ | dvau dvābhyāmṛgbhyāṃ sampātau | evaṃ ṣaḍ bhavanti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'imaṃ yavam' iti sūktenārdharcenārdharcena homaḥ | udapātre sampātānānīya dvau bhūmau sampātau | tau gṛhītvodapātre prakṣipya tato'bhimantraṇam | tata āplāvayati vyādhitam | abhyātānādyuttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyam ||
[sayave cottareṇa yavaṃ badhnāti || KauśS_4,4{28}.20 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dive svāhā' iti sūktena ṣaṭ sampātān karoti yavasahita udapātre caturaḥ sampātānānayati | dvau sampātau bhūmau dattvā mṛttikāmudapātre prakṣipya tato'bhimantraṇamāplāvanaṃ ca | abhyātānādyuttaratantram | 'dive svāhā' iti tribhiḥ svāhākārairekaḥ sampātaḥ | anyat sarvaṃ yathārthaṃ kuryāt | evaṃ ṣaṭ sarvatra kuryāt | tantraṃ kṛtvā 'imaṃ yavam' iti sūktenārdharcena ṣaḍ homān kṛtvā catura udapātre sampātānānayati | dvau pṛthivyām | tāvudapātre prakṣipya tataḥ sūktenābhimantraṇam | yavasahita udapātre sampātāḥ | tato'bhiṣecanaṃ mārjanamācamanaṃ ca | abhyātānādyuttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyaṃ samāptam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'imaṃ yavam' iti sūktena yavamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | śītajvarakṣudrajvarakāmajvaraśleṣmajvaragrīṣmajvara- varṣājvaradānadravyatyāgapratigrahayājanādhyayanādhyāpanayājyayājanabuddhidhvānte akṣipaṭalodvege strīṣu puruṣeṣu pāpalakṣaṇāpakāmahṛdaya- tāpaharṣaviṣādāpasmāreṣu | sarvaśabdena kathyante | sarvavyādhibhaiṣajyaṃ yatra ekasmin vyādhau bahūni karmāṇi vihitāni sarvasmin śāstre tatra sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | yatrābhiṣeko'vasecanaṃ tatrācamanaṃ mārjanaṃ ca sarvatra || caturthī kaṇḍikā

Original text: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc