કૌશિકપદ્ધતિ · શ્લોક 9-28

]
આચાર્યો મન્યતે । સર્વે તે કર્તારોઽવિકલ્પં મન્યન્તે । યત્રોદકેન કર્મ તત્ર સર્વત્ર શાન્ત્યુદકં કુર્યાત્ । આચમનપ્રોક્ષણાવસેચનાપ્લવનાદીનિ સર્વાણિ પ્રયોજનાનિ શાન્ત્યુદકેન કાર્યાણિ । યત્ર પઠિતં તત્ર કુર્યાત્.
શાન્ત્યુદકસ્ય પ્રયોજનત્રિતયં કલ્પપઞ્ચકે.
પઠિતં સૂત્રકારૈશ્ચ શ્રૌતસ્માર્તેષુ કર્મસુ ॥
કારયિતુઃ પ્રોક્ષણાચમનદ્વિતયં સર્વદૈવ હિ.
અગ્નીનાં તુ તથા કુર્યાત્ શ્રૌતે સ્માર્તે દ્વિતીયકમ્ ॥
પ્રોક્ષણં વાસ્તુશાલાયાસ્તૃતીયં પરિકીર્તિતમ્.
આપ્લવનાવસેચનાનિ સર્વાણિ પઠિતાનિ ચ ॥
શાન્ત્યુદકેન કુર્વીત પ્રયોજનૈર્વિના સદા.
કલ્પસૂત્રૈર્ન દૃષ્ટં યત્ તદયુક્તં કદાચન ॥
યત્ર પુનઃ પઠિતમુદકેન પ્રયોજનં તત્ર સર્વત્ર કર્મમધ્યે કેવલં વા કુર્યાત્ શાન્ત્યર્થમ્ । યત્ર શાન્ત્યુદકં તત્ર કારયિતુર્નિત્યમાચમનં પ્રોક્ષણં ચ ભવતિ । વાસ્તુપ્રોક્ષણં ચ । સમાપ્તં શાન્ત્યુદકં કર્મ । પરિભાષા સમાપ્તા ॥ નવમી કણ્ડિકા

તત્ર ભદ્રશ્લોકઃ -
પ્રમાણં પાર્વણે ચૈવ પ્રકૃતિત્વાત્ પરીક્ષિતે.
પરિભાષા ચ સર્વાર્થા પ્રથમે સંહિતાવિધૌ ॥
ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
[મેધાજનનકર્માણિ]
[પૂર્વસ્ય મેધાજનનાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.1 ॥]
મેધાજનનવિધિં વક્ષ્યામઃ ॥
[શુકસારિકૃશાનાં જિહ્વા બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.2 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તેન શુકજિહ્વાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ મેધાકામઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અથવાઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સારિજિહ્વાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ મેધાકામઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃશજિહ્વાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પ્રતિકર્મ મેધાકામોઽનુવર્તતે બ્રહ્મચારિસામ્પદેભ્યઃ કર્મભ્યો યાવત્ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ ॥
[આશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.3 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શુકજિહ્વાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । મેધાકામઃ । પુનસ્તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સારિજિહ્વાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । મેધાકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃશજિહ્વાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ । શુકઃ પ્રસિદ્ધઃ । સારિ સરણ્ટિકા પ્રસિદ્ધા । કૃશો ભારદ્વાજઃ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ઔદુમ્બરપલાશકર્કન્ધૂનામાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.4 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઔદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । હસ્તહોમત્વાત્ તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પલાશસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કર્કન્ધૂસમિધ આદધાતિ । કર્કન્ધૂ બૃહદ્બદરી । તન્ત્રવિકલ્પઃ ॥
[આવપતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.5 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહીનાવપતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનાવપતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાનાવપતિ ॥
[ભક્ષયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.6 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તે ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । રસપ્રાશનં સર્વત્ર ઽત્વે ક્રતુમ્ઽ (5.2.3) ઇત્યૃચા કર્તવ્યમ્ ॥
[ઉપાધ્યાયાય ભૈક્ષં પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.7 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોપનયનાનન્તરં દ્વાદશરાત્રમપક્વં પક્વં વા પ્રત્યહં બહુભૈક્ષ્યમેકત્ર કૃત્વાભિમન્ત્ર્યોપાધ્યાયાય દદાતિ ॥
[સુપ્તસ્ય કર્ણમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.8 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સુપ્તસ્યોપાધ્યાયસ્ય કર્ણમનુમન્ત્રયતે બ્રહ્મચારી । બ્રહ્મચારિણઃ કર્ણં વા બાલસ્ય કર્ણં વા પિતા વાભિમન્ત્રણં કુર્યાત્ ॥
[ઉપસીદઞ્જપતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.9 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તં યદા યદોપાધ્યાયગૃહં યાતિ તદા તદા જપતિ બ્રહ્મચારી ॥
[ધાનાઃ સર્પિર્મિશ્રાઃ સર્વહુતાઃ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.10 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ધાનાઃ સર્પિર્મિશ્રાઃ સર્વા જુહોતિ પ્રત્યૃચમ્ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[તિલમિશ્રા હુત્વા પ્રાશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.11 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલમિશ્રા હુત્વા તતઃ પ્રાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પુરસ્તાદગ્નેઃ કલ્માષં દણ્ડં નિહત્ય પશ્ચાદગ્નેઃ કૃષ્ણાજિને ધાના અનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.12 ॥
સૂક્તસ્ય પારં ગત્વા પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.13 ॥
સુકૃજ્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.14 ॥
દણ્ડધાનાજિનં દદાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.15 ॥]
સ્થણ્ડિલેઽગ્નિં કૃત્વા પુરસ્તાદગ્નેઃ કલ્માષં દણ્ડં નિહત્ય પશ્ચાદગ્નેઃ કૃષ્ણાજિને ધાનાઃ કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાનુમન્ત્ર્ય દણ્ડધાનાજિનં દદાત્યુપાધ્યાયાય । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા પુરસ્તાદગ્નેઃ કલ્માષં દણ્ડં નિહત્ય પશ્ચાદગ્નેઃ કૃષ્ણાજિને ધાનાઃ કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સકૃજ્જુહોતિ દણ્ડધાનાજિનં દદાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
જાતકર્મોચ્યતે -
[અહં રુદ્રેભિઃ (4.2) ઇતિ શુક્લપુષ્પહરિતપુષ્પે કિંસ્ત્યનાભિપિપ્પલ્યૌ જાતરૂપશકલેન પ્રાક્સ્તનગ્રહાત્ પ્રાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.16 ॥]
કર્મવિકલ્પઃ । ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શુક્લપુષ્પહરિતપુષ્પે પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય હિરણ્યશકલેન પ્રાશયતિ પ્રાક્ સ્તનગ્રહણાત્ । ઇતિ જાતકર્મ । શુક્લપુષ્પહરિતપુષ્પે ઇતિ । શઙ્ખપુષ્પિકાન્ધપુષ્પિકેતિ પ્રસિદ્ધે । ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શઙ્ખનાભિં પિપ્પલીં ચ પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ જાતરૂપશકલેન પ્રાક્ સ્તનગ્રહણાત્ । ઇતિ જાતકર્મ ॥
[પ્રથમપ્રવદસ્ય માતુરુપસ્થે તાલુનિ સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.17 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન માણવકં માતુરુત્સઙ્ગે કૃત્વા તાલુનિ સમ્પાતાનાનયતિ । સમ્યગ્વચનકામો મેધાકામશ્ચ । પ્રથમપ્રવદસ્ય । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[દધિમધ્વાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.18 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દધિમધુની એકત્રાસાદ્ય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ઉપનીતં વાચયતિ વાર્ષશતિકં કર્મ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.19 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ ઇતિ સૂક્તં બ્રહ્મચારિણં વાચયતિ । દણ્ડપ્રદાનં કૃત્વોપનયને નિત્યં વાચનમ્ । ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ ઇતિ શુક્લપુષ્પેત્યાદિ પઞ્ચ કર્માણ્યાયુષ્કામોઽપિ કરોતિ । ઽવાર્ષશતિકં કર્મઽ ઇતિ વાચનાત્ ॥
[ત્વં નો મેધે (6.108) દ્યૌશ્ચ મે (12.1.53) ઇતિ ભક્ષયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.20 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વં નો મેધેઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેન સૂક્તેન ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વં નો મેધેઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽત્વં નો મેધેઽ ઇતિ સૂક્તેન રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઽત્વે ક્રતુમ્ઽ
(5.2.3) ઇતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદ્યૌશ્ચ મ ઇદં પૃથિવી ચઽ (12.1.53) ઇત્યેકયા ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽદ્યૌશ્ચ મેઽ ઇત્યૃચા પુરોડાશ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદ્યૌશ્ચ મેઽ ઇત્યૃચા રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[દિત્યમુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.21 ॥]
ઽત્વં નો મેધેઽ ઇતિ સૂક્તેનાદિત્યમુપતિષ્ઠતે । ઽદ્યૌશ્ચ મેઽ ઇત્યૃચાદિત્યમુપતિષ્ઠતે । સર્વત્ર મેધાકામઃ ॥
[યદગ્ને તપસા (7.61) ઇત્યાગ્રહાયણ્યાં ભક્ષયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.22 ॥]

આગ્રહાયણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદગ્ને તપસાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં રૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયેત્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । માર્ગશીર્ષપૌર્ણમાસ્યાં તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદગ્ને તપસાઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયેત્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । માર્ગશીર્ષપૌર્ણમાસ્યાં તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદગ્ને તપસાઽ ઇત્યૃગ્ભ્યાં રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[અગ્નિમુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.23 ॥]
ઽયદગ્ને તપસાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામગ્નિમુપતિષ્ઠતે માર્ગશીર્ષપૌર્ણમાસ્યામેવ ॥
[પ્રાતરગ્નિં (3.16) ગિરાવરગરાટેષુ (6.69) દિવસ્પૃથિવ્યાઃ (9.1) ઇતિ સંહાય મુખં વિમાર્ષ્ટિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{10}.24 ॥]
ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન નિદ્રાં ત્યક્ત્વા મુખં પ્રક્ષાલયતિ । ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન સુપ્તોત્થાય મુખં વિમાર્ષ્ટિ । ઉદકેન પ્રક્ષાલનમ્ । ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ (9.1.1-10) ઽયથા સોમઃ પ્રાતઃસવનેઽ (9.1.11-24) ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સુપ્તોત્થાય મુખં વિમાર્ષ્ટિ । હસ્તેન પ્રક્ષાલયતિ । મુખપ્રક્ષાલનં વર્ચસ્કામોઽપિ કરોતિ । ઉદકાભિમન્ત્રણં સ્વયં વાઽન્યોઽપિ વા કરોતિ । મેધાવ્યેકં કર્મ કુર્યાદ્ દ્વે વા સર્વાણિ વા । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । કર્મબાહુલ્યાત્ ફલબાહુલ્યમ્ । અભ્યાસે ચ પુનઃ કર્મસિદ્ધિઃ । મેધાકર્માણિ સમાપ્તાનિ ॥ પ્રથમા કણ્ડિકા

[બ્રહ્મચારિસામ્પદકર્માણિ]
બ્રહ્મચારિસામ્પદાનાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[પૂર્વસ્ય બ્રહ્મચારિસામ્પદાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.1 ॥]
પૌર્ણમાસ્યાં નિરૃતિકર્મ કૃત્વા સકૃત્ શ્વો ભૂતે સામ્પદં કુરુતે ॥
[ઔદુમ્બર્યાદયઃ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.2 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તેનૌદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । હસ્તહોમત્વાત્ તન્ત્રવિકલ્પઃ । અતો બ્રહ્મચારી સમ્પત્કામોઽનુવર્તતે । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પલાશસમિધ આદધાતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન બૃહદ્બદરીસમિધ આદધાતિ ॥
[બ્રહ્મચાર્યાવસથાદુપસ્તરણાન્યાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.3 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન બ્રહ્મચારી ગૃહાદુપસ્તરણાનિ તૃણાન્યાદધાતિ ॥
[પિપીલિકોદ્વાપે મેદોમધુશ્યામાકેષીકતૂલાન્યાજ્યં જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.4 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનારણ્યપિપીલિકાચ્છિદ્રે મેદોમાંસમધુશ્યામાકશરતૂલાન્યાજ્યં ચૈતાનિ દ્રવ્યાણિ જુહોતિ । પઞ્ચકૃત્વઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ ॥
[આજ્યશેષે પિપીલિકોદ્વાપાનોપ્ય ગ્રામમેત્ય સર્વહુતાન્ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.5 ॥]
પઞ્ચ દ્રવ્યાણિ છિદ્રે હુત્વા તતઃ સઙ્ગૃહ્યાજ્યસ્થાલ્યાં કૃત્વા ગ્રામ આગત્યાભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્થાલ્યાઃ
સકૃજ્જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[બ્રહ્મચારિભ્યોઽન્નં ધાનાસ્તિલમિશ્રાઃ પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.6 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાન્નમભિમન્ત્ર્ય બ્રહ્મચારિણો ભોજયેત્ । ભુક્તે સતિ ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ધાનાઃ તિલમિશ્રા અભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । સમાપ્તાનિ બ્રહ્મચારિસામ્પદાનિ । બ્રહ્મચારિસામ્પદાનિ શિષ્યસમ્પત્તિર્ભવતીત્યર્થઃ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ ॥
[ગ્રામસામ્પદકર્માણિ]
અથ ગ્રામસામ્પદકર્મોચ્યતે -
[એતાનિ ગ્રામસામ્પદાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.7 ॥]
પૂર્વેદ્યુર્નિરૃતિકર્મ કૃત્વા ગ્રામસામ્પદાનામધિકારઃ ॥
[વિકારઃ સ્થૂણામૂલાવતક્ષણાનિ સભાનામુપસ્તરણાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.8 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનૌદુમ્બરતક્ષણાન્યાદધાતિ । ગ્રામસમ્પત્કામોઽનુવર્તતે । આ સર્વસમ્પત્કામેભ્યો યાવત્ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશતક્ષણાન્યાદધાતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કર્કન્ધૂતક્ષણાન્યાદધાતિ । સ્થૂણામૂલતક્ષણાનિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સભાનામુપસ્તરણાન્યાદધાતિ ॥
[ગ્રામીણેભ્યોઽન્નમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.9 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાન્નમભિમન્ત્ર્ય ગ્રામીણેભ્યો દદાતિ ॥
[સુરાં સુરાપેભ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.10 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સુરામભિમન્ત્ર્ય સુરાપેભ્યો દદાતિ । સમાપ્તાનિ ગ્રામસામ્પદાનિ । કર્મણાં વિકલ્પઃ । સર્વત્ર ગ્રામો નાસ્તિ । સર્વત્ર હસ્તહોમે વા તન્ત્રમ્ । ગ્રામશબ્દઃ સમૂહવચનઃ । ગ્રામો વા પત્તનં વા નગરં વા દુર્ગાઙ્ગં સર્વં ગ્રામશબ્દેનોચ્યતે । ગ્રામકામો યદા ભવતિ તદા ગ્રામસામ્પદં કુરુત ઇત્યર્થઃ ॥
[સર્વસામ્પદકર્માણિ]
અથ સર્વસામ્પદાનાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[ઔદુમ્બર્યાદીનિ ભક્ષણાન્તાનિ સર્વસામ્પદાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.11 ॥]
પૌર્ણમાસ્યાં રાત્રૌ નિરૃતિકર્મ કૃત્વા શ્વો ભૂતે કર્મપ્રયોગઃ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનૌદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । સર્વસમ્પત્કામોઽનુવર્તતે । આ સામ્મનસેભ્યઃ કર્મભ્યો યાવત્ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશસમિધ આદધાતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન બૃહદ્બદરીસમિધ આદધાતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહિનાવપતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનાવપતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાનાવપતિ । સર્વફલકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઽત્વે ક્રતુમ્ (5.2.3) ઇતિ રસપ્રાશનીઽ (કૌશ્સ્ 21.21) । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ત્રિર્જ્યોતિઃ કુરુતે ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.12 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ત્રિરહનિ મધ્ય અગ્નિં પ્રજ્વાલયતિ સર્વકામઃ ॥
[ઉપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.13 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાગ્નિમુપતિષ્ઠતે ત્રિકાલમ્ ॥
[સવ્યાત્ પાણિહૃદયાલ્લોહિતં રસમિશ્રમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.14 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સવ્યાત્ પાણિમધ્યાદ્ રુધિરં રસમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરમ્ ॥
[પૃશ્નિમન્થઃ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.15 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પૃશ્નિમન્થઃ ॥
જિહ્વાયા ઉત્સાદ્યમક્ષ્યોઃ પરિસ્તરણમસ્તૃહણં હૃદયં દૂર્શ ઉપનહ્ય તિસ્રો રાત્રીઃ પલ્પૂલને વાસયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.16 ॥
ચૂર્ણાનિ કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.17 ॥
[મૈશ્રધાન્યે મન્થ ઓપ્ય દધિમધુમિશ્રમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.18 ॥]
મૈશ્રધાન્યે મન્થ ઓપ્યૈવં પૃશ્નિમન્થઃ । પૃશ્નિમન્થં મૈશ્રધાન્યં ચ દધિમધુમિશ્રં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તઃ પૃશ્નિમન્થઃ ॥
[અસ્મિન્ વસુ (1.9) યદાબધ્નન્ (1.35) નવ પ્રાણાન્ (5.28) ઇતિ યુગ્મકૃષ્ણલં વાસિતં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.19 ॥]
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽઅસ્મિન્ વસુઽ ઇતિ સૂક્તેન યુગ્મકૃષ્ણલં હિરણ્યમણિં કૃત્વા ત્રયોદશ્યાદયસ્તિસ્રો દધિમધુનિ વાસયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તદ્દધિમધુ પ્રાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદાબધ્નન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન યુગ્મકૃષ્ણલં સુવર્ણમણિં વાસિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ । દધિમધુપ્રાશનમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽનવ પ્રાણાન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન યુગ્મકૃષ્ણલં સુવર્ણમણિં વાસિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । પ્રાશનમ્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[સારૂપવત્સં પુરુષગાત્રં દ્વાદશરાત્રં સમ્પાતવન્તં કૃત્વાનભિમુખમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,1{11}.20 ॥]
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા સારૂપવત્સ ઓદને પુરુષાકૃતિમાલિખ્ય દ્વાદશરાત્રં ઽઅસ્મિન્ વસુઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યહં સમ્પાત્ય દ્વાદશેઽહન્યભિમન્ત્ર્યાનભિમુખમશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પ્રથમેઽહનિ તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદા બધ્નન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સારૂપવત્સં પુરુષગાત્રં દ્વાદશરાત્રં સમ્પાતવન્તં કૃત્વાભિમન્ત્ર્યાનભિમુખમશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પ્રથમે દિવસે તન્ત્રં કૃત્વા ઽનવ પ્રાણાન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સારૂપવત્સં પુરુષગાત્રં દ્વાદશરાત્રં સમ્પાતવન્તં કૃત્વાભિમન્ત્ર્યાનભિમુખમશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । દ્વિતીયા કણ્ડિકા

[કથં મહે (5.11) ઇતિ માદાનકશૃતં ક્ષીરૌદનમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽકથં મહેઽ ઇતિ સૂક્તેન માદાનકકાષ્ઠશૃતં ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ચમસે સરૂપવત્સાયા દુગ્ધે વ્રીહિયવાવવધાય મૂર્ચ્છયિત્વા મધ્વાસિચ્યાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.2 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽકથં મહેઽ ઇતિ સૂક્તેન ચમસે સરૂપવત્સાયા દુગ્ધે વ્રીહિયવાવવધાય મૂર્ચ્છયિત્વા મધ્વાસિચ્ય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પૃથિવ્યૈ શ્રોત્રાય (6.10) ઇતિ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.3 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽપૃથિવ્યૈ શ્રોત્રાયઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[વત્સો વિરાજઃ (13.1.33) ઇતિ મન્થાન્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.4 ॥]
ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચૌદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા પાલાશસમિધ આદધાતિ । ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા બૃહદ્બદરીસમિધ આદધાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા વ્રીહીનાવપતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા યવાનાવપતિ । ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા તિલાનાવપતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા ત્રિકાલમહન્યગ્નિં પ્રજ્વાલયતિ । ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા ત્રિકાલમગ્નિમુપતિષ્ઠતે । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા સવ્યાત્ પાણિહૃદયાલ્લોહિતં રસમિશ્રિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવત્સો વિરાજઃઽ ઇત્યૃચા પૃશ્નિમન્થો જિહ્વાયા આદિ મૈશ્રધાન્યે મન્થ ઓપ્ય દધિમધુમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વસામ્પદાનિ કર્માણિ સમાપ્તાનિ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । સર્વકામ ઇત્યર્થઃ । સર્વસામ્પદાનિ પુત્રપશુધનધાન્યપ્રજાપત્નીજયવિજયલાભલક્ષ્મીઅશ્વહસ્તિનરયાનાઅરામગ્રામગૃહક્પતડાગવાપીવેદપાઠકલ્પપાઠવેદાર્થજ્ઞાનમીમાંસાજ્ઞાનવ્યાકરણજ્ઞાનસૂત્રજ્ઞાન આવસથ્યાગ્નિત્રેતાગ્નિકામજ્યોતિષ્ઠોમકામસત્રકામ ધર્માર્થકામવિશેષેષુ । પરેષુ શત્રુષુ ઉચ્ચાટનવશીકરણગૃહકલહોત્પત્તિવિદ્વેષણસ્તમ્ભનાદિજતુરસાયનધાતુવાદાદિરસસ્ત્રીભોગાદિકામમેધ્યવસ્તુવૃષભાભિચારસ્વસ્ત્યયનાયુષ્યચતુરઙ્ગબલપુષ્ટિદેવતાજ્ઞાનાદિસમ્પદ ઇતિ । અનેકકામસમ્પદ ઉચ્યન્તે । સમ્પદોઽપૂર્વલાભ ઇતિ । સર્વત્ર કર્મણાં ક્રમો નાસ્તિ । સર્વત્ર વિકલ્પઃ । ફલાર્થિનઃ અભ્યાસેન પુનઃપુનઃ ક્રિયાભ્યાસેન કર્મસિદ્ધિઃ । કામાનન્ત્યાત્ કામાનાં પરિગણનં કૃતમ્ । સર્વસામ્પદાનીતિ લોક અનેકકામસમ્પદિત્યુચ્યતે । ધનવિશેષકામાઃ । પુત્રવિશેષકામાઃ । કપિલવર્ણગૌરવર્ણપુત્રા એવંવિધં ભવતીતિ । કર્મણાં ક્રમોઽપિ નાસ્તિ તન્ત્રેણ કર્મ પઠિતમ્ । સામ્પદસ્ય કર્મપદ્ધતિઃ સમાપ્તા ॥
[સામ્મનસ્યકર્માણિ]
સામ્મનસ્યાનાં કર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[સહૃદયં (3.30) તદૂ ષુ (5.1.5) સં જાનીધ્વમ્ (6.64) એહ યાતુ (6.73) સં વઃ પૃચ્યન્તાં (6.74) સં વો મનાંસિ (6.94) સઞ્જ્ઞાનં નઃ (7.52) ઇતિ સામ્મનસ્યાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.5 ॥
ઉદકુલિજં સમ્પાતવન્તં ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.6 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસહૃદયં સામ્મનસ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકુલિજમુદકુમ્ભં સમ્પાત્ય ગ્રામપાર્શ્વે ભ્રામયિત્વા મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સામ્મનસ્યાધિકાર આ વર્ચસ્યેભ્યઃ કર્મભ્યો યાવત્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽતદૂ ષુ તેઽ ઇત્યૃચા કુમ્ભં સમ્પાત્ય ગ્રામપાર્શ્વે ભ્રામયિત્વા મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં જાનીધ્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કુમ્ભં સમ્પાત્ય તં ઘટં ગૃહીત્વા ગ્રામપાર્શ્વે ભ્રામયિત્વા મધ્યે નિનયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽએહ યાતુઽ ઽસં વઃ પૃચ્યન્તામ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકુમ્ભં સમ્પાત્ય ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અનેન સૂક્તેન જ્ઞાતિપુત્રસ્ય સામ્મનસ્યં ક્રિયતે । યાવજ્જીવં સજાતાનાં સગોત્રાણાં સામ્મનસ્યં ભવતિ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽસં વો મનાંસિઽ ઇતિ તિસૃભિરૃગ્ભિરુદકુમ્ભં સમ્પાત્ય ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસઞ્જ્ઞાનં નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામુદકુલિજં સમ્પાત્ય ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[એવં સુરાકુલિજમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.7 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસહૃદયમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સુરાકુલિજં સમ્પાતિતં કૃત્વા ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽતદૂ ષુ તેઽ ઇત્યૃચા સુરાકુલિજં સમ્પાતિતં કૃત્વા ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં જાનીધ્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સુરાકુલિજં સમ્પાતિતં કૃત્વા ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽએહ યાતુઽ ઽસં વઃ પૃચ્યન્તામ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સુરાકુલિજં સમ્પાતવન્તં કૃત્વા ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં વો મનાંસિઽ ઇતિ તિસૃભિરૃગ્ભિઃ સુરાકુલિજં
સમ્પાતવન્તં કૃત્વા ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસઞ્જ્ઞાનં નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં સુરાકુલિજં સમ્પાતવન્તં કૃત્વા ગ્રામં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ત્રિહાયણ્યા વત્સતર્યાઃ શુક્તાનિ પિશિતાન્યાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.8 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસહૃદયમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ત્રિવર્ષવત્સિકાયાઃ શુક્તાનિ પિશિતાનિ માંસાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ ।
અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽતદૂ ષુ તેઽ ઇત્યૃચામ્લેન રસેન સિક્તાનિ માંસાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં જાનીધ્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શુક્તાનિ માંસાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽએહ યાતુઽ ઽસં વઃ પૃચ્યન્તામ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ત્રૈહાયણ્યા વત્સતર્યાઃ શુક્તાનિ માંસાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસં વો મનાંસિઽ ઇતિ સૂક્તેન શુક્તાનિ માંસાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસઞ્જ્ઞાનં નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ત્રૈહાયણ્યા વત્સતર્યા શુક્તાનિ માંસાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ભક્તં સુરાં પ્રપાં સમ્પાતવત્ કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.9 ॥]

આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસહૃદયમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽતદૂ ષુ તેઽ ઇત્યેકયા ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસં જાનીધ્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽએહ યાતુઽ ઽસં વઃ પૃચ્યન્તામ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં વો મનાંસિઽ ઇતિ તિસૃભિરૃગ્ભિભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વેદ્યાદિતન્ત્રં કૃત્વા ઽસઞ્જ્ઞાનં નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । બ્રાહ્મણતર્પણમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસહૃદયમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સુરાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ । સામ્મનસ્યેભ્યઃ પુરુષેભ્યસ્ત્રૈવર્ણિકેભ્યઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽતદૂ ષુ તેઽ ઇત્યેકયા સુરાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્.
તન્ત્રં કૃત્વા ઽસં જાનીધ્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સુરાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽએહ યાતુઽ ઽસં વઃ પૃચ્યન્તામ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સુરાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસં વો મનાંસિઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન સુરાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસઞ્જ્ઞાનં નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં સુરાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસહૃદયમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રપોદકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પાયયેત્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽતદૂ ષુ તેઽ ઇત્યેકયા પ્રપોદકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પાયયેત્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્.
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસં જાનીધ્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રપોદકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પાયયેત્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽએહ યાતુઽ ઽસં વઃ પૃચ્યન્તામ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પ્રપોદકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પાયયેત્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽસં વો મનાંસિઽ ઇતિ તૃચેન પ્રપોદકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પાયયેત્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽસઞ્જ્ઞાનં નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં પ્રપોદકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પાયયેત્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સામ્મનસ્યાનિ સમાપ્તાનિ । યેન સહ સામ્મનસ્યં કરોતિ તસ્ય ભક્તાદીનિ દદાતિ । કર્મણાં વિકલ્પઃ । યેન સહ સામ્મનસ્યં કર્તુમિચ્છતિ તસ્ય કર્મ કરોતિ । સુરાદિ શૂદ્રાય દદાતિ । માંસાનિ ચાણ્ડાલેભ્યઃ । કિઞ્ચ યેન સહૈકચિત્તકરણં સામ્મનસ્યમિત્યુચ્યતે । વશીકરણમિત્યર્થઃ । બ્રાહ્મણસ્ત્રીશૂદ્રચાણ્ડાલાદીનાં નાસ્તિ જાતિનિયમઃ । નાપિ સઙ્ખ્યાનિયમઃ । બહૂનામપિ ભવતિ । વશીકરણં સામ્મનસ્યમિત્યુચ્યતે । ઇતિ વશીકરણમિતિ સામ્મનસ્યમ્ । સામ્મનસ્યકર્મપદ્ધતિઃ સમાપ્તા ॥
[વર્ચસ્યકર્માણિ]
અથ વર્ચસ્યવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[પૂર્વસ્ય મમાગ્ને વર્ચઃ (5.3) ઇતિ વર્ચસ્યાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.10 ॥
ઔદુમ્બર્યાદીનિ ત્રીણિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.11 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તેનૌદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । સર્વત્ર વર્ચસ્કામોઽનુવર્તતે આ રાજકર્મભ્યો યાવત્ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશસમિધ આદધાતિ । તેજસ્કામઃ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન બૃહદ્બદરીસમિધ આદધાતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન
વ્રીહીનાવપતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનાવપતિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાનાવપતિ । તેજસ્કામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વર્ચસ્કામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતરમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેનૌદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશસમિધ આદધાતિ । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન બૃહદ્બદરીસમિધ આદધાતિ । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહીનાવપતિ । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનાવપતિ । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાનાવપતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન રસાન્
સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
અથ કુમારીવર્ચસ્યમુચ્યતે -
[કુમાર્યા દક્ષિણમૂરુમભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.12 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કુમાર્યા દક્ષિણમૂરુમભિમન્ત્રયતે । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કુમાર્યા દક્ષિણમૂરુમભિમન્ત્રયતે । કુમારી રૂપવતી વર્ચસ્વિની ભર્તૃગૃહે પ્રધાના ભવતિ । તસ્યા ઇદં કર્મ ક્રિયતે ॥
[વપાં જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.13 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વપાં કૃત્ત્વાનીય જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વપાં કૃત્ત્વાનીય જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[અગ્નિમુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.14 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાગ્નિમુપતિષ્ઠતે । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાગ્નિમુપતિષ્ઠતે । વર્ચસ્કામઃ ॥
[પ્રાતરગ્નિં (3.16) ગિરાવરગરાટેષુ (6.69) દિવસ્પૃથિવ્યાઃ (9.1) ઇતિ દધિમધ્વાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.15 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન દધિમધુની સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન દધિમધુની એકત્ર કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન દધિમધુની એકત્ર કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
અથ ક્ષત્રિયવર્ચસ્યમુચ્યતે -
[કીલાલમિશ્રં ક્ષત્રિયં કીલાલમિતરાન્ ॥ કૌશ્સ્_2,2{12}.16 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન દધિમધુ ભક્તમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ ક્ષત્રિયમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તેજસ્કામઃ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન દધિમધુ ભક્તમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ ક્ષત્રિયમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તેજસ્કામઃ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન દધિમધુ ભક્તમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ ક્ષત્રિયમ્ । વચસ્કામઃ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥

અથ વૈશ્યશૂદ્રાદિવર્ચસ્યમુચ્યતે । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ વૈશ્યશૂદ્રમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ વૈશ્યાન્ શૂદ્રાન્ અનુલોમજાંશ્ચ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । વૈશ્યશૂદ્રાદીન્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તેજસ્કામઃ । તૃતીયા કણ્ડિકા

[હસ્તિવર્ચસમ્ (3.22) ઇતિ હસ્તિનમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.1 ॥]
ઽહસ્તિવર્ચસમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન હસ્તિનં દૃષ્ટ્વા ઉપતિષ્ઠતે । તેજસ્કામઃ ॥
[હાસ્તિદન્તં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.2 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽહસ્તિવર્ચસમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન હસ્તિદન્તમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરમ્ । સર્વત્ર વર્ચસ્યાધિકારોઽનુવર્તતે ॥
[લોમાનિ જતુના સન્દિહ્ય જાતરૂપેણાપિધાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.3 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽહસ્તિવર્ચસમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન હસ્તિલોમાનિ જતુના લાક્ષારસેન સન્દિહ્ય હિરણ્યેન વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[સિંહે વ્યાઘ્રે (6.38) યશો હવિઃ (6.39) ઇતિ સ્નાતકસિંહવ્યાઘ્રબસ્તકૃષ્ણવૃષભરાજ્ઞાં નાભિલોમાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.4 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સ્નાતકનાભિલોમાનિ લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સિંહનાભિલોમાનિ લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વ્યાઘ્રનાભિલોમાનિ લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં અજનાભિલોમાનિ લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કૃષ્ણનાભિલોમાનિ ગૃહીત્વા જતુના સન્દિહ્ય જાતરૂપેણાપિધાપ્ય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વૃષભનાભિરોમાણિ લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં રાજ્ઞાન્નાભિરોમાણિ લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[દશાનાં શાન્તવૃક્ષાણાં શકલાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.5 ॥]
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પાલાશાદિદશવૃક્ષશકલાનિ લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । કેચિત્ વૃક્ષવિકલ્પં મન્યન્તે ॥
[એતયોઃ પ્રાતરગ્નિં (3.16) ગિરાવરગરાટેષુ (6.69) દિવસ્પૃથિવ્યાઃ (9.1) ઇતિ સપ્ત મર્માણિ સ્થાલીપાકે પૃક્તાન્યશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.6 ॥]
એતયોઃ સૂક્તયોઃ સ્થાને સૂક્તેન વિકલ્પઃ । ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ પ્રતીકૈઃ સ્નાતકાદિસપ્તમર્માણિ સ્થાલીપાકે દત્ત્વા તન્ત્રે સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સ્થાલીપાકે ચ ઇદં કર્મ ક્ષત્રિયાદીનામ્ । ન બ્રાહ્મણસ્ય । સ્થાલીપાકં કેવલં કુર્યાત્ ॥
અકુશલં યો બ્રાહ્મણો લોહિતમશ્નીયાદિતિ ગાર્ગ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.7 ॥
ઉક્તો લોમમણિઃ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.8 ॥
વર્ચસ્કામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્નાતકનાભિમણિં લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઉદઞ્ચિ હવિરુચ્છિષ્ટાન્તં સમાનમ્ । તન્ત્રે ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સિંહરોમમણિં સંસ્કૃત્ય બધ્નાતિ । બર્હિર્લવનાદિ તન્ત્રં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્યાઘ્રનાભિરોમમણિં લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાજનાભિરોમમણિં લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃષ્ણનાભિરોમમણિં લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વૃષભનાભિરોમમણિં લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન રાજ્ઞાં નાભિરોમમણિં સમ્પાત્ય લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્નાતકરોમમણિં લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ ।
તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન સિંહરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરઽ ઇતિ વ્યાઘ્રરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરઽ ઇત્યજરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરઽ ઇતિ સૂક્તેન મેષરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરઽ ઇતિ સૂક્તેન વૃષભરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽગિરાવરઽ ઇતિ રાજ્ઞાં રોમમણિં લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તે ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન સ્નાતકરોમમણિં સમ્પાત્ય લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતમભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇતિ સિંહરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાનાતાન્તં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇતિ વ્યાઘ્રરોમમણિં સમ્પાત્ય લાક્ષાસુવર્ણેન વેષ્ટિતં કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાજરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મેષરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇતિ વૃષભરોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન રાજ્ઞાં રોમમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । કર્મબાહુલ્યાત્ ફલબાહુલ્યમ્ ॥
[સર્વૈરાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.9 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યેતૈઃ સર્વૈઃ સૂક્તૈરુદકુમ્ભં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વર્ચસ્કામઃ । એતદેવ નિત્યે સ્નાને નૈમિત્તિકે કામ્યે વા વિધાનં ભવતિ । યથા વસન્ત ઋતૌ સ્નાનં ક્રિયતે ॥
[અવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.10 ॥]
ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ ઽયશો હવિઃઽ ઽપ્રાતરગ્નિમ્ઽ ઽગિરાવરગરાટેષુઽ ઽદિવસ્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યેતૈઃ સૂક્તૈરુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ.
[ચતુરઙ્ગુલં તૃણં રજોહરણં બિન્દુનાભિશ્ચોત્યોપમથ્ય ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.11 ॥]
ચન્દનાદિગન્ધાનાસાદ્ય તસ્મિન્ મધ્ય આકાશોદકં પ્રક્ષિપ્ય ચતુરઙ્ગુલેન દર્ભતૃણેનાલોડ્ય તત્ તૃણં ગૃહીત્વા ॥

[શુનિ કિલાસમજે પલિતં તૃણે જ્વરો યોઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિં યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તસ્મિન્ રાજયક્ષ્મઃ ઇતિ દક્ષિણા તૃણં નિરસ્યતિ ગન્ધપ્રવાદાદિભિરલઙ્કુરુતે ॥ કૌશ્સ્_2,3{13}.12 ॥]
ઽશુનિ કિલાસમજેઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દક્ષિણા દિશં નિરસ્યતિ । ચન્દનાદિ ઽયસ્તે ગન્ધઃઽ (12.1.23-25) ઇતિ ત્રિભિરૃગ્ભિરભિમન્ત્ર્ય રાજ્ઞાં સમાલભતે । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । કર્મબાહુલ્યાત્ ફલબાહુલ્યમ્ । નારિત જાતિનિયમઃ સર્વસ્યાધિકારઃ । અશ્વાદીનામપિ વર્ચસ્યં ભવતિ । વર્ચઃ શબ્દેન તેજ ઉચ્યતે । દીપ્તિસ્તેજો વર્ચો ભવ્યતાપશ્યાબાધ્ય ઇતિ એકોઽર્થઃ । લાભપૂજાદિપ્રસઙ્ગે ભવતિ । એતૈઃ કૃતૈઃ । સમાપ્તાનિ વર્ચસ્યાનિ ॥ ચતુર્થી કણ્ડિકા

[રાજકર્માણિ]
અથ રાજકર્માણ્યુચ્યન્તે । સાઙ્ગ્રામિકાણાં કર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ અશ્વત્થસ્ય બધકસ્ય વારણ્યોરગ્નિં મન્થતિ । ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ (8.8.1) ઇતિ ઋચા મથ્યમાનમનુમન્ત્રયતે । ઽપૂતિરજ્જુઃઽ (8.8.2) ઇત્યર્ધર્ચેનાગ્નિપતનસ્થાને કાશરજ્જું નિદધાતિ । ઽધૂમમગ્નિં પરાદૃશ્યઽ (8.8.2) ઇત્યર્ધર્ચેન ધૂમમનુમન્ત્રયતે । ઽઅગ્નિં પરાદૃશ્યઽ (8.8.2) ઇત્યર્ધર્ચેન જાતમગ્નિમનુમન્ત્રયતે । એષ સેનાગ્નિઃ ॥
સાઙ્ગ્રામિકતન્ત્રમુચ્યતે । ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.68.1) બર્હિર્લવનાદિ સમાનમ્ । સેનાગ્નિપ્રણયનં, ગ્રહગ્રહણં, પઞ્ચગૃહીતમાજ્યં અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા લોહિતાશ્વત્થસ્ય શાખાં રોપયતિ । નીલલોહિતાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં પરિતત્યોત્તરતઃ । તતઃ પ્રધાનકર્મ કુર્યાત્ । તત ઉત્તરતન્ત્રે વિશેષઃ । સન્નતિહોમાન્તં કૃત્વા ઽઇમે જયન્તુ સ્વાહેભ્યઃઽ (8.8.24) ઇત્યનેન મન્ત્રેણાજ્યં જુહોતિ । તતો બધકકાષ્ઠપ્રજ્વલિતેઽગ્નૌ વામેન હસ્તેનેઙ્ગિડં જુહોતિ ઽપરામી જયન્તાં દુરાહામીભ્યઃઽ (8.8.24) ઇતિ મન્ત્રેણ । તતઃ શાખાં દક્ષિણતઃ પ્રક્ષિપતિ ઽનીલલોહિતેનામૂન્ઽ (8.8.24) ઇતિ મન્ત્રેણ । સ્વિષ્ટકૃદાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । એતત્સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રમ્ । સાઙ્ગ્રામિકેષુ સર્વત્ર ઉચ્ચૈર્મન્ત્રાણાં પ્રયોગઃ । તન્ત્રમધ્યે યે પ્રધાનમન્ત્રાસ્ત ઉચ્ચૈર્ભવન્તિ ॥
શત્રુહસ્તિત્રાસનાનાં કર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[પૂર્વસ્ય હસ્તિત્રસનાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.1 ॥
રથચક્રેણ સમ્પાતવતા પ્રતિપ્રવર્તયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.2 ॥]
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તેન રથચક્રં સમ્પાતવત્ કૃત્વા હસ્ત્યભિમુખં રથં પ્રવર્તયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । હસ્તિત્રાસનકામઃ । રાજકર્માણ્યનુવર્તન્તે આ નિરૃતિકર્મભ્યો યાવત્ ॥
[યાનેનાભિયાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.3 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન હસ્ત્યાદિ યાનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય હસ્ત્યભિમુખં પ્રેરયતિ । અશ્વાદયઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[વાદિત્રૈઃ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.4 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વાદિત્રાણિ ભેરીમૃદઙ્ગેત્યાદિ અભિમન્ત્ર્ય હસ્તિનોઽભિ પુરતો ગચ્છન્તિ ॥
[દૃતિવસ્ત્યોરોપ્ય શર્કરાઃ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.5 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ચર્મખલ્વાયાં શર્કરાઃ પ્રક્ષિપ્યાભિમન્ત્ર્ય હસ્ત્યભિમુખાઃ પુરુષાઃ યાન્તિ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ ચર્મપુટે શર્કરાઃ પ્રક્ષિપ્યાભિમન્ત્ર્ય હસ્તિનોઽભિમુખાન્ પ્રેષયતિ ॥
[તોત્ત્રેણ નગ્નપ્રચ્છન્નઃ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.6 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વેલુકમભિમન્ત્ર્ય યત્ર હસ્તિનસ્તત્રાભિમુખો યાતિ । સમાપ્તાનિ હસ્તિત્રાસનાનિ । અનેન કર્મણા હસ્તિનઃ પલાયન્તે પરચક્રહસ્તિનસ્તેષાં ત્રાસનકર્મ ॥
પુનઃ સાઙ્ગ્રામિકાણાં કર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ-
[વિદ્મા શરસ્ય (1.2) મા નો વિદન્, અદારસૃત્, સ્વસ્તિદા (1.19-21) અવ મન્યુઃ, નિર્હસ્તઃ, પરિ વર્ત્માનિ (6.65-67) અભિભૂઃ, ઇન્દ્રો જયાતિ, અભિ ત્વેન્દ્ર (6.97-99) ઇતિ સાઙ્ગ્રામિકાણિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.7 ॥
આજ્યસક્તૂઞ્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.8 ॥]
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્ય પિતરં પર્જન્યં ભૂરિધાયસમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । જયકર્માણ્યનુવર્તન્તે આ રાષ્ટ્રપ્રવેશકર્મભ્યો યાવત્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽમા નો વિદન્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ (1.19-21) સૂક્તૈરાજ્યં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽઅવ મન્યુઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ (6.65-67) સૂક્તૈરાજ્યં જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅભિભૂર્યજ્ઞઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ (6.97-99) સૂક્તૈરાજ્યં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન સક્તૂઞ્જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । જયકામઃ । સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽમા નો વિદન્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ સક્તૂઞ્જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅવ મન્યુઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ સક્તૂઞ્જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅભિભૂર્યજ્ઞઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ધનુરિધ્મે ધનુઃસમિધમાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.9 ॥]
આજ્યતન્ત્રમ્ । ઇધ્મસમાધાનસ્થાને ધનુરિધ્મમાદધાતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન ધનુઃસમિધ આદધાતિ । તતઃ સાઙ્ગ્રામિકમુત્તરતન્ત્રમ્ । સાઙ્ગ્રામિકં પૂર્વતન્ત્રં ધનુરિધ્મવિશિષ્ટં કૃત્વા ઽમા નો વિદન્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ ધનુઃસમિધ આદધાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ધનુરિધ્મવિશિષ્ટં અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅવ મન્યુઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્ધનુઃસમિધ આદધાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । જયકામઃ । ધનુરિધ્મવિશિષ્ટમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅભિભૂર્યજ્ઞઃઽ ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તઃ ધનુઃસમિધઃ પ્રાદેશમાત્રીરાદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[એવમિષ્વિધ્મે ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.10 ॥]
બર્હિર્લવનાદિ ઇધ્મપ્રોક્ષણં શરૈરિધ્મોપસમાધાનં ઽઅગ્નિર્ભૂમ્યામ્ઽ ઇત્યાદિ અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન શરસમિધઃ પ્રાદેશમાત્રીઃ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શરેધ્મવિશિષ્ટં તન્ત્રં કૃત્વા ઽમા નો વિદન્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ શરસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શરેધ્મવિશિષ્ટં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅવ મન્યુઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ શરસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શરેધ્મોપસમાધાનાદિ તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅભિભૂર્યજ્ઞઃઽ ઇત્યેતૈઃ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ શરસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ધનુઃ સમ્પાતવદ્વિમૃજ્ય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.11 ॥]
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વિમૃજ્ય રાજ્ઞે પ્રયચ્છતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽમા નો વિદન્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય હસ્તેન વિમૃજ્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્.
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅવ મન્યુઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય હસ્તેન વિમૃજ્ય રાજ્ઞે સમર્પયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅભિભૂર્યજ્ઞઃઽ ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય હસ્તેન વિમૃજ્ય રાજ્ઞે પ્રયચ્છતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । વિજયકર્માણિ સાઙ્ગ્રામિકાણિ સમાપ્તાનિ । ક્ષેત્રદારહરણે શસ્ત્રહરણે ચ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાદિગ્રામનગરાદિસર્વસ્યાધિકારઃ । સર્વવિષયમેતત્ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । સઙ્ગ્રામેઽયુદ્ધમાને જયો ભવતિ । એભિઃ કર્મભિઃ દૃષ્ટમાત્રેણ શત્રવઃ પલાયન્તે । સઙ્ગ્રામકર્મપદ્ધતિઃ સમાપ્તાઃ ॥
ઇષુનિવારણાનિ કર્માણ્યુચ્યન્તે -
[પ્રથમસ્યેષુપર્યયણાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.12 ॥
દ્રુઘ્ન્યાર્ત્નીજ્યાપાશતૃણમૂલાનિ બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.13 ॥]

અભ્યતાનાન્તં સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન દ્રુઘ્ન્યાર્ત્નીજ્યાપાશં દ્વ્યઙ્ગુલમાત્રં છિત્ત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તતઃ સાઙ્ગ્રામિકમુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન દૂર્વાદિ તૃણમૂલં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । યો યુદ્ધે પ્રવિશતિ તસ્ય મણિબન્ધનં ક્રિયતે । અથવા રાજ્ઞે કૃતં સર્વેષાં કૃતં ભવતિ । સર્વત્ર પુણ્યાહાન્તે બન્ધનં ભવતિ । અનેન કર્મણા પુરુષશરીરે ઇષવો ન પતન્તિ પાર્શ્વતો ગચ્છન્તિ । સમાપ્તાનિ ઇષુનિવારણાનિ । યુદ્ધકાલે શરનિવારણાનીત્યર્થઃ ॥
સર્વશસ્ત્રનિવારણકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[આરેઽસૌ (1.26) ઇત્યપનોદનાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.14 ॥
ફલીકરણતુષબુસાવતક્ષણાન્યાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.15 ॥]
ઽઆરેઽસૌઽ ઇત્યેતેન સૂક્તેન કુકૂલાન્ જુહોતિ સેનાગ્નૌ । ઽઆરેઽસૌઽ ઇતિ સૂક્તેન તુષાન્ જુહોતિ । ઽઆરેઽસૌઽ ઇતિ સૂક્તેન બસાન જુહોતિ । ઽઆરેઽસૌઽ ઇતિ સૂક્તેન કાષ્ઠશકલાનિ જુહોતિ ॥
[અન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.16 ॥]
ઽઆરઽસૌઽ ઇતિ સૂક્તં શત્રું દૃષ્ટ્વા જપતિ । હસ્તહોમત્વાત્ તન્ત્રવિકલ્પઃ । એવં ક્રિયમાણે સર્વશસ્ત્રનિવારણસિદ્ધિઃ । ખડ્ગાદિસર્વશસ્ત્રનિવારણં સમાપ્તમ્ ॥
મોહનકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[અગ્નિર્નઃ શત્રૂન્ (3.1) અગ્નિર્નો દૂતઃ (3.2) ઇતિ મોહનાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.17 ॥
ઓદનેનોપયમ્ય ફલીકરણાનુલૂખલેન જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.18 ॥]
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅગ્નિર્નઃ શત્રૂન્ઽ ઽઅગ્નિર્નો દૂતઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામોદનેન ફલીકરણાન્ પિણ્ડીકૃત્યોલૂખલેન જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[એવમણૂન્ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.19 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅગ્નિર્નઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામોદનેન સહ કણિકાઃ પિણ્ડીકૃત્યોલૂખલેન જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[એકવિંશત્યા શર્કરાભિઃ પ્રતિનિષ્પુનાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.20 ॥]
ઽઅગ્નિર્નઃ શત્રૂન્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામેકવિંશતિશર્કરાઃ શૂર્પે કૃત્વા શત્રૂન્ પ્રતિ નિષ્પુનાતિ ॥
[અપ્વાં યજતે ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.21 ॥]
અપ્વા દેવતા । ચરુતન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઅગ્નિર્નઃ શત્રૂન્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ચરું જુહુયાત્ । નિર્વાપે પ્રોક્ષણે બર્હિર્હોમે વિશેષઃ । ઽઅપ્વાયૈ જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ઽઅપ્વાયૈ ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ ઽઅપ્વાં ગચ્છતુ સ્વાહાઽ ઇતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પરસેનામોહનાનિ સમાપ્તાનિ ॥
ઉદ્વેગકરણમુચ્યતે -
[સંશિતમ્ (3.19) ઇતિ શિતિપદીં સમ્પાતવતીમવસૃજતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.22 ॥
ઉદ્વૃધત્સુ યોજયેત્ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.23 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽસંશિતં મેઽ ઇતિ સૂક્તેનાજાં સિતપદીં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય શત્રુસેનાં પ્રતિ વિસર્જયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શ્વેતેન પાદેન અજા વાવિર્વૈણો વા । એતાનિ શિતિપદીશબ્દેનોચ્યન્તે । ઉદ્વેગકરણં સમાપ્તમ્ । મોહનં સ્તમ્ભનમિત્યર્થઃ । મૂર્છયાચેતનાઃ સુખં હન્યન્તે । હસ્ત્યશ્વપદાતીનાં સર્વેષાં મોહનમચેતનત્વં ભવતીત્યર્થઃ । સેનાગ્નૌ મોહનાદીનિ સર્વાણિ કર્માણિ કાર્યાણિ । પરસૈન્યસ્ય મોહનં સ્થાપનમિત્યર્થઃ ॥
પુનઃ સાઙ્ગ્રામિકં હોમવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[ઇમમિન્દ્ર (4.22) ઇતિ યુક્તયોઃ પ્રદાનાન્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.24 ॥]
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસંશિતં મેઽ ઇતિ સૂક્તં ઽઇમમિન્દ્રઽ ઇતિ દ્વિતીયમ્ । દ્વાભ્યામાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । જયકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસંશિતં મેઽ, ઽઇમમિન્દ્ર વર્ધયઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પ્રત્યૃચં સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રે ધનુરિધ્મા ભવતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસંશિતં મેઽ ઽઇમમિન્દ્ર વર્ધય ક્ષત્રિયં મેઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ધનુઃસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઇષ્વિધ્મ આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસંશિતં મેઽ ઽઇમમિન્દ્રઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામિષુસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસંશિતં મેઽ ઽઇમમિન્દ્રઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય હસ્તેન વિમૃજ્ય રાજ્ઞે પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । જયકામઃ । પુનઃ સમાપ્તાનિ જયકર્માણિ ॥
સ્વસેનારક્ષણાર્થં કર્મ ઉચ્યતે -
[દિગ્યુક્તાભ્યાં નમો દેવવધેભ્યઃ (6.13) ઇત્યુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.25 ॥]
ઽયેઽસ્યામ્ઽ (3.26) ઽપ્રાચી દિક્ઽ (3.27) ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પ્રત્યૃચં મન્ત્રોક્તં પ્રતિદિશમુપતિષ્ઠતે । જયાર્થમ્ । ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન સ્વસેનાં પ્રતિદિશમુપતિષ્ઠતે । ષટ્ સૂક્તાવૃત્તિઃ । જયકામઃ પ્રતિદિશં રક્ષણાર્થં ચ । સમાપ્તં સ્વસેનારક્ષણં કર્મ ॥
સ્વસેનાયા ઉત્સાહકરણમુચ્યતે -
[ત્વયા મન્યો (4.31) યસ્તે મન્યો (4.32) ઇતિ સંરમ્ભણાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.26 ॥
સેને સમીક્ષમાણો જપતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.27 ॥]
અભિયોગ ઉત્સાહઃ । યુદ્ધે ઉત્સાહવર્ધનં ભવતિ । ઽત્વયા મન્યોઽ, ઽયસ્તે મન્યોઽ ઇતિ સૂક્તદ્વયમ્ । સેનયોર્મધ્યે સ્થિતો જપતિ નિરીક્ષમાણઃ ॥
[ભાઙ્ગમૌઞ્જાન્ પાશાનિઙ્ગિડાલઙ્કૃતાન્ સમ્પાતવતોઽનૂક્તાન્ સેનાક્રમેષુ વપતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.28 ॥]
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽત્વયા મન્યોઽ, ઽયસ્તે મન્યોઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ભાઙ્ગમૌઞ્જાન્ પાશાનિઙ્ગિડાલઙ્કૃતાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પરસેનાયાં પ્રક્ષિપતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા મૌઞ્જપાશાનિઙ્ગિડાલઙ્કૃતાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ઉચ્છ્વસન્ અનૂક્તગ્રહણાત્ ક્રુદ્ધેનાભિમન્ત્રણમિત્યુચ્યતે । પરસેનાક્રમેષુ વપતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[એવમામપાત્રાણિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.29 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વયા મન્યોઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામ્ આમપાત્રાણિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ક્રુદ્ધઃ સેનાક્રમેષુ વપતિ ।
અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
અથ જયપરાજયવિજ્ઞાનમુચ્યતે -
[ઇઙ્ગિડેન સમ્પ્રોક્ષ્ય તૃણાન્યાઙ્ગિરસેનાગ્નિના દીપયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.30 ॥]
યાં ધૂમોઽવતનોતિ તાં જયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_2,4{14}.31 ॥
ઽત્વયા મન્યોઽ ઽયસ્તે મન્યોઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શરતૃણાનીઙ્ગિડેન પ્રોક્ષિતાન્યભિમન્ત્ર્ય તત આઙ્ગિરસેનાગ્નિના દીપયતિ સેનયોર્મધ્યે કૃત્વા । યત્ર ધૂમો ગચ્છતિ તત્ર ન જયઃ । ઇતિ સ્વસેનાયા ઉત્સાહકરણં સમાપ્તમ્ । આઙ્ગિરોઽગ્નિશ્ચાણ્ડાલાગ્નિઃ સૂતીકાગ્નિઃ । સ્વરમાલતૃણાનિ ॥ પઞ્ચમી કણ્ડિકા

અથ સાઙ્ગ્રામિકવિધિં વક્ષ્યામઃ । જયકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[ઋધઙ્મન્ત્રઃ (5.1) તદિદાસ (5.2) ઇત્યાશ્વત્થ્યાં પાત્ર્યાં ત્રિવૃતિ ગોમયપરિચયે હસ્તિપૃષ્ઠે પુરુષશિરસિ વામિત્રાઞ્જુહ્વદભિપ્રક્રમ્ય નિવપતિ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.1 ॥]
ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામાશ્વત્થ્યાં પાત્ર્યાં ત્રિવૃતિ ગોમયપરિચયેઽગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય હસ્તિપૃષ્ઠે શત્રૂનભિમુખો ગચ્છન્ આજ્યં જુહોતિ । ન તન્ત્રમ્ । પુરુષશિરસિ વાશ્વત્થ્યાં પાત્ર્યાં ત્રિવૃતિ ગોમયપરિચયેઽગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય શત્રૂનભિમુખો ગચ્છન્ ઽઋધઙ્મન્ત્રઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામાજ્યં જુહોતિ । તત્ પાત્રમભિપ્રક્રમ્ય ભૂમ્યાં પ્રક્ષિપતિ ॥
[વરાહવિહતાદ્રાજાનો વેદિં કુર્વન્તિ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.2 ॥]
વરાહવિહિતમૃત્તિકાયા રાજાનો વેદિં કુર્વન્તિ ॥
[તસ્યાં પ્રદાનાન્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.3 ॥]
તતઃ કર્તાભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । જયકામઃ । વરાહવિહિતાદિ પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પૂર્વોક્તેન તન્ત્રં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ધનુરિધ્મે ધનુઃસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વરાહવિહિતાદીષ્વિધ્મે ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઽતદિદાસઽ ઇતીષુસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વરાહવિહિતાદ્યભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વિમૃજ્ય રાજ્ઞે પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[એકેષ્વાહતસ્યાદહન ઉપસમાધાય દીર્ઘદણ્ડેન સ્રુવેણ રથચક્રસ્ય ખેન સમયા જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.4 ॥]
યુદ્ધે મૃતસ્ય પુરુષસ્યાદહન ઇધ્મમુપસમાધાયોપરિ રથચક્રં ધારયિત્વા દીર્ઘદણ્ડેન સ્રુવેણ ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ચક્રચ્છિદ્રેણાજ્યમગ્નૌ જુહોતિ । ન તન્ત્રમ્ ॥
[યોજનીયાં શ્રુત્વા યોજયેત્ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.5 ॥]
ઽઉત્તિષ્ઠઽ ઽસન્નહ્યઽ ઽપ્રહરઽ ઽયુધ્યસ્વઽ ઽયોજયસ્વઽ (ઇતિ) વચનં શ્રુત્વા યુદ્ધં યોજયેત્ સ્વસેનાયાઃ ॥
[યદિ ચિન્નુ ત્વા (5.2.4) નમો દેવવધેભ્યઃ (6.13) ઇત્યન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.6 ॥]
ઽયદિ ચિન્નુ ત્વાઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા દ્વેષ્યમન્વાહ । ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા દ્વેષ્યમન્વાહ । જયકર્માણિ સાઙ્ગ્રામિકાણિ સમાપ્તાનિ । કર્મણાં વિકલ્પઃ । એતૈઃ કૃતૈરવશ્યં જયો ભવતિ ॥
[વૈશ્યકર્માણિ]
વૈશ્યાય સઙ્ગ્રામવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[વૈશ્યાય પ્રદાનાન્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.7 ॥]
અગ્નિમન્થનાદિ સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદિ ચિન્નુ ત્વાઽ ઇત્યેકયાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયદિ ચિન્નુ ત્વા ધનાઽ ઇત્યેકયા સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદિ ચિન્નુ ત્વાઽ ઇત્યૃચા ધનુરિધ્મે ધનુઃસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદિ ચિન્નુ ત્વાઽ ઇત્યૃચા શરેધ્મે શરસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયદિ ચિન્નુ ત્વાઽ ઇત્યેકયર્ચા ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વિમૃજ્ય વૈશ્યાય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ધનુરિધ્મે ધનુઃસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેનેષ્વિધ્મ ઇષુસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વિમૃજ્ય વૈશ્યાય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વિજયકામઃ । સમાપ્તાનિ વૈશ્યયુદ્ધકર્માણિ ॥
[આયુધિગ્રામણીકર્માણિ]
આયુધિને ગ્રામણ્યે સઙ્ગ્રામવિધિં વક્ષ્યામઃ-
[ત્વયા વયમ્ (5.2.5) ઇત્યાયુધિગ્રામણ્યે ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.8 ॥]
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વયા વયમ્ઽ ઇત્યેકયાજ્યં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽત્વયા વયમ્ઽ ઇત્યેકયા સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽત્વયા વયમ્ઽ ઇત્યૃચા ધનુરિધ્મે ધનુઃસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽત્વયા વયમ્ઽ ઇત્યૃચેષ્વિધ્મ ઇષુસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વયા વયમ્ઽ ઇત્યૃચા ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વિમૃજ્ય બલાધિકૃતાય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તાન્યાયુધિગ્રામણીકર્માણિ । કર્મણાં વિકલ્પઃ । જયો ભવતીત્યર્થઃ । સમાપ્તં સેનાપતિજયકર્મ । દણ્ડનાયકજયકર્મ । કોટપાલજયકર્મ । સ્વસેનાજયપરાજયકર્મ । બલાધિકૃતજયકર્મ । અન્યેષાં વરિષ્ઠાદીનાં જયકર્મ । સમાપ્તમેષાં વિજયકર્મ ॥
[વિજ્ઞાનકર્માણિ]
સ્વસેનાજયપરાજયપુરુષવધશઙ્કાયાં ચ વિજ્ઞાનમુચ્યતે -
[નિ તદ્દધિષે (5.2.6) ઇતિ રાજ્ઞોદપાત્રં દ્વૌદ્વાવવેક્ષયેત્ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.9 ॥]
નિ તદ્દધિષે ઇત્યૃચોદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય તતો દ્વૌ દ્વૌ યોદ્ધારાવવેક્ષયેત્ ॥
[યન્ન પશ્યેન્ન યુધ્યેત ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.10 ॥]
રાજા યં ન પશ્યેત્ ન યુધ્યેત ન યોધયેત્ । પુરોહિતો મન્ત્રં બ્રૂયાત્ । પુનઃપુનરુદપાત્ર અભિમન્ત્રણમ્ । સમાપ્તં સ્વસેનાયા યોદ્ધૃપુરુષાણાં ચ વિજ્ઞાનમ્ ॥
અથ નવે રથે ઘટિતે સંસ્કાર ઉચ્યતે જયકામસ્ય -
[નિ તદ્દધિષે (5.2.6) વનસ્પતે (6.125) અયા વિષ્ઠા (7.3-4) અગ્ન ઇન્દ્રઃ (7.110.1-2) દિશશ્ચતસ્રઃ (8.8.22-23) ઇતિ નવં રથં રાજાનં સસારથિમાસ્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.11 ॥]
ઽનિ તદ્દધિષેઽ ઇત્યૃચા રથમભિમન્ત્ર્ય સસારથિં રાજાનમાસ્થાપયતિ । ઽવનસ્પતે વીડ્વઙ્ગઃઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન નવરથમભિમન્ત્ર્ય સસારથિં રાજાનમાસ્થાપયતિ । ઽઅયા વિષ્ઠા જનયન્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં નવં રથમભિમન્ત્ર્ય સસારથિં રાજાનમાસ્થાપયતિ । ઽઅગ્ન ઇન્દ્રશ્ચ દાશુષેઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં નવં રથમભિમન્ત્ર્ય સસારથિં રાજાનમાસ્થાપયતિ । ઽદિશશ્ચતસ્રઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં નવં રથમભિમન્ત્ર્ય રાજાનં સસારથિમાસ્થાપયતિ । જયકામઃ । નવે રથ આરોહણવિધાનં સમાપ્તમ્ ॥
અથારોગ્યવિધાનમુચ્યતે -
[બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (5.6) ઇતિ જીવિતવિજ્ઞાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.12 ॥
તિસ્રઃ સ્નાવરજ્જૂરઙ્ગારેષ્વવધાય ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.13 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ (5.6.1) ઽઅનાપ્તાઃઽ (6.6.2) ઇતિ સૂક્તેન તિસ્રઃ સ્નાવરજ્જૂરભિમન્ત્ર્ય તતોઽઙ્ગારેષુ નિદધાતિ ॥
[ઉત્કુચતીષુ કલ્યાણમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.14 ॥]
યદિ તા ઉત્ક્ષરન્તિ તત આરોગ્યતા ભવતિ । સમાપ્તમારોગ્યવિજ્ઞાનમ્ ॥
અથ સાઙ્ગ્રામિકવિજ્ઞાનમુચ્યતે -
[સાઙ્ગ્રામિકમેતા વ્યાદિશતિ મધ્યે મૃત્યુરિતરે સેને ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.15 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ (5.6.1) ઽઅનાપ્તા યેઽ (5.6.2) ઽસહસ્રધારેઽ (5.6.3) ઇતિ સૂક્તેન તિસ્રઃ સ્નાવરજ્જૂરભિમન્ત્ર્ય તતઃ સઙ્કલ્પઃ । એકા રજ્જુરાત્મસેના । મધ્યે દ્વિતીયા (રજ્જુઃ) મૃત્યુઃ । તૃતીયા રજ્જુઃ પરસેના । એવં સઙ્કલ્પઃ । તતઃ અઙ્ગારેષુ નિધાયેષ્યતે ॥

[પરાજેષ્યમાણાન્ મૃત્યુરતિવર્તતે જેષ્યન્તો મૃત્યુમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.16 ॥]
યસ્યા ઉપરિ મૃત્યુર્ગચ્છતિ તસ્યાઃ સેનાયા જયો ન ભવતિ । યા મૃત્યોરુપરિ પતતિ તસ્યા જયો ભવતિ । પરસેનાસમ્મુખા યા યાતિ તસ્યા અપિ જયો ભવતિ ॥
[અગ્રેષૂત્કુચત્સુ મુખ્યા હન્યન્તે મધ્યેષુ મધ્યા અન્તેષ્વવરે ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.17 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ (5.6) ઇતિ દ્વિતીયેન સૂક્તેન સ્નાવરજ્જુમેકામભિમન્ત્ર્ય તતોઽઙ્ગારેષુ નિદધાતિ । તતો નિરીક્ષતે । અગ્રેષુ અગ્રેઃ પશ્ચિમદિગ્ભાગેષૂત્કુચત્સુ મુખ્યા હન્યન્તે । મધ્યેષુ મધ્યાઃ । અન્તેષુ પૂર્વદિશાન્તેષ્વવરપદાતિવિનાશઃ ॥
[એવમિષીકાઃ ॥ કૌશ્સ્_2,5{15}.18 ॥]
એવમિષીકાઃ કરોતિ । બદ્ધ્વા રજ્જૂઃ કૃતાઃ ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય કરોતિ । આરોગ્યવિજ્ઞાનકર્મ । જયપરાજયવિજ્ઞાનકર્મ । સ્નાવરજ્જુમુખ્યમધ્યમાવરવિજ્ઞાનકર્મ । એતાનિ ત્રીણિ કર્માણિ ભવન્તિ । અભિમન્ત્ર્ય કર્તવ્યાનિ । ઇષીકાઃ શરમયા વા વીરિણમયા વા કર્તવ્યાઃ । સમાપ્તં સાઙ્ગ્રામિકં વિજ્ઞાનમ્ । ષષ્ઠી કણ્ડિકા

[રાજકર્માણિ]
અથ પરસેનાત્રાસનવિદ્વેષણમુચ્યતે -
[ઉચ્ચૈર્ઘોષઃ (5.20) ઉપ શ્વાસય (6.126) ઇતિ સર્વવાદિત્રાણિ પ્રક્ષાલ્ય તગરોશીરેણ સન્ધાવ્ય સમ્પાતવન્તિ ત્રિરાહત્ય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉચ્ચૈર્ઘોષઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ભેર્યાદિવાદિત્રાણિ પ્રક્ષાલ્ય તગરોશીરેણ લેપયિત્વા સમ્પાત્ય તતઃ સ્વયં પુરોધા (વાદયિતૃભ્યઃ) ત્રિરાહત્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા વાદિત્રાણિ પ્રક્ષાલ્ય તગરોશીરેણ સન્ધાવ્ય ઽઉપ શ્વાસયઽ ઇતિ સૂક્તેન વાદિત્રાણિ સમ્પાતવન્તિ કૃત્વા ત્રિરાહત્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[વિહૃદયમ્ (5.21) ઇત્યુચ્ચૈસ્તરાં હુત્વા સ્રુવમુદ્વર્તયન્ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.2 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિહૃદયમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સર્વવાદિત્રાણિ પ્રક્ષાલ્ય તગરોશીરેણ લેપયિત્વોચ્ચૈસ્તરાં હુત્વા સમ્પાતવન્તિ ત્રિરાહત્ય પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[સોમાંશું હરિણચર્મણ્યુત્સીવ્ય ક્ષત્રિયાય બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.3 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિહૃદયમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સોમાઙ્કુરમણિં હરિણચર્મણાવેષ્ટિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽવિહૃદયમ્ઽ ઇતિ સૂક્તસ્ય સર્વત્ર ઉચ્ચૈસ્તરેણ સ્વરેણ પ્રયોગઃ । સૂચનં પરત્ર । સમાપ્તં દ્વિષો વિદ્વેષણં ત્રાસનં ચ ॥
[પરિ વર્ત્માનિ (6.67) ઇન્દ્રો જયાતિ (6.98) ઇતિ રાજા ત્રિઃ સેનાં પરિયાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.4 ॥]
ઽપરિ વર્ત્માનિ સર્વતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન રાજા ત્રિઃ સેનાં પરિભ્રામ્યતિ । ઽઇન્દ્રો જયાતિઽ ઇતિ સૂક્તેન રાજા ત્રિઃ કટકં ભ્રામ્યેત્ । જયકામઃ । ત્રિઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ ॥
[ઉક્તઃ પૂર્વસ્ય સોમાંશુઃ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.5 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપરિ વર્ત્માનિઽ ઇતિ સૂક્તેન સોમમણિં ચર્મવેષ્ટિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય રાજ્ઞે બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । જયકામઃ ॥
[સન્દાનં વઃ (6.103) આદાનેન (6.104) ઇતિ પાશૈરાદાનસન્દાનાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.6 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસન્દાનં વઃઽ, ઽઆદાનેનઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ભાઙ્ગપાશાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । જયકામ ઇદં કર્મ કુર્યાત્ । જયકર્માણ્યનુવર્તન્તે ઽઅસ્મિન્ વસુઽ ઇતિ રાષ્ટ્રાવગમનં યાવત્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસન્દાનં વઃઽ ઽઆદાનેનઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં મૌઞ્જાન્ પાશાનિઙ્ગિડાલઙ્કૃતાન્ સમ્પાતવતોઽનૂક્તાન્ અભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
સ્વસેનાયા અભયકર્મ ઉચ્યતે -
[મર્માણિ તે (7.118.1) ઇતિ ક્ષત્રિયં સન્નાહયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.7 ॥]
ઽમર્માણિ તેઽ ઇત્યૃચા સન્નાહમભિમન્ત્ર્ય રાજાનં સન્નાહં પરિધાપયતિ । અભયકામઃ ॥
[અભયાનામપ્યયઃ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.8 ॥]
ઽઅભયં દ્યાવાપૃથિવીઽ (6.40) ઇતિ સૂક્તેન સપ્તર્ષીન્ યજતે પ્રતિદિશં સેનાયાઃ । ઽઅભયં દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રતિદિશં સેનાયા ઉપતિષ્ઠતે વા । ઽશ્યેનોઽસિ ગાયત્રમ્ઽ (6.48) ઇતિ સૂક્તેન સપ્તર્ષીન્ યજત ઉપતિષ્ઠતે વા સેનાયાઃ પ્રતિદિશમ્ । ચતુર્ષુ દિક્ષુ કુર્યાત્ । સઙ્ગ્રામે વર્તમાને । ઽઅભયં દ્યાવાપૃથિવી શ્યેનોઽસીતિ પ્રતિદિશં સપ્તર્ષીનભયકામઃઽ (કૌશ્સ્ । 59.26) । યજતે । ઉપતિષ્ઠતે વા । એકસ્મિન્ સ્થાને કર્મપ્રયોગં વા કુર્યાત્ । દિશિ દિશ્યભિમુખાનિ તન્ત્રાણિ કૃત્વા યજતે । સૂક્તવિકલ્પઃ । ઉપતિષ્ઠતે । સ્વસ્થાને ઉર્ધ્વસ્થિતો દિશ્યભિમુખશ્ચતુર્ષુ દિક્ષુ કુર્યાત્ । સમાપ્તં સેનાયા અભયકર્મ ॥
[ઇન્દ્રો મન્થતુ (8.8.1) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.9 ॥
પૂતિરજ્જુઃ (8.8.2) ઇતિ પૂતિરજ્જુમવધાય ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.10 ॥
અશ્વત્થબધકયોરગ્નિં મન્થતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.11 ॥
ધૂમમ્ (8.8.2) ઇતિ મમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.12 ॥
અગ્નિમ્ (8.8.2) ઇત્યગ્નિમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.13 ॥]
ઉક્તમગ્નિમન્થનમાદૌ ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ ॥
અથ સપત્નક્ષયણીકર્મ ઉચ્યતે -
[તસ્મિન્નરણ્યે સપત્નક્ષયણીરાદધાત્યશ્વત્થબધકતાજદભઙ્ગાહ્વખદિરશરાણામ્ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.14 ॥]
અરણ્યે સપત્નક્ષયણીકર્મ કુર્યાત્ । ન ગ્રામમધ્યે કુર્યાત્ । તન્ત્રવિકલ્પઃ હસ્તહોમત્વાત્ । ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન અશ્વત્થસમિધ આદધાતિ । શત્રુક્ષયો ભવતિ । ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન કરિમાલકસમિધ આદધાતિ । સેનાગ્નૌ સર્વત્ર । ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન એરણ્ડસમિધ આદધાતિ । ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન તિર્ણિસમિધ આદધાતિ । ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન ખદિરસમિધ આદધાતિ । ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન શરસમિધ આદધાતિ સેનાગ્નૌ । સપત્નક્ષયણી સમાપ્તા । શત્રુક્ષયો ભવતિ । કર્મવિકલ્પઃ ॥
[ઉક્તાઃ પાશાઃ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.15 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન ભાઙ્ગપાશાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । સર્વત્ર ક્રુદ્ધેનાભિમન્ત્રણં પાશાદિષુ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન મૌઞ્જાન્ પાશાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । તન્ત્રં ચ ॥
[આશ્વત્થાનિ કૂટાનિ ભાઙ્ગાનિ જાલાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.16 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન આશ્વત્થાનિ કૂટાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ તન્ત્રં ચ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન ભાઙ્ગાનિ જાલાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[બાધકદણ્ડાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.17 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઇન્દ્રો મન્થતુઽ ઇતિ સૂક્તેન બાધકદણ્ડાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તાનિ જયકર્માણિ ॥
[સ્વાહૈભ્યઃ (8.8.24) ઇતિ મિત્રેભ્યો જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.18 ॥
દુરાહામીભ્યઃ (8.8.24) ઇતિ સવ્યેનેઙ્ગિડમમિત્રેભ્યો બાધકે ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.19 ॥
ઉત્તરતોઽગ્નેર્લોહિતાશ્વત્થસ્ય શાખાં નિહત્ય નીલલોહિતાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં પરિતત્ય નીલલોહિતેનામૂન્ (8.8.24) ઇતિ દક્ષિણા પ્રહાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.20 ॥]
ઽસ્વાહૈભ્યઃઽ ઇતિ મિત્રેભ્ય ઇત્યાદિ નીલલોહિતશાખાન્તં સર્વકર્મસુ ભવતિ । આદૌ ઉક્તમ્ ॥
આવશ્યાનિ જયકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[યે બાહવઃ (11.9) ઉત્તિષ્ઠત (11.10) ઇતિ યથાલિઙ્ગં સમ્પ્રેષ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.21 ॥]
ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકં યુદ્ધકાલે જપતિ કર્તા ॥
[હોમાર્થે પૃષદાજ્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.22 ॥]
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન પૃષદાજ્યં જુહોતિ । તત આજ્યેનોત્તરતન્ત્રમ્.
[પ્રદાનાન્તાનિ વાપ્યાનિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.23 ॥]

અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન સક્તૂઞ્જુહોતિ । તતઃ સાઙ્ગ્રામિકમુત્તરતન્ત્રમ્ । સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન ધનુરિધ્મેઽગ્નૌ પૃષદાજ્યેનાક્તા ધનુઃસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેનેષ્વિધ્મેઽગ્નૌ પૃષદાજ્યેનાક્તા ઇષુસમિધ આદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યેન પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન પૃષદાજ્યેન ધનુઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વિમૃજ્ય યોદ્ધ્રે પ્રયચ્છતિ । તત આજ્યેનોત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યેન પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન ભાઙ્ગપાશાન્ પૃષદાજ્યેન સમ્પાત્ય ક્રુદ્ધોઽભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । તત આજ્યેનોત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વત્ર પાશેષુ આશ્વત્થેષુ કૂટેષુ ભાઙ્ગેષુ જાલેષુ બાધકદણ્ડેષુ વજ્રરૂપેષુ પાત્રેષુ ચ ઇઙ્ગિડાલઙ્કરણં ક્રુદ્ધાભિમન્ત્રણં કુર્યાત્ । આજ્યેન તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન મૌઞ્જપાશાન્ પૃષદાજ્યેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । આજ્યેન ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યેન તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન આમપાત્રાણિ પૃષદાજ્યેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાયુદ્ધસ્થાને વપતિ । આજ્યેનોત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[વાપ્યૈસ્ત્રિષન્ધીનિ વજ્રરૂપાણ્યર્બુદિરૂપાણિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.24 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન ત્રિષન્ધીનિ લોહમયાનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન વજ્રરૂપાણિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન વજ્રરૂપાણિ લોહમયાનિ અર્બુદિરૂપાણિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સેનાક્રમેષુ વપતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[શિતિપદીં સમ્પાતવતીં દર્ભરજ્જ્વા ક્ષત્રિયાયોપાસઙ્ગદણ્ડે બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.25 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન શિતિપદીમ્ અજાં પૃષદાજ્યેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય રાજ્ઞે દર્ભરજ્જ્વા ઉપાસઙ્ગદણ્ડે બધ્નાતિ । આજ્યેનોત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[દ્વિતીયામસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.26 ॥]
સાઙ્ગ્રામિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽયે બાહવઃઽ ઇત્યનુવાકેન દ્વિતીયાં શિતિપદીં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય શત્રુસેનાં પ્રક્ષિપતિ । આજ્યેન ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તતઃ સેનાગ્ન્યુત્સર્ગઃ । અવભૃથશ્ચ । શત્રું જિત્વા કર્મસમાપ્તિં કરોતિ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । સમાપ્તાનિ સાઙ્ગ્રામિકાણિ કર્માણિ । શિતિપદ્યોઃ દ્વયોરપ્યેકં કર્મ । અન્યત્ર વિકલ્પઃ । અનેન કર્મણા અવશ્યં જયો ભવતિ ॥
અથ રાષ્ટ્રપ્રવેશાભિગમનકર્મવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[અસ્મિન્ વસુ (1.9) ઇતિ રાષ્ટ્રાવગમનમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.27 ॥]
સ્વરાષ્ટ્રે યો નિષ્ક્રાન્તઃ શત્રુણા પુનઃ પ્રવેશમિચ્છતિ તસ્યેદં કર્મ ॥
[આનુશૂકાનાં વ્રીહીણામાવ્રસ્કજૈઃ કામ્પીલૈઃ શૃતં સારૂપવત્સમાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.28 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅસ્મિન્ વસુઽ ઇતિ સૂક્તેનાનુશૂકાનાં વ્રીહીણામાવ્રસ્કજૈઃ કામ્પીલૈઃ શૃતં સારૂપવત્સમોદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય રાજાનમાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । રાષ્ટ્રે ય ઉદ્વાસિતસ્તસ્યેદં કર્મ પ્રવેશાર્થમ્ । અનેન કર્મણા સ્વરાષ્ટ્રપ્રવેશો ભવતિ । સર્વસ્યાં મર્દિતાયાં ભૂમૌ યદા નિષ્ક્રાન્તો રાજા તદેદં કર્મ કરોતિ । રાષ્ટ્રપ્રવેશનકામઃ । આનુશૂકાલના વ્રીહયઃ પુનરુત્થિતાઃ । છિન્નાનિ યાનિ પુનરુત્થિતાન્યાવ્રસ્કાનિ ॥
[અભીવર્તેન (1.29) ઇતિ રથનેમિમણિમયઃસીસલોહરજતતામ્રવેષ્ટિતં હેમનાભિં વાસિતં બદ્ધ્વા
સૂત્રોતં બર્હિષિ કૃત્વા સમ્પાતવન્તં પ્રત્યૃચં ભૃષ્ટીરભીવર્તોત્તમાભ્યામાચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.29 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅભીવર્તેનઽ ઇતિ ચતુર્ભિરૃગ્ભી રથચક્રનેમિમણિમયઃસીસલોહરજતતામ્રવેષ્ટિતં હેમનાભિં ત્રિર્વાસિતં કૃત્વા સૂત્રોતં બર્હિષિ કૃત્વા પ્રત્યૃચં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ઽઉદસૌ સૂર્યઃઽ (1.29.5-6) ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અતિક્રાન્ત અર્ધમર્દિતે રાષ્ટ્ર ઇદં કર્મ । અનેન કર્મણા રાષ્ટ્રવૃદ્ધિશ્ચ ભવતિ ॥
[અચિક્રદદ્ (3.3) આ ત્વા ગન્ (3.4) ઇતિ યસ્માદ્રાષ્ટ્રાદવરુદ્ધસ્તસ્યાશાયાં શયનવિધં પુરોડાશં દર્ભેષૂદકે નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.30 ॥
તતો લોષ્ટેન જ્યોતિરાયતનં સંસ્તીર્ય ક્ષીરૌદનમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.31 ॥]
ઽઅચિક્રદદ્ઽ, ઽઆ ત્વા ગન્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શયનાકારં પુરોડાશમભિમન્ત્ર્ય દર્ભેષૂદકે નિનયતિ । તતો લોષ્ટેન પૂરયેત્ । દર્ભસ્થાને મૃત્તિકાભિસ્તરણમ્ । અભ્યાતાનાન્તં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅચિક્રદદ્ઽ, ઽઆ ત્વા ગન્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ક્ષીરૌદનં સ્થાલીપાકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય રાજાનમાશયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[યતો લોષ્ટસ્તતઃ સમ્ભારાઃ ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.32 ॥]
તસ્માત્ સ્થાનાત્ સમ્ભારાહરણં યસ્માન્નિષ્ક્રાન્તો રાજા ॥
[તિસૃણાં પ્રાતરશિતે પુરોડાશે હ્વયન્તે ॥ કૌશ્સ્_2,6{16}.33 ॥]
તિસૃણાં પ્રાતરશિતે પુરોડાશે ભક્ષિતે પુનરત્ર રાષ્ટ્રે રાજા પ્રવેશં લભતે । એતસ્ય પુરોડાશકર્મ વિજ્ઞાનાર્થમ્ । સમાપ્તાનિ રાષ્ટ્રપ્રવેશકાનિ કર્માણિ । અવશ્યં પ્રવેશો ભવતિ । ભયં વા મૃત્યુર્વા વિઘ્નં દૈવોપઘાતો વા શત્રોર્ભવતિ । અવશ્યં પ્રવેશો ભવતીત્યર્થઃ । રાજકર્માણ્યેવ વર્તન્તે । સમાપ્તં સ્વરાષ્ટ્રપ્રવેશનકર્મ ॥ સપ્તમી કણ્ડિકા

અથ લઘ્વભિષેકકર્મોચ્યતે -
[ભૂતો ભૂતેષુ (4.8) ઇતિ રાજાનમભિષેક્ષ્યન્ મહાનદે શાન્ત્યુદકં કરોત્યાદિષ્ટાનામ્ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા શાન્ત્યુદકવિધાનેન શાન્ત્યુદકં કરોતિ । મહાનદ્યા ઉદકં વનપુષ્કરિણીનામુદકં દેવવૃષ્ટ્યુદકં દિવ્યમુદકં ચ । ઉદકાનાં વિકલ્પઃ સમુચ્ચયો વા શાન્ત્યુદકમાદિષ્ટાનામ્ ॥
[સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા દક્ષિણતઃ પરિગૃહ્યાયા દર્ભેષુ તિષ્ઠન્તમભિષિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.2 ॥]
તતશ્ચરું શ્રપયતિ નદ્યોદકેન સમુદ્રોદકેન વા । વેદ્યા દક્ષિણતઃ દર્ભાનાસ્તીર્ય તત્રોપર્યૂર્ધ્વં સ્થિતં રાજાનં ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન શાન્ત્યુદકકલશમભિમન્ત્ર્ય પુરોધા રાજાનમભિષિઞ્ચતિ ॥
[તલ્પાર્ષભં ચર્મારોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.3 ॥]
અભિષિક્તઃ સ્નાતઃ । ખટ્વાયામાર્ષભં ચર્માસ્તીર્ય તત્ર રાજાનમારોહયતિ ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન ॥
[ઉદપાત્રં સમાસિઞ્ચેતે ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.4 ॥
વિપરિદધાને ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.5 ॥]
ઉદપાત્રમુભાવપ્યાસિઞ્ચતો ધારાયા ઉદકેન ॥
[સહૈવ નૌ સુકૃતં સહ દુષ્કૃતમ્ ઇતિ બ્રહ્મા બ્રૂયાત્ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.6 ॥
યો દુષ્કૃતં કરવત્તસ્ય દુષ્કૃતં સુકૃતં નૌ સહ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.7 ॥]
ઽસહૈવ નોઽ ઇતિ રાજા બ્રૂતે । બ્રહ્મા બ્રૂયાત્ ઽયો દુષ્કૃતમ્ઽ ઇતિ ॥
[આશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.8 ॥]
તતઃ સ્થાલીપાકં ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ ॥
[અશ્વમારોહ્યાપરાજિતાં પ્રતિપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.9 ॥]
તતોઽશ્વમારોહયતિ ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન । અપરાજિતાં પ્રતિપાદયતિ । વાહેનોપનિષ્ક્રમ્ય પુનર્ગૃહ આગત્યાભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્.
[સહસ્રં ગ્રામવરો દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.10 ॥]
સહસ્રં ગવાં દક્ષિણા ગ્રામવરશ્ચ । અભિષેકઃ સમાપ્તઃ ॥
[વિપરિધાનાન્તમેકરાજેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.11 ॥]
માણ્ડલિકસ્ય સામન્તસ્ય યુવરાજસ્ય સેનાપતેરન્યસ્ય કસ્યચિદભિષેકઃ અનેન વિધાનેન કાર્યઃ । તસ્યાપિ પુરોહિતવરણે કૃતે સત્યભિષેકઃ કાર્યઃ । અભિષેકાદનન્તરં ઘૃતાવેક્ષણમારાત્રિકં રાજકર્માણિ પિષ્ટરાત્ર્યાદીનિ પ્રત્યહં કર્તવ્યાનિ । વિધાનેન સર્વાણિ દાનાનિ દદાતિ । પુષ્પાભિષેક-મહાનવમી-ઇન્દ્રોત્સવ-વૃષોત્સર્ગ-જન્મદિનાદિ પ્રતિવર્ષં કાર્યાણિ ॥
સાર્વભૌમાભિષેક ઉચ્યતે । મહાભિષેકવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[તલ્પે દર્ભેષ્વભિષિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.12 ॥]
સાર્વભૌમસ્ય ભવતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । ચતુર્ણાં સાગરાણાં તુ મહાનદીનાં શતસ્ય ચ । તેનોદકેન શાન્ત્યુદકં કરોતિ વધાનેન । મન્ત્રોક્તેન ઉદકેન ચરું શ્રપયતિ । તતો દક્ષિણતો વેદેઃ ખટ્વાં સ્તૃણાતિ । મઞ્ચિકા । યથા લોકે અભિષેકઃ । તસ્યા ઉપરિ દર્ભાન્ સ્તૃણાતિ । તત્ર રાજનિ ઉપવિષ્ટે ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન તેન શાન્ત્યુદકેન રાજાનમભિષિઞ્ચતિ ॥
[વર્ષીયસિ વૈયાઘ્રં ચર્મારોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.13 ॥]
તતઃ ખટ્વાયાં વર્ષીયસ્યાં વૈયાઘ્રં ચર્મ સ્તૃણાતિ મઞ્ચકે । તત્ર રાજાનમારોહયતિ ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન । ઉદપાત્રં સમાસિઞ્ચેતે । રાજા બ્રૂતે ઽસહૈવ નોઽ ઇતિ । પુરોહિતો બ્રૂયાત્ ઽયો દુષ્કૃતમ્ઽ ઇતિ । તતઃ પુરોહિતઃ સૂક્તં જપતિ ॥
[ચત્વારો રાજપુત્રાસ્તાલ્પાઃ પૃથક્પાદેષુ શયનં પરામૃશ્ય સભાં પ્રાપયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.14 ॥]
ચત્વારો રાજપુત્રાસ્તાલ્પાઃ પૃથક્પાદેષુ ગૃહીત્વા સભામધ્યે નિદધતિ ॥
[દાસઃ પાદૌ પ્રક્ષાલયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.15 ॥
મહાશૂદ્ર ઉપસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.16 ॥]
દાસઃ પાદૌ પ્રક્ષાલયતિ રાજકીયો મહાશૂદ્રઃ પ્રક્ષાલનં દદાતિ । પુરોહિતો ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તં જપતિ ॥
[કૃતસમ્પન્નાનક્ષાનાતૃતીયં વિચિનોતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.17 ॥]
રાજા દ્યૂતક્રીડાં કરોતિ । પુનઃ પુરોહિતઃ ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તં જપતિ । એકો દાયશ્ચતુર્ણાં વર્ણાનામ્ । ત્રયઃ દાયાઃ રાજ્ઞઃ । સર્વવર્ણાન્ સર્વત્ર પાલયતે રાજા ॥
[વૈશ્યઃ સર્વસ્વજૈનમુપતિષ્ઠતે ઉત્સૃજાયુષ્મન્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.18 ॥]
વૈશ્યઃ રાજાનમુપતિષ્ઠતે ઽઉત્સૃજાયુષ્મન્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ॥
[ઉત્સૃજામિ બ્રાહ્મણાયોત્સૃજામિ ક્ષત્રિયાયોત્સૃજામિ વૈશ્યાય ધર્મો મે જનપદે ચર્યતામ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.19 ॥]
તતો રાજા બ્રૂતે ઽબ્રાહ્મણાયઽ । અનુજ્ઞામાહૈતૈર્મન્ત્રૈઃ ॥
પ્રતિપદ્યતે ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.20 ॥
[આશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.21 ॥]
તતઃ સ્થાલીપાકં ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય રાજાનમાશયતિ ॥
[અશ્વમારોહ્યાપરાજિતાં પ્રતિપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.22 ॥]
ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇત્યનેનાશ્વમભિમન્ત્ર્યારોહ્યાપરાજિતાં પાદયતિ ॥
[સભામુદાયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.23 ॥]
પુનઃ સભાં પ્રગચ્છતિ ॥
[મધુમિશ્રં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.24 ॥]
તતો મધુમિશ્રં મિષ્ટમન્નં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ ॥
[રસાનાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.25 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા તતો ઽભૂતો ભૂતેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય રાજાનમાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સહસ્રં ગવાં ગ્રામવરશ્ચ દક્ષિણા ॥
[માહિષાણ્યુપયાતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.26 ॥]
તતઃ સ્ત્રીણાં ગૃહે યાતિ ॥
[કુર્યુર્ગામિતિ ગાર્ગ્યપાર્થશ્રવસૌ નેતિ ભાગલિઃ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.27 ॥]
તત્ર મધુપર્કો દેયઃ । મહાભિષેકઃ સમાપ્તઃ । અતઃપ્રભૃતિ રાજકર્માધિકારઃ । ઘૃતાવેક્ષણં પુરોહિતકર્મારાત્રિકં નક્ષત્રપૂજાગ્રહપૂજાદિકં કર્તવ્યમ્ ॥
ઇમમિન્દ્ર વર્ધય ક્ષત્રિયં મે (4.22) ઇતિ ક્ષત્રિયં પ્રાતઃપ્રાતરભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.28 ॥
[ઉક્તં સમાસેચનં વિપરિધાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.29 ॥]
ઽઇમમિન્દ્રઽ ઇત્યુદપાત્રં સમાસિઞ્ચેતે ઉદકધારયા । તતો રાજા બ્રૂયાત્ ઽસહૈવ નૌઽ ઇતિ । તતઃ પુરોહિતો બ્રૂયાત્ ઽયો દુષ્કૃતમ્ઽ ઇતિ । તતઃ પુરોહિતઃ સૂક્તં જપતિ ॥
[સવિતા પ્રસવાનામ્ (5.24) ઇતિ પૌરોહિત્યે વત્સ્યન્ વૈશ્વલોપીઃ સમિધ આધાય ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.30 ॥]
તતઃ ઽસવિતા પ્રસવાનામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પૌરોહિત્યે વત્સ્યન્ શૂદ્રેણ આહૃતાઃ સમિધ આદધાતિ । ઽઅથર્વાઙ્ગિરસઃ પુરોહિતો ભવતિઽ ઇતિ ગોપથબ્રાહ્મણે ઉક્તમ્ । રાજકર્મસુ પઞ્ચગૃહીતમાજ્યં સર્વત્ર । હસ્તિત્રસનાદીનિ અભિષેકાન્તાનિ રાજકર્માણિ ॥
[ઇન્દ્ર ક્ષત્રમ્ (7.84.2-3) ઇતિ ક્ષત્રિયમુપનયીત ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.31 ॥]
ઽઇન્દ્ર ક્ષત્રમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામુપનયનમ્ । તન્ત્ર ઽઅસ્મિન્ વસુઽ (1.9) ઇતિ ગણસ્થાને ક્ષત્રિયમભિમન્ત્રયતે । ક્ષત્રિયરયોપનયનં કુર્યાત્ । ક્ષત્રિયસ્યોપનયને વિશેષઃ । સમાનમન્યત્ ॥
તદાહુર્ન ક્ષત્રિયં સાવિત્રીં વાચયેદિતિ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.32 ॥
[કથં નુ તમુપનયીત યન્ન વાચયેત્ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.33 ॥
વાચયેદેવ વાચયેદેવ ॥ કૌશ્સ્_2,7{17}.34 ॥]
અથ વાચયેદિતિ વિકલ્પં મન્યન્તે આચાર્યાઃ । સમાપ્તં ક્ષત્રિયસ્યોપનયનકર્મ । તત્ર શ્લોકઃ -
મેધાસામ્પદકર્માણિ સામ્મનસ્યં ચ વર્ચસમ્.
ક્રમાચ્ચ રાજકર્માણિ દ્વિતીયેઽસ્મિન્ મહર્ષિણા ॥
અષ્ટમી કણ્ડિકા

॥ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
[નિરૃતિકર્માણિ]
નિરૃતિકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ । આ પુષ્ટિકર્મભ્યો યાવત્.
[પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામસ્તમિત ઉદકાન્તે કૃષ્ણચૈલપરિહિતો નિરૃતિકર્માણિ પ્રયુઙ્ક્તે ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.1 ॥]
પૌર્ણમાસ્યાં રાત્રૌ નિરૃતિકર્મ કુર્યાત્ । કૃષ્ણવસનપરિહિતોઽગ્નિં ગૃહીત્વોદકાન્તે ગત્વા નાવ્યોપરિ ચટિત્વાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । ન તન્ત્રમ્ ॥
[નાવ્યાયા દક્ષિણાવર્તે શાપેટં નિખનેત્ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.2 ॥]
શાપેટં ગર્તં નિખનેત્ ॥
[અપાં સૂક્તૈરવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.3 ॥]
તત્રોપર્યપાં સૂક્તૈઃ સ્નાત્વા ॥
અપ્સુ કૃષ્ણં જહાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.4 ॥
[અહતવસન ઉપમુચ્યોપાનહૌ જીવઘાત્યાયા ઉદાવ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.5 ॥]
અહતવસનો ભૂત્વોપમુચ્યોપાનહૌ તતો ગૃહ આગચ્છતિ ॥
[પ્રોષ્ય તામુત્તરસ્યાં સામ્પદં કુરુતે ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.6 ॥]
તતઃ સામ્પદં વા પૌષ્ટિકં વા કુરુતે । કેવલં વા કુરુતે ॥
[શાપેટમાલિપ્યાપ્સુ નિબધ્ય તસ્મિન્નુપસમાધાય સમ્પાતવન્તં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.7 ॥
અશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.8 ॥
આધાય કૃષ્ણં પ્રવાહયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.9 ॥
ઉપમુચ્ય જરદુપાનહૌ સવ્યેન જરચ્છત્ત્રં દક્ષિણેન શાલાતૃણાન્યાદીપ્ય જીર્ણં વીરિણમભિન્યસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.10 ॥
અનાવૃતમાવૃત્ય સકૃજ્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.11 ॥]
કૃષ્ણવસ્ત્રપરિહિતો વિમુચ્ય જરદુપાનહૌ વામેન હસ્તેન જરચ્છત્રં ગૃહીત્વા દક્ષિણેન હસ્તેન શાલાતૃણપૂલકેઽગ્નિં કૃત્વા જીર્ણે વીરિણેઽગ્નિં પ્રજ્વાલ્યાપ્રદક્ષિણં ભૂત્વા નિરૃતિદિશમભિમુખો ભૂત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં સકૃજ્જુહોતિ ॥
[સવ્યં પ્રહરત્યુપાનહૌ ચ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.12 ॥]
અગ્નૌ છત્રોપાનહૌ પ્રહરતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઉદકાન્તે નાવ્યાયા દક્ષિણાવત શાપેટં નિખનેત્ । અપાં સૂક્તૈરવસિઞ્ચતિ । અપ્સુ કૃષ્ણં જહાતિ । અહતવસન ઉપમુચ્યોપાનહૌ તતો ગૃહ આગચ્છતિ ॥
[જીર્ણે વીરિણ ઉપસમાધાય અયં તે યોનિઃ(3.20) ઇતિ જરત્કોષ્ઠાદ્વ્રીહીઞ્છર્કરામિશ્રાનાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.13 ॥]
પૂર્વસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામસ્તમિતે કૃષ્ણચૈલપરિહિતોઽગ્નિં ગૃહીત્વા બહિર્ગત્વા વીરિણસ્તમ્બેઽગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય ઽઅયં તે યોનિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન
વ્રીહિઞ્છર્કરામિશ્રાન્ સકૃજ્જુહોતિ ॥
[આ નો ભર (5.7) ઇતિ ધાનાઃ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.14 ॥]
ઽઆ નો ભર મા પરિ ષ્ઠાઽ ઇતિ સૂક્તેન ધાનાઃ શર્કરામિશ્રાઃ સકૃજ્જુહોતિ ॥
[યુક્તાભ્યાં સહ કોષ્ઠાભ્યાં તૃતીયામ્ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.15 ॥]
ઽઅયં તે યોનિઃઽ, ઽઆ નો ભરઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં સૂક્તાભ્યાં સહ પિટકેન તૃતીયામાહુતિં જુહોતિ । તત ઉદકાન્તે શાપેટં નિખનેત્ । અપાં સૂક્તૈરવસિઞ્ચતિ । અપ્સુ કૃષ્ણં જહાતિ । અહતવસન ઉપમુચ્યોપાનહૌ જીવઘાત્યાયા ઉદાવ્રજતિ ॥
[કૃષ્ણશકુનેઃ સવ્યજઙ્ઘાયામઙ્કમનુબધ્યાઙ્કે પુરોડાશં પ્ર પતેત (7.115.1) ઇત્યનાવૃતં પ્રપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.16 ॥]
પૂર્વસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામસ્તમિત ઉદકાન્તે કૃષ્ણચૈલપરિહિતો નિરૃતિકર્માણિ પ્રયુઙ્ક્તે । કાકજઙ્ઘાયાં લોહકણ્ટકં બદ્ધ્વા કણ્ટકે પુરોડાશં કૃત્વા નિરૃત્યભિમુખો ભૂત્વા ઽપ્ર પતેતઽ ઇત્યૃચા કાકં વિસર્જયતિ । નાવ્યાયા દક્ષિણાવર્તે શાપેટં નિખનેત્ । અપાં સૂક્તૈરવસિઞ્ચતિ । અપ્સુ કૃષ્ણં જહાતિ । અહતવસન ઉપમુચ્યોપાનહૌ તતો ગૃહ આગચ્છતિ ॥
[નીલં સન્ધાય લોહિતમાચ્છાદ્ય શુક્લં પરિણહ્ય દ્વિતીયયોષ્ણીષમઙ્કેનોપસાદ્ય સવ્યેન સહાઙ્કેનાવાઙપ્સ્વપવિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.17 ॥]
પૂર્વસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામસ્તમિત ઉદકાન્તે કૃષ્ણચૈલપરિહિતો નિરૃતિકર્માણિ પ્રયુઙ્ક્તે । કારયિતા નીલં વસ્ત્રમધઃ પરિધત્તે । રક્તં વસ્ત્રમુપર્યાચ્છાદ્ય શુક્લં વસ્ત્રમુષ્ણીષં કૃત્વા ઽયા મા લક્ષ્મીઃઽ (7.115.2) ઇત્યૃચા લોહખણ્ડેન સહોષ્ણીષમુદકે પ્રક્ષિપતિ વામેન હસ્તેન ॥
[તૃતીયયા છન્નં ચતુર્થ્યા સંવીતમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.18 ॥]
ઽએકશતં લક્ષ્મ્યઃઽ (7.115.3) ઇત્યૃચા રક્તં વસ્ત્રં લોહખણ્ડેન સહાપ્સુ ક્ષિપતિ વામેન હસ્તેન । ઽએતા એના વ્યાકરમ્ઽ (7.115.4) ઇત્યૃચા નીલં વસ્ત્રં લોહખણ્ડેન સહાપ્સુ ક્ષિપતિ વામેન હસ્તેન । શાપેટં નિખનેત્ । અપાં સૂક્તૈરવસિઞ્ચતિ । અપ્સુ કૃષ્ણં જહાતિ । અહતવસનો ભૂત્વોપાનહૌ પરિધાય ગૃહ આગચ્છતિ । તતઃ કર્માણિ કુર્યાત્ પૌષ્ટિકાનિ સામ્પદાનિ ચ । સમાપ્તાનિ
નિરૃતિકર્માણિ । પઞ્ચ પ્રધાનાનિ કર્માણિ । એવં નિરૃતિકર્મ કૃત્વા તતઃ સામ્પદેષુ પૌષ્ટિકેષુ ચાધિકારઃ । પ્રતિકર્મ વા કેવલં વા નિરૃતિકર્મ પાપક્ષયાર્થં કરોતિ । નિરૃતિકર્મણાં ક્રમોઽપિ નાસ્તિ । પઞ્ચાનાં મધ્ય એકં કૃત્વા તતઃ પૌષ્ટિકાનાં પ્રયોગઃ સામ્પદાનાં ચ । પૂર્વસ્ય બ્રહ્મચારિસામ્પદાદીનિ સામ્પદાનિ । પૂર્વસ્ય ચિત્રાકર્માદીનિ પૌષ્ટિકાનિ । એતાન્યુચ્યન્તે આ ભૈષજ્યેભ્યઃ કર્મભ્યો યાવત્ ॥
[પુષ્ટિકર્માણિ]
પુષ્ટિકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[પૂર્વસ્ય ચિત્રાકર્મ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.19 ॥]
[કુલાયશૃતં હરિતબર્હિષમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.20 ॥]
આજ્યતન્ત્રે હરિતદર્ભાસ્તરણં કરોતિ । અભ્યાતાનાન્તં સમાનમ્ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તેન કુલાયશૃતં ક્ષીરૌદનં સ્થાલીપાકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ કારયિતા । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । એતત્ કર્મ ચૈત્ર્યાં પૌર્ણમાસ્યાં કુર્યાત્ । અથવા ચિત્રાનક્ષત્રે કુર્યાત્ । નિત્યં ચૈત્રીકર્મ ॥
[અન્વક્તાઃ પ્રાદેશમાત્રીરાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.21 ॥]
ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઘૃતેનાક્તાઃ પાલાશાદિસમિધ આદધાતિ । એતદપિ ચિત્રાકર્મ નિત્યં ચ ॥
[નાવ્યયોઃ સાંવૈદ્યે પશ્ચાદગ્નેર્ભૂમિપરિલેખે કીલાલં મુખેનાશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.22 ॥]
નાવ્યનદીસઙ્ગમે ગત્વાભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્ભૂમૌ પ્રક્ષિપ્ય પશુવન્મુખેનાશ્નાતિ ન હસ્તેન । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[તેજોવ્રતં ત્રિરાત્રમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.23 ॥]
ત્રિરાત્રં કર્મ ભવતિ । પ્રત્યહં તન્ત્રમ્.
તદ્ભક્ષઃ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.24 ॥
તેજસ્કામઃ પુષ્ટિકામશ્ચ । સમાપ્તં તેજોવ્રતમ્ ॥
[શમ્ભુમયોભુભ્યાં બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (5.6) અસ્ય વામસ્ય (9.9-10) યો રોહિતઃ (13.1.25-26) ઉદસ્ય કેતવઃ (13.2) મૂર્ધાહમ્ (16.3-4) વિષાસહિમ્ (17.1) ઇતિ સલિલૈઃ ક્ષીરૌદનમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.25 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ (1.5) ઽશં નો દેવીઃઽ (1.6) ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ, ઽઅનાપ્તા યેઽ (5.6.2), ઽઅસ્ય વામસ્યઽ અનુવાકઃ, ઽયો રોહિતઃઽ ઇતિ દ્વે, ઽઉદસ્ય કેતવઃઽ ઇત્યનુવાકઃ, ઽમૂર્ધાહમ્ઽ ઇતિ દ્વે સૂક્તે, ઽવિષાસહિમ્ઽ ઇત્યનુવાકઃ, એતૈઃ ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વત્ર ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ ઇત્યાદિસલિલગણો જ્ઞાતવ્યઃ ॥
[મન્થાન્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.26 ॥]

સલિલૈઃ ઔદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । સલિલૈઃ પાલાશસમિધ આદધાતિ । સલિલૈઃ કર્કન્ધૂસમિધ આદધાતિ । સલિલૈઃ વ્રીહીન્ જુહોતિ । સલિલૈર્યવાન્ જુહોતિ । સલિલૈસ્તિલાન્ જુહોતિ । તન્ત્રે સલિલૈઃ ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । તન્ત્રે સલિલૈઃ પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । તન્ત્રે સલિલૈઃ રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । સલિલૈઃ ત્રિરહ્નોઽગ્નિં પ્રજ્વાલયતિ । સલિલૈઃ ત્રિરગ્નિમુપતિષ્ઠતે । અભ્યાતાનાન્તે સલિલૈઃ સવ્યાત્ પાણિહૃદયાલ્લોહિતં રસમિશ્રમશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઇતિ મન્થાન્તાનિ કર્માણિ ॥
અધ્વાનં ગચ્છતઃ પુષ્ટિકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[દ્વિતીયેન પ્રવત્સ્યન્ હવિષામુપદધીત ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.27 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ, ઽઅનાપ્તા યેઽ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । તન્ત્રે ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ ચતુર્દશેન પાલાશાદિસમિધ આદધાતિ । અનેન સૂક્તેન પુરોડાશં જુહોતિ । દ્વિતીયેન બ્રહ્મજજ્ઞાનેન પયઃ, ઉદૌદનઃ, પાયસઃ, પશુઃ, વ્રીહિઃ, યવઃ, તિલાઃ, ધાનાઃ, કરમ્ભઃ, શષ્કુલ્યઃ એતેષાં વિકલ્પેન હોમઃ । હસ્તહોમે તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઇતિ પ્રસ્થાનકર્મ ॥
[અથ પ્રત્યેત્ય ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.28 ॥]
યદા આગચ્છતિ તદા એતત્ કર્મ ॥
[અથ પ્રત્યેત્ય ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.29 ॥]
યદા ગ્રામં ગચ્છતિ તદા એતત્ કર્મ કુર્યાત્ ॥
[અથ પ્રાર્થયમાણઃ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.30 ॥]
યથાર્થં યાચતે તદા દ્રવ્યકામ એતત્ કર્મ કુર્યાત્ ॥
[અથ પ્રાર્થયમાણઃ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.31 ॥]
અથવા નિષ્કામોઽપિ કરોતિ ॥
અથ સમુદ્રકર્મેતિ । સર્વફલકર્મ વ્યાખ્યાસ્યામઃ -
[ચત્વારો ધાયાઃ પલાશયષ્ટીનાં ભવન્તિ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.32 ॥
દર્ભાણામુપોલવાનાં ચત્વારઃ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.33 ॥
તં વ્યતિષક્તમષ્ટાવરમિધ્મં સાત્ત્રિકેઽગ્નાવાધાયાજ્યેનાભિજુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.34 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા તતશ્ચત્વારઃ પૂલકા પાલાશમિન્ધનં ચત્વારો દર્ભપૂલકાઃ । વ્યતિષઙ્ગેન જુહોતિ । એકં સમિદ્ભારકં દ્વિતીયં તસ્યોપરિ દર્ભભારકં પુનરપિ તથૈવ ચ । અષ્ટૌ ઉપર્યુપરિ કૃત્વા તતો ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ ચતુર્દશેનાજ્યં જુહોતિ ॥
[ધૂમં નિયચ્છેત ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.35 ॥]
તતો ધૂમં ભક્ષયતિ ॥
[લેપં પ્રાશ્નીયાત્ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.36 ॥]
લેપં પ્રાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[તમુ ચેન્ન વિન્દેદથ સત્ત્રસ્યાયતને યજ્ઞાયતનમિવ કૃત્વા ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.37 ॥
સમુદ્ર ઇત્યાચક્ષતે કર્મ ॥ કૌશ્સ્_3,1{18}.38 ॥]
સાત્ત્રિકસ્યાગ્નેઃ પ્રણયનમ્ । અથવા તત્ર સ્થાને એતત્ કર્મ કરોતિ । ધનધાન્યપુત્રલક્ષ્મીયશોમેધાધર્મકામઃ । સ્વર્ગકામઃ । આયુર્બલપ્રજ્ઞાસમ્પદ્ગ્રામકૂપાદિ પત્નીપ્રાધાન્ય-અભયસ્વસ્ત્યયનવિજયગૃહવરસ્ત્રીહિરણ્યરત્નાદિ સમ્પદ્યતે । ઽસમુદ્ર ઇત્યાચક્ષતે કર્મઽ ઇતિ વચનાત્ ॥ પ્રથમા કણ્ડિકા

અથ ગવાં રોગેષુ ગવાં પુષ્ટિપ્રજનનેષુ ચ શાન્તિરુચ્યતે -
[અમ્બયો યન્તિ (1.4) શમ્ભુમયોભુભ્યાં બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (4.1) આ ગાવઃ (4.21) એકા ચ મે (5.15) ઇતિ ગા
લવણં પાયયત્યુપતાપિનીઃ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.1 ॥]
ઽઅમ્બયો યન્તિઽ, ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ (1.5), ઽશન્નો દેવીઃઽ (1.6) ઇત્યેતૈઃ સૂક્તૈર્લવણમભિમન્ત્ર્ય ગાઃ પાયયતિ । બ્રહ્મજજ્ઞાનેન પ્રથમેન લવણમભિમન્ત્ર્ય ગાઃ પાયયતિ । ઽઆ ગાવઃઽ ઇતિ સૂક્તેન લવણમભિમન્ત્ર્ય ગાઃ પાયયતિ । ઽએકા ચ મેઽ ઇતિ સૂક્તેન લવણમભિમન્ત્ર્ય ગાઃ પાયયતિ । બહુદુગ્ધા ગાવો ભવન્તિ । જ્વરગણ્ડમાલાદિરોગે એતત્ કર્મ ॥
[પ્રજનનકામાઃ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.2 ॥]
ગર્ભગ્રહણાર્થમેતત્ કર્મ ભવતિ ॥
[પ્રપામવરુણદ્ધિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.3 ॥]
ઽઅમ્બયો યન્તિઽ, ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ, ઽશન્નો દેવીઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ ઉદકમભિમન્ત્ર્ય ગાઃ પાયયતિ । પુષ્ટ્યર્થી । ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય ગાઃ પાયયતિ । ઽઆ ગાવઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય ગાઃ પાયયતિ । ઽએકા ચ મેઽ ઇતિ સૂક્તેન તડાગમવરુધ્ય તતો ગાઃ પાયયતિ । સમાપ્તાનિ ગવાં પુષ્ટિકર્માણિ ॥
સર્વાર્થાનિ પુષ્ટિકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[સં સં સ્રવન્તુ (1.15) ઇતિ નાવ્યાભ્યામુદકમાહરતઃ સર્વત ઉપાસેચમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.4 ॥]
દ્વાભ્યાં મહાનદીભ્યામુદકમાહૃત્ય સર્વત ઉપાસિચ્ય કૂપતડાગાદ્યુદકં તત્રવ પ્રક્ષિપતિ ॥
[તસ્મિન્ મૈશ્રધાન્યં શૃતમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.5 ॥]
તેનોદકેન મૈશ્રધાન્યં શ્રપયિત્વાભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં સં સ્રવન્તુઽ ઇતિ મૈશ્રધાન્યં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટ્યર્થી ॥
[મન્થં વા દધિમધુમિશ્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.6 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા મહાનદીભ્યામુદકેન સક્તુમન્થં કૃત્વા દધિમધુ નિક્ષિપ્ય ઽસં સં સ્રવન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટ્યર્થી ॥
અથ લક્ષ્મીકર્મ વ્યાખ્યાસ્યામઃ -
[યસ્ય શ્રિયં કામયતે તતો વ્રીહ્યાજ્યપય આહાર્ય ક્ષીરૌદનમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.7 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા યસ્ય ગૃહે લક્ષ્મી અસ્તિ તસ્ય ગૃહાત્ વ્રીહ્યાજ્યપય આહાર્ય ક્ષીરૌદનં શ્રપયિત્વા ઽસં સં સ્રવન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[તદલાભે હરિતગોમયમાહાર્યં શોષયિત્વા ત્રિવૃતિ ગોમયપરિચયે શૃતમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.8 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા શ્રીમતો ગૃહાત્ ગોમયમાહાર્ય તતઃ શોષયિત્વા ત્રિવૃતિ ગોમયપરિચયે શૃતં સારૂપવત્સ ઓદનં ઽસં સં સ્રવન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ ॥ તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં લક્ષ્મીપ્રાપ્તિકર્મ । લક્ષ્મીકર્મણિ કૃતે લક્ષ્મીર્ભવતિ ॥
અથ સમુદ્ર ઇદં કર્મ ક્રિયતે પુષ્ટિકર્મ । અલક્ષ્મીવિનાશકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[શેરભક (2.24) ઇતિ સામુદ્રમપ્સુ કર્મ વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.9 ॥]
શાપેટમાલિપ્યાપ્સુ નિબધ્ય તત્રાગ્નિં પ્રણીય ઽશેરભકઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તન્ત્રમ્ । પુષ્ટ્યર્થી ॥
[અનપહતધાના લોહિતાજાયા દ્રપ્સેન સન્નીયાશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.10 ॥
એતાવદુપૈતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.11 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽશેરભકઽ ઇતિ સૂક્તેનાખણ્ડિતયવાનાં સક્તૂન્ રક્તાજાયા દધ્યુદકેન સન્નીય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[તૃણાનાં ગ્રન્થીનુદ્ગ્રથ્નન્નપક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.12 ॥]
તૃણાનાં ગ્રન્થીન્ કૃત્વા તાન્ ગ્રન્થીનુદ્ગૃહ્ણન્નપક્રામતિ ઉદાવ્રજતિ ॥
[તાનુદાવ્રજન્નુદપાત્રસ્યોદપાત્રેણાભિપ્લાવયતિ મુખં વિમાર્ષ્ટિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.13 ॥]
ઽશેરભકઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉદપાત્રે વિચૃતતિ પ્રત્યૃચમ્ । તેનોદપાત્રેણ સ્નાનં કૃત્વા મુખં પ્રક્ષાલયતિ । પુષ્ટ્યર્થી ॥
ગોષ્ઠકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
એહ યન્તુ પશવઃ (2.26), સં વો ગોષ્ઠેન (3.14), પ્રજાવતીઃ (7.75.1), પ્રજાપતિઃ (9.7) ઇતિ ગોષ્ઠકર્માણિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.14 ॥
ગૃષ્ટેઃ પીયૂષં શ્લેષ્મમિશ્રમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.15 ॥
તન્ત્રં કૃત્વા ઽએહ યન્તુ પશવઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગૃષ્ટેઃ પીયૂષં શ્લેષ્મમિશ્રિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટિકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં વો ગોષ્ઠેનઽ ઇતિ સૂક્તેન ગૃષ્ટેઃ પીયૂષં શ્લેષ્મમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રજાવતીઃઽ ઇત્યેકા, ઽપદજ્ઞા સ્થઽ (7.75.2) ઇતિ દ્વિતીયા । આભ્યાં ગૃષ્ટેઃ પીયૂષં શ્લેષ્મમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રજાપતિશ્ચ પરમેષ્ઠી ચઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રથમપ્રસૂતાયા ગોઃ પીયૂષં વત્સલાલામિશ્રિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ગાં દદાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.16 ॥]
ઽએહ યન્તુ પશવઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગામભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । સર્વત્ર પુષ્ટિકામોઽનુવર્તતે । ઽસં વો ગોષ્ઠેનઽ ઇતિ સૂક્તેન ગામભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । પ્રજાવતીઃ ઽપદજ્ઞા સ્થઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ગામભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । ઽપ્રજાપતિશ્ચઽ ઇતિ સૂક્તેન ગામભિમન્ત્ર્ય દદાતિ ॥
[ઉદપાત્રં નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.17 ॥
સમુહ્ય સવ્યેનાધિષ્ઠાયાર્ધં દક્ષિણેન વિક્ષિપતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.18 ॥]
ઽએહ યન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય ગોષ્ઠમધ્યે નિનયતિ । ગોવાટે પાંશુકૂટં વામેન હસ્તેન કૃત્વા દક્ષિણેન હસ્તેન અર્ધં વિક્ષિપતિ । પુષ્ટ્યર્થી । ઽસં વો ગોષ્ઠેનઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય ગોવાટે નિનયતિ । સમુહ્ય સવ્યેનાધિષ્ઠાયાર્ધં દક્ષિણેન વિક્ષિપતિ । પુષ્ટ્યર્થી । ઽપ્રજાવતીઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામુદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય નિનયતિ । સમુહ્ય સવ્યેનાધિષ્ઠાયાર્ધં દક્ષિણેન વિક્ષિપતિ । ઽપ્રજાપતિશ્ચ પરમેષ્ઠી ચઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય નિનયતિ । સવ્યેન ગોવાટે પાંશુકૂટં કૃત્વાર્ધં દક્ષિણેન વિક્ષિપતિ ॥
[સારૂપવત્સે શકૃત્પિણ્ડાન્ ગુગ્ગુલુલવણે પ્રતિનીય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.19 ॥]
સારૂપવત્સ ઓદને શકૃત્પિણ્ડાન્ ગુગ્ગુલુલવણં પ્રક્ષિપ્ય તતઃ પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ॥
[તિસૃણાં પ્રાતરશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.20 ॥
વિકૃતે સમ્પન્નમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.21 ॥]
ત્રિરાત્રં યાવત્ । ચતુર્થે ઉત્ખાત્ય અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽએહ યન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પૂર્વવચ્ચતુર્થેઽહનિ અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં વો ગોષ્ઠેનઽ ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ।
પૂર્વવચ્ચતુર્થેઽહનિ અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રજાવતીઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રજાપતિશ્ચઽ ઇતિ સૂક્તેન પૂર્વવત્ સારૂપવત્સં ચતુર્થેઽહનિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તાનિ ગોષ્ઠકર્માણિ । ઇતિ સમાપ્તા ગોશાન્તિઃ ॥
અથ સર્વકામમણિશાન્તિરુચ્યતે -
[આયમગન્ (3.5), અયં પ્રતિસરઃ (8.5), અયં મે વરણઃ (10.3), અરાતીયોઃ (10.6) ઇતિ વાસિતાન્ બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.22 ॥]

અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆયમગન્ પર્ણમણિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશમણિં ત્રિર્વાસિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઽત્રયોદશ્યાદયસ્તિસ્રો દધિ મધુનિ વાસયિત્વા બધ્નાતિઽ ઇતિ પરિભાષાવચનાત્ । પાલાશાદિષુ ચતુર્ષુ મણિષુ સમ્બધ્યતે પુષ્ટિકામસ્તેજસ્કામો બલકામ આયુષ્કામો ધનકામશ્ચ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅયં પ્રતિસરો મણિઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન તિલકમણિં વાસિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભિચારદોષે પુષ્ટિધનકામાર્થી ધર્મવીર્ય આયુષ્યકૃત્યાપ્રતિહરણાર્થી યશોર્થી ચ સપત્નનાશાર્થી રોગે ચ જયાર્થી । બલકામો મઙ્ગલાર્થી ચ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅયં મે વરણો મણિઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન વરણમણિં વાસિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શત્રુક્ષયકામઃ રક્ષાર્થી ચાભિચારે જયકામો યશકામઃ પુષ્ટિકામશ્ચ ॥
[ઉત્તમસ્ય ચતુરો જાતરૂપશકલેનાનુસૂત્રં ગમયિત્વાવભુજ્ય ત્રૈધં પર્યસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.23 ॥
એતમિધ્મમ્ (10.6.35) ઇત્યુપસમાધાય ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.24 ॥
તમિમં દેવતાઃ (10.6.29) ઇતિ વાસિતમુલ્લુપ્ય બ્રહ્મણા તેજસા (10.6.30) ઇતિ બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.25 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ખદિરફાલમણિં ત્રિર્વાસિતં કૃત્વા હિરણ્યવેષ્ટિતં કૃત્વા ઽએતમિધ્મમ્ઽ ઇત્યૃચા ઇધ્મમુપસમાધાય ઽતમિમં દેવતાઃઽ ઇતિ વાસિતમુલ્લુપ્યાસાદ્ય ઽઅરાતીયોઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ઽબ્રહ્મણા તેજસાઽ ઇતિ બધ્નાતિ ખદિરફાલમણિમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વકામાર્થસિદ્ધ્યર્થો મણિઃ સર્વકામઃ ॥
[ઉત્તમો અસિ (6.15) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.26 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉત્તમો અસ્યોષધીનામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશમણિં ત્રિર્વાસિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટિકામોઽયં મણિઃ ॥
[અક્ષિતાસ્તે (6.142.3) ઇતિ યવમણિમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.27 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅક્ષિતાસ્તેઽ ઇત્યૃચા યવમણિં ત્રિર્વાસિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટ્યર્થી । પુષ્ટિકામાધિકારોઽનુવર્તતે આ તૃતીયાધ્યાયપરિસમાપ્તિં યાવત્ । સમાપ્તા મણિશાન્તિઃ ॥
અષ્ટકાકર્મ પુષ્ટિકર્માણ્યુચ્યન્તે । પુષ્ટિકામો વા નિત્યં વા અષ્ટકાકર્મ કુર્યાત્ -
[પ્રથમા હ વ્યુવાસ સા (3.10) ઇત્યષ્ટક્યાયા વપાં સર્વેણ સૂક્તેન ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.28 ॥
સમવત્તાનાં સ્થાલીપાકસ્ય ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.29 ॥]
માઘાષ્ટકાયાં ઽપૂર્વાહ્ણે યજ્ઞોપવીતી શાલાનિવેશનં સમૂહયત્યુપવત્સ્યદ્ભક્તમશિત્વા સ્નાતોઽહતવસનઃ પ્રયુઙ્ક્તેઽ (કૌશ્સ્ 8.1) રાત્રૌ । વશામન્ત્રાઃ । પાકયજ્ઞવિધાનમ્ । ધાનાદીનાં શ્રપણં કૃત્વા તત આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા તતઃ ઽપુરસ્તાદગ્નેઃ પ્રતીચીં ગાં ધારયતિ પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙ્મુખ ઉપવિશ્યાન્વારબ્ધાય શાન્ત્યુદકં કરોતિઽ । તતઃ ઽપ્રથમા હ વ્યુવાસ સાઽ ઇતિ સર્વેણ સૂક્તેન ઘૃતં જુહોતિ । ત્રિઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ । તતઃ માંસહોમે ઽપ્રથમા હ વ્યુવાસ સાઽ ઇતિ સર્વેણ સૂક્તેન તિસ્રઃ પશ્વાહુતીર્જુહોતિ । ત્રિઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ । તતઃ ઽપ્રથમા હ વ્યુવાસ સાઽ ઇતિ સર્વેણ સ્થાલીપાકં જુહોતિ । ત્રિઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ । તતઃ અષ્ટકાયામષ્ટકાહોમાન્ જુહુયાત્ । તસ્યાં હવીષિં ધાનાદીન્યાજ્યમિશ્રાણ્યેકત્ર કૃત્વા વિશતિં પિણ્ડિકાઃ કૃત્વા । પશોર્દક્ષિણં બાહું નિર્લોમં સચર્મં સખુરં પ્રક્ષાલ્યાસાદ્ય । તત અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રથમા હ વ્યુવાસ સાઽ (3.10.1-5) ઇતિ પઞ્ચભિઃ ઽઆયમગન્ઽ (3.10.8-11) ઇતિ ચતસૃભિર્વિજ્ઞાયતે । ઽઋતુભ્યષ્ટ્વાઽ (3.10.10) ઇતિ વિગ્રાહમષ્ઠૌ । ઽઇન્દ્રપુત્રઽ (3.10.13) ઇત્યષ્ટાદશીમ્ । ઽઅહોરાત્રાભ્યામ્ઽ (6.128.3) ઇત્યૂનવિંશીમ્ । ઽઇડાયાસ્પદમ્ઽ (3.10.6-7) ઇતિ દ્વાભ્યાં વિંશીમ્ । દક્ષિણં બાહું જુહોતિ । ઽપૂર્ણા દર્વેઽ
(3.10.7) ઇતિ સદર્વીમેકવિંશીમ્ ॥
[સહહુતાનાજ્યમિશ્રાન્ હુત્વા પશ્ચાદગ્નેર્વાગ્યતઃ સંવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.30 ॥]
તતોઽભ્યાતાનાનિ હુત્વા ધાનાઃ કરમ્ભ ઇત્યાદીનિ હવિરુચ્છિષ્ટાન્યાજ્યમિશ્રાણિ કૃત્વા ઽપ્રથમા હ વ્યુવાસ સાઽ ઇતિ સર્વેણ સૂક્તેન તિસ્ર આહુતીર્જુહોતિ । ત્રિઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તતઃ પશ્ચાદગ્નેર્વાગ્યતઃ સંવિશતિ । સ્વપિતિ । પ્રભાત ઉત્તિષ્ઠતિ ॥
[મહાભૂતાનાં કીર્તયન્ સઞ્જિહીતે ॥ કૌશ્સ્_3,2{19}.31 ॥]
પૃથિવ્યાપસ્તેજો વાયુરાકાશમિતિ સ્મરતિ । તતઃ પ્રભાતે શ્રાદ્ધં માતરં નાન્દીમુખમિત્યષ્ટકાકર્મ । પુષ્ટિકામો વા નિત્યં વા કરોતિ ॥ દ્વિતીયા કણ્ડિકા

કૃષિકર્મ વક્ષ્યામઃ -
[સીરા યુજન્તિ (3.17) ઇતિ યુગલાઙ્ગલં પ્રતનોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.1 ॥]
ક્ષેત્રે ગત્વા ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન યુગલાઙ્ગલં બધ્નાતિ ॥
[દક્ષિણમુષ્ટારં પ્રથમં યુનક્તિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.2 ॥]
ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન યુગસ્ય દક્ષિણતો વૃષભં યુનક્તિ ॥
[એહિ પૂર્ણક ઇત્યુત્તરમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.3 ॥]
ઽએહિ પૂર્ણકઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ઉત્તરતો દ્વિતીયં વૃષભં યુનક્તિ ॥
[કીનાશા ઇતરાન્ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.4 ॥]
ઽશુનં કીનાશા અનુયન્તુ વાહાન્ઽ (3.17.5) ઇતિ પાદેન હાલિકોઽન્યાન્ ચતુરો વૃષભાન્ યુનક્તિ । ઽષડ્ગવં હલમ્ઽ ઇતિ વચનાત્ ॥
[અશ્વિના ફાલં કલ્પયતામુપાવતુ બૃહસ્પતિઃ । યથાસદ્બહુધાન્યમયક્ષ્મં બહુપૂરુષમ્ ઇતિ ફાલમતિકર્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.5 ॥
ઇરાવાનસિ ધાર્તરાષ્ટ્રે તવ મે સત્ત્રે રાધ્યતામ્ ઇતિ પ્રતિમિમીતે ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.6 ॥
અપહતાઃ પ્રતિષ્ઠાઃ ઇત્યપૂપૈઃ પ્રતિહત્ય કૃષતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.7 ॥]
ઽઅશ્વિના ફાલમ્ઽ ઇત્યૃચા લોહફાલમભિમન્ત્ર્ય હલે પ્રતિકર્ષતિ । ઽઇરાવાનસિઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ફાલમભિમન્ત્રયતે । ઽઅપહતાઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણાપૂપાનભિમન્ત્ર્ય હલે ફાલમુખે દદાતિ । તતઃ ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન કર્તા હલેન કૃષતિ ॥
[સૂક્તસ્ય પારં ગત્વા પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.8 ॥]
સૂક્તં સમાપ્ય તતો હલં હાલિકાય પ્રયચ્છતિ ॥
[તિસ્રઃ સીતાઃ પ્રાચીર્ગમયન્તિ કલ્યાણીર્વાચો વદન્તઃ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.9 ॥]
તિસ્રઃ સીતાઃ પ્રાચીઃ હાલિકઃ કૃષતિ । કલ્યાણીર્વાચો વદન્તઃ પુણ્યાહાદીનિ ચ ॥
[સીતે વન્દામહે ત્વા (3.17.8) ઇત્યાવર્તયિત્વોત્તરસ્મિન્ સીતાન્તે પુરોડાશેનેન્દ્રં યજતે ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.10 ॥]
ઽસીતે વન્દામહે ત્વાઽ ઇત્યૃચા કર્તાનુમન્ત્રયતે । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । ઉત્તરસ્મિન્ સીતાયા અન્તે કૃત્વા । તત્રાજ્યભાગાન્તં પાકતન્ત્રં કૃત્વા
ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેનેન્દ્રદૈવત્યં પુરોડાશં જુહોતિ । ઇન્દ્રદેવતાકે પુરોડાશે ચરુધર્મા અવિરુદ્ધાઃ પુરોડાશસ્ય સર્વે ભવન્તિ ॥
[અશ્વિનૌ સ્થાલીપાકેન ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.11 ॥]
અશ્વિનાદેવતાકં ચરું ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન જુહોતિ ॥
[સીતાયાં સમ્પાતાનાનયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.12 ॥]
તતઃ અભ્યાતાનાનિ હુત્વા ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેનોત્તરસ્યાં સીતાયાં સમ્પાતાનાનયતિ ॥
[ઉદપાત્ર ઉત્તરાન્ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.13 ॥
શષ્પહવિષામવધાય ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.14 ॥]
ઉદપાત્ર ઉત્તરસમ્પાતાનાનયતિ । તત ઉદપાત્રે હવીંષિ શષ્પં વ્રીહીન્ વિરૂઢં ચ નિદધાતિ ॥
[સર્વમનક્તિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.15 ॥]
તેનોદકેન સર્વં હલમનક્તિ ॥
[યત્ર સમ્પાતાનાનયતિ તતો લોષ્ટં ધારયન્તં પત્ની પૃચ્છતિ અકૃક્ષત ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.16 ॥
અકૃક્ષામ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.17 ॥
કિમાહાર્ષીઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.18 ॥
વિત્તિં ભૂતિં પુષ્ટિં પ્રજાં પશૂનન્નમન્નાદ્યમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.19 ॥]
યત્ર સીતા સમ્પાતિતા તસ્માત્ સ્થાનાત્ મૃત્તિકાં પત્ની ગૃહ્ણાતિ હસ્તેન । તત અન્યો મનુષ્યઃ પૃચ્છતિ ઽકિમાહાર્ષીઃઽ । તતઃ પત્ની બ્રૂતે ઽવિત્તિં ભૂતિમ્ઽ ઇતિ ॥
[ઉત્તરતો મધ્યમાયાં નિવપતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.20 ॥]
તતો મધ્યમાયાં સીતાયાં મૃત્તિકાં નિદધાતિ પત્ની તૂષ્ણીમ્ ॥
[અભ્યજ્યોત્તરફાલં પ્રાતરાયોજનાય નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.21 ॥]
તતો લોહફાલં ઘૃતેનાભ્યજ્ય તત્રૈવ ક્ષેત્રે નિદધાતિ તતોઽભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[સીતાશિરઃસુ દર્ભાનાસ્તીર્ય પ્લક્ષોદુમ્બરસ્ય ત્રીંસ્ત્રીંશ્ચમસાન્ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.22 ॥]
તતઃ સીતાશિરઃસુ દર્ભાનાસ્તીર્ય દર્ભોપરિ પ્લક્ષચમસાનૌદુમ્બરચમસાંસ્ત્રીંસ્ત્રીન્ નિદધાતિ ॥
[રસવતો દક્ષિણે શષ્પવતો મધ્યમે પુરોડાશવત ઉત્તરે ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.23 ॥]
એકૈકસ્યાઃ સીતાયાઃ દક્ષિણેષુ ચમસેષુ રસાન્ પ્રક્ષિપ્ય મધ્યમેષુ વિરૂઢં પ્રક્ષિપ્યોત્તરેષુ પુરોડાશં નિદધાતિ ॥
[દર્ભાન્ પ્રત્યવભુજ્ય સંવપતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.24 ॥]
ચમસોપરિ દર્ભાન્ નિદધાતિ । તતશ્ચમસાન્ પાંસુના પ્રચ્છાદયતિ । મૃત્તિકાં દધાતિ તત્ર । તતઃ પ્રભાતે અવશ્યં તસ્મિન્ ક્ષેત્રે દ્વિતીયેઽહનિ કર્ષયિતવ્યમ્ । એતત્ સર્વમેકં કર્મ । કૃષિકર્મ સમાપ્તમ્ ॥
અય વૃષભલાભકર્મોચ્યતે -
[સારૂપવત્સે શકૃત્પિણ્ડાન્ ગુગ્ગુલુલવણે પ્રતિનીયાશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.25 ॥
અનડુત્સામ્પદમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,3{20}.26 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન સારૂપવત્સ ઓદને શકૃત્પિણ્ડાન્ પ્રક્ષિપ્ય ગુગ્ગુલુ લવણં ચ પ્રક્ષિપ્ય તસ્મિન્નોદને સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ધેનુર્દક્ષિણા । વૃષભલાભકર્મ સમાપ્તમ્ । અનેન કર્મણા કૃતેન બહવો વૃષભાઃ સમ્પદ્યન્તે । ઽઅનડુત્સામ્પદમ્ઽ ઇતિ વચનાત્ ॥ તૃતીયા કણ્ડિકા

અથ સ્ફાતિકરણકર્મોચ્યતે -
[પયસ્વતીઃ (32.4) ઇતિ સ્ફાતિકરણમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.1 ॥
શાન્તફલશિલાકૃતિલોષ્ટવલ્મીકરાશિવાપં ત્રીણિ કૂદીપ્રાન્તાનિ મધ્યમપલાશે દર્ભેણ પરિવેષ્ટ્ય રાશિપલ્યેષુ કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.2 ॥]
શાન્તફલં તસ્યાવસિતમાકૃતિલોષ્ટં વલ્મીકમૃત્તિકા તસ્યામન્તં વપા ચ । ત્રીણિ કૂદ્યાઃ પ્રાન્તાન્યગ્રાણિ મધ્યમપલાશે કૃત્વા દર્ભેણ પરિવેષ્ટ્ય શાન્તિપુષ્ટિવદ્વા ઽપયસ્વતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય રાશિપલ્યેષુ કરોત્યધસ્તાત્ ॥
[સાયં ભુઞ્જતે ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.3 ॥
પ્રત્યાવપન્તિ શેષમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.4 ॥
આ ભક્તયાતનાત્ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.5 ॥
અનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.6 ॥]
ઽપયસ્વતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન યદા યદા ભક્તં રાધ્યતે તદા તદાભિમન્ત્રયતે યદા દીયતે । કણ્ડને પેષણે નિષ્પવને રન્ધને પરિવેષણે દાને ચ સર્વત્રાભિમન્ત્રણમ્ ॥
[અયં નો નભસસ્પતિઃ (6.79) ઇતિ પલ્યેઽશ્માનં સમ્પ્રોક્ષ્યાન્વૃચં કાશીનોપ્યાવાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.7 ॥]
ઽઅયં નો નભસસ્પતિઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાશ્માનં અભિમન્ત્ર્ય પલ્યે નિદધાતિ । અશ્મનોપરિ ત્રીન્ અન્વૃચં મુષ્ટિં ધાન્યં નિદધાતિ । સ્થિરધાન્યમક્ષયં ભવતિ । સમાપ્તાનિ સ્ફાતિકરણાનિ ॥
પુષ્ટિકર્માણ્યેવ વર્તન્તે -
[આ ગાવઃ (4.21) ઇતિ ગાઃ આયતીઃ પ્રત્યુત્તિષ્ઠતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.8 ॥]
ઽઆ ગાવઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સન્ધ્યાકાલે ગા આયતીઃ પ્રત્યુત્તિષ્ઠતિ ॥
[પ્રાવૃષિ પ્રથમધારસ્યેન્દ્રાય ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.9 ॥]
યદા પ્રથમં હોમમિચ્છતિ તદેદં કર્મ કરોતિ પાકયજ્ઞવિધાનેન । તસ્યા દુગ્ધેનેન્દ્રદેવતાકં ચરું શ્રપયિત્વા ઽઆ ગાવઃઽ ઇતિ ષડ્ભિરૃગ્ભિર્દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ત્રયો હોમાઃ કર્તવ્યાઃ । ઽઇન્દ્રાય જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ઇતિ । પ્રોક્ષણે બર્હિઃપ્રહરણે ચ વિશેષઃ ॥
[પ્રજાવતીઃ (4.21.7) ઇતિ પ્રતિષ્ઠમાના અનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.10 ॥]
ઽપ્રજાવતીઃ સૂયવસાઽ ઇત્યૃચારણ્યે ગચ્છન્તીર્ગા અનુમન્ત્રયતે ॥
[કર્કીપ્રવાદાનાં દ્વાદશદામ્ન્યાં સમ્પાતવત્યામ્ અયં ઘાસઃ (4.38.7) ઇહ વત્સામ્ (4.38.7) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.11 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસૂર્યસ્ય રશ્મીનનુઽ (4.38.5-7) ઇતિ તિસૃભિર્દ્વાદશદામ્ન્યાં સમ્પાતિતાયાં વત્સાં બધ્નાતિ । ઽઇહ વત્સાં નિબધ્નીમઃઽ ઇતિ પાદેન વત્સાં બધ્નાતિ । ઽઅયં ઘાસઃઽ ઇતિ પાદેન ઘાસં દદાતિ ગોભ્યો વત્સેભ્યશ્ચ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તા ગોશાન્તિઃ ॥
વસ્ત્રસામ્પદાનિ કર્માણ્યુચ્યન્તે -
[યસ્તે શોકાય (5.1.3) ઇતિ વસ્ત્રસામ્પદી ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.12 ॥
તિસ્રઃ કૂદીમયીરૂર્ણનાભિકુલાયપરિહિતા અન્વક્તા આદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.13 ॥]
ઽયસ્તે શોકાયઽ ઇત્યૃચા તિસ્રઃ કૂદીમયીઃ ઊમયકુલાયસૂત્રેણાવેષ્ટ્ય ઘૂતેનાક્તા આદધાતિ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । ઊમય ઊર્ણનાભિઃ । અનેન કર્મણા કૃતેન વસ્ત્રાણિ સમ્પદ્યન્તે ॥
[અત્યન્તેષીકા મૌઞ્જપરિહિતા મધુના પ્રલિપ્ય ચિક્કશેષુ પર્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.14 ॥]
ઽયસ્તે શોકાયઽ ઇત્યૃચા મુઞ્જેન સહ ઇષીકાસ્તિસ્રો મધુના પ્રલિપ્તા ચિક્કશેષ્વાદધાતિ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । સમાપ્તાનિ વસ્ત્રસામ્પદાનિ ॥
જ્યેષ્ઠેન પુત્રેણ સહ ભાગવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[ઉત પુત્રઃ (5.1.8) ઇતિ જ્યેષ્ઠં પુત્રમવસાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.15 ॥]
ઽઉત પુત્રઃઽ ઇત્યૃચા ગૃહકાષ્ઠેષ્ટકાદ્યા અભિમન્ત્ર્ય ગૃહં કારયેત્ । પુષ્ટિકામઃ । પુત્રો વા સામ્પદં કરોતિ પિતા વા ॥
[મિતશરણઃ સામ્પદં કુરુતે ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.16 ॥]
ઽઉત પુત્રઃઽ ઇત્યૃચા સર્વસામ્પદં કુરુતે । ઽઉત પુત્રઃઽ ઇત્યૃચા ઔદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । ઽઉત પુત્રઃઽ ઇત્યૃચા પાલાશસમિધ આદધાતિ । ઽઉત પુત્રઃઽ ઇત્યૃચા બૃહદ્બદરીસમિધ આદધાતિ । આવપતિ વ્રીહિયવતિલાનિત્યાદિ । ગ્રામપશુપુત્રધનધાન્યકામઃ સર્વસામ્પદં કુરુતે । પુત્રઃ કરોતિ સામ્પદાનિ કર્માણિ ॥
[અર્ધમર્ધેન (5.1.9) ઇત્યાર્દ્રપાણી રસં જ્ઞાત્વા પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.17 ॥
શાન્તશાખયા પ્રાગ્ભાગમપાકૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.18 ॥]
ઽઅર્ધમર્ધેનઽ ઇત્યૃચા આર્દ્રપાણિર્ભૂત્વા શાન્તશાખયા ઋચં જપિત્વા પિતા પુત્રસ્ય ભાગં પ્રયચ્છતિ પ્રાગ્ભાગમપાકૃત્ય । પુત્રસ્ય ગૃહે ગોધનં બધ્નાતિ ॥
[પ્રત્યગ્નિ પરિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.19 ॥]
અગ્નિસમ્મુખં કુરુતે । પુત્રભાગં કુરુતે ॥
[તસ્યા અમાવાસ્યાયાં તિસ્રઃ પ્રાદેશમાત્રીરાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.20 ॥]
અગ્રે યા અમાવાસ્યા ભવિષ્યતિ તસ્યામમાવાસ્યાયામ્ ઽઅર્ધમર્ધેનઽ ઇત્યૃચા શાખાં ભિત્ત્વા તિસ્રઃ સમિધ આદધાતિ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । પુત્રાશ્ચ ભ્રાતરોઽપ્યનેન વિધાનેન ભાગં કુર્વન્તિ । સમાપ્તં વિભાગકર્મ પુત્રસ્ય । પુષ્ટિકામઃ ॥
[ત્વે ક્રતુમ્ (5.2.3) ઇતિ રસપ્રાશની ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.21 ॥
રસકર્માણિ કુરુતે ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.22 ॥]
ઽત્વે ક્રતુમપિઽ ઇત્યૃચા રસકર્માણિ કુરુતે । રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ । યાનિ મેધાજનનાદીનિ વિહિતાનિ સર્વાણિ વિકલ્પેનાનયા ઋચા ભવન્તિ । કામઃ પુષ્ટિરેવ । ઽત્વે ક્રતુમ્ઽ ઇત્યૃચા સર્વત્ર રસપ્રાશનમ્ । પરિભાષા સર્વસ્મિન્નથર્વવેદે રસકર્મસુ ॥
[સ્તુષ્વ વર્ષ્મન્ (5.2.7) ઇતિ પ્રાજાપત્યામાવાસ્યાયામસ્તમિતે વલ્મીકશિરસિ દર્ભાવસ્તીર્ણેઽધ્યધિ દીપં ધારયંસ્ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.23 ॥]
પાકયજ્ઞવિધાનેન પ્રજાપતયે ચરું શ્રપયિત્વા ઽસ્તુષ્વ વર્ષ્મન્ઽ ઇત્યૃચા જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટિકામઃ । અમાવાસ્યાયામસ્તમિતે રાત્રૌ વલ્મીકશિરસિ દર્ભાવાસ્તીર્ય તત્ર દીપં દદાતિ । દીપોપરિ ત્રિરાજ્યાહુતીર્જુહોતિ ઽસ્તુષ્વ વર્ષ્મન્ઽ ઇત્યૃચા । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ ॥
[તણ્ડુલસમ્પાતાનાનીય રસૈરુપસિચ્યાશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.24 ॥]
તણ્ડુલેષુ સમ્પાતાનાનયતિ । તાનુપવત્સ્યદ્ભક્તં શ્રપયતિ । તત રસૈરુપસિચ્યાશ્નાતિ । ન તન્ત્રમ્ ॥
[એવં પૌર્ણમાસ્યામાજ્યોતાન્ ॥ કૌશ્સ્_3,4{21}.25 ॥]
એવં પૌર્ણમાસ્યામસ્તમિતે વલ્મીકશિરસિ । ઽસ્તુષ્વ વર્ષ્મન્ઽ ઇત્યૃચા ત્રિર્હોમઃ । ન તન્ત્રમ્ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । તણ્ડુલસમ્પાતાનાનીય રસૈરુપસિચ્યાશ્નાતિ ॥ ચતુર્થી કણ્ડિકા

પુનરનેકફલપુષ્ટિકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[ઋધઙ્મન્ત્રઃ, તદિદાસ (5.1.2) ઇતિ મૈશ્રધાન્યં ભૃષ્ટપિષ્ટં લોહિતાલઙ્કૃતં રસમિશ્રમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃ,ઽ ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં મૈશ્રધાન્યં ભૃષ્ટપિષ્ટં સક્તુમજાલોહિતમિશ્રં રસમિશ્રિતં ચ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[અભૃષ્ટં પ્લક્ષોદુમ્બરસ્યોત્તરતોઽગ્નેસ્ત્રિષુ ચમસેષુ પૂર્વાહ્ણસ્ય તેજસાગ્રમન્નસ્ય પ્રાશિષમ્ ઇતિ પૂર્વાહ્ણે ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.2 ॥
મધ્યન્દિનસ્ય તેજસા મધ્યમન્નસ્ય પ્રાશિષમ્ ઇતિ મધ્યન્દિને ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.3 ॥
અપરાહ્ણસ્ય તેજસા સર્વમન્નસ્ય પ્રાશિષમ્ ઇત્યપરાહ્ણે ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.4 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામૌદુમ્બરચમસેષુ ત્રિષુ મૈશ્રધાન્યં પ્રક્ષિપ્ય રસાંશ્ચ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ મન્ત્રેણ ત્રિકાલં ચ । ઽપૂર્વાહ્ણસ્ય તેજસાઽ ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ । પ્રતિમન્ત્રં ભક્ષણમ્ । પ્લક્ષચમસેષુ વા । એકં ચમસં પૂર્વાહ્ણે । એકં મધ્યાહ્ને । એકમપરાહ્ણે । ત્રિકાલભેદાઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્.
[ઋતુમત્યા સ્ત્રિયા અઙ્ગુલિભ્યાં લોહિતમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.5 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામૃતુમત્યાઃ સ્ત્રિયા લોહિતં રસમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાઙ્ગુલિભ્યાં પ્રદેશનીમધ્યમાભ્યાં પ્રાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટ્યર્થી ॥
ક્ષેત્રકામસ્ય કર્મોચ્યતે -
[યત્ક્ષેત્રં કામયતે તસ્મિન્ કીલાલં દધિમધુમિશ્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.6 ॥]
યત્ ક્ષેત્રં કામયતે તસ્મિન્ ક્ષેત્ર ઇદં કર્મ કુર્યાત્ । આજ્યતન્ત્રં બર્હિર્લવનાદ્યભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ભક્તં દધિમધુમિશ્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં ક્ષેત્રકામસ્ય કર્મ ॥
[સંવત્સરં સ્ત્રિયમનુપેત્ય શુક્ત્યાં રેત આનીય તણ્ડુલમિશ્રં સપ્તગ્રામમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.7 ॥]
સંવત્સરં બ્રહ્મચર્યં કૃત્વા તતો મૈથુનં કૃત્વા શુક્ત્યાં રેત આનીય તણ્ડુલમિશ્રં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટિકામઃ । ઇદં સપ્તગ્રામલાભકર્મ કથ્યતે ॥
[દ્વાદશીમમાવાસ્યેતિ ક્ષીરભક્ષો ભવત્યમાવાસ્યાયાં દધિમધુભક્ષસ્તસ્ય મૂત્ર ઉદકદધિમધુપલ્પૂલનાન્યાસિચ્ય ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.8 ॥
ક્રવ્યાદં નાડી પ્ર વિવેશાગ્નિં પ્રજાભાઙ્ગિરતો માયયૈતૌ । આવાં દેવી જુષાણે ઘૃતાચી ઇમમન્નાદ્યાય પ્ર વિશતં સ્વાહા ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.9 ॥]
દ્વાદશીમમાવાસ્યેતિ ક્ષીરભક્ષો ભવતિ । અમાવાસ્યાયાં દધિમધુભક્ષઃ । પ્રતિપદ્યભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તસ્ય મૂત્ર ઉદકદધિમધુગોમયં ચ એતાન્યેકીકૃત્ય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ ઽક્રવ્યાદં નાડીઽ ઇત્યૃચા । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સપ્તગ્રામલાભકર્મ સમાપ્તમ્ ॥
અથ સમૃદ્ધિકર્મોચ્યતે -
નિશાયામાગ્રયણતણ્ડુલાનુદક્યાન્ મધુમિશ્રાન્ નિદધાત્યા યવાનાં પઙ્ક્તેઃ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.10 ॥
એવં યવાનુભયાન્ સમોપ્ય ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.11 ॥
[ત્રિવૃતિ ગોમયપરિચયે શૃતમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.12 ॥
સમૃદ્ધમિતિ કાઙ્કાયનઃ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.13 ॥]
તૃતીયમાગ્રયણં કૃત્વાભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વ્રીહિયવાનેકત્ર કૃત્વા ત્રિવૃતિ ગોમયપરિચયે શ્રપયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વકામઃ । સમૃદ્ધિપુત્રપશુધનાદિ ॥
અથ સમુદ્રકર્મોચ્યતે -
[મમાગ્ને વર્ચઃ (5.3) ઇતિ સાત્ત્રિકાનગ્નીન્ દર્ભપૂતીકભાઙ્ગાભિઃ પરિસ્તીર્ય ગાર્હપત્યશૃતં સર્વેષુ સમ્પાતવન્તં ગાર્હપત્યદેશેઽશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.14 ॥]
શત્રુદેશે ગત્વા ગાર્હપત્યદક્ષિણાગ્ન્યાહવનીયેષુ કર્મ કુર્યાત્ । તતો ગાર્હપત્યેઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સારૂપવત્સમોદનં ગાર્હપત્યશૃતં ગાર્હપત્યે પ્રથમં સમ્પાત્ય । તતો દક્ષિણાગ્નૌ તન્ત્રં કૃત્વા પૂતીકૈઃ કાશૈઃ સ્તરણમ્ । તમેવ સારૂપવત્સં સમ્પાત્ય । તત આહવનીયે તન્ત્રં કૃત્વા ભાઙ્ગાસ્તરણમ્ । તતસ્તમેવ સારૂપવત્સં સમ્પાત્ય તેનૈવ સૂક્તેન તતઃ પશ્ચાત્ સકૃદભિમન્ત્રણં કૃત્વા તત અશ્નાતિ । અશનં ગાર્હપત્યદેશે કરોતિ । ગાર્હપત્યપ્રભૃત્યુત્તરતન્ત્રં કુર્યાત્ ॥
[એવં પૂર્વસ્મિન્નપરયોરુપસંહૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.15 ॥]
વ્રતગ્રહણાદિ કરોતિ । દક્ષિણાગ્ન્યાહવનીયગાર્હપત્યેષુ યથાક્રમં વ્રતગ્રહણાદિ અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા સારૂપવત્સસ્ય દક્ષિણાગ્નૌ શ્રપણં કૃત્વા ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સારૂપવત્સં સમ્પાત્યાદિષુ યથાક્રમેણ । તતો ગાર્હપત્યં દક્ષિણાગ્નિં ચૈકત્ર કૃત્વા તતોઽભિમન્ત્ર્ય દક્ષિણાગ્નિદેશ અશ્નાતિ યથાક્રમેણ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । એવમાહવનીયગાર્હપત્યદક્ષિણાગ્નિષુ વ્રતોપાયનાદ્યભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા સારૂપવત્સસ્યાહવનીયે શ્રપણં કૃત્વા ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાહવનીયાદિ યથાક્રમેણ । સારૂપવત્સં સમ્પાત્ય ગાર્હપત્યાહવનીયમેકત્ર કૃત્વા તતોઽભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત આહવનીયગાર્હપત્યદક્ષિણાગ્નિષુ યથાક્રમેણ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ગાર્હપત્યસ્ય દર્ભૈઃ સ્તરણમ્ । દક્ષિણાગ્નેઃ પૂતીકૈઃ સ્તરણમ્ । આહવનીયસ્ય ભાઙ્ગાભિઃ સ્તરણમ્ । સ્તરણે વિશેષઃ ॥
[એવં દ્રોણકલશે રસાનુક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,5{22}.16 ॥]
ગાર્હપત્યદક્ષિણાગ્ન્યાહવનીયેષુ યથાક્રમેણ પુનરેવ તન્ત્રં કૃત્વા ઽમમાગ્નેઃ વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દ્રોણકલશે રસાન્ કૃત્વા
તતઃ સમ્પાત્ય યથાક્રમેણ । અભિમન્ત્રણં ચ સકૃત્ કુર્યાત્ । તતો રસાન્ પ્રાશ્નાતિ ગાર્હપત્યાદિક્રમેણ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । દર્ભપૂતીકભાઙ્ગાભિઃ પરિસ્તરણમ્ । ગાર્હપત્યાદિષુ યથાક્રમમ્ । સમાપ્તં સમુદ્રકર્મ ॥ પઞ્ચમી કણ્ડિકા

અથ નિવેશકર્મોચ્યતે -
[યજૂંષિ યજ્ઞે (5.26) ઇતિ નવશાલાયાં સર્પિર્મધુમિશ્રમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.1 ॥]
અગ્નિશાલાયાં વા ગોશાલાયાં વા ગ્રામે વા પુરે વાન્યત્રાભિનવે ગૃહે વા । પુષ્ટિકામોઽનુવર્તતે । પાષાણમયે વા કાષ્ઠમયે વા તૃણમયે વા ઇષ્ટકામયે વા સર્વત્ર નવે વાસિતં ઇદં કર્મ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયજૂંષિ યજ્ઞેઽ ઇતિ સૂક્તાન્તેન સકૃદ્ ઘૃતં મધુમિશ્રં જુહોતિ ॥
[દોષો ગાય (6.1) ઇતિ દ્વિતીયામ્ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.2 ॥]
ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેન દ્વિતીયામાહુતિં જુહોતિ ॥
[યુક્તાભ્યાં તૃતીયામ્ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.3 ॥]
ઽયજૂંષિ યજ્ઞેઽ, ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તૃતીયામાહુતિં જુહોતિ ॥
[આનુમતીં ચતુર્થીમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.4 ॥]
ઽઅનુમતિઃ સર્વમ્ઽ (7.20.6) ઇત્યૃચા ચતુર્થીમાહુતિં જુહોતિ ॥
[શાલામઙ્ગુલિભ્યાં સમ્પ્રોક્ષ્ય ગૃહપત્ન્યાસાદ ઉપવિશ્યોદપાત્રં નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.5 ॥]
તતઃ શાલામઙ્ગુલિભ્યાં સમ્પ્રોક્ષ્ય તૂષ્ણીં ગૃહપત્ન્યાસાદ ઉપવિશ્ય ઉદપાત્રં નિનયતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
[ઇહૈવ સ્ત (7.60.7) ઇતિ વાચં વિસૃજતે ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.6 ॥]
આદૌ વાગ્યમનં કૃતમ્ । ઽઇહૈવ સ્તઽ ઇતિ વાગ્વિસર્ગઃ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । નવશાલાયાં પુષ્ટિકામઃ કરોતિ । ગૃહપ્રવેશે ચ નિત્યમ્ ॥
[ઊર્ધ્વા અસ્ય (5.27) ઇતિ વાર્ષ્મણમૌદુમ્બરં મન્થપ્રતિરૂપમભિજુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.7 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઊર્ધ્વા અસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેનાગ્નૌ ઔદુમ્બરં દત્ત્વાજ્યં જુહોતિ । ધૂમં નિયચ્છતિ । લેપં પ્રાશ્નીયાત્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટિકામાધિકારોઽનુવર્તતે ॥
[અસઙ્ખ્યાતા અધિશૃત્ય સપ્તાગમશષ્કુલીઃ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.8 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાસઙ્ખ્યાતા આગમશષ્કુલીરધિશૃત્ય ઽઊર્ધ્વા અસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન સપ્ત શષ્કુલીરગ્નૌ દત્ત્વાજ્યં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શેષાઃ શષ્કુલીઃ કર્ત્રે દદાતિ । પુષ્ટિકામઃ ॥
દાયાદેષુ વિભાગકર્મ વક્ષ્યામઃ -
[ત્વષ્ટા મે (6.4) ઇતિ પ્રાતર્વિભુઙ્ક્ષ્યમાણોઽશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.9 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વષ્ટા મે દૈવ્યં વચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સારૂપવત્સં શ્રપયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[જ્યાયું બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.10 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વષ્ટા મે દૈવ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ધનુર્જ્યાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તાનિ વિભાગશાન્તિકર્માણિ દાયાદવિભાગાનામ્ ॥
[દણ્ડં સમ્પાતવન્તં વિમૃજ્ય ધારયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.11 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વષ્ટા મેઽ ઇતિ સૂક્તેન દણ્ડં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વિમૃજ્ય તતો ધારયતિ । ધ્વજદણ્ડં ચિત્રં ધનુર્દણ્ડં શૈલકુન્તદણ્ડં રાજદણ્ડં વેણ્વાદિ । પુષ્ટ્યર્થી ॥
અથ ચિત્રાકર્મ ચિત્રાનક્ષત્રે ઉચ્યતે -
[વાયુરેનાઃ (6.14) ઇતિ યુક્તયોશ્ચિત્રાકર્મનિશાયાં સમ્ભારાન્ સમ્પાતવતઃ કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.12 ॥]
ઽપૂર્વાહ્ણે યજ્ઞોપવીતી શાલાનિવેશનં સમૂહયત્યુપવત્સ્યદ્ભક્તમશિત્વા સ્નાતોઽહતવસનઃ પ્રયુઙ્ક્તેઽ, (કૌશ્સ્ 8.1) । રાત્રૌ અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽત્વષ્ટા મેઽ ઽવાયુરેનાઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સમ્ભારાન્ સમ્પાતયતિ । વૃક્ષશાખા ઉદકં ઔદુમ્બરશકલં તામ્રછુરિકા એતેષુ પ્રતિદ્રવ્યં સૂક્તાવૃત્તિઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[અપરેદ્યુઃ વાયુરેનાઃ ઇતિ શાખયોદકધારયા ગાઃ પરિક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.13 ॥]
તતઃ પ્રભાતે ઇદં કર્મ ક્રિયતે । ઽવાયુરેનાઃઽ ઇત્યૃચા શાખયોદકધારયા ગાઃ પરિક્રામતિ ॥
[પ્રથમજસ્ય શકલમવધાયૌદુમ્બરેણાસિના લોહિતેન (6.141.2) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.14 ॥]
પ્રથમજસ્યેક્ષુકાશકાણ્ડ્યાઃ શકલમવધાયૌદુમ્બરેણાસિના ઽલોહિતેનઽ ઇતિ મન્ત્રેણ વત્સકર્ણં છિન્નતિ ॥
[યથા ચક્રુઃ (6.141.3) ઇતીક્ષુકાશકાણ્ડ્યા લોહિતં નિર્મૃજ્ય રસમિશ્રમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.15 ॥
સર્વમૌદુમ્બરમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.16 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયથા ચક્રુઃઽ ઇત્યૃચા ઇક્ષુકાશકાણ્ડ્યા કર્ણલોહિતં રસમિશ્રિતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ પુષ્ટિકામઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
અથ કૃષિકર્મોચ્યતે -
[યસ્યેદમા રજઃ (6.33) ઇત્યાયોજનાનામપ્યયઃ ॥ કૌશ્સ્_3,6{23}.17 ॥]
ઽયસ્યેદમા રજો યુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોક્તં ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ (3.17) ઇતિવત્ કૃષિકર્મ કરોતિ । પુષ્ટિકર્મણામુપધાનોપસ્થાનં કરોતિ ॥ ષષ્ઠી કણ્ડિકા

બીજવાપનકર્મ કરોતિ -
[ઉચ્છ્રયસ્વ (6.142) ઇતિ બીજોપહરણમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.1 ॥
આજ્યમિશ્રાન્ યવાનુર્વરાયાં કૃષ્ટે ફાલેનોદુહ્યાન્વૃચં કાશીન્ નિનયતિ નિવપતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.2 ॥]
ઽઉચ્છ્રયસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન યવવ્રીહ્યાદિબીજમાસાદ્યાજ્યમિશ્રમભિમન્ત્ર્ય કૃષ્ટે વા ક્ષેત્રે નિવપતિ ત્રીન્ મુષ્ટીન્ બીજસ્ય । તતઃ પાંશુભિરાચ્છાદયતિ । સમાપ્તં બીજક્ષેત્રવાપનકર્મ ॥
[અભિ ત્યમ્ (7.14) ઇતિ મહાવકાશેઽરણ્ય ઉન્નતે વિમિતે પ્રાગ્દ્વારપ્રત્યગ્દ્વારેષ્વપ્સુ સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.3 ॥
કૃષ્ણાજિને સોમાંશૂન્ વિચિનોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.4 ॥]
ઉચ્ચસ્થાને ગત્વા તતોઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅભિ ત્યમ્ઽ ઇતિ ચતુરૃચેન સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્ય કૃષ્ણાજિને સોમં વિચિનોતિ ॥
[સોમમિશ્રેણ સમ્પાતવન્તમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.5 ॥]
તદુદપાત્રં સોમરસમિશ્રં સારૂપવત્સમ્ ઓદનં શ્રપયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પ્રાગ્દ્વારપ્રત્યગ્દ્વારે મણ્ડપ એતત્ કર્મ ॥
[આદીપ્તે સમ્પન્નમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.6 ॥]
પશ્ચાન્મણ્ડપમગ્નિના દહતિ ॥
[તાં સવિતઃ (7.15.1) ઇતિ ગૃષ્ટિદામ બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.7 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽતાં સવિતઃઽ ઇત્યૃચા । એકવારપ્રસૂતા ગૌઃ ગૃષ્ટિઃ । ગોદામમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ પુષ્ટ્યર્થી । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[સં મા સિઞ્ચન્તુ (7.33.1) ઇતિ સર્વોદકે મૈશ્રધાન્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.8 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસં મા સિઞ્ચન્તુઽ ઇત્યૃચા ગ્રામસ્ય સર્વોદકે મૈશ્રધાન્યં પ્રક્ષિપ્ય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તતો હવિરુદ્વાસનાન્તં તન્ત્રમ્ । પુષ્ટ્યર્થી ॥
[દિવ્યં સુપર્ણમ્ (7.39.1) ઇત્યૃષભદણ્ડિનો વપયેન્દ્રં યજતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.9 ॥
અનુબદ્ધશિરઃપાદેન ગોશાલાં ચર્મણાવચ્છાદ્યાવદાનકૃતં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.10 ॥]
ઽદિવ્યં સુપર્ણમ્ઽ ઇત્યૃચા ઋષભસ્ય વપયેન્દ્રં યજતે વશાવિધાનેન ॥
અથ પ્રવત્સ્યત એકાગ્નિકસ્યેદં કર્મ કથ્યતે -
[ઇહૈવ સ્ત (7.60.7) ઇતિ પ્રવત્સ્યન્નવેક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.16 ॥
સૂયવસાદ્ (7.73.11) ઇતિ સૂયવસે પશૂન્ નિષ્ઠાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.17 ॥]
ઽઇહૈવ સ્તઽ ઇત્યૃચા ગૃહં માનુષાંશ્ચાવેક્ષતે । ઽસૂયવસાદ્ઽ ઇત્યૃચા પશૂનભિમન્ત્રયતે । સમાપ્તં પ્રવેશે યાજમાનમ્ ॥
યદા આગચ્છતિ તદેદં કર્મોચ્યતે -
[પ્રોષ્ય સમિધ આદાય ઊર્જં બિભ્રત્ (7.60) ઇતિ ગૃહસઙ્કાશે જપતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.11 ॥]
મૌનં કૃત્વા સમિધ આદાય ગૃહં દૃષ્ટ્વા ઽઊર્જં બિભ્રત્ઽ ઇતિ ષડર્ચં સૂક્તં જપતિ ॥
[સવ્યેન સમિધો દક્ષિણેન શાલાવલીકં સંસ્તભ્ય જપતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.12 ॥]
વામેન હસ્તેન સમિધઃ કૃત્વા દક્ષિણેન શાલાવલીકં સંસ્તભ્ય જપતિ ઽઊર્જં બિભ્રત્ઽ ઇતિ ॥
[અતિવ્રજ્ય સમિધ આધાય સુમઙ્ગલિ પ્રજાવતિ સુસીમેઽહં વાં ગૃહપતિર્જીવ્યાસમ્ ઇતિ સ્થૂણે ગૃહ્ણાત્યુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.13 ॥]
તતઃ ઽઊર્જં બિભ્રત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સમિધ આદધાતિ અગ્નૌ । ઽસુમઙ્ગલિ પ્રજાવતિઽ કલ્પજેન સ્થૂણે ગૃહ્ણાત્યુપતિષ્ઠતે ॥
[યદ્ વદામિ (12.1.58) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.14 ॥]
ઽયદ્ વદામિઽ ઇત્યૃચા વાગ્વિસર્ગં કરોતિ ॥
[ગૃહપત્ન્યાસાદ ઉપવિશ્ય ઉદપાત્રં નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.15 ॥]
તૂષ્ણીમ્ । સમાપ્તમાગમનકર્મ । પુષ્ટ્યર્થી ॥
[દૂર્વાગ્રૈરઞ્જલાવપ આનીય દર્શં દાર્શીભિરુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.18 ॥]
દૂર્વાગ્રાણ્યઞ્જુલિકાયાં કૃત્વા ઽપૂર્વાપરમ્ઽ (7.81) ઇતિ ષડર્ચં સૂક્તં જપત્યમાવાસ્યાયામ્ । કેચિત્ ચન્દ્રમસં દૃષ્ટ્વા જપં કુર્વન્તિ । પુષ્ટિકામઃ ॥
અથ વૃષોત્સર્ગવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[ઇન્દ્રસ્ય કુક્ષિઃ (7.111.1) સાહસ્રઃ (9.4) ઇત્યૃષભં સમ્પાતવન્તમતિસૃજતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.19 ॥
રેતોધાયૈ ત્વાતિસૃજામિ વયોધાયૈ ત્વાતિસૃજામિ યૂથત્વાયૈ ત્વાતિસૃજામિ ગણત્વાયૈ ત્વાતિસૃજામિ સહસ્રપોષાયૈ ત્વાતિસૃજામ્યપરિમિતપોષાયૈ ત્વાતિસૃજામિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.20 ॥
એતં વો યુવાનમ્ (9.4.24) ઇતિ પુરાણં પ્રવૃત્ય નવમુત્સૃજતે સમ્પ્રોક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.21 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇન્દ્રસ્ય કુક્ષિઃઽ ઇત્યૃચા ઋષભં સમ્પાત્ય વિવાહવત્ અગ્નિપરિણયનં કૃત્વા સહ વત્સતરીભિર્વિસર્જયતિ । ઽરેતોધાયૈઽ ઇતિ ષટ્ । ઽએતં વો યુવાનમ્ઽ ઇત્યૃચાભિમન્ત્રણમ્ । તતઃ પ્રોક્ષણમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસાહસ્રઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન વૃષભં સમ્પાત્ય વિવાહવત્ સર્વં કૃત્વા વિસર્જયતિ । ઽરેતોધાયૈઽ ઇત્યેતૈઃ । ઽએતં વો યુવાનમ્ઽ ઇત્યૃચાભિમન્ત્રણં વત્સસ્ય । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । યદા એકાદશાહે વૃષોત્સર્ગં કરોતિ તદા શાન્ત્યુદકં કૃત્વા તતો વૃષોત્સર્ગં કરોતિ । વૃષોત્સર્ગઃ સમાપ્તઃ । વૃષભપુચ્છં ગૃહીત્વા ઽદેવપિતૃઋષિભ્યોઽહં દદે ઋષભમ્ઽ ઉચ્ચારયતિ ॥
અથ પુનઃ પુષ્ટિકર્માણ્યુચ્યતે -
[ઉત્તરેણ પુષ્ટિકામ ઋષભેણેન્દ્રં યજતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.22 ॥]
ઽસાહસ્રસ્ત્વેષઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન ઋષભેણેન્દ્રં યજતે વશાવિધાનેન । પુષ્ટિકામઃ ॥
[સમ્પત્કામઃ શ્વેતેન પૌર્ણમાસ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.23 ॥]
ઽસાહસ્રઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન શ્વેતેન ઋષભેણેન્દ્રં યજતે વશાવિધાનેન । સમ્પત્કામઃ ॥
અથાગ્રહાયણીકર્મ ઉચ્યતે -
[સત્યં બૃહદ્ (12.1) ઇત્યાગ્રહાયણ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.24 ॥]
રાત્રૌ અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ત્રયશ્ચરવઃ શ્રપયિતવ્યાઃ ઽસત્યં બૃહત્ઽ ઇત્યનુવાકેન ॥
[પશ્ચાદગ્નેર્દર્ભેષુ ખદાયાં સર્વહુતમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.25 ॥]
પશ્ચાદગ્નેર્દર્ભેષુ ખદાયાં ભૂમાવેકં ચરું સકૃત્ સર્વહુતં જુહોતિ ॥
[દ્વિતીયં સમ્પાતવન્તમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.26 ॥]
દ્વિતીયં ચરુમનુવાકેન સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ ॥
[તૃતીયસ્યાદિતઃ સપ્તભિઃ ભૂમે માતઃ (12.1.63) ઇતિ ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.27 ॥]
તૃતીયં ચરું ઽસત્યં બૃહદ્ઽ (12.1.1-7) ઇતિ સપ્ત ઽભૂમે માતઃઽ ઇત્યૃચા જુહોતિ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ ॥
પશ્ચાદગ્નેર્દર્ભેષુ કશિપ્વાસ્તીર્ય વિમૃગ્વરીમ્ (12.1.29) ઇત્યુપવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.28 ॥
[યાસ્તે શિવાઃ (9.2.25) ઇતિ સંવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.29 ॥]
ઽયાસ્તે શિવાઃઽ ઇત્યૃચા સંવિશતિ ॥
[યચ્છયાનઃ (12.1.34) ઇતિ પર્યાવર્તતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.30 ॥]
ઽયચ્છયાનઃઽ ઇત્યૃચા પર્યાવર્તતે ॥
[નવભિઃ શન્તિવા (12.1.59) ઇતિ દશમ્યા ઉદાયુષા (3.31.10-11) ઇત્યુપોત્તિષ્ઠતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.31 ॥]
પ્રાતરુતિષ્ઠતિ ઽસત્યં બૃહત્ઽ (12.1.1-9) ઇતિ નવભિઃ ઽશન્તિવાઽ ઇતિ દશમ્યા, ઽઉદાયુષાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ ॥
ઉદ્વયમ્ (7.53.7) ઇત્યુત્ક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.32 ॥
[ઉદીરાણાઃ (7.1.28) ઇતિ ત્રીણિ પદાનિ પ્રાઙ્વોદઙ્વા બાહ્યેનોપનિષ્ક્રમ્ય યાવત્તે (12.1.33) ઇતિ વીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.33 ॥]
ઽઉદીરાણાઃઽ ઇત્યૃચા ત્રીણિ પદાનિ નિષ્ક્રામતિ પ્રાગ્વોદગ્વા । બાહ્યેનોપનિષ્ક્રમ્ય ઽયાવત્તેઽ ઇત્યૃચાદિત્યમીક્ષતે । નિત્યં કામ્યં ચ
ભવતિ ॥
[ઉન્નતાચ્ચ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.34 ॥]
ઉન્નતમારુહ્ય ઽયાવત્તેઽ ઇત્યૃચા વીક્ષતે । પુષ્ટિકામઃ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આગ્રહાયણીકર્મ સમાપ્તમ્ ॥
[પુરસ્તાદગ્નેઃ સીરં યુક્તમુદપાત્રેણ સમ્પાતવતાવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.35 ॥]

તન્ત્રં કૃત્વા ઽસત્યં બૃહત્ઽ ઇત્યનુવાકેનોદપાત્રં સમ્પાત્ય પુરસ્તાદગ્નેઃ સીરં યુક્તં સમ્પ્રોક્ષતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[આયોજનાનામપ્યયઃ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.36 ॥]
ઽસત્યં બૃહત્ઽ ઇત્યનુવાકેન કૃષિકર્મ । ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ વત્ કર્મ ભવતિ ॥
[યસ્યાં સદોહવિર્ધાને (12.1.38-40) ઇતિ જુહોતિ વરો મ આગમિષ્યતિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.37 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયસ્યાં સદોહવિર્ધાનેઽ ઇતિ તિસૃભિરાજ્યં જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽવરો મ આગમિષ્યતિઽ ઇતિ વરસ્ય । પ્રાર્થિતોઽભિલાષઃ । ઉત્કૃષ્ટપુત્રધનાદિસર્વફલકામઃ ॥
[યસ્યામન્નમ્ (12.1.42) ઇત્યુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.38 ॥]
ઽયસ્યામન્નમ્ઽ ઇત્યૃચોપતિષ્ઠતે પૃથિવીં પુષ્ટિકામઃ । વ્રીહિયવાદ્યન્નમ્ ॥
[નિધિં બિભ્રતિ (12.1.44) ઇતિ મણિહિરણ્યકામઃ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.39 ॥
એવં વિત્ત્વા ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.40 ॥]
ઽનિધિં બિભ્રતિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામુપતિષ્ઠતે પૃથિવીં મણિહિરણ્યદ્રવનિધિરત્નકામઃ ॥
[યસ્યાં કૃષ્ણમ્ (12.1.52) ઇતિ વાર્ષકૃતસ્યાચામતિ શિરસ્યાનયતે ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.41 ॥]
વૃષ્ટિકાલે ઽયસ્યાં કૃષ્ણમ્ઽ ઇત્યૃચા નવોદકમભિમન્ત્ર્યાચમનં કરોતિ પુષ્ટિકામઃ । ઽયસ્યાં કૃષ્ણમ્ઽ ઇત્યૃચા નવોદકમભિમન્ત્ર્ય સ્નાનં કરોતિ પુષ્ટિકામઃ । નવોદકસ્ય કર્મ સમાપ્તમ્ ॥
[યં ત્વા પૃષતી રથઃ (13.1.21-24) ઇતિ દ્યૌઃ પૃષત્યાદિત્યો રોહિતઃ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.42 ॥
પૃષતીં ગાં દદાતિ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.43 ॥]
ઽયં ત્વા પૃષતી રથઃઽ ઇતિ ચતુર્ભિઃ રક્તવર્ણાં ગામભિમન્ત્ર્ય બ્રાહ્મણાય દદાતિ પુષ્ટિકામઃ ॥
[પૃષત્યા ક્ષીરૌદનં સર્વહુતમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.44 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽયં ત્વા પૃષતી રથઃઽ ઇતિ ચતુર્ભિઃ રક્તવર્ણાયાઃ ગોઃ ક્ષીરૌદનં શ્રપયિત્વા સર્વહુતં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પુષ્ટિકામઃ ॥
પુષ્ટિકર્મણામુપધાનોપસ્થાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.45 ॥
સર્વે મન્ત્રાઃ પુષ્ટિકર્મસુ પઠિતાઃ તૃતીયેઽધ્યાયે । તેષામુપધાનમુપસ્થાનં ભવતિ સર્વેષાં સૂક્તાનાં યેત્રિષપ્તાદીનામ્ ॥
[સલિલૈઃ સર્વકામઃ સલિલૈઃ સર્વકામઃ ॥ કૌશ્સ્_3,7{24}.46 ॥]
સલિલગણઃ (કૌશ્સ્ 18.25) । ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ, ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ગણઃ (કૌશ્સ્ 19.1) । ઽસં સં સ્રવન્તુઽ (કૌશ્સ્ 19.4) ઽશેરભકઽ (કૌશ્સ્ 19.9) । ઽએહ યન્તુઽ ગણઃ (કૌશ્સ્ 19.14) । ઽઆયમગન્ઽ, ઽઅયં પ્રતિસરઃઽ, ઽઅયં મે વરણઃઽ, ઽઅરાતીયોઃઽ ઇતિ (કૌશ્સ્ 19.22) । ઽઉત્તમો અસિઽ (કૌશ્સ્ 19.26) । ઽઅક્ષિતાસ્તેઽ (કૌશ્સ્ 19.27) । ઽપ્રથમા હ વ્યુવાસઽ (કૌશ્સ્ 19.28) । ઽસીરા યુઞ્જન્તિઽ (કૌશ્સ્ 20.1) । ઽપયસ્વતીઃઽ (કૌશ્સ્ 21.1-6) । ઽઅયં નો નભસઃઽ (કૌશ્સ્ 21.7) । ઽઆ ગાવઃઽ (કૌશ્સ્ 21.8) । ઽપ્રજાવતીઃઽ (કૌશ્સ્ 21.10) । ઽસૂર્યસ્ય રશ્મીન્ઽ (કૌશ્સ્ 21.11) । ઽયસ્તે શોકાયઽ (કૌશ્સ્ 21.12) । ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ, ઽતદિદાસઽ ઇતિ (કૌશ્સ્ 22.1) ।
ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ (કૌશ્સ્ 22.14) । ઽયજૂંષિ યજ્ઞેઽ (કૌશ્સ્ 23.1) । ઽઊર્ધ્વા અસ્યઽ (કૌશ્સ્ 23.7) । ઽત્વષ્ટા મેઽ (કૌશ્સ્ 23.9) । ઽવાયુરેનાઃઽ (કૌશ્સ્ 23.12) । ઽયસ્યેદમા રજઃઽ (કૌશ્સ્ 23.17) । ઽઉચ્છ્રયસ્વઽ (કૌશ્સ્ 24.1) । ઽઅભિ ત્યમ્ઽ (કૌશ્સ્ 24.3) । ઽતાં સવિતુઃઽ (કૌશ્સ્ 24.7) । ઽદિવ્યં સુપર્ણમ્ઽ (કૌશ્સ્ 24.9) । ઽઊર્જં બિભ્રત્ઽ (કૌશ્સ્ 24.11) । ઽઇન્દ્રસ્ય કુક્ષિઃઽ, ઽસાહસ્રઃઽ (કૌશ્સ્ 24.19) । ઽસત્યં બૃહત્ઽ (કૌશ્સ્ 24.24) । ઽયાસ્તે શિવાઃઽ (કૌશ્સ્ 24.29) । ઽયસ્યાં સદઃઽ (કૌશ્સ્ 24.37) । ઽયં ત્વા પૃષતીઃઽ (કૌશ્સ્ 24.42) ઇત્યેતે મન્ત્રાઃ પુષ્ટિકર્મમધ્યે પઠિતાઃ । એતે મન્ત્રાઃ પૌષ્ટિકાઃ । પૌષ્ટિકાનાં સર્વેષાં મન્ત્રાણાં હવિરુપધાનમ્ ઉપસ્થાનં વા કરોતિ વિકલ્પેન પુષ્ટિકર્મણામુપધાનોપસ્થાનમ્ (કૌશ્સ્ 24.45) ઇતિ વચનાત્ । પુષ્ટિકર્મણામ્ ઉપધાનમ્ ઉપસ્થાનં વા કરોતિ પુષ્ટિકામઃ । ઉપદધીતેત્યનાદેશે આજ્યં સમિત્પુરોડાશપયઓદનપાયસપશુવ્રીહિયવતિલાઃ ધાનાઃ કરમ્ભશષ્કુલ્યઃ એતાનિ હવીંષિ જાનીયાત્ । યત્ર યત્ર હોમઃ કર્તવ્યસ્તત્ર તત્ર સર્વત્રોપધાનં પૌષ્ટિકાનાં મન્ત્રાણાં કર્તવ્યમ્ । ઉપસ્થાનં વા । ગૃહે બહિર્વા વૃક્ષાર્થં પુરુષાર્થં પશ્વર્થં હસ્ત્યર્થમ્ અશ્વાર્થં ગોઅર્થં મહિષ્યર્થમ્ અજાવિકાદિગૃહપશુધનધાન્યમૃગાર્થમ્ । ગ્રામે નગરે ક્ષેત્રે બહિર્વા । યત્ર નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યહોમસ્તત્ર સર્વત્ર પૌષ્ટિકહોમઃ કાર્યઃ । નાસ્તિ સઙ્ખ્યાજાતિનિયમઃ પુષ્ટિકર્મણામ્ । યત્રાન્યપ્રયોજનાર્થં હોમઃ ન તત્ર પૌષ્ટિકહોમઃ કાર્યઃ । સર્વત્ર પુષ્ટ્યર્થપ્રયોજનમ્.
યત્રયત્ર ચ સઙ્કીર્ણમાત્માનં મન્યતે દ્વિજઃ.
તત્રતત્ર તિલૈર્હોમો નૈરૃતિર્ન વિધીયતે ॥
ન તત્ર નિરૃતિકર્મ કુર્યાદિત્યર્થઃ । પુષ્ટિકર્મણામુપધાનોપસ્થાનમિત્યર્થઃ । સલિલૈઃ સર્વકામઃ । આજ્યાદિ જુહોતિ સલિલગણેન । તન્ત્રં યથાસમ્ભવં યોજ્યમ્ । સર્વફલકામ ઇત્યર્થઃ । સલિલગણેનોપધાનં વા કુર્યાત્ । ઉપસ્થાનં વા કુર્યાત્ સર્વકામઃ । પુષ્ટિશબ્દેન દ્રવ્યાદિલાભો દ્રવ્યાદિવૃદ્ધિશ્ચ પુષ્ટિશબ્દેનોચ્યતે । શરીરપુષ્ટિશ્ચ ધનાદિપુષ્ટિશ્ચ ભવતિ આયુઃપુષ્ટિશ્ચ । અથ સલિલગણ ઉચ્યતે - ઽઆપો હિ ષ્ઠાઃઽ, ઽશન્નો દેવીઃઽ, ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઽઅનાપ્તા યેઽ, ઽસહસ્રધાર એવઽ (5.6.1-3), ઽઅસ્ય વામસ્યઽ, ઽયો રોહિતો વૃષભઽ દ્વ્યર્ચં, ઽઉદસ્ય કેતવઃઽ, ઽમૂર્ધાહમ્ઽ, ઽવિષાસહિમ્ઽ ઇતિ સલિલગણઃ । અસ્ય ગણસ્ય વા ઉપધાનં આજ્યાદિ વા કરોતિ અથવા ઉપસ્થાનમ્ । પુત્રપશુધનધાન્યરત્નગૃહપદાતિઅશ્વહસ્તિગોમહિષી- અવિવસ્ત્રજાતદ્રવ્યાદિહિરણ્યભોજન-આરામદેવપૂજાદિ-ઉચ્ચાટનવશીકરણસ્તમ્ભનજમ્ભનાદિ સર્વં સલિલગણેન સિધ્યતિ । ઉપધાનોપસ્થાનં કરોતિ સર્વફલકામઃ પુત્રપશુધાન્યાદિસર્વકામઃ । સમાપ્તાનિ પૌષ્ટિકાનિ । તત્ર શ્લોકઃ -
પૂર્વં નિરૃતિકર્માણિ સર્વપાપાપનુત્તયે.
પૌષ્ટિકાનિ તતઃ પશ્ચાત્ તૃતીયે સંહિતાવિધૌ ॥
સપ્તમી કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
[ભૈષજ્યકર્માણિ]
અથ ભૈષજ્યાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.1 ॥
લિઙ્ગ્યુપતાપો ભૈષજ્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.2 ॥
વચનાદન્યત્ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.3 ॥
ઇતિ । ભેષજશાન્તિર્ભૈષજ્યશબ્દેનોચ્યતે । તત્ર દ્વિવિધા વ્યાધયઃ આહારનિમિત્તા અન્યજન્મપાપનિમિત્તાશ્ચ । તત્ર આહારનિમિત્તેષુ ચરકબાહડસુશ્રુતપ્રણીતેષુ ઔષધેષુ વ્યાધ્યુપશમનં ભવતિ । અશુભનિમિત્તેષુ અથર્વવેદવિહિતેષુ શાન્તિકેષુ વ્યાધ્યુપશમનં ભવતિ । તથા ચાગ્રે વક્ષ્યતિ-અનૂક્તાન્યપ્રતિષિદ્ધાનિ ભપજ્યાનામ્ । અંહોલિઙ્ગાભિઃ । સર્વાણિ કર્તવ્યાનિ । ઉક્તાન્યનુક્તાનિ ચ કર્તવ્યાનિ । બન્ધનપાયનાચમનાદીનિ ચ કાર્યાણિ ॥
ભૈષજ્યકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[પૂર્વસ્યોદપાત્રેણ સમ્પાતવતાઙ્ક્તે ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.4 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તેન ઉદપાત્રં સમ્પાત્ય વ્યાધિતસ્ય શરીરં સમ્માર્ષ્ટિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ ॥
[વલીર્વિમાર્ષ્ટિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.5 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્ય મુખવલીર્વિમાર્ષ્ટ્યઙ્ગવલીશ્ચ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તરુણસ્ય યદિ વલયસ્તદા એતત્કર્મ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ જ્વરાતિસારભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[વિદ્મા શરસ્ય (1.2) અદો યદ્ (2.3) ઇતિ મુઞ્જશિરો રજ્જ્વા બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.6 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન મુઞ્જપુષ્પમણિં મુઞ્જરજ્જ્વા બદ્ધ્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । જ્વરભૈષજ્યં અતિસારે ચ અતિમૂત્રે ચ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽઅદો યદવધાવતિઽ ઇતિ સૂક્તેન મુઞ્જશિરો રજ્જ્વા બદ્ધ્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અતિસારે અતિમૂત્રે ચ ભૈષજ્યમ્ ॥
[આકૃતિલોષ્ટવલ્મીકૌ પરિલિખ્ય પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.7 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ પ્રથમસૂક્તેન ક્ષેત્રમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । અતિસારે અતિમૂત્રે ચ ભૈષજ્યમ્ । ઽઅદો યદ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન આકૃતિલોષ્ટમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । અતિસારે અતિમૂત્રે ચ । ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ પ્રથમેન વલ્મીકમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । અતિસારે અતિમૂત્રે ચ । ઽઅદો યદ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વલ્મીકમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । અતિસારે અતિમૂત્રે ચ ॥
[સર્પિષાલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.8 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ પ્રથમેન ઘૃતમન્ત્ર્યાપાનં મ્રક્ષતિ । અતિસારે ભૈષજ્યમ્ । ઽઅદો યદ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઘૃતમભિમન્ત્ર્યાપાનં વા પ્રલિમ્પતિ । અતિસારે ચ ॥
[અપિધમતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.9 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ ચર્મખલ્વામુખમભિમન્ત્ર્ય વ્રણમુખં ધમતિ । અતિસારે ભૈષજ્યમ્ । ઽઅદો યદ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન મુખેન ખલ્વા વાભિમન્ત્ર્યાપાનં શિશ્નં વા નાડીં વા વ્રણમુખં ધમતિ । સમાપ્તાનિ જ્વરાતિસાર અતિમૂત્ર અઙ્ગનાડીપ્રવાહે ચ ભૈષજ્યાનિ ॥
અતિદુઃખમૂત્રે દુઃખપુરીષકરણે શમનભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[વિદ્મા શરસ્ય (1.3) ઇતિ પ્રમેહણં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.10 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન હરીતકીં કર્પુરં વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । મૂત્રનિરોધે પુરીષસ્ય ચ ॥
[આખુકિરિપૂતીકમથિતજરત્પ્રમન્દસાવ્રસ્કાન્ પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.11 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન મૂષકમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન તલ્લગ્નં લણ્ડિકાતૃણમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન દધિમથિતં પાયયતિ । મૂત્રપુરીષપ્રતિબન્ધે ભૈષજ્યમ્ । ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન જરદિન્દુકમભિમન્ત્ર્ય પિષ્ટ્વા પાયયતિ । મૂત્રાદિનિરોધે । ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન સૂક્તેન કાષ્ઠતક્ષણાન્યુદકે કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । મૂત્રપુરીષપ્રતિબન્ધે ॥
[ઉત્તમાભ્યામાસ્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.12 ॥]
ઽવિષિતં તે વસ્તિબિલમ્ઽ (1.3.8-9) ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં મૂષકમૃત્તિકોપર્યુપવેશ્યાભિમન્ત્રયતે મૂત્રપ્રતિબન્ધે । ઽવિષિતં તે વસ્તિબિલમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં પૂતીકતૃણોપર્યુપવેશ્યાભિમન્ત્રયતે । મૂત્રપ્રતિબન્ધે । ઽવિષિતં તે વસ્તિબિલમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં દધિમથિતોપર્યુપવેશ્ય તતોઽભિમન્ત્રયતે । ઽવિષિતં તે વસ્તિબિલમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં જરત્પ્રમન્દસ્યોપર્યુપવેશ્યાભિમન્ત્રયતે મૂત્રપ્રતિબન્ધે.ઽવિષિતં તે વસ્તિબિલમ્ઽ ઇત્યૃગ્ભ્યાં દારુતક્ષશકલાનામુપર્યુપવેશ્ય વ્યાધિતમભિમન્ત્રયતે મૂત્રપ્રતિબન્ધે । ઽમૂત્રં મુચ્યતામ્ઽ (1.3.8) ઇતિ લિઙ્ગાત્ ॥
[યાનમારોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.13 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન હસ્ત્યાદિયાનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિતમારોહયતિ । તતો ધાવતિ વેગેન મૂત્રમોચનકામઃ ॥
[ઇષું વિસૃજતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.14 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન ધનુઃશરમભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિતં પ્રતિ શરં ક્ષિપતિ શીઘ્રઃ ॥
[વસ્તિં બિષ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.15 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન શિશ્નમભિમન્ત્ર્ય ચર્મ નિઃસ્ફોટતિ । શિશ્નં ચર્મણો નિઃસારયતીત્યર્થઃ ॥
[વર્તિં બિભેત્તિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.16 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન લોહશલાકામભિમન્ત્ર્ય શિશ્નં પ્રવેશયતિ । મૂત્રપ્રવાહં વિદારયતિ ॥
[એકવિંશતિં યવાન્ દોહન્યામદ્ભિરાનીય દ્રુઘ્નીં જઘને સંસ્તભ્ય ફલતોઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.17 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન દ્રુઘ્નીં જ્યાધનુષં જઘને શિશ્નદેશ ઊર્ધ્વં કૃત્વા ગોદોહન્યામુદકં કૃત્વા યવાનેકવિંશતિં પ્રક્ષિપ્ય તેનોદકેન ધનુષ ઉપરિ ફલં સિઞ્ચતિ । યથોદકં શિશ્ને પતતિ તથા કાર્યમ્ ॥
[આલબિસોલં ફાણ્ટં પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.18 ॥
ઉદાવર્તિને ચ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.19 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ ઇતિ દ્વિતીયેન યવગોધૂમવલ્લી પદ્મમૂલં પાઠિકા એતાનિ ક્વાથયિત્વાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતં પાયયતિ । સમાપ્તાનિ મૂત્રપ્રતિબન્ધે દુઃખમૂત્રકરણે દુઃખપુરીષકરણ ઉદાવર્તન ઉદરપૂર્ણનિરોધકરણે ચૈતાનિ ભૈષજ્યાનિ કાર્યાણિ । આરોગ્યકામઃ ॥
અથ સર્વરોગભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[અમ્બયો યન્તિ (1.4) વાયોઃ પૂતઃ (6.51) ઇતિ ચ શાન્તાઃ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.20 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽઅમ્બયો યન્તિઽ સૂક્તેન પાલાશૌદુમ્બરાદ્યાઃ સમિધ આદધાતિ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । તન્ત્રવિકલ્પઃ હસ્તહોમત્વાત્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽવાયોઃ પૂતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તૃચેનાજ્યં જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ સોમભક્ષણે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ઉત્તરસ્ય સસોમાઃ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.21 ॥]
ઽવાયોઃ પૂતઃઽ ઇતિ તૃચેન પાલાશાદ્યાઃ સમિધઃ સોમરસેનાક્તા આદધાતિ । સોમવમને સોમપાને સોમાભિષવે ચ વ્યાધ્યુત્પન્ને ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ ભૂતતન્ત્રકર્માણ્યુચ્યન્તે । ભૂતપિશાચશઙ્કાયાં શાન્તિરુચ્યતે -
[ચાતનાનામપનોદનેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.22 ॥]

અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કુકુસાઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પિશાચભૈષજ્યમ્ । ઽઅભ્યાધેયાનાં ધૂમં નિયચ્છતિઽ (કૌશ્સ્ । 7.28) । પિશાચગૃહીતં પુરુષં ધૂમં પાયયતિ । ગૃહે ગ્રામે વા પત્તને ક્ષેત્રે વા દેવગૃહે વા યત્ર ક્વચિત્ પિશાચશઙ્કાસ્તિ તત્ર હોમં કૃત્વા ધૂમં નિયતં કુર્યાદિત્યર્થઃ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કુકુસાઞ્જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ધૂમભક્ષણં કુર્યાદિત્યર્થઃ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ કુકુસાઞ્જુહોતિ । ધૂમભક્ષણં ચ । ઽશન્નો દેવી પૃશ્નિપર્ણીઽ ઇતિ સૂક્તેન કુકુસાઞ્જુહોતિ । ધૂમપાનં ચ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન કુકુસાઞ્જુહોતિ । ધૂમનિયમનમ્ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ કુકુસાઞ્જુહોતિ । વિકલ્પેન તન્ત્રે ધૂમં કરોતિ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કુકુસાઞ્જુહોતિ । પિશાચગૃહીતસ્ય ધૂમપાનં કાર્યમ્ । પિશાચદોષાન્મુચ્યતે । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન કુકુસાઞ્જુહોતિ તન્ત્રે । ધૂમભક્ષકરણં ચ । પિશાચદોષાન્મુચ્યતે.
ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તુષાઞ્જુહોતિ । તન્ત્રે વા । ધૂપનં ચ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તુષાઞ્જુહોતિ । પિશાચોચ્ચાટનકામઃ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ તુષાઞ્જુહોતિ । ઽશન્નો દેવી પૃશ્નિપર્ણીઽ ઇતિ સૂક્તેન તુષાઞ્જુહોતિ.
તન્ત્રવિકલ્પઃ । ધૂપનં પુરુષસ્ય । પિશાચોચ્ચાટનકામઃ । ઽઆ પશ્યતિઽ સૂક્તેન તુષાઞ્જુહોતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તુષાઞ્જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । સર્વત્ર પિશાચોચ્ચાટનકામઃ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તુષાઞ્જુહોતિ । પિશાચોચ્ચાટનકામઃ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન તુષાઞ્જુહોતિ । પિશાચોચ્ચાટનકામઃ । ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં બુસં જુહોતિ । તન્ત્રં વા । ધૂમેન પુરુષં ધૂપયતિ । યસ્મિન્ સ્થાને પિશાચસ્તસ્મિન્ સ્થાને હોમં કરોતિ । યથા ધૂમો ભવતિ તથા કુર્યાત્ સ્થાને ચ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન બુસં જુહોતિ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ બુસં જુહોતિ । ઽશન્નો દેવી પૃશ્નિપર્ણીઽ ઇતિ સૂક્તેન બુસં જુહોતિ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન બુસં જુહોતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં બુસં જુહોતિ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ બુસં જુહોતિ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન બુસં જુહોતિ । ઽઅભ્યાધેયાનાં ધૂમં નિયચ્છતિઽ (કૌશ્સ્ 7.28) સર્વત્ર । ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કાષ્ઠશકલાનિ જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । સર્વત્ર પિશાચોચ્ચાટનં સર્વત્ર ધૂપનં ચ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાવતક્ષણાનિ જુહોતિ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ શકલાનિ જુહોતિ । ઽશન્નો દેવી પૃશ્નિપર્ણીઽ ઇતિ શકલાનિ જુહોતિ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન શકલાનિ જુહોતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શકલાનિ જુહોતિ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ શકલાનિ જુહોતિ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન કાષ્ઠશકલાનિ જુહોતિ । સર્વત્ર તન્ત્રવિકલ્પઃ હસ્તહોમત્વાત્ । ધૂમં ચ કરોતિ સર્વત્ર । પુરુષસ્ય સ્થાને નગરે ગ્રામે ગૃહે વા યત્ર શઙ્કા વિદ્યતે તત્ર ધૂમકરણં હોમેન.
ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પિશાચગૃહીતં પુરુષમન્વાહ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરુષમન્વાહ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ પુરુષમન્વાહ । ઽશન્નો દેવીઽ ઇતિ સૂક્તેન પિશાચગૃહીતમાક્રોશયેત્ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન પિશાચગૃહીતં પુરુષમાક્રોશયેત્ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ ઽત્વયા પૂર્વંઽ સૂક્તાભ્યાં પિશાચમન્વાહ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વાન્વાહ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન પિશાચગૃહીતં પુરુષમન્વાહ । યદિ ગ્રામે નગરે વા રથ્યાયાં વા ક્ષેત્રે વા તદા જપં કૃત્વા પિશાચનામગ્રહણં કુર્યાદિતિ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ ॥
[ત્રપુસમુસલખદિરતાર્ષ્ટાઘાનામાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.23 ॥]
ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કર્કટિકાસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કર્કટિકાસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રં વા । પિશાચગૃહીતં વા ધૂપયતિ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ ત્રપુસસમિધ આદધાતિ । પિશાચોચ્ચાટનકામઃ । ઽશન્નો દેવીઽ ઇતિ સૂક્તેન ત્રપુસસમિધ આદધાતિ । પિશાચરક્ષાકામઃ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન કર્કટિકાસમિધ આદધાતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ત્રપુસસમિધ આદધાતિ । સર્વત્ર સૂક્તાદિગ્રહણે સૂક્તં પ્રતીયાત્ । ઋગાદિગ્રહણે ઋચં પ્રતીયાત્ । સૂક્તમધ્યે ઋચં પ્રતીયાત્ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ ત્રપુસસમિધ આદધાતિ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન કર્કટિકાસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । પિશાચોચ્ચાટનકામઃ । ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં મુસલસમિધ આદધાતિ । પિશાચભૈષજ્યમ્ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન લોકપ્રસિદ્ધમુસલકાષ્ઠાન્યાદધાતિ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ મુસલકાષ્ઠાન્યાદધાતિ । તન્ત્રં વા । ઽશન્નો દેવીઽ ઇતિ મુસલકાષ્ઠાન્યાદધાતિ । સર્વત્ર પિશાચભૈષજ્યમ્ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન મુસલકાષ્ઠસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં મુસલકાષ્ઠશકલાનિ જુહોતિ । તન્ત્રં વા । પિશાચોચ્ચાટનમ્ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મુસલસમિધ આદધાતિ । સર્વત્ર ઋગન્તે હોમઃ । સર્વત્ર ઋગન્તે સ્વાહાકારઃ । અનુતન્ત્રે સર્વત્ર ધૂમનિયમનમ્ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન મુસલસમિધ આદધાતિ । જાતિનિયમો નાસ્તિ । હસ્તહોમે સર્વત્ર તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ખદિરસમિધ આદધાતિ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ખદિરસમિધ આદધાતિ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ ખદિરસમિધ આદધાતિ । ઽશન્નો દેવીઽ ઇતિ ખદિરસમિધ આદધાતિ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન ખદિરસમિધ આદધાતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ખદિરસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ.
ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ ખદિરસમિધ આદધાતિ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન ખદિરસમિધ આદધાતિ । પિશાચોચ્ચાટનકામઃ । સર્વત્ર તન્ત્રવિકલ્પઃ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । એકં કુર્યાત્ દ્વે વા બહૂનિ વા.
ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સર્ષપસમિધ આદધાતિ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સર્ષપસમિધ આદધાતિ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ સર્ષપસમિધ આદધાતિ । ઽશન્નો દેવીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તાર્ષ્ટાઘીઃ સમિધ આદધાતિ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન તાર્ષ્ટાઘીઃ સમિધ આદધાતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સર્ષપસમિધ આદધાતિ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સર્ષપસમિધ આદધાતિ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન સર્ષપસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । મુસલખદિરસમિદ્ભ્યાં દ્વિજસ્યોચ્ચાટનં ભવતિ । અન્યાભ્યાં શૂદ્રાદીનામુચ્ચાટનં ભવતિ ॥
[અયુગ્માન્ખાદિરાઞ્છઙ્કૂન્ અક્ષ્યૌ નિ વિધ્ય (5.29.4) ઇતિ પશ્ચાદગ્નેઃ સમમ્ભૂમિ નિહન્તિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.24 ॥]

ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ખદિરશઙ્કૂન્ સપ્ત નવ વાભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । ભૂમિં । સમામ્ । ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇતિ ઋચા । નિખનનમન્ત્રઃ । પિશાચોપદ્રવે । ઽનિઃસાલમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સપ્ત ખદિરશઙ્કૂનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇત્યૃચા । પિશાચભયે । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ સપ્ત ખદિરકીલકાનભિમન્ત્ર્ય ઽઅક્ષ્યૌ નિવિધ્યઽ ઇત્યૃચા પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । પિશાચરક્ષાર્થમ્ । ઽશન્નો દેવીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન અયુગ્માન્ ખાદિરાઞ્છઙ્કૂનભિમન્ત્ર્ય ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇત્યૃચા પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન સપ્ત કીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેઃ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇત્યૃચા નિખનતિ । સર્વત્ર ભૂમિં સમાં કરોતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સપ્ત કીલકાનભિમન્ત્ર્ય ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇત્યૃચા નિખનતિ અગ્નેઃ પશ્ચાત્ । પિશાચભયે । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન ખાદિરમયાન્ સપ્ત કીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇતિ ઋચા । પિશાચભયે ॥
[એવમાયસલોહાન્ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.25 ॥]
ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં લોહકીલકાન્ પઞ્ચ સપ્ત વાભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇત્યૃચા । સર્વત્ર કીલકાનાં નિખનનમ્ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન લોહકીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇતિ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ લોહકીલકાનભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । ઽશન્નો દેવીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન લોહમયકીલકાનભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । પશ્ચાદગ્નેઃ સર્વત્ર નિખનનમ્ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન લોહમયકીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । સર્વત્ર ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પઞ્ચ સપ્ત વા લોહમયકીલકાનભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ
ઇતિ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન લોહમયકીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇત્યૃચા । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન લોહમયકીલકાન્ પઞ્ચ સપ્ત વાભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇત્યૃચા । સર્વત્ર નિખનનમ્ । ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તામ્રમયકીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇતિ । સર્વત્ર પિશાચાય । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તામ્રમયાન્ કીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિસ્તામ્રમયાન્ કીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । ઽશન્નો દેવી પૃશ્નિપર્ણીઽ ઇતિ સૂક્તેન તામ્રમયાન્ કીલકાનભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ તામ્રમયાન્ કીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તામ્રકીલકાનભિમન્ત્ર્ય ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇતિ પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તામ્રમયકીલકાનભિમન્ત્ર્ય ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇતિ નિખનતિ । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ તામ્રમયકીલકાનભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । સર્વત્ર પિશાચભયે । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન તામ્રમયકીલકાનભિમન્ત્ર્ય પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । ઽઅક્ષ્યૌ નિ વિધ્યઽ ઇતિ સર્વત્ર નિખનનમ્ । સર્વત્ર પશ્ચાદગ્નેર્નિખનતિ । સર્વત્ર પિશાચભયે ભૈષજ્યાનિ ॥
[તપ્તશર્કરાભિઃ શયનં રાશિપલ્યાણિ પરિકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.26 ॥]
ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તપ્તશર્કરા અભિમન્ત્ર્ય શયનં વાન્તરાણિ વા ગૃહં વા ગ્રામં વા એષુ સ્થાનેષુ પરિકિરેત્ રક્ષોભયે । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તપ્તશર્કરા અભિમન્ત્ર્ય ગૃહાદિષુ પરિકિરતિ પિશાચભયે । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ તપ્તશર્કરા અભિમન્ત્ર્ય શયનરાશિપલ્યાનિ પરિકિરતિ । યત્ર પિશાચભયં તત્ર પરિકિરતિ । ઽશન્નો દેવીઽ ઇતિ સૂક્તેન તપ્તશર્કરા અભિમન્ત્ર્ય શયનરાશિપલ્યાનિ પરિકિરતિ । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ તપ્તશર્કરા પરિકિરતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તપ્તશર્કરા અભિમન્ત્ર્ય શયનરાશિપલ્યાનિ પરિકિરતિ પિશાચભયે । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તો વહઽ ઇતિ સૂક્તેન તપ્તશર્કરા અભિમન્ત્ર્ય શયનરાશિપલ્યાનિ પરિકિરતિ પિશાચભયે । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન તપ્તશર્કરા અભિમન્ત્ર્ય શયનરાશિપલ્યાનિ પરિકિરતિ પિશાચભયે ॥
[અમાવાસ્યાયાં સકૃદ્ગૃહીતાન્ યવાનનપહતાનપ્રતીહારપિષ્ટાનાભિચારિકં પરિસ્તીર્ય તાર્ષ્ટાઘેધ્મ આવપતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.27 ॥
ય આગચ્છેત્ તં બ્રૂયાત્ શણશુલ્બેન જિહ્વાં નિર્મૃજાનઃ શાલાયાઃ પ્રસ્કન્દ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.28 ॥
તથા કુર્વન્નનાદ્યે હનુવાને ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.29 ॥]

અમાવાસ્યાયામભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા શરમયં બર્હિઃ સ્તૃણાતિ । સર્ષપેધ્માનામુપસમાધાનમ્ । ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સકૃદ્ગૃહીતયવસક્તૂઞ્જુહોતિ પ્રત્યૃચમ્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । એતસ્મિન્ તન્ત્રે યવરાશિમધ્યાન્મુષ્ટિમેકાં ગૃહાત્વોલૂખલેન ખણ્ડ્યત અપ્રદક્ષિણં પિષ્યતે । તતો વ્યાધિતં સમ્પાત્ય શણસૂત્રેણ જિહ્વામાર્જનં કરોતિ તતો ગ્રહણમુક્તઃ । યદિ ન કરોતિ શણેન જિહ્વામાર્જનં તદા ન ગતો ગ્રહ ઇતિ વિજાનીયાત્ । અમાવાસ્યાયામાજ્યતન્ત્રં શરસ્તૃતં સર્ષપેધ્મમુપસમાહિતમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સકૃદ્ગૃહીતાન્ યવાનનપહતાનપ્રતીહારં પિષ્ટાન્ સક્તૂઞ્જુહોતિ । મુચ્યતે । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । યદિ શણસૂત્રેણ જિહ્વામાર્જનં કરોતિ તદા ગતો ગ્રહઃ । અમાવાસ્યાયાં શરમયં બર્હિઃસ્તૃતં સર્ષપેધ્મવિશિષ્ટં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ સકૃદ્ગૃહીતાન્ યવાનનપહતાનપ્રતીહારં પિષ્ટાન્ સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । યદિ શણસૂત્રેણ જિહ્વામાર્જનં કરોતિ તતો ગતો ગ્રહઃ । અમાવાસ્યાયાં શરમયં બર્હિઃસ્તૃતં સર્ષપેધ્મવિશિષ્ટં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ યવાનપહતાનપ્રતીહારં પિષ્ટાન્ સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । યદિ શણસૂત્રેણ જિહ્વામાર્જનં કરોતિ તતો ગતો ગ્રહઃ । અમાવાસ્યાયાં પ્રાતરભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા શરમયં બર્હિઃસ્તૃતં સર્ષપેધ્મવિશિષ્ટં ઽશન્નો દેવી પૃશ્નિપર્ણીઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનનપહતાનપ્રતીહારં પિષ્ટાન્ સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શણેન જિહ્વામાર્જનમ્ । અમાવાસ્યાયાં પ્રાતઃ શરમયં બર્હિઃસ્તૃતં સર્ષપેધ્મવિશિષ્ટં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનનપહતાનપ્રતીહારં પિષ્ટાન્ સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શણેન જિહ્વામાર્જનમ્.અમાવાસ્યાયાં શરમયં બર્હિઃસ્તૃતં સર્ષપેધ્મવિશિષ્ટં તન્ત્રં કૃત્વા ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સકૃદ્ગૃહીતાન્ યવાનનપહતાનપ્રતીહારં પિષ્ટાન્ સક્તૂઞ્જુહોતિટત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શણેન જિહ્વામાર્જનમ્ । અમાવાસ્યાયાં પ્રાતઃ શરમયં બર્હિઃસ્તૃતં સર્ષપેધ્મવિશિષ્ટમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સકૃદ્ગૃહીતાન્ યવાનનપહતાનપ્રતીહારં પિષ્ટાન્ સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શણેન જિહ્વામાર્જનમ્ । અમાવાસ્યાયાં પ્રાતઃ શરમયં બર્હિઃસ્તૃતં સર્ષપેધ્મવિશિષ્ટમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન સકૃદ્ગૃહીતાન્ યવાનનપહતાનપ્રતીહારં પિષ્ટાન્ સક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શણસૂત્રેણ જિહ્વામાર્જનં કરોતિ । યદિ ન કરોતિ તદા ન ગતો ગ્રહઃ । અસાધ્યો ગ્રહઃ । અસાધ્યો ગ્રહ ઇત્યર્થઃ ॥
અથ ગ્રહાભિચાર ઉચ્યતે । ઇદં કર્મ અવશ્યસ્ય ગ્રહસ્ય વશીકરણમુચ્યતે । અયમભિચારોઽવશ્યગ્રહસ્ય વશીકરણાર્થઃ -
[વીરિણતૂલમિશ્રમિઙ્ગિડં પ્રપુટે જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.30 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વીરિણતૂલમિશ્રમિઙ્ગિડં પૂર્ણપુટેન જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વીરિણપુષ્પમિશ્રિતમિઙ્ગિડમાજ્યં જુહોતિ પાલાશપુટેનાજ્યતન્ત્રે । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ વીરિણતૂલમિશ્રિતમિઙ્ગિડં પલાશપુટેન જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽશન્નો દેવી પૃશ્નિપર્ણીઽ ઇતિ સૂક્તેન વીરિણતૂલમિશ્રિતમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ગ્રહસ્યાભિચારોઽયમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન વીરિણતૂલમિશ્રિતમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વીરિણતૂલમિશ્રમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પિશાચસ્યાભિચારકર્મ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વીરિણતૂલમિશ્રિતમિઙ્ગિડં પર્ણપુટેન જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન વીરિણતૂલમિશ્રિતમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ગ્રહાભિચારઃ સમાપ્તઃ ॥
અથાસ્મિન્ ગૃહે પિશાચોઽસ્તિ વા ન વેતિ સંશયે ઇદં કર્મ ઉચ્યતે -
[ઇધ્માબર્હિઃ શાલાયામાસજતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.31 ॥
અપરેદ્યુર્વિકૃતે પિશાચતો રુગિતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.32 ॥
ઉક્તો હોમઃ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.33 ॥]
ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સર્ષપેધ્મં શરમયં બર્હિરભિમન્ત્ર્ય શાલાયા ઉપરિ નિદધાતિ । શાલાયા ઉપરિ કરોતિ । તતઃ પ્રભાતે નિરીક્ષણમ્ । વિકૃતે પિશાચશઙ્કા । તદા ઉક્તો હોમઃ । વીરિણતૂલમિત્યાદિ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તાર્ષ્ટાઘેધ્મં શરમયં બર્હિશ્ચાભિમન્ત્ર્ય શાલાયા ઉપરિ નિદધાતિ । યદિ તદ્વિકૃતં તદા તદ્ગૃહં પિશાચગૃહીતમ્ । તદા ઉક્તો હોમઃ । વીરિણતૂલમિશ્રિતમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । તન્ત્રે । ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિરિધ્માબર્હિરભિમન્ત્ર્ય શાલાયા ઉપરિ નિદધાતિ ।
દ્વિતીયેઽહનિ નિરીક્ષયેત્ । બર્હિષિ વિકૃતે પિશાચભયમ્ । તત્ર વીરિણતૂલમિશ્રિતમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । ઽશન્નો દેવીઽ ઇતીધ્માબર્હિરભિમન્ત્ર્ય શાલાયામાસજતિ । અપરેદ્યુર્વિકૃતે પિશાચતો રુગિતિ । તતો વીરિણતૂલમિશ્રિતમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । તન્ત્રે । ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેનેધ્માબર્હિઃ શાલાયામાસજતિ । અપરેદ્યુર્વિકૃતે પિશાચતો રુગિતિ । તત ઇધ્માબર્હિઃ શાલાયા ગૃહીત્વા તેન તન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા વીરિણતૂલમિશ્રમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ઇધ્માબર્હિરભિમન્ત્ર્ય શાલાયામાસજતિ । અપરેદ્યુર્વિકૃતે પિશાચતો રુગિતિ । વીરિણતૂલમિશ્રમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ તેનૈવ સૂક્તેન । ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેનેધ્માબર્હિરભિમન્ત્ર્ય શાલાયામાસજતિ । અપરેદ્યુર્વિકૃતે પિશાચતો રુગિતિ । તત્ર વીરિણતૂલમિશ્રમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેનેધ્માબર્હિઃ શાલાયામાસજતિ । અપરેદ્યુર્વિકૃતે પિશાચતો રુગિતિ । તન્ત્રં કૃત્વા તેનાનુવાકેન વીરિણતૂલમિશ્રમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । પિશાચગ્રહાભિચારઃ ॥
[વૈશ્રવણાયાઞ્જલિં કૃત્વા જપન્નાચામયત્યભ્યુક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.34 ॥]

વૈશ્રવણાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્ય તમાચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ । વૈશ્રવણાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ વ્યાધિતમ્ । પિશાચગ્રહરક્ષાકામઃ । વૈશ્રવણાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિરુદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ પિશાચગૃહીતં પુરુષમ્ । વૈશ્રવણાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽશન્નો દેવીઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ । પિશાચરક્ષાર્થમ્ । વૈશ્રવણાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ વ્યાધિતં માનુષમ્ । વૈશ્રવણાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ, ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમાચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ । પિશાચભયે । વૈશ્રવણાયાઞ્જલિં કૃત્વા ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમાચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ । પિશાચભયે રક્ષાકામઃ । વૈશ્રવણાયાઞ્જલિં કૃત્વા ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ વ્યાધિતમ્ । પિશાચભયે રક્ષાકામઃ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । પિશાચગૃહીતં મનુષ્યમન્વારબ્ધે સર્વત્ર હોમઃ કાર્યઃ । ભૈષજ્યકર્મ ચ । ગૃહે પ્રયોગઃ ॥
રાત્રિકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[નિશ્યુલ્મુકે સઙ્કર્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.35 ॥
સ્વસ્ત્યાદ્યં કુરુતે ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.36 ॥]
રાત્રૌ ઽસ્તુવાનમ્ઽ, ઽઇદં હવિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ઉલ્મુકે દ્વે અભિમન્ત્ર્ય પરસ્પરં ઘૃષ્યતિ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ (1.21) ઇતિ
સૂક્તેન દક્ષિણેન પ્રક્રામતિ પદાનિ દદાતિ । પિશાચભયે । રાત્રૌ ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉલ્મુકે અભિમન્ત્ર્ય પરસ્પરં ઘૃષ્યતિ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દક્ષિણેન પ્રક્રામતિ । પિશાચભયે । રાત્રૌ ઽઅરાયક્ષયણમ્ઽ ઇત્યુલ્મુકે અભિમન્ત્ર્ય પરસ્પરં ઘૃષ્યતિ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પદાનિ પ્રક્રામતિ । રાત્રૌ ઽશન્નો દેવીઽ ઇત્યુલ્મુકે અભિમન્ત્ર્ય પરસ્પરં ઘૃષ્યતિ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ પદાનિ દદાતિ । રાત્રૌ ઽઆ પશ્યતિઽ ઇત્યુલ્મુકદ્વયં પરસ્પરં સર્વત્રાભિમન્ત્રણાન્તે સઙ્ઘૃષ્યતિ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા પદાનિ પ્રક્રામતિ । રાત્રૌ ઽતાન્ત્સત્યૌજાઃઽ ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુલ્મુકે અભિમન્ત્ર્ય સઙ્ઘૃષ્યતિ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પદાનિ દદાતિ । પિશાચરક્ષાર્થમ્ । રાત્રૌ ઽપુરસ્તાદ્યુક્તઃઽ ઇતિ ઉલ્મુકે અભિમન્ત્ર્ય સઙ્ઘૃષ્યતિ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા પદાનિ પ્રક્રામતિ । સર્વભૂતગ્રહવિનાશનઃ । ગતેન ગણવિકલ્પેન હોમઃ । બ્રહ્મરાક્ષસસ્યાપિ શાન્તિઃ । રાત્રૌઃ ઽરક્ષોહણમ્ઽ ઇત્યનુવાકેનોલ્મુકે અભિમન્ત્ર્ય પરસ્પરં સઙ્ઘૃષ્યતિ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા પદાનિ પ્રક્રામતિ । સમાપ્તાનિ રાત્રિકર્માણિ । પિશાચરાક્ષસભૂતાપ્સરઃપ્રેતયક્ષગન્ધર્વા ગ્રહાશ્ચ । યેઽન્યેઽપિ ક્ષુદ્રબ્રાહ્મણજાતિકાઃ ક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાદયો ગ્રહાઃ સર્વે એભિઃ કર્મભિસ્તુષ્યન્તિ । રાક્ષસગ્રહપ્રકરણં ભૂતતન્ત્રં સમાપ્તમ્ ॥
અથ જલોદરભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અયં દેવાનામ્ (1.10) ઇત્યેકવિંશત્યા દર્ભપિઞ્જૂલીભિર્વલીકૈઃ સાર્ધમધિશિરોઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,1{25}.37 ॥]
ઽઅયં દેવાનામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઘટે દર્ભપિઞ્જુલીઃ પ્રક્ષિપ્યેકવિંશતિગૃહતૃણાનિ ચ પ્રક્ષિપ્ય તં ઘટમભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિતં સિઞ્ચતિ । તતો માર્જનં ચ । દર્ભત્રયમેકત્ર બદ્ધં પિઞ્જૂલીત્યુચ્યતે । સમાપ્તં જલોદરભૈષજ્યમ્ । અભ્યાસેન કર્મસિદ્ધિઃ । દિનેદિને કુર્યાત્ જલોદરનાશનાર્થમ્ ॥ ભૈષજ્યે પ્રથમા કણ્ડિકા સમાપ્તા

અથ વાતપિત્તશ્લેષ્મણિ ભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[જરાયુજઃ (1.12) ઇતિ મેદો મધુ સર્પિસ્તૈલં પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.1 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન માંસભેદોઽભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ વાતવિકારે । ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મધ્વભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ શ્લેષ્મવિકારે । ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઘૃતમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ વાતપિત્તસહવિકારે । ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તૈલમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ વાતશ્લેષ્મવિકારે । સમાપ્તં વાતપિત્તશ્લેષ્મભૈષજ્યમ્ ॥
અતિકાસે શીર્ષક્તૌ શિરોવેદનાયાં ચ કર્માણ્યુચ્યન્તે -
[મૌઞ્જપ્રશ્નેન શિરસ્યપિહિતઃ સવ્યેન તિતૌનિ પૂલ્યાનિ ધારયમાણો દક્ષિણેનાવકિરન્ વ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.2 ॥]
વ્યાધિતશિરો મૌઞ્જવેષ્ટિતં કૃત્વા વામેન હસ્તેન પવનં લાજસહિતં ગૃહીત્વા । દક્ષિણેન હસ્તેન તાન્ લાજાન્ પ્રગૃહ્ય ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન લાજાન્ પ્રકિરન્ વ્રજતિ વ્યાધિદેશં યાવત્ । તત્રૈવ મુઞ્જપ્રશ્નલાજાપવનાનાં પ્રક્ષેપઃ ॥
[સવ્યેન તિતૌપ્રશ્નૌ દક્ષિણેન જ્યાં દ્રુઘ્નીમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.3 ॥
પ્રેષકૃદગ્રતઃ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.4 ॥]
વામેન હસ્તેન પવનં મૌઞ્જેન્દુકં ચ ગૃહીત્વા દક્ષિણેન હસ્તેન જ્યાં દ્રુઘ્નીં ગૃહીત્વા વ્યાધિતમગ્રે કૃત્વા ॥
[યત્રૈનં વ્યાધિર્ગૃહ્ણાતિ તત્ર તિતૌપ્રશ્નૌ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.5 ॥]
યત્ર વ્યાધિરુત્પન્નસ્તત્ર સ્થાને ગત્વા ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા મૌઞ્જપ્રશ્નં પવનં ચ પ્રક્ષિપતિ વ્યાધિતઃ ॥
[જ્યાં ચ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.6 ॥
આવ્રજનમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.7 ॥]
તત્ર સ્થાને તૂષ્ણીં જ્યાં પ્રક્ષિપતિ ॥
[ઘૃતં નસ્તઃ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.8 ॥]
વાતજ્વરે કટિભઙ્ગે શિરીરોગે ચ વાતગુલ્મે વાતવિકારે ચ સર્વરોગે ધનુર્વાતેઽઙ્ગકમ્પને વાતે શરીરભઙ્ગે સર્વવાતવિકારે ભૈષજ્યમ્ । ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઘૃતમભિમન્ત્ર્ય નાસિકાનસ્તં દદાતિ । શિરોરોગે વાતભઙ્ગે ॥
[પઞ્ચપર્વણા લલાટં સંસ્તભ્ય જપતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.9 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પઞ્ચપર્વવેણુદણ્ડં લલાટે સંસ્તભ્ય જપતિ । શિરોરોગે કટિભઙ્ગે વા વાતગુલ્મે વા વાતવિકારે ચ । લિઙ્ગ્યુપતાપઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ લોહિતે વહતિ શરીરમધ્યે બહિશ્ચ શસ્ત્રઘાતે પાષાણલકુટેષ્ટકાદ્યભિઘાતે કર્માણ્યુચ્યન્તે -
[અમૂર્યાઃ (1.17) ઇતિ પઞ્ચપર્વણા પાંસુસિકતાભિઃ પરિકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.10 ॥]
પઞ્ચપર્વવેણુદણ્ડં રુધિરવહનસ્થાને દત્ત્વા ઽઅમૂર્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપતિ । રુધિરપ્રવાહે ભૈષજ્યમ્ । ઽઅમૂર્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન રથ્યાયાઃ પાંસૂન્ ગૃહીત્વાભિમન્ત્ર્ય રુધિરવ્રણે વિકિરતિ । ઽઅમૂર્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સિકતા અભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિદેશે કિરતિ ॥
[અર્મકપાલિકાં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.11 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅમૂર્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાર્મકપાલિકાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.12 ॥]
ઽઅમૂર્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાર્મકપાલિકામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । અર્મકપાલિકા શુષ્કપઙ્કમૃત્તિકા । સ્ત્રીરજસોઽતિપ્રવર્તને ભૈષજ્યં રુધિરપ્રવાહે ચ ॥
[ચતુર્ભિર્દૂર્વાગ્રૈર્દધિપલલં પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.13 ॥]
ઽઅમૂર્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ચત્વારિ દૂર્વાગ્રાણિ પિષ્ટ્વા તૈઃ સહ દધિપલલમાંસાદ્યાલોડ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । રુધિરપ્રવાહે શરીરમધ્યે શસ્ત્રાદ્યભિઘાતે બહિશ્ચ શોણિતવહને ગુદવહને મુખવહને નાસિકારુધિરવહને શિરોઽઙ્ગુલ્યાદિરુધિરપ્રવાહે ચ । રુધિરપ્રવહને ભૈષજ્યાનિ સમાપ્તાનિ.
અથ હૃદ્રોગે કામલે ચ ભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[અનુ સૂર્યમ્ (1.22) ઇતિ મન્ત્રોક્તસ્ય લોમમિશ્રમાચમયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.14 ॥]
ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ રક્તવૃષભરોમમિશ્રમુદકમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । કામલે હૃદ્રોગે ચ ભૈષજ્યમ્ ॥
[પૃષ્ઠે ચાનીય ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.15 ॥]
ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન રક્તવૃષભપૃષ્ઠ ઉદકમાનીય તતોઽભિમન્ત્ર્યાચામયતિ ॥
[શઙ્કુધાનં ચર્મણ્યાસીનાય દુગ્ધે સમ્પાતવન્તં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.16 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ગો રક્તચર્મછિદ્રમણિં ગોદુગ્ધે દત્ત્વા તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ ॥
[પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.17 ॥]
દુગ્ધં ચ પાયયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । કામલે હૃદ્રોગે ચ લિઙ્ગ્યુપતાપઃ ॥
[હરિદ્રૌદનભુક્તમુચ્છિષ્ટાનુચ્છિષ્ટેના પ્રપદાત્ પ્રલિપ્ય મન્ત્રોક્તાનધસ્તલ્પે હરિતસૂત્રેણ સવ્યજઙ્ઘાસુ બદ્ધ્વાઽવસ્નાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.18 ॥]
હરિદ્રૌદનં વ્યાધિતસ્ય ભોજનં દત્ત્વા તસ્યોચ્છિષ્ટં ચાનુચ્છિષ્ટં ચૈકત્ર કૃત્વા તેન ચોદ્વર્તનં કૃત્વા શિરઃપ્રભૃત્યારભ્ય યાવત્પાદૌ । તતો વ્યાધિતં ચ ખટ્વાયામુપવેશ્ય ખટ્વાયા અધસ્તાત્ । શુકઃ કાષ્ઠશુકો ગોપીતિલકા ચૈતે ત્રયઃ પક્ષિણઃ । સવ્યજઙ્ઘાયાં હરિતસૂત્રેણ બદ્ધ્વા ખટ્વાયા અધસ્તાદ્ બધ્નાતિ । તતો ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતં સ્નાપયતિ । કામલે હૃદ્રોગે ચ ॥
[પ્રપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.19 ॥]
ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન મન્થમભિમન્ત્ર્ય પ્રપાદ્ય પ્રયચ્છતિ । સર્વત્ર ગૃહદ્વારેઽગ્રે વ્યાધિતં કૃત્વા તમગ્રે પ્રવેશ્ય સ્વયં પ્રવિશ્ય તતો ભક્તમભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિતાય પ્રયચ્છતિ । સર્વત્ર યત્ર યત્ર ઽપ્રયચ્છતિઽ શબ્દસ્તત્ર તત્રૈવં
બોદ્ધવ્યમ્ ॥
[વદત ઉપસ્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.20 ॥]
ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શુકં વદન્તમભિમન્ત્રયેત્ । ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કાષ્ઠશુકં વદન્તમભિમન્ત્રયેત્ । ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ગોપીતિલકાં પક્ષિણીં યત્ર કુત્રચિદ્ દૃષ્ટ્વા વદન્તીં તત્રાભિમન્ત્રયેદ્ વ્યાધિતઃ । કામલે ચ વ્યાધૌ ॥
[ક્રોડલોમાનિ જતુના સન્દિહ્ય જાતરૂપેણાપિધાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.21 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅનુ સૂર્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વૃષભહૃદયલોમભિર્લાક્ષારક્તૈઃ સુવર્ણવેષ્ટિતં મણિં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતાય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વત્ર યત્ર બહૂનિ કર્માણિ વિહિતાનિ તત્રૈકં કુર્યાદ્ દ્વે વા કુર્યાત્ સર્વાણિ વા કુર્યાત્ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । અપસ્મારવિસ્મયહૃદ્રોગકામલકરોહિણકાનિ ભૈષજ્યાનિ સમાપ્તાનિ ॥
અથ શ્વેતકુષ્ઠભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[નક્તઞ્જાતા (1.23) સુપર્ણો જાતઃ (1.24) ઇતિ મન્ત્રોક્તં શકૃદા લોહિતં પ્રઘૃષ્યાલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.22 ॥]
શ્વેતકુષ્ઠં ગોમયેન પ્રઘૃષ્ય યાવલ્લોહિતં દૃષ્ટ્વા ઽનક્તઞ્જાતાઽ, ઽસુપર્ણો જાતઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ભૃઙ્ગરાજહરિન્દ્રેન્દ્રવારુણી નીલિકાપુષ્પા એતાઃ પઞ્ચ પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય કુષ્ઠં પ્રલિમ્પતિ । તિસૃણાં વા ચતસૃણાં વૌષધીનાં ગ્રહણમ્ ॥
[પલિતાન્યાચ્છિદ્ય ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.23 ॥]
પલિતનાશે તચ્ચ । પલિતાનિ છિત્ત્વા ઘૃષ્ટ્વાલિમ્પતિ ॥
અથ મારુતાન્યુચ્યન્તે -
[મારુતાન્યપિહિતઃ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.24 ॥]

ઽનક્તઞ્જાતાઽ, ઽસુપર્ણો જાતઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં મરુતો યજતે યથા વરુણં પાકયજ્ઞવિધાનેન । શ્વેતપલિતે શ્વેતકુષ્ઠે ચ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનક્તઞ્જાતાઽ, ઽસુપર્ણો જાતઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં સૂક્તાભ્યાં કૃષ્ણાયા ગોરાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનક્તઞ્જાતાઽ, ઽસુપર્ણો જાતઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કાસદિવિધુવકવેતસા ઓષધીરેકત્ર કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તત ઉદકમધ્યે પ્રવેશ્યાધોમુખં પાત્રં નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽનક્તઞ્જાતાઽ, ઽસુપર્ણો જાતઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કાસાદ્યોષધીરુદકે કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽનક્તઞ્જાતાઽ, ઽસુપર્ણો જાતઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શ્વશિરો મેષશિરો માનુષકેશરજ્જ્વા જરદુપાનહૌ ચ વંશદ્વયાગ્રે પ્રબધ્ય યોધયતિ ધારયતીત્યર્થઃ । પલિતનાશે શ્વેતકુષ્ઠે ચ ભૈષજ્યાનિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનક્તઞ્જાતાઽ, ઽસુપર્ણો જાતઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં સૂક્તાભ્યામુદકં સમ્પાત્ય તેનામપાત્રં પ્રસિચ્ય તતોઽશ્માનં નિદધાતિ । તત આમપાત્રમશ્માનં ચ ત્રિપાદે શિક્યે નિદધાતિ । તતોઽપ્સુ ક્ષિપતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । મારુતાનિ કર્માણિ સમાપ્તાનિ । મારુતેષુ કર્મસુ સર્વત્ર મારુતક્ષીરૌદનં મારુતશૃતં મારુતૈઃ પરિસ્તીર્ય મારુતેન સ્રુવેણ મારુતેનાજ્યેનેતિ ભવતિ । સમાપ્તાનિ કુષ્ઠભૈષજ્યાનિ । શ્વેતપલિતનાશનં દુર્ભગનાશનં ચ ॥
અથ જ્વરભૈષજ્યમુચ્યતે -
[યદગ્નિઃ (1.25) ઇતિ પરશું જપંસ્તાપયતિ ક્વાથયત્યવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.25 ॥]
નિત્યજ્વરે વેલાજ્વરે સતતજ્વરે એકાન્તરજ્વરે ચાતુર્થકજ્વરે શીતજ્વરે ચતુર્જ્વરે ચ ઽયદગ્નિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન લોહકુઠારમભિમન્ત્ર્યાગ્નૌ તાપયતિ । તતો ઽયદગ્નિઃઽ ઇતિ જપિત્વા તં કુઠારમુષ્ણોદકમધ્યે ક્વાથયતિ । તતો ઽયદગ્નિઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા તેનોદકેન વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । આચમનં તૂષ્ણીં માર્જનં ચ । જ્વરભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથોદ્વેગવિનાશભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[ઉપ પ્રાગાત્ (1.28) ઇત્યુદ્વિજમાનસ્ય શુક્લપ્રસૂનસ્ય વીરિણસ્ય ચતસૃણામિષીકાણામુભયતઃ પ્રત્યુષ્ટં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.26 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉપ પ્રાગાત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શુક્લવીરિણેષીકાચતુષ્ટયેનોભયતઃ પ્રત્યુષ્ટમેકત્ર બદ્ધ્વા મણિં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ પુણ્યાહાન્તે । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઉદ્વેગભૈષજ્યમ્ ॥
[ત્રિવિદગ્ધં કાણ્ડમણિમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.27 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઉપ પ્રાગાત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ત્રિવિદગ્ધં શુક્લવીરણકાણ્ડમણિં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઉદ્વેગભૈષજ્યમ્ ॥
[ઉલ્મુકે સ્વસ્ત્યાદ્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.28 ॥]
ઽઉપ પ્રાગાત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોલ્મુકદ્વયમભિમન્ત્ર્ય ઘર્ષયેત્ । રાત્રૌ ઉષાકાલે વૈતત્ કર્મ । તતઃ પ્રભાતે ઽસ્વસ્તિદાઃઽ (1.21) ઇતિ સૂક્તેન દક્ષિણેન પાદેન પ્રક્રામતિ ઇતિ સ્વસ્ત્યયનમ્ । વૃદ્ધબાલયુવસ્ત્રીપુરુષાણામકસ્માદુદ્વેગઃ પ્રલાપો વા ભવેત્તદૈતત્ કુર્યાત્ । સમાપ્તાન્યુદ્વેગભૈષજ્યાનિ ॥
ગન્ધર્વરાક્ષસાપ્સરોભૂતગ્રહાદિષુ ભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[માતૃનામ્નોઃ સર્વસુરભિચૂર્ણાન્યન્વક્તાનિ હુત્વા શેષેણ પ્રલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.29 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદિવ્યો ગન્ધર્વઃઽ (2.1) ઇતિ સૂક્તેન ઘૃતાક્તાઃ સર્વૌષધીર્જુહોતિ । હોમશેષેણ વ્યાધિતં મ્રક્ષયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઇમં મે અગ્નેઽ (6.111) ઇતિ ચતુરૃચેનાજ્યમિશ્રાઃ સર્વૌષધીર્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રે હોમશેષેણ વ્યાધિતં મ્રક્ષયતિ । ગન્ધર્વગ્રહાદિભૈષજ્યમ્ ॥
[ચતુષ્પથે ચ શિરસિ દર્ભેણ્ડ્વેઽઙ્ગારકપાલેઽન્વક્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.30 ॥]
ચતુષ્પથે વ્યાધિતં કૃત્વા તસ્ય શિરસિ દર્ભેણ્ડુકં કૃત્વા તસ્યોપરિ કપાલમગ્નિપૂર્ણં પ્રજ્વાલિતં કૃત્વા તત્ર પ્રજ્વાલિતેઽગ્નૌ ઽદિવ્યો ગન્ધર્વઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઘૃતાક્તાઃ સર્વૌષધીર્જુહોતિ । ચતુષ્પથે ચ શિરસિ દર્ભેણ્ડ્વેઽઙ્ગારકપાલે પ્રજ્વાલિતેઽગ્નૌ ઽઇમં મે અગ્નેઽ ઇતિ
ચતસૃભિરાજ્યેનાક્તાઃ સર્વૌષધીર્જુહોતિ પ્રત્યૃચં શિરસિ હોમે ન તન્ત્રમ્ ॥
[તિતૌનિ પ્રતીપં ગાહમાનો વપતીતરોઽવસિઞ્ચતિ પશ્ચાત્ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.31 ॥]
વ્યાધિતસ્ય વલ્લણિકાં સર્વૌષધિસહિતાં હસ્તે કૃત્વા નદ્યુદકસમ્મુખં પ્રવેશ્ય તતોઽવગાહયતિ । ઽદવ્યો ગ્ન્ધર્વઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સર્વૌષધીરુદકમધ્યે વપતિ કર્તા । ઽદિવ્યો ગન્ધર્વઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પશ્ચાત્ સ્થિતો વ્યાધિતં સિઞ્ચતિ ॥
[આમપાત્ર ઓપ્યાસિચ્ય મૌઞ્જે ત્રિપાદે વયોનિવેશને પ્રબધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.32 ॥]
તતો મૃન્મય આમપાત્રે હોમશેષઃ સર્વૌષધીઃ કૃત્વા પક્ષિણો યસ્મિન્ વૃક્ષે વસન્તિ તત્ર ત્રિપાદે શિક્યે કૃત્વા બધ્નાતિ । ગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસભૈષજ્યમ્ । ઽઇમં મે અગ્નેઽ ઇતિ સૂક્તેન નદીમધ્યે વલ્લણિકાયાં સર્વૌષધીર્ઘૃતાક્તા જુહોતિ પ્રત્યૃચમ્ । તતઃ કર્તા તમવસિઞ્ચતિ વ્યાધિતમ્ ઽઇમં મેઽ ઇતિ ચતસૃભિઃ । પશ્ચાદામપાત્ર ઓપ્યાસિચ્ય મૌઞ્જે ત્રિપાદે વયોનિવેશને વૃક્ષે બધ્નાતિ । રક્ષોગ્રહે યક્ષગ્રહે ગન્ધર્વગ્રહેઽપ્સરોગ્રહે રાજસે ગ્રહે તામસે ગ્રહે ગ્રહભૈષજ્યાનિ સમાપ્તાનિ ॥
અથ લૌકિકે શાપે વૈદિકે શાપે ચ સ્ત્રીણામાક્રોશે પુરુષાણાં ચ ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અઘદ્વિષ્ટા (2.7), શં નો દેવી (2.25), વરણઃ (6.85), પિપ્પલી (6.109), વિદ્રધસ્ય (6.127), યા બભ્રવઃ (8.7) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.33 ॥
ઉપોત્તમેન પલાશસ્ય ચતુરઙ્ગુલેનાલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.34 ॥
પ્રથમેન મન્ત્રોક્તં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.35 ॥
દ્વિતીયેન મન્ત્રોક્તસ્ય સમ્પાતવતાનુલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.36 ॥
તૃતીયેન મન્ત્રોક્તં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.37 ॥
ચતુર્થેનાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.38 ॥
પઞ્ચમેન વરુણગૃહીતસ્ય મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.39 ॥
ઉત્તમેન શાકલમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.40 ॥]
સર્વસ્મિન્ સંહિતાવિધિકર્મણિ પ્રધાનકર્મમધ્યે ઉત્તરતઃ ઉદકુમ્ભમાસ્થાપ્ય તેનોદકેન ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ (1.33) ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્રિતેન કારયિતાભિષેચયેત્ સર્વત્ર મેધાજનનાદિકર્મસુ । તતઃ પશ્ચાન્મણિબન્ધનાદિ કર્મ કુર્યાત્ ।
ભૈષજ્યેષ્વભિષેકં ન કુર્યાત્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅઘદ્વિષ્ટા દેવજાતાઽ ઇતિ સૂક્તેન યવમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુનઃ સૂક્તં જપિત્વા બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । લૌકિક આક્રોશે વૈદિકે ચ બ્રાહ્મણસ્ય શાપે ક્રૂરચક્ષુર્દૃષ્ટિનિપાતે ચ પિશાચરાક્ષસાદિષુ ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ રક્ષોગ્રહે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽશં નો દેવી પૃશ્નિપર્ણીઽ ઇતિ સૂક્તેન પૃશ્નિપર્ણીં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ઘૃષ્ટ્વા પુનઃ સૂક્તં જપિત્વા વ્યાધિતં પ્રલિમ્પતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પાપગૃહીતે ચ સ્ત્રીગર્ભસ્ત્રાવે ચ મૃતાપત્યાયાં ચ ક્રવ્યાદગૃહીતે ચ પિશાચગૃહીતે ચ રક્ષોમયભૈષજ્યમ્ સમાપ્તમ્ ॥
અથ રાજયક્ષ્માદિભૈષજ્યમુચ્યતે -

તન્ત્રં કૃત્વા ઽવરણો વારયાતાઽ ઇતિ તૃચેન વરણવૃક્ષકાષ્ઠમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુનઃ સૂક્તં જપિત્વા બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । રાજયક્ષ્માદિષૂગ્રવ્યાધિષુ શ્વેતોદુમ્બરકુષ્ઠાદ્યષ્ટાદશજાતિષુ જ્વરાદિસર્વરોગેષુ ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ વાતવિકારે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપિપ્પલી ક્ષિપ્તભેષજીઽ ઇતિ સૂક્તેન પિપ્પલદ્રવ્યં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુનઃ સૂક્તં જપિત્વાશયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વત્ર । વાતવિકારે ધનુર્વાતે વાતગુલ્મે વાતશૂલે ક્ષિપ્તવાતપ્રદોષે કર્મકૃતે વાત ઉત્પન્ને સર્વવાતવિકારે ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
જલોદરભૈષજ્યમુચ્યતે -
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિદ્રધસ્ય બલાસસ્યઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન વ્યાધિતસ્ય મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ । અભિમન્ત્રણં ચ ।
અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । જલોદરભૈષજ્યમ્ । સર્વવ્યાધિવિસર્પણે હૃદયામયે વા જલોદરે ચ એતેષાં ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
ઽવિદ્રધસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશશકલં ચતુરઙ્ગુલમાનં પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય પુનઃ સૂક્તં જપિત્વા વ્યાધિતં લિમ્પતિ । સર્વવ્યાધિવિસર્પણે પ્રકોપે ચ બલાસે ચાન્ત્રાદિવિસર્પણે ચાક્ષિવિસર્પણે ચ કર્ણવ્યાધિવિસર્પણે હૃદયામયે ચાજ્ઞાતરાજયક્ષ્મણિ ચ । એતેષાં ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
તન્ત્રં કૃત્વા ઽયા બભ્રવઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દશવૃક્ષશકલાનિ લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં મણિં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુનઃ સૂક્તં
જપિત્વા બધ્નાતિ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ ॥
અથ ક્ષેત્રિયવ્યાધિભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ઉદગાતામ્ (2.8) ઇત્યાપ્લાવયતિ બહિઃ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.41 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉદગાતામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતં ગૃહાદ્ બહિઃ કૃત્વાપ્લાવયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ક્ષેત્રિયો વ્યાધિર્લિઙ્ગી પિતૃપારમ્પર્યાગતઃ ક્ષેત્રિયો રોગઃ । કુષ્ઠક્ષયરોગો ગ્રહણીદોષઃ સર્વશરીરે વિસ્ફોટકરક્તદોષાદિઃ ક્ષેત્રિયઃ ॥
[અપેયમ્ (2.8.2) ઇતિ વ્યુચ્છન્ત્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.42 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅપેયં રાત્રીઽ ઇત્યૃચા ઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ગૃહાદ્બહિરાપ્લાવયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અપરરાત્ર એતત્ કર્મ કુર્યાત્ ક્ષેત્રિયવ્યાધૌ ॥
[બભ્રોઃ (2.8.3) ઇતિ મન્ત્રોક્તમાકૃતિલોષ્ટવલ્મીકૌ પરિલિખ્ય જીવકોષણ્યામુત્સીવ્ય બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,2{26}.43 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽબભ્રોરર્જુનકાણ્ડસ્યઽ ઇત્યૃચાર્જુનકાષ્ઠં યવબુસં તિલપિઞ્જિકાં ચૈકત્ર ત્રીણિ બદ્ધ્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ક્ષેત્રિયવ્યાધૌ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽબભ્રોરર્જુનઽ ઇત્યૃચાકૃતિલોષ્ટં જીવકોષણ્યાં બદ્ધ્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽબભ્રોરર્જુનઽ ઇત્યૃચા વલ્મીકમૃત્તિકાં ચર્મજીવકોષણ્યાં બદ્ધ્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । એકસ્મિન્ વ્યાધૌ સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । જીવતઃ પશોશ્ચર્મ જીવકોષણીત્યુચ્યતે । અજાયાશ્ચર્માવેર્વાશ્વાયા વા ચર્મગ્રહણમ્ । માતૃપિતૃવર્ગાદાયાતઃ
કૌલઃ કુલભવઃ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ ॥ ભૈષજ્યેષુ દ્વિતીયા કણ્ડિકા

[નમસ્તે લાઙ્ગલેભ્યઃ (2.8.4) ઇતિ સીરયોગમધિશિરોઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.1 ॥]
ઽનમસ્તે લાઙ્ગલેભ્યઃઽ ઇત્યૃચોદકઘટમભિમન્ત્ર્ય વૃષભયુક્તસ્ય હલસ્યાધસ્તાત્ કૃત્વા વ્યાધિતં તતોઽભિષિઞ્ચતિ । ક્ષેત્રિયસ્ય ભૈષજ્યમ્ ॥
[નમઃ સનિસ્રસાક્ષેભ્યઃ (2.8.5) ઇતિ શૂન્યશાલાયામપ્સુ સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.2 ॥
ઉત્તરં જરત્ખાતે સશાલાતૃણે ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.3 ॥
તસ્મિન્નાચમયત્યાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.4 ॥]
તસ્મિન્ ગર્તે વ્યાધિતમુપવેશ્યાચામયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ક્ષેત્રિયભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનમઃ સનિસ્રસાક્ષેભ્યઃઽ ઇત્યૃચોદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યોત્તરસમ્પાતાન્ જરદ્ગર્તઃ આનયતિ । શાલાતૃણસહિતે ગર્તે વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । આચમનં ચ । યત્ર ક્વચિત્ સ્નાનં તત્ર સર્વત્રાચમનમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । યત્ર યત્ર સ્નાનં પ્રોક્ષણં ચ તત્ર સર્વત્ર ભૈષજ્યેષુ શિરઃપ્રભતિ માર્જનં કુર્યાત્ યાવત્ પાદૌ । સમાપ્તં ક્ષેત્રિયસ્ય ભૈષજ્યમ્ ॥
અથ બ્રહ્મગ્રહે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[દશવૃક્ષ (2.9) ઇતિ શાકલઃ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.5 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદશવૃક્ષઽ ઇતિ સૂક્તેન વૃક્ષવિકલ્પેન પલાશાદિદશવૃક્ષશકલાનિ ગૃહીત્વા લાક્ષાહિરણ્યેન વેષ્ટિતં મણિં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । બ્રહ્મગ્રહે ભૈષજ્યમ્ ॥
[દશ સુહૃદો જપન્તોઽભિમૃશન્તિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.6 ॥]
દશ બ્રાહ્મણા અથર્વાઙ્ગિરસઃ સુહૃદો ઽદશવૃક્ષઽ ઇતિ સૂક્તં જપન્તો વ્યાધિતશરીરમભિમૃશન્તિ । સર્વગ્રહે બ્રહ્મગ્રહે । ગ્રહભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
[ક્ષેત્રિયાત્ત્વા (2.10) ઇતિ ચતુષ્પથે કામ્પીલશકલૈઃ પર્વસુ બદ્ધ્વા પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.7 ॥]
ચતુષ્પથે ગત્વાભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽક્ષેત્રિયાત્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય કામ્પીલશકલાનિ વ્યાધિતપર્વણિ દત્ત્વા
પિઞ્જૂલીર્ઘટે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિષિઞ્ચતિ । તત આચમનમ્ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ક્ષેત્રિયગ્રહે ॥
[અવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.8 ॥]
ઽક્ષેત્રિયાત્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકઘટં સહ પિઞ્જૂલીભિરભિમન્ત્ર્ય ચતુષ્પથે વ્યાધિતં કૃત્વાવસિઞ્ચતિ । ક્ષેત્રિયે ગ્રહે કામ્પીલશકલૈર્બન્ધયિત્વા । ક્ષેત્રિયભૈષજ્યમ્ । સમાપ્તાનિ ક્ષેત્રિયભૈષજ્યાનિ ॥
ઉદકતૃષાક્રાન્તભૈષજ્યમુચ્યતે -
[પાર્થિવસ્ય (2.29) ઇત્યુદ્યતિ પૃષ્ઠસંહિતાવુપવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.9 ॥
પ્રાઙ્મુખં વ્યાધિતં પ્રત્યઙ્મુખમવ્યાધિતં શાખાસૂપવેશ્ય વૈતસે ચમસ ઉપમન્થનીભ્યાં તૃષ્ણાગૃહીતસ્ય શિરસિ મન્થમુપમથ્યાતૃષિતાય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.10 ॥
તસ્મિંસ્તૃષ્ણાં સન્નયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.11 ॥]
ઉદિત આદિત્યે પ્રભાતે પૃષ્ઠસંહિતાવુપવેશ્ય દ્વૌ પુરુષૌ । પ્રાઙ્મુખં વ્યાધિતં પ્રત્યઙ્મુખમવ્યાધિતં વૈતસશાખાસૂપવેશ્ય વૈતસે ચમસે સક્તૂદકં પ્રક્ષિપ્ય વૈતસશલાકાભ્યાં મન્થં નિર્મથ્ય તૃષ્ણાગૃહીતસ્ય શિરસિ મન્થમુપમથ્ય ઽપાર્થિવસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન ચમસમભિમન્ત્ર્ય તૃષિતાય પ્રયચ્છતિ યસ્ય વ્યાધિર્ભવતિ ॥
[ઉદ્ધૃતમુદકં પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.12 ॥]
ઽપાર્થિવસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેનાપ્સૂદકમભિમન્ત્ર્યોદ્ધૃત્ય પાયયતિ । તૃષાર્તે ભૈષજ્યમ્ ॥
[સવાસિનૌ (2.19.6) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.13 ॥]
ઽસવાસિનૌઽ ઇતિ સૂક્તેન મન્થમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । વ્યાધિતાવ્યાધિતાવેકવસ્ત્રપરિહિતૌ સન્તૌ । તૃષાર્તભૈષજ્યાનિ સમાપ્તાનિ ॥
અરુષોદરગણ્ડુલભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[ઇન્દ્રસ્ય યા મહી (2.31) ઇતિ ખલ્વઙ્ગાનલાણ્ડૂન્ હનનાન્ ઘૃતમિશ્રાઞ્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.14 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઇન્દ્રસ્ય યા મહીઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃષ્ણચણકાન્ ઘૃતમિશ્રાઞ્જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ ॥
[બાલાન્ કલ્માષે કાણ્ડે સવ્યં પરિવેષ્ટ્ય સમ્ભિનત્તિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.15 ॥]
ઽઇન્દ્રસ્ય યા મહીઽ ઇતિ સૂક્તેન ગોવાલાન્ । ચિત્રિતે શરે સવ્યં પરિવેષ્ટ્ય પાષાણેન ચૂર્ણયતિ ॥
[પ્રતપતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.16 ॥]
તતઃ સૂક્તં જપિત્વાગ્નૌ પ્રતપતિ ॥
[આદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.17 ॥]
તતઃ સૂક્તાન્તેનાગ્નાવાદધાતિ ॥
[સવ્યેન દક્ષિણામુખઃ પાંસૂનુપમથ્ય પરિકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.18 ॥]
ઽઇન્દ્રસ્ય યા મહીઽ ઇતિ સૂક્તેન સવ્યે હસ્તે પાંસૂન્ કૃત્વા દક્ષિણેન વિમૃજ્ય દક્ષિણામુખઃ સ્થિતઃ સૂક્તં જપિત્વા વ્યાધિતસ્યોપરિ કિરતિ । અરુષીગણ્ડુલકાનાં ભૈષજ્યમ્ ॥
[સમ્મૃદ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.19 ॥]
ઽઇન્દ્રસ્ય યા મહીઽ ઇતિ સૂક્તેન પાંસૂન્ મર્દયતિ હસ્તાભ્યાં વ્યાધિતઃ ॥
[આદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.20 ॥]
ઽઇન્દ્રસ્ય યા મહીઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશૌદુમ્બરાદ્યાઃ સમિધ આદધાતિ । સમાપ્તા ઉદરકૃમય ઉદરગણ્ડુલકાશ્ચ દૃષ્ટકૃમયશ્ચ
તેષાં ભૈષજ્યમ્ ॥
અથ ગોકૃમિભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[ઉદ્યન્નાદિત્યઃ (2.32) ઇત્યુદ્યતિ ગોનામેત્યાહ અસૌ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.21 ॥
સૂક્તાન્તે તે હતાઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.22 ॥
દર્ભૈરભ્યસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.23 ॥]
પ્રાતઃ ઽઉદ્યન્નાદિત્યઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા ગોનામોચ્ચારયિત્વા યસ્ય ક્રિમયઃ । ઽતે હતાઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દર્ભૈરાહન્તિ ક્રિમીણાં મુખમ્ ॥
[મધ્યન્દિને ચ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.24 ॥]
એતન્મધ્યન્દિને કુર્યાત્ ॥
[પ્રતીચીમપરાહ્ણે ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.25 ॥]
આદિત્યસમ્મુખોઽપરાહ્ણે એતત્ । ત્રિકાલે કર્મસમાપ્તિઃ । ગોનામગ્રહણમ્ ઽઅસૌઽ ઇતિ સ્થાને ॥
[બાલસ્તુકામાચ્છિદ્ય ખલ્વાદીનિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.26 ॥]
ઽઉદ્યન્નાદિત્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઘૃતમિશ્રાન્ કૃષ્ણચણકાઞ્જુહોતિ । કૃમિભૈષજ્યમ્ । ઽઉદ્યન્નાદિત્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કલ્માષં શરં
ગોવાલવેષ્ટિતં ધારયતિ । તતઃ પાષાણેન ચૂર્ણયતિ । તતઃ સૂક્તેન પ્રતપતિ । તતઃ સૂક્તેન જપિત્વાગ્નાવાદધાતિ જુહોતીત્યર્થઃ । કૃમિભૈષજ્યમ્ । ઽઉદ્યન્નાદિત્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાંસૂનભિમન્ત્ર્ય વામે હસ્તે કૃત્વા દક્ષિણામુખઃ પાંસુના કૃમિવ્રણં મર્દયતિ । ઽઉદ્યન્નાદિત્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પલાશવૃક્ષાદિસમિધ આદધાતિ । સમાપ્તં સર્વકૃમિભૈષજ્યમ્ મનુષ્યગજહસ્ત્યશ્વાદિયૂકાલિક્ષાદિષુ કૃમિભૈષજ્યમ્ ॥
સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અક્ષીભ્યાં તે (2.33) ઇતિ વીબર્હમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.27 ॥
ઉદપાત્રેણ સમ્પાતવતાવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.28 ॥]
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા વ્યાધિતં પર્વસુ બદ્ધ્વા ઽઅક્ષીભ્યાં તેઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્ય તતઃ પુનઃ સૂક્તં જપિત્વાવસિચ્ય વ્યાધિતસ્ય પર્વગ્રન્થીન્ વિમુઞ્ચતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તમક્ષિરોગનાસિકાકર્ણમૂલશિરોજિહ્વાગ્રીવારાજયક્ષ્માદિસર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । ઽઅક્ષીભ્યાં તેઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્રયતે વ્યાધિતમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ ક્ષેત્રિયવ્યાધિભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[હરિણસ્ય (3.7) ઇતિ બન્ધનપાયનાચમનશઙ્કુધાનજ્વાલેનાવનક્ષત્રેઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.29 ॥]

તન્ત્રં કૃત્વા ઽહરિણસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન હરિણશૃઙ્ગમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ક્ષેત્રિયભૈષજ્યમ્ । ઽહરિણસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન હરિણશૃઙ્ગેણ સહોદકમભિમન્ત્ર્ય પાયયત્યાચામયતિ ચ । અથોષાકાલ એતત્ કર્મ । હરિણવર્મ શઙ્કુધાનં પ્રજ્વાલ્યોદકે પ્રક્ષિપ્ય તતો ઽહરિણસ્યઽ ઇત્યભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । માર્જનમાચમનં ચ । ક્ષેત્રિયભૈષજ્યમ્ ॥
[અમિતમાત્રાયાઃ સકૃદ્ગૃહીતાન્ યવાનાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.30 ॥]
ઽહરિણસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાઞ્જુહોતિ પ્રત્યૃચં રાશેરપરિમિતાન્ મધ્યાત્ સકૃદ્ ગ્રાહ્યા યવા ઇત્યર્થઃ । ક્ષેત્રિયભૈષજ્યમ્ ॥
[ભક્તં પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.31 ॥]
ઽહરિણસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તમભિમન્ત્ર્ય ભોજને પ્રપાદ્ય પ્રયચ્છતિ । સમાપ્તં ક્ષેત્રિયભૈષજ્યમ્ । બાલરોગગૃહીતે ચ ॥
મૈથુનદોષવ્યાધિભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[મુઞ્ચામિ ત્વા (3.31) ઇતિ ગ્રામ્યે પૂતિશફરીભિરોદનમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.32 ॥]
ઽમુઞ્ચામિ ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેન પૂતિગન્ધમત્સ્યસહિતમોદનમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતાય પ્રયચ્છતિ ભક્ષણાર્થં ભોજનકાલે ॥
[અરણ્યે તિલશણગોમયશાન્તાજ્વાલેનાવનક્ષત્રેઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.33 ॥]
ઽમુઞ્ચામિ ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેનારણ્યકતિલૈઃ પ્રજ્વાલિતમુદકં પાત્રે પ્રક્ષિપતિ । તતોઽભિમન્ત્ર્યોષાકાલેઽવસિઞ્ચતિ વ્યાધિતમ્ । મૈથુનરાજયક્ષ્મણિ ભૈષજ્યમ્ । ઉષાકાલ ઇદં કર્મ । ઽમુઞ્ચામિ ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેનારણ્યશણેનાવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । માર્જનમાચમનં ચ । મૈથુનવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । ઽમુઞ્ચામિ ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેનારણ્યગોમયેનાવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચત્યુષાકાલે । માર્જનમાચમનં ચ । મૈથુનવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । ઉષાકાલે ઽમુઞ્ચામિ ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેન ચિત્યાદ્યાભિઃ પ્રજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । માર્જનમાચમનં ચ । કેચિત્ તિલશણાદિચતુર્ષુ કર્મસ્વરણ્યેઽવસેકમિચ્છન્તિ । કેચિદ્ગૃહેઽવસેકમિચ્છન્તિ । વિકલ્પઃ । સમાપ્તં મૈથુનવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । ઽમુઞ્ચામિ ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્યાધિતમભિમન્ત્રયતે । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ ॥
અથ સર્વભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[મૃગારૈઃ મુઞ્ચ (1.12.3) ઇત્યાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,3{27}.34 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆ ગાવઃઽ (4.21-30) ઇતિ દશભિઃ સૂક્તૈર્ઘટમુદકપૂર્ણં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમાપ્લાવયતિ । માર્જનાચમને સ્મર્તવ્યે । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽમુઞ્ચ શીર્ષક્ત્યાઃઽ ઇત્યૃચોદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ વ્યાધિતમ્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આપ્લવને સર્વત્ર માર્જનાચમને ચ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥ તૃતીયા કણ્ડિકા

સ્કન્દવિષભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[બ્રાહ્મણો જજ્ઞે (4.6) ઇતિ તક્ષકાયાઞ્જલિં કૃત્વા જપન્નાચમયત્યભ્યુક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.1 ॥]
તક્ષકદેવતાયૈ નમસ્કારં કૃત્વા તતો ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ (4.7) ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ વિષકરમ્ । તક્ષકાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્ય સમ્પ્રોક્ષતિ વિષદુષ્ટમ્ । સ્કન્દવિષભૈષજ્ય ॥
[કૃમુકશકલં સઙ્ક્ષુદ્ય દૂર્શજરદજિનાવકરજ્વાલેન ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.2 ॥]
ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કૃમુકવૃક્ષશકલં સહોદકમભિમન્ત્ર્ય તત આચામયતિ । સ્કન્દવિષભૈષજ્યમ્ । ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કૃમુકવૃક્ષશકલં સહોદકમભિમન્ત્ર્યાભ્યુક્ષતિ । તતો માર્જનમાચમનં ચ સર્વં તૂષ્ણીમ્ । દૂર્શાવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । માર્જનાચમને ચ । સર્વં તૂષ્ણીમ્ । ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં જીર્ણહરિણચર્માવજ્વાલિતમુદકે પ્રક્ષિપ્ય તમભિમન્ત્ર્ય તતોઽવસિઞ્ચતિ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સમ્માર્જનિકાવકરતૃણૈરવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । સ્કન્દવિષભૈષજ્યમ્ ॥
[સમ્પાતવત્યુદપાત્ર ઊર્ધ્વફલાભ્યાં દિગ્ધાભ્યાં મન્થમુપમથ્ય રયિધારણાપિણ્ડાનન્વૃચં પ્રકીર્ય છર્દયતે ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.3 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ વિષદુષ્ટમ્ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વિષલિપ્તાભ્યાં ફલાભ્યાં સક્તુમન્થમુપમથ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં મદનફલાનિ પ્રત્યૃચમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । યથા છર્દયતિ તથા ચ કર્તવ્યમ્ । સ્કન્દવિષભૈષજ્યમ્ ॥
[હરિદ્રાં સર્પિષિ પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.4 ॥]
ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ ઽવારિદમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં હરિદ્રાં સર્પિષા સહિતામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । સમાપ્તં સ્કન્દવિષભૈષજ્યમ્ ॥
અથ શસ્ત્રાદ્યભિઘાતે રુધિરપ્રવાહે ભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[રોહણી (4.12) ઇત્યવનક્ષત્રેઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.5 ॥]
ઽરોહણ્યસિઽ ઇતિ સૂક્તેન લાક્ષોદકં ક્વાથિતમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિદેશમવસિઞ્ચતિ । ઉષાકાલે કર્મ । અસ્થિભઙ્ગે રુધિરપ્રવાહે દંશશસ્ત્રાભિઘાતાદૌ ભૈષજ્યમ્ ॥
[પૃષાતકં પાયયત્યભ્યનક્તિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.6 ॥]
ઽરોહણ્યસિઽ ઇતિ પૃષાતકં ઘૃતમિશ્રં દુગ્ધમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽરોહણ્યસિઽ ઇતિ સૂક્તેન ક્ષીરં ઘૃતમિશ્રં કૃત્વા વ્યાધિદેશં મ્રક્ષતિ ।
અઙ્ગભઙ્ગેઽઙ્ગછેદેઽઙ્ગરુધિરપ્રવાહેઽઙ્ગાભિઘાતેઽઙ્ગભગ્નેઽઙ્ગમૂઢાભિઘાતેઽઙ્ગવૃક્ષાભિઘાતે મુષ્ટિલોષ્ટેષ્ટિકાપશુશૃઙ્ગાગ્નિ- પાષાણલકુટશસ્ત્રાદ્યભિઘાતે રુધિરપ્રવાહે વા શરીરછેદાદૌ ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ રક્ષોભૈષજ્યમુચ્યતે -
[આ પશ્યતિ (4.20) ઇતિ સદમ્પુષ્પામણિં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.7 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઆ પશ્યતિઽ ઇતિ સૂક્તેન સદમ્પુષ્પામણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સદમ્પુષ્પા ત્રિસન્ધ્યા પ્રસિદ્ધા । બ્રહ્મગ્રહે ક્ષત્રિયગ્રહે વૈશ્યગ્રહે શૂદ્રગ્રહે વાન્યેષાં વ્યન્તરાણાં પિશાચાનાં રક્ષસાં ચ ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ભવાશર્વૌ (4.28) ઇતિ સપ્ત કામ્પીલપુટાનપાં પૂર્ણાન્ સમ્પાતવતઃ કૃત્વા દક્ષિણેનાવસિચ્ય પશ્ચાદ્વિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.8 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽભવાશર્વૌ મન્વે વામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સપ્તર્ચેનૈકૈકયર્ચા કામ્પીલસપ્તપુટકાનુદકપૂર્ણાન્ સમ્પાત્યર્ચર્ચા તતઃ પ્રત્યૃચમભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । તતઃ પુટં પશ્ચાત્ ક્ષિપતિ । એવં દ્વિતીયમેવં તૃતીયમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ ॥
સર્વભૂતગ્રહભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ત્વયા પૂર્વમ્ (4.37) ઇતિ કોશેન શમીચૂર્ણાનિ ભક્તે ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.9 ॥]
ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શમીપર્ણચૂર્ણં શમીફલે કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય સક્તુમધ્યે દદાતિ ભક્ષાર્થમ્ । રક્ષોગ્રહે ભૈષજ્યમ્ ॥
[અલઙ્કારે ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.10 ॥]
ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શમીપર્ણચૂર્ણં શમીફલે કૃત્વાભિમન્ત્ર્યાલઙ્કારે દદાતિ વ્યાધિતસ્ય । સર્વગ્રહભૈષજ્યમ્ ॥
[શાલાં પરિતનોતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.11 ॥]
ઽત્વયા પૂર્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શમીચૂર્ણં કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય શાલાં ચૂર્ણૈઃ પરિકિરતિ । વ્યાધિતસ્ય શાલામ્ । રક્ષોગ્રહાપ્સરોગ્રહગન્ધર્વગ્રહસર્વગ્રહભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથામતિગૃહીતે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ઉતામૃતાસુઃ (5.71) ઇત્યમતિગૃહીતસ્ય ભક્તં પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.12 ॥]
ઽઉતામૃતાસુઃઽ ઇત્યૃચા ભોજનકાલે ભક્તમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ ભક્ષણાર્થમ્ પ્રજ્ઞાપ્રનષ્ટેઽજ્ઞાનગૃહીતેઽધર્મગૃહીતે ત્રિવર્ગે ચ વિનષ્ટે દ્યૂતક્રીડાદ્યતિપ્રત્તે કુબુદ્ધિભૈષજ્યમ્ ॥
રાજયક્ષ્મણિ શિરોરોગે કુષ્ઠામયે સર્વગાત્રવેદનાયાં ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[કુષ્ઠલિઙ્ગાભિર્નવનીતમિશ્રેણાપ્રતીહારં પ્રલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.13 ॥]
ઽયો ગિરિષ્વજાયથાઃઽ (5.4) ઇતિ સૂક્તેન ઽત્રિઃ શામ્બુભ્યો અઙ્ગિરેભ્યઃઽ (19.39.5-8) ઇતિ ચતુરૃચેન કુષ્ઠપિષ્ટં નવનીતમિશ્રં કૃત્વાભિમન્ત્ર્યાપ્રતીહારં વ્યાધિતસ્ય શરીરં પ્રલિમ્પતિ । રાજયક્ષ્મણિ શિરોરોગે કુષ્ઠામયે સર્વગાત્રવેદનાસુ ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ શસ્ત્રાદ્યભિઘાતે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[લાક્ષાલિઙ્ગાભિર્દુગ્ધે ફાણ્ટાન્ પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.14 ॥]
ઽરાત્રી માતાઽ (5.5) ઇતિ સૂક્તેન દુગ્ધે લાક્ષાં ક્વાથયિત્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । શસ્ત્રાદ્યભિઘાતે પાષાણપતનાભિઘાતેઽગ્નિદાહે સર્વશરીરાભિઘાતે ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
સૂતિકા સ્ત્રી અરિષ્ટકસ્ય ચ ભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (5.6) ઇતિ સૂતિકારિષ્ટકૌ પ્રપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.15 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ (5.6.1) ઽઅનાપ્તા યેઽ (5.6.2) ઽસહસ્રધાર એવ તેઽ (5.6.3) ઇતિ સૂક્તેન ભક્તમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ
ભક્ષણાર્થમ્ । પૂર્વં સ્ત્રી પ્રવેશ્ય તૂષ્ણીં તતઃ પશ્ચાત્ કર્તા તૂષ્ણીં પ્રવિશ્ય સૂક્તેન ભક્તમભિમન્ત્ર્ય દદ્યાત્ ॥
[મન્થાચમનોપસ્થાનમાદિત્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.16 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઽઅનાપ્તા યેઽ ઽસહસ્રધાર એવ તેઽ ઇતિ સૂક્તેન સક્તુમન્થમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । તેનૈવ સૂક્તેનોપસ્થાનમાદિત્યસ્ય । ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ । સમાપ્તં સ્ત્રીપ્રસવદોષે સૂતિકારોગે ચ ભૈષજ્યમ્ । અદ્ભુતદર્શને દોષનાશનભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥ સર્વાદ્ભુતેષુ ભક્તકર્મ વાચમનકર્મ વા કુર્યાત્ । યાનિ ચરકાદિવૈદ્યકેષ્વદ્ભુતાનિ પઠ્યન્તેઽસ્વસ્થશારીરવિષયે તેષાં સર્વેષામિયં શાન્તિર્ભૈષજ્યં ભવતિ । યાનિ ચાદ્ભુતાનિ શરીરરોગે જ્યોતિષે પઠ્યન્તે તેષામપીદં કર્મ ॥
અથ સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમુચ્યતે -
[દિવે સ્વાહા (5.9) ઇમં યવમ્ (6.91) ઇતિ ચતુર ઉદપાત્રે સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.17 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽદિવે સ્વાહાઽ ઇતિ સૂક્તેન ચતુર ઉદપાત્રે સમ્પાતાનાનયતિ ॥

[દ્વૌ પૃથિવ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.18 ॥
તૌ પ્રત્યાહૃત્યાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.19 ॥]
દ્વૌ સમ્પાતૌ ભૂમૌ દત્ત્વા તતઃ સમ્પાતિતાં ભૂમિમૃત્તિકાં સઙ્ગૃહ્ય તત ઉદપાત્રે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્રણં કૃત્વા વ્યાધિતમાપ્લાવયતિ । ઽદિવે સ્વાહાઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સ્વાહાકારૈરેકઃ સમ્પાતઃ । ત્રિભિઃ સ્વાહાકારૈસ્ત્રયઃ સમ્પાતાઃ । દ્વૌ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં સમ્પાતૌ । એવં ષડ્ ભવન્તિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇમં યવમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાર્ધર્ચેનાર્ધર્ચેન હોમઃ । ઉદપાત્રે સમ્પાતાનાનીય દ્વૌ ભૂમૌ સમ્પાતૌ । તૌ ગૃહીત્વોદપાત્રે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્રણમ્ । તત આપ્લાવયતિ વ્યાધિતમ્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ ॥
[સયવે ચોત્તરેણ યવં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,4{28}.20 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદિવે સ્વાહાઽ ઇતિ સૂક્તેન ષટ્ સમ્પાતાન્ કરોતિ યવસહિત ઉદપાત્રે ચતુરઃ સમ્પાતાનાનયતિ । દ્વૌ સમ્પાતૌ ભૂમૌ દત્ત્વા મૃત્તિકામુદપાત્રે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્રણમાપ્લાવનં ચ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽદિવે સ્વાહાઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સ્વાહાકારૈરેકઃ સમ્પાતઃ । અન્યત્ સર્વં યથાર્થં કુર્યાત્ । એવં ષટ્ સર્વત્ર કુર્યાત્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઇમં યવમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાર્ધર્ચેન ષડ્ હોમાન્ કૃત્વા ચતુર ઉદપાત્રે સમ્પાતાનાનયતિ । દ્વૌ પૃથિવ્યામ્ । તાવુદપાત્રે પ્રક્ષિપ્ય તતઃ સૂક્તેનાભિમન્ત્રણમ્ । યવસહિત ઉદપાત્રે સમ્પાતાઃ । તતોઽભિષેચનં માર્જનમાચમનં ચ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇમં યવમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન યવમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શીતજ્વરક્ષુદ્રજ્વરકામજ્વરશ્લેષ્મજ્વરગ્રીષ્મજ્વર- વર્ષાજ્વરદાનદ્રવ્યત્યાગપ્રતિગ્રહયાજનાધ્યયનાધ્યાપનયાજ્યયાજનબુદ્ધિધ્વાન્તે અક્ષિપટલોદ્વેગે સ્ત્રીષુ પુરુષેષુ પાપલક્ષણાપકામહૃદય- તાપહર્ષવિષાદાપસ્મારેષુ । સર્વશબ્દેન કથ્યન્તે । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યં યત્ર એકસ્મિન્ વ્યાધૌ બહૂનિ કર્માણિ વિહિતાનિ સર્વસ્મિન્ શાસ્ત્રે તત્ર સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । યત્રાભિષેકોઽવસેચનં તત્રાચમનં માર્જનં ચ સર્વત્ર ॥ ચતુર્થી કણ્ડિકા