Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kauśikapaddhati · Verses 29-48

29

sarpaviṣabhaiṣajyamucyate -
[dadirhi (5.13) iti takṣakāyetyuktam || KauśS_4,5{29}.1 ||]
takṣakāya namaskāraṃ kṛtvā 'dadirhi' ityṛcodakamabhimantryācāmayati sarpādiviṣabhaiṣajyam | takṣakāya namaskāraṃ kṛtvā 'dadirhi' ityṛcodakamabhimantryāvasiñcati viṣadaṣṭam | viṣabhaiṣajyam | 'dadirhi' ityṛcā kṛmukavṛkṣaśakalaṃ saṅghṛṣya tata udakaṃ ca prakṣipya tato'bhimantryāvasiñcati viṣadhāritam | 'dadirhi' ityṛcodakaṃ carmāgniprajvālitamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | 'dadirhi' ityṛcā hariṇajīrṇacarmāvajvālitamudakamabhimantryāvasiñcati | 'dadirhi' ityṛcā mārjanikāvakaratṛṇāvajvālitodakamabhimantryā- vasiñcati | jaṅgamaviṣabhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dadirhi' ityṛcodapātraṃ sampātya tataḥ pāyayati | 'dadirhi' ityṛcā saktumanthamūrdhvaphalābhyāṃ viṣaliptābhyāṃ mathitvābhimantrya pāyayati sarpadaṣṭam | jaṅgamaviṣabhaiṣajyam | 'dadirhi' ityṛcā madanaphalamabhimantrya bhakṣayati chardanārtham | jaṅgamaviṣabhaiṣajyam | 'dadirhi' ityṛcā haridrāṃ ghṛtaṃ ca sahābhimantrya pāyayati | jaṅgamaviṣabhaiṣajyam.
[dvitīyayā grahaṇī || KauśS_4,5{29}.2 ||
savyaṃ parikrāmati || KauśS_4,5{29}.3 ||]
'yatte apodakam' (5.13.2) ityṛcāpradakṣiṇaṃ vyādhitaṃ parikrāmati | viṣastambhanabhaiṣajyam | viṣaṃ stambhitaṃ nānyenottārayituṃ śakyate vana vedamantreṇa ||
[śikhāsici stambānudgrathnāti || KauśS_4,5{29}.4 ||]
'yatte apodakam' ityṛcaṃ japitvā śikhāṃ badhnāti | viṣastambhanabhaiṣajyam | 'yatte apodakam' ityṛcaṃ japitvā śvetavastreṇa granthiṃ badhnāti | viṣastambhanabhaiṣajyam | 'yatte apodakam' ityekāṃ japitvā śaṇastambe granthiṃ badhnāti | viṣaṃ na visarpati | deśasthitaṃ bhavati | śarīre na sarpati | viṣastambhanaṃ bhavati ||
[tṛtīyayā prasarjanī || KauśS_4,5{29}.5 ||]
'vṛṣā me ravaḥ' (5.13.3) ityṛcā yasmin sthāne daṣṭaṃ taṃ sthānaṃ pīḍayati ṛcaṃ japitvā | deśādviṣamanyatra gacchati | viṣanāśane bhaiṣajyam ||
[caturthyā dakṣiṇam apehi (7.88.1) iti daṃśma tṛṇaiḥ prakarṣyāhimabhinirasyati || KauśS_4,5{29}.6 ||]
'cakṣuṣā te cakṣuḥ' (5.13.4) ityṛcācāryastataḥ pradakṣiṇaṃ parikrāmati | 'apehyarirasi' ityṛcaṃ japitvā tṛṇāni prajvālya tato'herabhimukhaṃ kṣipati ||
[yato daṣṭaḥ || KauśS_4,5{29}.7 ||]
'apehyarirasi' ityṛcaṃ japitvā yato daṣṭastato jvalitatṛṇāni kṣipati daśane ||
[pañcamyā valīkapalalajvālena || KauśS_4,5{29}.8 ||]
'kairāta pṛśne' (5.13.5) ityṛcodakaṃ gṛhatṛṇāvajvālitamabhimantrya vyādhitaṃ pāyayati prokṣati ca ||
[ṣaṣṭhyārtnījyāpāśena || KauśS_4,5{29}.9 ||]
'asitasya' (5.13.6) ityṛcārtnījyāpāśaṃ sampātyābhimantrya badhnātyājyatantre | viṣabhaiṣajyam ||
[dvābhyāṃ madhūdvāpān pāyayati || KauśS_4,5{29}.10 ||]
'āligī ca viligī ca' (5.13.7) 'urugalāyāḥ' (5.13.8) iti dvābhyāṃ madhumakṣikāṃ madhuvṛkṣamṛttikāṃ cābhimantrya pāyayati ||
[navamyā śvāvitpurīṣam || KauśS_4,5{29}.11 ||]
'karṇā śvāvittadabravīt' (5.13.9) ityṛcā śukasārikṛśānāṃ purīṣaṃ śvāvitpurīṣamityucyate | purīṣamabhimantrya pāyayati viṣadaṣṭam ||
[triḥśuklayā māṃsaṃ prāśayati || KauśS_4,5{29}.12 ||]
'karṇā śvāvittadabravīt' ityṛcā śalalīmāṃsamabhimantrya prāśayati | viṣanāśanabhaiṣajyam ||
[daśamyālābunācamayati || KauśS_4,5{29}.13 ||]
'tābuvaṃ na tābuvam' (5.13.10) ityṛcālābumadhya udakaṃ prakṣipya tato'bhimantryācāmayati | sarpaviṣabhaiṣajyam ||
[ekādaśyā nābhiṃ badhnāti || KauśS_4,5{29}.14 ||]
'tastuvaṃ na tastuvam' (5.13.11) ityṛcālābuvṛntaṃ sampātyābhimantrya badhnātyājyatantre | sarpaviṣadaṣṭam | sarvatra karmaṇāṃ prayogo vikalpena na samuccayaḥ | ekaṃ kuryād dve vā trīṇi vā sarvāṇi vā | samāptaṃ sarpaviṣabhaiṣajyam | ekavyādhau yatra bahūni karmāṇi vihitāni tatraikaṃ vā kuryāt karmabāhulyād dve vā sarvāṇi vā | 'sarvatra hastahome na tantram' iti vacanāt ||
atha duṣṭavaktṝṇāṃ mukhabandhanamucyate -
[madhulāvṛṣaliṅgābhiḥ khalatulaparṇī saṅkṣudya madhumanthe pāyayati || KauśS_4,5{29}.15 ||]
'ekā ca me' (5.15) 'yadyekavṛṣo'si' (5.16) iti sūktābhyāṃ kulapallavān madhūdakaṃ caitat tritayamekatra kṛtvābhimantrya tato vyādhita pāyayati | duṣṭavaktṛmukhabandhanabhaiṣajyam | duṣṭapuruṣāḥ parokṣe na vadanti ||
[uttarābhirbhuṅkte || KauśS_4,5{29}.16 ||]
'yadyekavṛṣaḥ' iti sūktena bhojanamabhimantrya bhakṣayati | śāpabhaiṣajyam | akṛtavatkṛtapāpabhaiṣajyam ||
[dvāraṃ sṛjati || KauśS_4,5{29}.17 ||]
'yadyekavṛṣaḥ' iti sūktena gṛhadvāraṃ dadātyapidadhātītyarthaḥ | praviśatītyarthaḥ | duṣṭavaktṛmukhabandhane brāhmaṇaśāpe ca bhaiṣajyam ||
atha jvarabhaiṣajyamucyate -
[agnistakmānam (5.22) iti lājān pāyayati || KauśS_4,5{29}.18 ||]
'agnistakmānam' iti sūktena lājān pāyayati | sarvajvarabhaiṣajyam ||
[dāve lohitapātreṇa mūrdhni sampātānānayati || KauśS_4,5{29}.19 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'agnistakmānam' iti sūktena tāmrasruveṇa mūrdhni sampātānānayati | tata uttaratantram | etasmin tantre dāvāgnipraṇayanam | samāptaṃ jvarabhaiṣajyam | sarvajvare kuryāt ||
atha kṛmibhaiṣajyamucyate -
[ote me (5.23) iti karīramūlaṃ kāṇḍenaikadeśam || KauśS_4,5{29}.20 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ote me' iti sūktena karīramūlaṃ sampātyabhimantrya badhnāti | 'ote me' iti sūktena govālaiḥ karīrakāṣṭhaṃ veṣṭayitvā | sūktaṃ japitvā pāṣāṇena cūrṇayati | tataḥ sūktenāgnau pratapati | tataḥ sūktenādadhāti | tata uttaratantram | kṛmibhaiṣajyam ||
[grāmāt pāṃsūn || KauśS_4,5{29}.21 ||]
'ote me' iti sūktena grāmapāṃsūnabhimantrya savyena hastena dakṣiṇābhimukho bhūtvā pāṃsūn parikirati | sarvakṛmibhaiṣajyam | 'ote me' iti sūktena pāṃsūnabhimantrya mathitvā hastena kṛmerupari kṣipati | 'ote me' iti sūktena śāntavṛkṣasamidha ādadhāti | kṛmibhañjanam | mukhakṛmikarṇakṛmisarvakṛmibhaiṣajyam ||
[paścādagnermāturupasthe musalabudhnena navanītānvaktena triḥ pratīhāraṃ tāluni tāpayati || KauśS_4,5{29}.22 ||]
'ote me' iti sūktena paścādagnermāturutsaṅge bālakaṃ kṛtvā navanītānvaktena musalabudhnena tāluni tāpayati | triḥ sūktaprayogaḥ | apānakṛmiṃ śirasi vā tasya | sarvakṛmibhaiṣajyam ||
[śigrubhirnavanītamiśraiḥ pradegdhi || KauśS_4,5{29}.23 ||]
'ote me' iti sūktena śigrubījairnavanītamiśritairabhimantrya vyādhideśaṃ pralimpati kṣatadeśam | kṛmibhaiṣajyam ||
[ekaviṃśatimuśīrāṇi bhinadmi (5.23.13) iti mantroktam || KauśS_4,5{29}.24 ||]

'ote me' iti sūktenaikaviṃśatyuśīramūlānyabhimantrya tataḥ pāṣāṇena kuṭṭayati | tataḥ sūktaṃ japitvośīrāṇyagninā dahati ||
[uśīrāṇi prayacchati || KauśS_4,5{29}.25 ||]
'ote me' iti sūktenaikaviṃśatyuśīrāṇyabhimantrya vyādhitāya samarpayati | kṛmibhaiṣajyam ||
[ekaviṃśatyā sahāplāvayati || KauśS_4,5{29}.26 ||]
'ote me' iti sūktenodakaghaṭamekaviṃśatyuśīrapiñjūlīsahitaṃ sampātyābhimantrya tato vyādhitamāplāvayatyājyatantre | kṛmijātānāmakṣikarṇamukhaśironāsikādantakṛmīṇāṃ kṛṣmaśvetapītadṛṣṭānāmadṛṣṭānāṃ ca sarveṣāṃ kṛmīṇāṃ bhaiṣajyam | samāptaṃ kṛmibhaiṣajyam ||
atha rākṣasabhaiṣajyamucyate | tatrāha -
[ā yaṃ viśanti (6.2.2) iti vayoniveśanaśṛtaṃ kṣīraudanamaśnāti || KauśS_4,5{29}.27 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā yaṃ viśanti' ityṛcā vayoniveśanakāṣṭhaśṛtaṃ kṣīraudanaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram |
rākṣasabhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha sarpaviṣabhaiṣajyamucyate -
[pari dyāmiva (6.12) iti madhuśībhaṃ pāyayati || KauśS_4,5{29}.28 ||]
'pari dyāmiva' iti tṛcena sūktena madhuśībhamabhimantrya pāyayati | madhukroḍamityarthaḥ | sarpaviṣaliṅgyupatāpaḥ ||
[japaṃśca || KauśS_4,5{29}.29 ||]
'pari dyāmiva' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati | viṣabhaiṣajyam | 'pari dyāmiva' iti sūktenodakamabhimantrya samprokṣati | viṣabhaiṣajyam | 'pari dyāmiva' iti sūktena dullakāvajvālitamudakamabhimantryāvasiñcati vyādhitam | 'pari dyāmiva' iti sūktenāvakaratṛṇānyavajvālitamudakamabhimantryāvasiñcati | tantraṃ kṛtvā 'pari dyāmiva' iti sūktenodapātraṃ sampātyābhimantrya pāyayati | tata uttaratantram | 'pari dyāmiva' iti sūktenordhvaphalābhyāṃ viṣadigdhābhyāṃ manthamupamathya tato'bhimantrya pāyayati | 'pari dyāmiva' iti sūktena madanaphalānyabhimantrya bhakṣayati chardanārtham | 'pari dyāmiva' iti haridrāṃ sarpiṣyabhimantrya pāyayati | samāptaṃ sarpaviṣabhaiṣajyam ||
śleṣmabhaiṣajyamucyate -
[asthisraṃsam (6.14) iti śakalenāpsviṭe sampātavatāvasiñcati || KauśS_4,5{29}.30 ||]
udaka idaṃ kriyate | apsviṭaṃ kṛtvā tatrāgniṃ prajvālya 'asthisraṃsam' iti sūktena kāṣṭhaśakalaṃ sampātya tena śakalena vyādhitamavasiñcati | mārjanamācamanaṃ ca | śleṣmabhaiṣajyam | na tantram | pañcamī kaṇḍikā

30

athākṣirogabhaiṣajyamucyate -
[ābayo (6.16) iti sārṣapaṃ tailasampātaṃ badhnāti || KauśS_4,6{30}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ābayo anābayo' iti sūktena caturṛcena sarṣapakāṇḍamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | sarṣapatailena sampātavantaṃ karoti | tantrakṛtenaiva | tato'bhyātānādyuttaratantram | akṣiroge bhaiṣajyam ||
[kāṇḍaṃ pralipya || KauśS_4,6{30}.2 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ābayo anābayoḥ' iti sūktena sarṣapakāṇḍamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | ājyena pradhānamaṅgāni ca | sarṣapatailenābhyajya maṇiṃ tato badhnāti | akṣiroge bhaiṣajyam ||
[pṛktaṃ śākaṃ prayacchati || KauśS_4,6{30}.3 ||]
'ābayo' iti sūktena sarṣapaśākaṃ sarṣapatailenābhyaktamabhimantrya vyādhitāya prayacchati | akṣiroge ||
[catvāri śākaphalāni prayacchati || KauśS_4,6{30}.4 ||]
'ābayo' iti sūktena catvāri śākavṛkṣaphalānyabhimantrya prayacchati vyādhitāya | akṣiroge ||
[kṣīralehamāṅkte || KauśS_4,6{30}.5 ||]
'ābayo' iti sūktena mūlakṣīraṃ mukhena prāśya tato'bhimantryākṣiṇī āṅkte vyādhitasya | mūlakṣīraṃ pāṭikālagnaṃ taducyate ||
[aśnāti || KauśS_4,6{30}.6 ||]
tantraṃ kṛtvā 'ābayo' iti sūktena mūlakṣīraṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | tata uttaratantram | samāptamakṣiroge bhaiṣajyam ||
pittajvarabhaiṣajyamucyate -
[agneriva (6.20) ityuktaṃ dāve || KauśS_4,6{30}.7 ||]
tantraṃ kṛtvā 'agnerivāsya dahata eti śuṣmiṇaḥ' iti tṛcena tāmrasruveṇa mūrdhni sampātānānayati | tata uttaratantram | asmin tantre dāvāgnipraṇayanaṃ kuryāt | samāptaṃ pittajvarabhaiṣajyam ||
atha keśavṛddhikaraṇe keśapatane ca bhaiṣajyamucyate -
[imā yāstisraḥ (6.21) iti vṛkṣabhūmau jātājvālenāvasiñcati || KauśS_4,6{30}.8 ||]
'imā yāstisraḥ' iti tṛcena sūktena vṛkṣabhūmijātauṣadhibhiravajvālitamudakamabhimantryoṣākāle'vasiñcati | keśavṛddhau keśapatane ca bhaiṣajyam | uṣākāla idaṃ karma ||
[śīrṣaphāṇṭākṣaiḥ || KauśS_4,6{30}.9 ||]
'imā yāstisraḥ' iti sūktena madhusikthakaṃ kvāthayitvābhimantryāvasiñcati | uṣākāle 'imā yāstisraḥ' iti sūktena bibhītakāni kvāthayitvābhimantrya vyādhitamavasiñcati | keśabhaiṣajyam ||
[nikaṭābhyām || KauśS_4,6{30}.10 ||]
uṣākāle 'imā yāstisraḥ' iti dāruharidrāharidre ca dvābhyāṃ kvāthayitvābhimantryāvasiñcati | samāptaṃ keśavardhanārthaṃ bhaiṣajyaṃ keśapatane ca kṣaye ca ||
atha udaratuṇḍabhaiṣajyamucyate -
[kṛṣṇaṃ niyānam (6.22) ityoṣadhyābhiścotayate || KauśS_4,6{30}.11 ||]
'kṛṣṇaṃ niyānam' 'sasruṣīḥ' (6.23) iti sūktābhyāṃ cittyādyauṣadhyā sahitamudakamabhimantrya tato vyādhitamavasiñcati | udaratuṇḍabhaiṣajyam ||
[mārutānāmapyayaḥ || KauśS_4,6{30}.12 ||]
'kṛṣṇaṃ niyānam' 'sasruṣīḥ' iti sūktābhyāṃ maruto yajate pākayajñavidhānena yathā varuṇam | 'mārutaṃ kṣīraudanaṃ mārutaśṛtaṃ mārutaiḥ paristīya mārutena sruveṇa mārutenājyena varuṇāya trijuhoti' (KauśS 40.7) | maruto yathā varuṇam | 'kṛṣṇaṃ niyānam' 'sasruṣīḥ' iti sūktābhyāmājyaṃ juhoti | ājyatantre | 'kṛṣṇaṃ niyānam' 'sasruṣīḥ' iti sūktābhyāmoṣadhīḥ sampātya praveśyābhinyubjati | ājyatantre | 'kṛṣṇaṃ niyānam' 'sasruṣīḥ' iti sūktābhyāṃ cittyādyoṣadhīḥ sampātya viplāvayetodakamadhye | jalodare udare ca | 'kṛṣṇaṃ niyānam' 'sasruṣīḥ' iti sūktābhyāṃ śvaśiro'bhimantryodake viplāvayati | eḍakaśiro vā viplāvayatyabhimantrodake | 'kṛṣṇaṃ niyānam' 'sasruṣīḥ' iti sūktābhyāṃ keśajaradupānahau vaṃśāgre baddhvābhimantrya yodhayati | 'kṛṣṇaṃ niyānam' 'sasruṣīḥ' iti sūktābhyāmudapātreṇa sampātavatā | samprokṣyāmapātraṃ tripāde'śmānamavadhāyāpsu nidadhāti | jalodare nābhituṇḍe bṛhadudare bhaiṣajyāni samāptāni ||
atha hṛdayadāghe jalodare kāmale ca bhaiṣajyānyucyante -
[himavataḥ (6.24) iti syandamānādanvīpamāhārya valīkaiḥ || KauśS_4,6{30}.13 ||]
'himavataḥ' iti sūktena nadyudakamanulomamāhārya tatra valīkatṛṇāni prakṣipya tato'bhimantrya tato vyādhitamavasiñcati | mārjanācamane ca | hṛdayadoṣe jalodare kāmale ca bhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha gaṇḍamālābhaiṣajyānyucyante -
[pañca ca yāḥ (6.25) iti pañcapañcāśataṃ paraśuparṇāna kāṣṭhairādīpayati || KauśS_4,6{30}.14 ||]
'pañca ca yāḥ' iti sūktena gopāṃśulikānāṃ pañcāśatpañcādhikā agnau prajvālyādhastādayaḥ samidha ādadhāti ||
[kapāle praśṛtaṃ kāṣṭhenālimpati || KauśS_4,6{30}.15 ||]
agnyupari kapāle parṇān dhṛtvā śrapayati | tataḥ sūktaṃ japitvā tenaiva kāṣṭhena gaṇḍamālāṃ limpati ||
[kiṃstyaśvajāmbīlodakarakṣikāmaśakādibhyāṃ daṃśayati || KauśS_4,6{30}.16 ||]
'pañca ca yāḥ' iti sūktena śaṅkhaṃ ghṛṣṭvā tato'bhimantrya gaṇḍamālāṃ pralimpati | 'pañca ca yāḥ' iti sūktena śvānakuvakuralālāmabhimantrya pralimpati | 'pañca ca yāḥ' iti sūktena jalaukāmabhimantrya gaṇḍamālāyāṃ saṃsarjayati |
rudhirapravāhaṇārtham | 'pañca ca yāḥ' iti sūktena gṛhagodhikādi matsyādi abhimantrya gaṇḍamālāyāṃ saṃsarjayati ||
[niśi ava mā pāpman (6.26) iti titauni pūlyānyavasicyāpavidhya || KauśS_4,6{30}.17 ||
aparedyuḥ sahasrākṣāyāpsu balīṃstrīn puroḍāśasaṃvartāṃścatuṣpathe'vakṣipyāvakirati || KauśS_4,6{30}.18 ||]
ṣaṣṭhī kaṇḍikā

31

[yaste madaḥ (6.30.2) iti śamīlūnapāpalakṣaṇayoḥ śamīśamyākenābhyudya vāpayati || KauśS_4,7{31}.1 ||
adhiśiraḥ || KauśS_4,7{31}.2 ||
antardāve (6.32) iti samantamagnaḥ karṣvāmuṣṇapūrṇāyāṃ japaṃstriḥ parikramya puroḍāśaṃ juhoti || KauśS_4,7{31}.3 ||
prāgnaye (6.34) pretaḥ (7.114.2) ityupadadhīta || KauśS_4,7{31}.4 ||]
'prāgnaye vācam' iti sūktena puroḍāśaṃ juhoti | 'prāgnaye vācam' iti sūktena payo juhoti | 'prāgnaye vācam' iti sūktenodaudanaṃ juhoti 'prāgnaye' iti sūktena pāyasaṃ juhoti | 'prāgnaye vācam' iti sūktena paśuṃ juhoti | vapāmavadānāni caruṃ ca vaśāvidhānena | 'prāgnaye' iti sūktena vrīhīnāvapati | rakṣograhabhaiṣajyam | anuvartate vikāraḥ | 'prāgnaye vācam' iti sūktena yavāñjuhoti | 'prāgnaye' iti tilāñjuhoti | 'prāgnaye' iti dhānā juhoti | 'prāgnaye' iti dadhisaktūñjuhoti | 'prāgnaye' iti sūktena śaṣkulīrjuhoti | pratyṛcaṃ homaḥ | 'prato yantu' ityacājyaṃ juhoti tantre | rakṣograhabhaiṣajyam | 'preto yantu' ityṛcā śāntavṛkṣasamidha ādadhāti | 'preto yantu' ityṛcā puroḍāśaṃ juhoti | 'preto yantu' ityṛcā pāyasaṃ juhoti | 'preto yantu' ityṛcā paśuṃ juhoti | vaśāvidhānena | 'preto yantu' ityṛcā vrīhīñjuhoti | 'preto yantu' ityṛcā yavāñjuhoti | tantravikalpaḥ | 'preto yantu' ityṛcā dadhisaktūñjuhoti | 'preto yantu' ityṛcā śaṣkulīrjuhoti samāptaṃ rākṣasagrahabhaiṣajyam ||
atha sarvabhaiṣajyamucyate -
[vaiśvānarīyābhyāṃ pāyanāni || KauśS_4,7{31}.5 ||]
'vaiśvānaro na ūtaye' (6.35) 'ṛtāvānaṃ vaiśvānaram' (6.36) iti sūktābhyāmudapātramabhimantrya pāyayati | sarvavyādhibhaiṣajyam | vaiśvānarīyābhyāṃ sūktābhyāṃ saktumanthamabhimantrya pāyayati | sarvabhaiṣajyam | 'vaiśvānaro na' 'ṛtāvānam' iti sūktābhyāṃ haridrāṃ sarpiṣyabhimantrya pāyayati | 'vaiśvānaro na' 'ṛtāvānam' iti sūktābhyāmuddhṛtamudakamabhimantrya pāyayati | ājya tantre'pi yat pīyate, tat saṃśṛtya pāyayati vaiśvānarīyābhyāṃ sūktābhyām | samāptaṃ sarvabhaiṣajyam ||
athāpavādabhaiṣajyamucyate -
[asthād dyauḥ (6.44) ityapavātāyāḥ svayaṃsrastena gośṛṅgeṇa sampātavatā japan || KauśS_4,7{31}.6 ||]
bahubhāṣaṇamadharme ca pravartate so'pavādaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'asthād dyauḥ' iti sūktena pūrveṇa svayampatitaṃ gośṛṅgaṃ sampātya tataḥ śṛṅga udakaṃ kṛtvābhimantryācāmayatyabhyukṣati ca | abhyātānādyuttaratantram | apavādabhaiṣajyaṃ samāptam | apavādaścandragrahādiṣu bahubhāṣaṇādi ||
athodare vā hṛdaye vāṅge vā sarvāṅge vā śūla utpanne bhaiṣajyamucyate -
[yāṃ te rudraḥ (6.90) iti śūline śūlam || KauśS_4,7{31}.7 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yāṃ te rudraḥ' iti sūktena śūlamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | śūlo lohamaṇiḥ pāṣāṇo vā dārilabhadramatam | 'yāṃ te rudraḥ' iti sūktena vyādhitamabhimantrayate | rudrabhāṣyamatam | śūlabhaiṣajyaṃ samāptam ||
rakṣograhabhaiṣajyamucyate -
[utsūryaḥ (6.52) iti śamībimbaśīrṣaparṇyāvadhi || KauśS_4,7{31}.8 ||]
'utsūryaḥ' iti sūktena cittyādyoṣadhibhiḥ sahodakaghaṭamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | 'utsūryaḥ' iti sūktena śamīmudakena sahābhimantryāvasiñcati | 'utsūryaḥ' iti sūktena śamībimbamudakasahitamabhimantryāvasiñcati | 'utsūryaḥ' iti sūktena śīrṣaparṇīmudakena dattvābhimantrya vyādhitamavasiñcati | samāptaṃ rakṣograhabhaiṣajyam ||
duṣṭagaṇḍaviriṣṭabhaiṣajyamucyate -
[dyauśca me (6.53) ityabhyajyāvamārṣṭi || KauśS_4,7{31}.9 ||]
'dyauśca me idaṃ pṛthivī' iti tṛcena sūktena tailamabhimantrya gaṇḍamabhyajya hastena vyādhitamavamārṣṭi | abhyukṣatītyarthaḥ | duṣṭagaṇḍabhaiṣajyam | 'dyauśca me' iti sūktaṃ japan vyādhideśaṃ hastena mārṣṭi | duṣṭagaṇḍe duṣṭavraṇe ca bhaiṣajyam ||
[sthūṇāyāṃ nikarṣati || KauśS_4,7{31}.10 ||]
'dyauśca me' iti sūktena sthūṇāyāṃ vraṇaṃ nikarṣati | ghṛṣyatītyarthaḥ | rudhirakṛte duṣṭavraṇe duṣṭagaṇḍe bhaiṣajyaṃ samāptam ||
akṣatavraṇabhaiṣajyamucyate -
[idamidvai (6.57) ityakṣataṃ mūtraphenenābhyudya || KauśS_4,7{31}.11 ||]
'idamidvā u bheṣajam' iti sūktena gomūtramabhimantrya | tena vraṇaṃ mardayati ||
[prakṣipati || KauśS_4,7{31}.12 ||]
'idamidvā u bheṣajam' iti sūktena mūtreṇa vraṇaṃ kṣipati ||
[prakṣālayati || KauśS_4,7{31}.13 ||]
tenaiva sūktena mūtreṇa vraṇaṃ prakṣālayati | yasya vraṇasya mukhaṃ nāstyakṣatavraṇamucyate ||
[dantarajasāvadegdhi || KauśS_4,7{31}.14 ||]
'idamidvā u bheṣajam' iti sūktena dantamalamabhimantrya pralimpati | akṣatavraṇabhaiṣajyam ||
[stambarajasā || KauśS_4,7{31}.15 ||]
'idamidvā u bheṣajam' iti sūktena tṛṇarajasya phenamabhimantrya vraṇa pralimpati | yasya vraṇasya rudhiraṃ na vahati tasya | samāptamakṣatavraṇabhaiṣajyam ||
gaṇḍamālābhaiṣajyamucyate -
[apacitaḥ (6.83) ā susrasaḥ (7.76) iti kiṃstyādīni || KauśS_4,7{31}.16 ||]
'apacitaḥ pra patata' iti sūktena śaṅkhaṃ ghṛṣṭvābhimantrya gaṇḍamālāṃ pralimpati | 'apacitaḥ' iti sūktena śvānalālāmabhimantrya gaṇḍamālāṃ pralimpati | śvānaḥ kurkaraḥ | gaṇḍamālābhaiṣajyam | 'apacitaḥ' iti sūktena jalaukāmabhimantrya gaṇḍamālāyāṃ saṃśleṣayati | yathākathañcid rudhirapravāhaṇārtham | 'apacitaḥ' iti sūktena gṛhagodhikāmabhimantrya gaṇḍamālāyāmāsajati | 'ā susrasaḥ' iti dvābhyāṃ śaṅkhaṃ ghṛṣṭvābhimantrya tato gaṇḍamālāṃ pralimpati | 'ā susrasaḥ' iti dvābhyāṃ śvānalālāṃ kurkaralālāmabhimantrya gaṇḍamālāṃ pralimpati | gaṇḍamālābhaiṣajyam | 'ā susrasaḥ' iti dvābhyāṃ jalaukāmabhimantrya gaṇḍamālāyāṃ saṃsarjayati rudhirapravāhaṇārtham | 'ā susrasaḥ' iti dvābhyāṃ gṛhagodhikāṃ maśakādīmabhimantrya gaṇḍamālāyāṃ saṃsarjayati rudhirapravāhaṇārtham ||
[lohitalavaṇaṃ saṅkṣudyābhiniṣṭhīvati || KauśS_4,7{31}.17 ||]
'apacitaḥ' iti sūktena saindhavalavaṇaṃ cūrṇayitvābhimantrya gaṇḍamālāyāṃ upari prakirati | tatastasyopari niṣṭhīvati | mukhalālāṃ prakṣipati tūṣṇīm | 'ā susrasaḥ' iti dvābhyāṃ saindhavalavaṇaṃ cūrṇayitvābhimantrya vyādhyupari prakirati | tatastūṣṇīmupari niṣṭhīvati |
samāptaṃ gaṇḍamālābhaiṣajyam ||
atha pakṣiṇo'bhighāte bhaiṣajyamucyate -
[antarikṣeṇa (6.80) iti pakṣahataṃ mantroktaṃ caṅkramayā || KauśS_4,7{31}.18 ||]
'antarikṣeṇa patati' iti sūktena śvānapadasthānamṛttikāmabhimantrya pakṣahataṃ deśaṃ pralimpati | pakṣahatabhaiṣajyam ||
[kīṭena dhūpayati || KauśS_4,7{31}.19 ||]

'antarikṣeṇa patati' iti sūktena śuno makṣikāmabhimantryāgnau prakṣipya tato dhūpayati vyādhipradeśam | kākagṛdhrakapotaśyenādīnāṃ pakṣiṇāmabhighāte bhaiṣajyaṃ samāptam ||
atha gaṇḍabhaiṣajyamucyate -
[glauḥ (6.83.3) ityakṣatena || KauśS_4,7{31}.20 ||]
'glauritaḥ pra patiṣyati' ityardharcena gomūtramabhimantrya gaṇḍaṃ mardayati gaṇḍabhaiṣajyam | 'glauritaḥ pra patiṣyati' ityardharcena gomūtramabhimantrya gaṇḍaṃ prakṣālayati | 'glauritaḥ pra patiṣyati' ityardharcena dantamalamabhimantrya gaṇḍaṃ pralimpati | 'glauritaḥ pra patiṣyati' ityardharcena tṛṇarajaphenamabhimantrya gaṇḍaṃ pralimpati | samāptaṃ gaṇḍabhaiṣajyam | gaṇḍaḥ sphoṭaka ityarthaḥ ||
gardabhaśvānādyurugaṇḍe bhaiṣajyamucyate -
[vīhi svām (6.83.4) ityajñātāruḥ śāntyudakena samprokṣya manasā sampātavatā || KauśS_4,7{31}.21 ||]
'vīhi svāmāhutiṃ juṣāṇaḥ' iti sūktena śāntyudakamabhimantrya tataḥ kṣataṃ prokṣati | tata ājyatantraṃ kṛtvā 'vīhi svāmāhutim' iti sūktenājyaṃ juhoti | tato manasā saṅkalpayati | sampātān dadāti | uttaratantram | samāptaṃ gardabhadaśanakṣatagaṇḍabhaiṣajyam ||
pāpagṛhīte jalodare ca bhaiṣajyamucyate -
[yā oṣadhayaḥ (6.96) iti mantroktasyauṣadhībhirdhūpayati || KauśS_4,7{31}.22 ||]
'yā oṣadhayaḥ somarājñīḥ' iti sūktena tṛcena somalatā agnau prakṣipya vyādhitaṃ dhūpayati ||
[madhūdaśvitpāyayati || KauśS_4,7{31}.23 ||]
'yā oṣadhayaḥ' iti tṛcena madhu takraṃ cābhimantrya pāyayati | jalodare pāpe śāpe ca bhaiṣajyam ||
[kṣīrodaśvit || KauśS_4,7{31}.24 ||]
'yā oṣadhayaḥ somarājñīḥ' iti tṛcena kṣīraṃ takreṇa miśrayitvābhimantrya pāyayati ||
[ubhayaṃ ca || KauśS_4,7{31}.25 ||]
'yā oṣadhayaḥ' iti sūktena madhu takraṃ kṣīraṃ dadhyetaccatuṣṭayamekatra kṛtvābhimantrya pāyayati | brāhmaṇākrośe pāpagṛhīte jalodare ca bhaiṣajyaṃ samāptam ||
viṣa upaviṣe sthāvare jaṅgame ca bhaiṣajyamucyate | makṣikāyāṃ ca bhaiṣajyam -
[devā aduḥ (6.100) iti valmīkena bandhanapāyanācamanapradehanamuṣṇena || KauśS_4,7{31}.26 ||]
'devā aduḥ' iti tṛcena valmīkapoṭṭalikāṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | ājyatantram | 'devā aduḥ' iti tṛcena valmīkamṛttikāmudakamadhye prakṣipya tato'bhimantrya pāyayati | 'devā aduḥ' iti tṛcena valmīkamṛdamudake prakṣipya tato'bhimantryācāmayati | viṣabhaiṣajyam | 'devā aduḥ' iti tṛcena valmīkamṛttikāmuṣṇodake prakṣipya tato'bhimantrya pralimpati viṣadaṣṭavraṇam | upaviṣe viṣe ca makṣikānāṃ bhaiṣajyam | samāpta viṣabhaiṣajyam ||
atha kāse śleṣmapatane ca bhaiṣajyamucyate -
[yathā manaḥ (6.105) ava divaḥ (7.107) ityariṣṭena || KauśS_4,7{31}.27 ||]
'yathā mano manasketaiḥ' iti sūktena bhojanamabhimantrya dadāti bhakṣaṇārthaṃ prathamaṃ prapādya | 'yathā manaḥ' iti saktumanthamabhimantrya bhakṣayati | kāsapatane bhaiṣajyam | upasthānamādityasya dviḥ sūktasya prayogaḥ | 'yathā mano manaḥ' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati | tata upasthānaṃ cādityasya | dviḥ sūktāvṛttiḥ | kāsapatane bhaiṣajyam | 'ava divastārayanti' ityṛcā prapādya gṛhe praveśya tato bhojanamabhimantrya dadāti bhakṣaṇārtham | kāsapatane bhaiṣajyam | 'ava divastārayanti' ityṛcā saktumabhimantrya dadāti bhakṣaṇārthamupasthānaṃ ca | 'ava divastārayanti'
ityṛcodakamabhimantryācāmayatyupasthānamādityasya | sarvatra dviḥ sūktaprayogaḥ | samāptaṃ kāsaśleṣmapatane bhaiṣajyam ||
keśadṛḍhīkaraṇe keśavṛddhikaraṇe ca bhaiṣajyamucyate -
[devī devyām (6.136) yāṃ jamadagniḥ (6.137) iti mantroktāphalaṃ jīvyalākābhyāmamāvāsyāyāṃ kṛṣṇavasanaḥ kṛṣṇabhakṣaḥ purā kākasampātādavanakṣatre'vasiñcati || KauśS_4,7{31}.28 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'devī devyām' 'yāṃ jamadagniḥ' iti sūktābhyāṃ kācamācīphalamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | 'devī devyām' 'yāṃ jamadagniḥ' iti sūktābhyāṃ jīvantīphalamaṇiṃ badhnāti | ājyatantram | 'devī devyām' 'yāṃ jamadagniḥ' iti sūktābhyāṃ bhṛṅgarājaṃ sampātyābhimantrya badhnātyājyatantre | keśadṛḍhīkaraṇe keśajanane hrasvakeśeṣu vṛddhikaraṇe bhaiṣajyam | amāvāsyāyāmidaṃ karma kuryāt | kṛṣṇavastraparihito bhūtvā māṣatilakṛṣṇamannaṃ bhaikṣayitvā kartā 'devī devyām' 'yāṃ jamadagniḥ' iti sūktābhyāṃ kācamācīphalabhṛṅgarājābhyāṃ sahodakamabhimantrya rātrau brāhme muhūrte'vasiñcati | tenodakena purā kākasampātādavanakṣatre'vasiñcati | samāptaṃ keśavṛddhikaraṇaṃ keśajananaṃ khalatikeśajananaṃ keśadṛḍhīkaraṇaṃ palitanāśanaṃ bhaiṣajyam || saptamī kaṇḍikā

32

jambhagṛhīte bhaiṣajyamucyate -
[yaste stanaḥ (7.10) iti jambhagṛhītāya stanaṃ prayacchati || KauśS_4,8{32}.1 ||]
'yaste stanaḥ' ityṛcā stanamabhimantrya bālakāya prayacchati pānārtham patiḥ karoti kartā vā karoti | jambhagṛhīte bhaiṣajyam | duḥkhanāśane bhaiṣajyam ||
[priyaṅgutaṇḍulānabhyavadugdhān pāyayati || KauśS_4,8{32}.2 ||]
'yaste stanaḥ' ityṛcā priyaṅgutaṇḍulānabhyavadugdhānabhimantrya pāyayati | bālakaṃ mātaraṃ vā pāyayati | yatropari duhyate te'bhyavadugdhāḥ | jambhagṛhīte duḥkhanāśe ca bhaiṣajyam ||
sarvavyādhibhaiṣajyamucyate -
[agnāviṣṇū (7.29) somārudrā (7.42) sinīvāli (7.46) vi te muñcāmi (7.78) śumbhanī (7.112) iti mauñjeḥ parvasu baddhvā piñjūlībhirāplāvayati || KauśS_4,8{32}.3 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'agnāviṣṇū' iti dvābhyāṃ mauñjeḥ pāśairvyādhitaṃ baddhvā śarapiñjūlībhiḥ sahodakaghaṭaṃ sampātyābhimantryāplāvayati | mārjanācamane ca | tata uttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'somārudrā vi vṛhatam' iti dvābhyāmudakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya tato mauñjeḥ parvasu vyādhita baddhvā darbhapiñjūlībhiḥ sahodakaghaṭenāplāvayati | tata uttaratantram | sarvabhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sinīvāli' iti navabhirṛgbhirudakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya mauñjeḥ parvasu baddhvā piñjūlībhirāplāvayati | mārjanācamane ca smartavye sarvatra sarvabhaiṣajyam | 'vi te muñcāmi raśanām' iti dvābhyāmudakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya mauñjeḥ parvasu baddhvā piñjūlībhirāplāvayati | ājyatantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'śumbhanī' 'muñcantu mā' (7.112.1-2) iti dvābhyāmudakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya mauñjeḥ pāśaiḥ parvasu baddhvā piñjūlībhirāplāvayati | tata uttaratantram ||
[avasiñcati || KauśS_4,8{32}.4 ||]
'agnāviṣṇū' iti dvābhyāṃ piñjūlībhiḥ sahodakamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | 'somārudrā' iti dvābhyāmudakamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | sarvabhaiṣajyam | 'sinīvāli' iti navabhirṛgbhirudakamabhimantryāvasiñcati | 'vi te muñcāmi' iti dvābhyāmudakamabhimantryāvasiñcati | 'śumbhanī' iti dvābhyāmudakamabhimantryāvasiñcati | sarvatra mauñjaiḥ pāśairaṅgulītrayaṃ baddhvā tat āplāvanamavasevanaṃ ca sarvatra kuryāt | asminnadhikāre āplāvane'vasecane ca mārjanamācamanaṃ ca sarvatra | samāptāni sarvavyādhibhaiṣajyāni ||
vṛścikabhaiṣajyamucyate -
[tiraścirājeḥ (7.56) iti mantroktam || KauśS_4,8{32}.5 ||]
'tiraścirājeḥ' ityaṣṭarcena jyeṣṭhīmadhu piṣṭvābhimantrya pāyayati ||
[ākṛtiloṣṭavalmīkau parilikhya || KauśS_4,8{32}.6 ||]
'tiraścirājeḥ' iti sūktena kṣetramṛttikāṃ jīvakoṣaṇyāṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tantraṃ kṛtvā 'tiraścirājeḥ' ityaṣṭarcena valmīkamṛttikāṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | vṛścikamaśakabhaiṣajyam | jīvatpaśucarma jīvakoṣaṇītyucyate ||
[pāyanāni || KauśS_4,8{32}.7 ||]
'tiraścirājeḥ' ityaṣṭarcenodapātramabhimantrya pāyayati | vṛścikabhaiṣajyam | 'tiraścirājeḥ' ityaṣṭarcena haridrāṃ sarpiṣā saha miśritāṃ kṛtvābhimantrya pāyayati | 'tiraścirājeḥ' ityaṣṭarcenodapātraṃ sahamadhudugdhacarvabhimantrya pāyayati | 'tiraścirājeḥ' ityaṣṭarcena valmīkamṛttikāmabhimantrya pāyayati | yāni pāyanānyuktāni tāni 'tiraścirājeḥ' ityasya sūktasya bhavanti | samāptaṃ vṛścikapipīlikāmaśakadaṃśaśarkoṭajalūkābhaiṣajyam ||
atha gaṇḍamālābhaiṣajyamucyate -
[apacitām (7.74) iti vaiṇavena dārbhyūṣeṇa kṛṣṇorṇājyena kālabundaiḥ stukāgrairiti mantroktam || KauśS_4,8{32}.8 ||]
'apacitāṃ lohinīnām' (7.74.1-2) iti dve | 'ā susrasaḥ' ityekā (7.76.1) | etābhistisṛbhirvaṃśadhanuṣā kṛṣṇorṇāmayīṃ jyāṃ kṛtvā citritena śareṇa gaṇḍamālāṃ vidhyati pratyṛcam | trayaḥ śarā bhavanti ||
[caturthyābhinidhāyābhividhyati || KauśS_4,8{32}.9 ||]
'yā graivyā apacitaḥ' (7.76.2) iti caturthyā ṛcā caturthena śareṇa gaṇḍamālāmabhinidhāya vidhyatyāhanti | caturthaśareṇa gaṇḍamālāṃ praśleṣayati | śarasya svaṃ bhallaṃ bahirvarjayitvā ||
[jyāstukājvālena || KauśS_4,8{32}.10 ||]
'apacitām' iti dve 'ā susrasaḥ' iti tṛtīyā 'yā graivyāḥ' iti caturthī etābhiścatasṛbhiḥ śarakṛṣṇorṇājyāvajvālitamudakamabhimantryoṣākāle rātriśeṣe tenodakenāvasiñcati vyādhitam | dvividhā gaṇḍamālā | samāptaṃ gaṇḍamālābhaiṣajyam | dvayorekaṃ karma ||
atha rājayakṣmabhaiṣajyamucyate -
[yaḥ kīkasāḥ (7.76.3) iti piśīlāvīṇātantrīṃ badhnāti || KauśS_4,8{32}.11 ||]
ājyatantraṃ kṛtvā 'yaḥ kīkasāḥ' (7.76.3-4; 77.1) iti tṛcena vīṇātantrīkhaṇḍaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | rājayakṣmabhaiṣajyam ||
[tantryā kṣitikām || KauśS_4,8{32}.12 ||]
pūrvatantraṃ kṛtvā 'yaḥ kīkasāḥ' iti tṛcena vādyavīṇā tasyāḥ khaṇḍaṃ viṣṇīvādyavīṇākaṇṭhaṃ śaṅkhakhaṇḍaṃ vīṇātantrīṃ baddhvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | rājayakṣmabhaiṣajyam ||
[vīriṇavadhrīṃ svayammlānaṃ triḥ samasya || KauśS_4,8{32}.13 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yaḥ kīkasāḥ' iti tṛcena svayampatitamlānavīriṇakhaṇḍatrayamekatra baddhvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | rājayakṣmabhaiṣajyam | sarvatra yatra bahūni karmāṇi vihitāni tatraikaṃ kuryāt dve vā sarvāṇi vā kuryāt | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | sarvatra hastahome tantravikalpaḥ | abhyāse vā phalaṃ bhavati | samāptaṃ rājayakṣmabhaiṣajyam ||
jalodare varuṇagṛhīte bhaiṣajyamucyate -
[apsu te (7.83) iti vahantyormadhye vimite piñjūlībhirāplāvayati || KauśS_4,8{32}.14 ||]
vahantyornadyormadhye maṇḍapaṃ kṛtvā tatrājyatantraṃ kṛtvā 'apsu te rājan varuṇa' iti caturṛcenoṣṇodakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya piñjūlībhiḥ saha vyādhitamāplāvayati | mārjanācamane ca | tata uttaratantram | jalodare bhaiṣajyam ||
[avasiñcati || KauśS_4,8{32}.15 ||]
nadīdvayorvahantyoḥ saṅgame maṇḍapaṃ kṛtvā 'apsu te rājan' iti caturṛcenodakamabhimantrya darbhapiñjūlībhiḥ sahodakaṃ gṛhītvā vyādhitamavasiñcati | mārjanācamane ca | jalodare bhaiṣajyam ||
[uṣṇāḥ sampātavatīrasampātāḥ || KauśS_4,8{32}.16 ||]
āplavanamuṣṇodakenāvasecanaṃ śītodakena | dvayorekaṃ karma | samāptaṃ jalodarabhaiṣajyam ||
atha jvarabhaiṣajyamucyate -
[namo rūrāya (7.116-117) iti śakunīniveṣīkāñjimaṇḍūkaṃ nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ sakakṣaṃ baddhvā || KauśS_4,8{32}.17 ||]

'namo rūrāya' iti sūktadvayena khaṭvāyāṃ vyādhitaṃ kṛtvā maṇḍūkamiṣīkāñji nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ sakakṣaṃ baddhvā | tataḥ khaṭvāyāmadho maṇḍūkaṃ kṛtvā khaṭvāyāṃ vyādhitamupaveśya tata udakamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | vyādhite sicyamāne yathā maṇḍūko'vasicyate tathā kuryāt | mārjanācamane ca sarvatra smartavye | samāptaṃ jvarabhaiṣajyam ||
atha sarvabhaiṣajyamucyate -
[śīrṣaktim (9.8) ityabhimṛśati || KauśS_4,8{32}.18 ||]
'śīrṣaktiṃ śīrṣāmayam' ityarthasūktena vyādhitaśarīramabhimṛśati | abhimantraṇaṃ kuryādityarthaḥ ||
[uttamābhyāmādityamupatiṣṭhate || KauśS_4,8{32}.19 ||]
'pādābhyāṃ te' (9.8.21-22) iti dvābhyāmṛgbhyāmādityamupatiṣṭhate | śiroroge karṇaroge'ṅgaroge śūle lohitamūtre lohitapurīṣe yakṣmaṇi mukharoge'kṣiroge'ṅgabhede'ṅgajvare vyādhisarpaṇa uroroge śarīrābhyantararoge hṛdayaroge kāse śleṣmaṇi guhyādibhaiṣajyam | samāptaṃ sarvabhaiṣajyam ||
sarvaviṣabhaiṣajyamucyate -
[indrasya prathamaḥ (10.4) iti takṣakāyetyuktam || KauśS_4,8{32}.20 ||]
takṣakāya namaskāraṃ kṛtvā 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktenodakamabhimantryācāmayati | viṣabhaiṣajyam | takṣakāya namaskāraṃ kṛtvā 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktenodakamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | mārjanācamane ca | viṣabhaiṣajyam | 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktenodake kṛmukavṛkṣaśakalaṃ saṅkṣudyābhimantrya pāyayati | 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktena dullakaśakṛdgomayenāva- jvālitamudakamabhimantryāvasiñcati | 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktena kṛṣṇājināvajvālitamudakamabhimantrya viṣadaṣṭamavasiñcati | 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktena mārjanikātṛṇāvajvālitamudakamabhimantryācāmayati | viṣabhaiṣajyam | 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktenodapātraṃ sampātyābhimantrya tataḥ pāyayati | ājyatantre | viṣabhaiṣajyam | 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktena saktumanthamardhvaphalakāṇḍābhyāmupamathya tato'bhimantrya pāyayati | viṣabhaiṣajyam | 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktena madanaphalānyabhimantrya bhakṣayati chardanārtham | viṣabhaiṣajyam | 'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktena haridrāṃ ghṛtena sahābhimantrya vyādhitaṃ pāyayati ||
[paidvaṃ prakarṣya dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇasyāṃ nastaḥ || KauśS_4,8{32}.21 ||]
'indrasya prathamaḥ' ityarthasūktena padvaṃ kīṭakaṃ taliṇīti loke prasiddhā taṃ piṣṭvābhimantrya nastaṃ dadāti | dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇanāsikāpuṭe | samāptaṃ viṣabhaiṣajyam ||
atha sarpabhaye bhaiṣajyamucyate -
[ahibhaye sicyavagūhayati || KauśS_4,8{32}.22 ||]
'indrasya prathamaḥ' iti sūktena paidvaṃ śvetavastraveṣṭitamabhimantrya yatra sarpabhayaṃ tatra nikhanati | paidvaṃ
hiraṇyavarṇasadṛśaḥ kīṭaścitrito vā sa paidva ityucyate | sarpabhaye bhaiṣajyam | badhnāti vopari gṛhe sarpadarśanādarśane vā ||
[aṅgādaṅgāt (10.4.25) ityā prapadāt || KauśS_4,8{32}.23 ||]
'aṅgādaṅgātpracyāvaya' ityṛcā''prapadāntaṃ śiraḥprabhṛti hastena mārṣṭi | śaṅkāviṣabhaiṣajyam ||
[daṃśmottamayā nitāpyāhimabhinirasyati || KauśS_4,8{32}.24 ||]
'āre abhūt' (10.4.26) ityṛcāntenolmukaṃ pratāpyābhimantrya tato viṣavraṇaṃ dṛṣṭvā tatsammukhaṃ kṣipati | sarpaviṣabhaiṣajyam ||
[yato daṣṭaḥ || KauśS_4,8{32}.25 ||]
sarpādarśane yato daṣṭastataḥ prakṣipatyulmukam | samāptaṃ sarpaviṣabhaiṣajyam ||
athānūkteṣu kauśikīyeṣu sarvavyādhibhaiṣajyeṣūkteṣvanūkteṣu vā paṭhiteṣu tatra sarvatra bhaiṣajyamucyate | sarvavyādhibhaiṣajyeṣu mantrāḥ ||
oṣadhivanaspatīnāmanūktānyapratiṣiddhāni bhaiṣajyānām || KauśS_4,8{32}.26 ||
aṃholiṅgābhiḥ || KauśS_4,8{32}.27 ||
tāni kartavyāni | aṃholiṅgagaṇa ucyate | 'āśānāmāśāpālāḥ' (1.31.2) ityekā | 'agnermanve' (4.23-29) iti sapta sūktāni | 'yā oṣadhayaḥ somarājñīḥ' (6.96.1) ityakā | 'vaiśvānaro na āgamat' (6.35.2) ityekā | 'śumbhanī dyāvāpṛthivī' (7.117.1) ityekā | 'yadarvācīnam' (10.5.22) ityekā | 'agniṃ brūmaḥ' (11.6) ityarthasūktam | asmin sūkte 'muñcatu mā' (11.6.7), 'bhavāśarvāvidam' (11.6.9), 'yā devīḥ pañca' (11.6.22) 'yanmātalī rathakrītam' (11.6.23) ityetāścatasro varjayitvā | aṃholiṅgagaṇaḥ | yāni ca pañcapratīkāni sūktāni tānyābhimantraṇana sarvavyādhibhaiṣajyāni bhavanti | tānyucyante | 'akṣībhyāṃ te' (2.33), 'muñcāmi tva' (3.11), 'uta devāḥ' (4.13), 'āvataste' (5.30), 'śīrṣaktiṃ śīrṣāmayam' (9.8) aṃholiṅgagaṇaḥ | etaiḥ pañcapratīkaiḥ sarvavyādhīnāmabhimantraṇaṃ kriyate | pañcapratīkānāmanyatamenaikenābhimantraṇaṃ kuryādityarthaḥ ||

athāṃholiṅgagaṇena sarvavyādhibhaiṣajyaṃ kriyate | aṃholiṅgagaṇenodapātraṃ sampātyābhimantrya sarvavyādhiṣvāplāvayati | ājyatantram | aṃholiṅgagaṇenodakamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | aṃholiṅgagaṇena mṛttikāmabhimantrya pāyayati sarvavyādhiṣu | aṃholiṅgagaṇena mṛttikāmabhimantrya vyādhitamālimpati | tathā sambhave vyādhiṣu | aṃholiṅgagaṇena pramehamaṇiṃ badhnāti sarvavyādhiṣu | tantre | aṃholiṅgagaṇenākhumṛttikāmabhimantrya pāyayati sarvavyādhibhaiṣajyeṣu | aṃholiṅgena gaṇena pūtīkān piṣṭvābhimantrya pāyayati sarvavyādhiṣu | aṃholiṅgena gaṇena pramandaṃ piṣṭvābhimantrya pāyayati sarvavyādhiṣu | aṃholiṅgena gaṇenāvatakṣaṇāni piṣṭvābhimantrya pāyayati | aṃholiṅgena gaṇenaiteṣāṃ dravyāṇāmāsthāpayati pāyayati ca | sarvavyādhibhaiṣajyam | aṃholiṅgena gaṇena yānaṃ sampātyābhimantryārohayati | tantre | sarvavyādhiṣu | atra sarvatreṣuṃ visṛjatīti ca yojanīyam | ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇenodapātraṃ sampātavantaṃ kṛtvā tena vyādhideśaṃ sammārṣṭi | abhyātānādyuttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyam | aṃholiṅgena gaṇena pālāśādayaḥ samidha ādadhāti | sarvavyādhibhaiṣajyam | aṃholiṅgena gaṇenājyaṃ juhoti | tantre | aṃholiṅgena gaṇena busaṃ juhoti | tantre | sarvavyādhibhaiṣajyam | aṃholiṅgena gaṇena pālāśasamidhaḥ somarasāktā ādadhāti | sarvavyādhibhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇenodapātraṃ sampātya tenodakena samprokṣati | evaṃ bandhanaṃ mocayitvā | abhyātānādyuttaratantram | sarvabhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena saptabhiḥ pratīkairudapātraṃ sampātyābhimantrya vyādhitamāplāvayati | abhyātānādyuttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇena sapta kāmpīlapuṭānudakena pūrayitvā sampātyābhimantrya pratyṛcaṃ vyādhitamavasiñcati paścādapavidhyati puṭān | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇena catura udapātre sampātānānayati dvau pṛthivyāmāvapati tau pratyāhṛtyāplāvayati | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇenodapātraṃ sampātyābhimantryāplāvayati | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇenodapātre yavān prakṣipya sampātyābhimantryāplāvayati pūrvavat | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇenodapātre sayave caturaḥ sampātānānayati dvau pṛthivyāṃ tau pratyāhṛtyāplāvayati | uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā aṃholiṅgena yavamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyam | aṃholiṅgena gaṇenākṛtiloṣṭaṃ pāyayati | sarvavyādhibhaiṣajyam | ākṛtiloṣṭavalmīke uddhṛtamudakaṃ lājā evamādyabhimantrya pāyayati | sarvavyādhibhaiṣajyam | vaiśvānarīyābhyāṃ pāyanakarmāṇi bhavanti | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgenodapātraṃ sampātyābhimantrya piñjūlībhirāplāvayati | uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇenodapātraṃ sampātyābhimantrya mauñjaiḥ pāśaiḥ parvasu
baddhvā piñjūlībhirāplāvayatyavasiñcati | uttaratantram | sarvavyādhibhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgagaṇena dvābhyāmudapātraṃ sampātyābhimantryāplāvayati | uttaratantram | aṃholiṅgena mauñjaiḥ parvasu baddhvā darbhamaṇiṃ sahodakamabhimantryāvasiñcati | aṃholiṅgena gaṇenodakamabhimantryācamayati | aṃholiṅgena gaṇenālabisolaṃ phāṇṭaṃ pāyayati | aṃholiṅgena trapusamusalakhadiratārṣṭāghānāṃ samidha ādadhāti | aṃholiṅgena khādirānāyasalohāṃśca śaṅkūnabhimantrya nikhanati | yavān sakṛdgṛhītānanapahatānapratīhārapiṣṭānābhicārikaṃ paristīrya juhoti | aṃholiṅgena medo madhu sarpistailamabhimantrya pāyayati | sarvavyādhiṣu | yathāsambhavaṃ pānaṃ kartavyam | aṃholiṅgena vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | aṃholiṅgena yavamaṇiṃ varaṇamaṇiṃ pṛśniparṇīmūrdhnisampātaśākalamaṇimāplāvanaṃ bahirvisarjanaṃ kāṇḍamaṇiṃ yavapalālamaṇiṃ tilapiñjikāmaṇimākṛtiloṣṭavalmīka- jīvakoṣaṇyā veṣṭitamaṇiṃ badhnātītyādi | ājyatantraṃ sarvatra yojanīyam | yathāsambhavaṃ bhaiṣajyam ||

uktavyādhīnāṃ parigaṇanaṃ kriyate | jvararoge | atisāraroge | atimūtre | duḥkhamūtre | duḥkhapurīṣe udāvarte ca | nāḍyāvahane | aṅgabhede | aṅgajvare | aṅgachede | somavamane | somasya chardanajvare | apsarogandharvayakṣarākṣasapiśācāsureṣu jvareṣu | jalodare | vātapittaśleṣmavikārarogeṣu | śirovedanāyām | aṅgavedanāyām | apasmāre | hṛdroge | kāmale | pāparoge | 20 | udvegaroge | jvare ca | ekāntaritajvare ca | kāmajvare | brāhmaṇaśāpe ca | ākrośe ca | śiroroge ca | ākrośavraṇe | śatrorākrośe | putraduhiturasajātāsagotrāṇāmākrośaroge | cakṣurdṛṣṭinipātaroge | durnāmaroge | garbhasambhavaroge | nirṛtikravyādagṛhītaroge | rājayakṣmaṇi | dhanurvāte | vātagulme ca | vātabhaṅge ca | vātajvare ca | kāse ca | 20 | utkāse ca | śleṣmaṇi ca | śleṣmapatane ca | rudhiravahane ca | karṇaroge | balāse | vyādhivisarpaṇe | kakṣāgandhivisarpaṇe | aṅge gaṇḍavisarpaṇe | karṇavisarpaṇe | akṣivisarpaṇe | hṛdayāmaye | kuṣṭharoge | aṣṭādaśajātikuṣṭharoge | śarīravisphoṭaroge | grahaṇīroge | ajñāte rājayakṣmaśarīraśoṣe | rohiṇīroge | aṅgaprasarpaṇe | nitambaroge | 20 | tīkṣṇaśṛṅgādyabhighāte | jalodare | kandaviṣe | upaviṣe | sarpaviṣe | kṛtyājvare | grāmajvare | grāmanagarajanapadeṣu sahajvare | pāparoge sahotpannaroge | śvetakuṣṭhe | śvetāṅge | śvetakeśeṣu | goaśvapuruṣeṣu rogeṣu saha utpanneṣu | gavāṃ kṣayaroge | puruṣāṇāṃ kṣayaroge | udake anipāte | rucitṛṣāroge | bubhukṣāroge | svaśarīre kṣetriyaroge | udaragaṇḍulakaroge | udarakṛmiroge | śarīrapuruṣastrīṇāṃ śvājāvihastinādiṣu kṛmirogeṣu | yūkālikṣādyapuruṣarogeṣu | akṣiroge | nāsikāroge | karṇaroge | ekaroge | antraroge | gudaroge | dhamaniṣu roge | udararoge | pāṇiroge | hṛdayaroge | pāṃśuliroge | aṅguliṣu roge | nakharoge | ubhūarvīvatī (?) prapada-pārṣṇi-bhasadaśroṇitam | udvegajvare | jvare ca | ekāntaritajvare | kāmajvare ca | brāhmaṇaśāpe ca | ākrośaroge | ākrośavraṇe | śatrorākrośe | putraduhiturasajātāsagotrāṇāmākrośaroge | cakṣurdṛṣṭinipātaroge | durnāmaroge | garbhasambhavaroge | nirṛtikravyādagṛhītaroge | rājayakṣmaṇi | dhanurvāte | vātagulme ca | vātabhaṅge ca | vātajvare ca | kāse ca | utkāse ca | śleṣmaṇi ca | śleṣmapatane ca | sada-asthinajaśvābādhamaṇipāṇimavātarogeṣu | kṣetriyaroge | sarvavyādhiroge | pāparoge | gandharvarakṣāgrahavyādhiroge | amatigṛhītaroge | dharmārthakāmeṣu śūnyabuddhiṣu trivargaśūnyeṣu puruṣeṣu roge | śiroroge | akṣidīrgharoge | 20 | śarīraduḥkhavyādhipīḍāroge | padābhighātaroge | śarīrābhighātaroge | iṣṭikāloṣṭābhighātaroge | śastrādyabhighāte | kāṣṭhābhighāte | prathamaprasūtāsūtikāroge | adbhutadarśane | rogamadhye vaidyakapaṭhite | ariṣṭaroge jyotiṣapaṭhite | grahanakṣatravivakṣārthaṃ bandhahiraṇyaśca tatrāriṣṭābhighātaroge | śarīravātasambhavaroge | sannipāte | vātapittaśleṣmavikāraroge | maithunakṛtaroge | karṇalohitavahane | karṇamūle | visalpake | yakṣmaroge | śāradaroge | 20 | śītajvare | kṣudrajvare | kāmajvare | śleṣmajvare | pāmāyām | grīṣmajvare | varṣājvare | dāne dravyatyāge pratigrahe yājane adhyayane'dhyāpane'yājyayājane rogeṣūtpanneṣu | buddhipradhvaṃsane | akṣipaṭalaroge | aṅgabhede | udvege | sarpaviṣaupaviṣakandaviṣādiṣu | strīpuruṣeṣu pāpalakṣaṇeṣu | apakāme hṛdaye | hṛdayatāpe | rājayakṣmaṇi | hariṣākāmatoviṣaye | apasmāreṣu | 20 | uraseṣu gaṇḍeṣu | garbhabhakteṣu dvādaśajātiṣu | savraṇe'vraṇe gaṇḍeṣu | kṣaye | kuṣṭhe | sāṇḍe'ṅgasūjane | atiśoṣāyām | aṅge kṛmiṣūtpanneṣu | vṛścikadaṣṭe | sarpakṛkavākumayūracakravākakākakapotaśyenagṛdhrahariṇavyāghracitrakatarakṣaṛkṣa- mahiṣagośvamārjārasarveṣu mṛgeṣu sarveṣu pakṣiṣvabhighāteṣu | udare nābhyāṃ kaṇṭhe grīvāyāṃ cārugṛhīte | sarpadarśane | sarpabhaye | sarpadaṣṭe |
mānuṣādidaṣṭe | śvānādidaṣṭe | hastādyabhighāte | yonipravāhe | rudhirapravāhe | sarvavyādhiṣu keśapatane | keśadṛḍhīkaraṇe | 20 | gaṇḍamālāyām | grīvāmālāyām | khalatikaṇḍūyane | keśabandhane śatabṛhatpravāhe | pūtināsikāyām | nābhituṇḍe | bṛhadudare | udaravṛddhau | nābhigrīvānāsikāpādakarṇadantādivṛddhiṣu | visphoṭakāpāparogakuṣṭhakṣayaśvitrodumbarādiṣu kuṣṭheṣu | dadravicarcikāvatāṃ strīsannipāteṣu | sadyovāntī | aṅgabhede | vātaroge | dhanurvāte | nāḍīvahane | stryāsaktau | brāhmaṇākrośe | stryākośe | dravyanāśe | 20 | hṛdroge | phalamūlapatraśākārdramāṃsatailaghṛtavyañjanamiṣṭānnabhojaneṣu rogeṣu | ajīrṇe | caturvidheṣu sāmānyājīrṇeṣu | udaraśūleṣu | mastakaśūleṣu | śiśneṣu puruṣarogeṣu | strīrogeṣu ca | bālaroge | taruṇavalayotpattiḥ | vālāḥ śvetakacāḥ | aṅgachede | śastrachede | arugaṇḍe | pāpe'dharmapravṛttau | kṛmivyādhau | sattvarajastamapravṛttau | kāmakrodhalobhamohādiṣu |
śṛṅgābhighāte | dantābhighāte | 20 | nānābhighāte | janapade cāṅguṣṭhaveṣṭake | arbudaroge | maśakānām | tilakeṣu | dubhittake | kulikeṣu | vyādhiprakopeṣu sarvavyādhiprakopeṣu | ityuktavyādhiṣu parigaṇanaṃ samāptam ||

atha bhaiṣajyāni paṭhitāni tāni sarvāṇyaṃholiṅgena sarvavyādhiṣu kartavyāni | aṃholiṅgenodapātrakarma karoti | tantram | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇenodapātraṃ sampātyodakena valīrvimārṣṭi | punastantraṃ ca | evaṃ sarvavyādhiṣu | tantraṃ kṛtvāṃholiṅgena gaṇena muñjaśiro rajjvā badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | sarvabhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvāṃholiṅgena pramehaṇaṃ badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | athavā taiḥ sūktaiḥ sarvāṇi kartavyāni | athavāṃholiṅgena gaṇena kartavyāni sarvāṇi | samidha ādadhāti | ājyaṃ juhotītyevamādisarvabhaiṣajyam | yānīha karmāṇi paṭhitāni tāni sarvāṇyaṃholiṅgena kartavyāni | yāni vaidyakeṣvajīrṇaprabhavāni rogajātāni carakabāhaḍasuśruteṣu paṭhyante teṣu tatpaṭhitāni sarvāṇi vyādhiṣvauṣadhāni | aṃholiṅgena gaṇena samāmnātam | ajīrṇaprabhavā rogā iti sambhave kāryāṇi | bandhanapāyanācamaneṣu badhnāti | dhūpanasnānābhyañjanamardanapathyabhojana- vilepanavipulāñjanāvasecanaśayanādīni tānyaṃholiṅgena saṃskartavyāni | abhimantrya kartavyānītyarthaḥ | abhimantraṇaṃ saṃskāraḥ sarvatra kartavya ityarthaḥ | 'sarvāṇyabhimantryāṇi' (KauśS 7.16) iti vacanāt | bandhane tantram | yāni svaśāstrapaṭhitāni tānyaṃholiṅgena kartavyāni | paraśāstrapaṭhitāni vaidyakapaṭhitāni ca tāni sarvāṇi kartavyāni | sarvatra tantraṃ vā yathāsambhavaṃ yojyam | tathā coktaṃ mūlakauśikagranthe | oṣadhibandhanaṃ paṭhitaṃ tadaṃholiṅgena gaṇena kartavyam | ājyatantramadhye sampātyābhimantrya badhnāti | tatraivoktaṃ khananavidhānena bandhanaṃ ca sarvatra 'āśyabandhyāplavanayānabhakṣyāṇi sampātavanti' 'sarvāṇyabhimantryāṇi' (KauśS 7.15-16) iti vacanāt | tathā coktam - 'srajenauṣadhikhananaṃ vyākhyātam' (KauśS 33.16) | oṣadhikhananaṃ vidhānenaiva | bandhanamapi vidhānenaiva | tathā gopatha uktam | vaidyakajyotiṣapurāṇeṣu bandhanapāyanasnānādiṣvaṃholiṅgaḥ sarvatra prayoktavyaḥ | adharmasamudbhavatvādroganāma | hastivaidyakāśvavaidyakeṣūktametadeva bhaiṣajyam | mantraviśeṣakṛto viśeṣaḥ | anyathā kriyamāṇe dṛṣṭādṛṣṭeṣūpakāro nāsti | śūdreṇaiva jyotiṣṭome na dṛṣṭaṃ nāpyadṛṣṭam | dvividhā vyādhayaḥ āhāranimittā adharmanimittāśca | āhāreṇa vyādhirutpadyate yastatra vaidyakam | adharmeṇotpanne vyādhau vedoktena vidhānenādharmaśamanaṃ bhavati | sarvavyādhibhaiṣajyāni samāptāni | aṣṭottaraśatavyādhyapanodanāni vināśakāni ||
atha bhaiṣajyāni (KauśS 25.1) iti yāni sūktāni bhaiṣajyāni kānicitpaṭhitāni tāni sarvāṇyupadhāne upasthāne ca viniyojyāni tatra tatra vyādhau rudrabhāṣyamate | upadadhītetyanādeśa ājyasamitpuroḍāśapayaudaudanapāyasapaśuvrīhiyavatiladhānā- karambhaśaṣkulya etāni havīṃṣi jānīyāt | hastahomatvāt tantravikalpaḥ | upasthānaṃ cādityasya | anvārabdhe yajamāne sarvatra homābhimantraṇam | yathāsambhavaṃ tantrasambandhaḥ | upadhānamupasthānaṃ ca kartavyam | samāptāni bhaiṣajyāni ||
[strīkarmāṇi]
atha strīkarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[pūrvasya putrakāmāvatokayorudakānte śāntā adhiśiro'vasiñcati || KauśS_4,8{32}.28 ||]
putrakāmāyai striyai mṛtāpatyāyai ca rajonāśe ca śāntirucyate | 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktena śāntauṣadhiṃ sahodakamabhimantrya strīmavasiñcati ||
[āvrajitāyai puroḍāśapramandālaṅkārān sampātavataḥ prayacchati || KauśS_4,8{32}.29 ||]
tato'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye triṣaptāḥ' iti sūktena puroḍāśapramandālaṅkārān sampātavataḥ kṛtvā prayacchati bhakṣaṇārthaṃ krīḍanārthaṃ bandhanārtham | paryāyeṇa striyaḥ karoti | abhyātānādyuttaratantram | putrakāmāmṛtāpatyayo rajonāśe ca samāptamidaṃ karma || aṣṭamī kaṇḍikā

33

atha prasavakāla idaṃ karma kriyate | yathā sukhenaiva prasavo bhavatītyarthaḥ.
atha prasūtikaraṇamucyate -
[vaṣaṭ te pūṣan (1.11) iti catura udapātre sampātānānīya caturo muñjān mūrdhni vivṛhati prācaḥ || KauśS_4,9{33}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vaṣaṭ te pūṣan' iti sūktenoṣṇodake caturo'psu sampātānānayati | trayaḥ sampātāḥ pratyṛcam | caturthasampātaśca tisṛbhirṛgbhiḥ | tataḥ sarveṇa sūktenānumantraṇam | caturo muñjajātāniṣīkān garbhiṇyā mūrdhni tatra pṛthak vivṛhati | tata
udapātreṇa sampātitenāplāvayati | mārjanācamane ca | tata uttaratantram ||
[pratīcīriṣīkāḥ || KauśS_4,9{33}.2 ||]
tataḥ paścādevābhimukha iṣīkā niḥsārayati ||
[chidyamānāsu saṃśayaḥ || KauśS_4,9{33}.3 ||
uṣṇenāplāvayati dakṣiṇāt keśastukāt || KauśS_4,9{33}.4 ||]
chidyamānāsu muñjeṣīkāsu garbhasya maraṇaṃ bhavet | ekaṃ karma ||
[śālāgranthīn vicṛtati || KauśS_4,9{33}.5 ||]
'vaṣaṭ te pūṣan' iti sūktaṃ japitvā śālāgranthīn vicṛtati mocayati | dvitīyaṃ karma ||
[ubhayataḥpāśaṃ yoktramābadhnāti || KauśS_4,9{33}.6 ||]
'vaṣaṭ te pūṣan' iti sūktena yoktramabhimantrya kaṭipradeśe badhnāti | tantram | tṛtīyaṃ karma | kecit 'vaṣaṭ te pūṣan' iti sūktena tailamabhimantryābhyañjanaṃ kurvanti prasavakāle | caturthī ||
lāṅgalīoṣadhividhānamucyate -
[yadi somasyāsi rājñaḥ somāttvā rājño'dhi krīṇāmi yadi varuṇasyāsi rājño varuṇāttvā rājño'dhi krīṇāmi ityekaviṃśatyā yavaiḥ srajaṃ parikirati || KauśS_4,9{33}.7 ||]
'yadi somasyāsi rājñaḥ' iti mantreṇaikaviṃśatyā yavairoṣadhyupari prakirati ||
[anyā vo anyāmavatvanyānyasyā upāvata | sadhrīcīḥ savratā bhūtvāsyā avata vīryam iti sannayati || KauśS_4,9{33}.8 ||]
'anyā vo anyāmava' ityoṣadhyā sayavamekatra badhnāti ||
[mā te riṣatkhanitā yasmai ca tvā khanāmasi | dvipāccatuṣpādasmākaṃ mā riṣaddevyoṣadhe || srajo nāmāsi | prajāpatiṣṭvāmakhanadātmane śalyasraṃsanam | tāṃ tvā vayaṃ khanāmasyamuṣmai tvā śalyasraṃsanam ityastamite chatreṇa cāntardhāya phālena khanati || KauśS_4,9{33}.9 ||]
oṣadhikhananavidhānam | 'mā te riṣatkhanitā' iti mantreṇa lohaphālena khanati ||
[atra tava rādhyatām ityagramavadadhāti || KauśS_4,9{33}.10 ||]
'atra tava rādhyatām' iti mantreṇauṣadhyagraṃ tatraiva dadhāti ||
[iha mama iti mūlamupayacchati || KauśS_4,9{33}.11 ||
ekasare'nupalīḍhe kumāraḥ || KauśS_4,9{33}.12 ||]
'iha mama rādhyatām' iti mantreṇa mūlaṃ gṛhṇāti | gṛhītvā 'vaṣaṭ te pūṣan' iti sūktenauṣadhīmabhimantrya garbhiṇyāḥ śirasi nidadhāti ||
[darbheṇa pariveṣṭya keśeṣūpacṛtati || KauśS_4,9{33}.13 ||]
darbheṇa veṣṭayitvā rātrāvoṣadhikhananaṃ karoti | chatreṇa vāntardhāya khanati ||
[evaṃ ha vivṛhaśākavṛṣe || KauśS_4,9{33}.14 ||
avapanne jarāyuṇyupoddharanti || KauśS_4,9{33}.15 ||]
patite garbhe'nyatra sphoṭayati | caturthaṃ karma ||
[srajenauṣadhikhananaṃ vyākhyātam || KauśS_4,9{33}.16 ||]
sarvatrauṣadhikhananamanena vidhānena kartavyam | yatra kvacidoṣadhikhananaṃ tatra sarvatrānena vidhānena kartavyam | svaśāstre paraśāstre ca vaidyakādyeṣu sarvatra | 'srajenauṣadhikhananaṃ vyākhyātam' iti vacanāt | śvetakaṇṭārikāmūlaṃ putrakāmā pibati | yathoktena sampātaḥ | sarvakarmaṇāṃ vikalpena prayogaḥ | ekaṃ vā dve vā sarvāṇi vā kuryāt | karmabāhulyāt phalabāhulyam | oṣadhivat srajamūlaṃ khātvā 'vaṣaṭ te pūṣan' ityabhimantrya śirasi vicṛtati | oṣadhivad vrīhimūlaṃ khātvā 'vaṣaṭ te pūṣan' ityabhimantrya dadāti | oṣadhivat kākajaṅghāmūlaṃ khātvā 'vaṣaṭ te' ityabhimantrya śirasyupari dadāti ||
[catvāryumāphalāni pāṇāvadbhiḥ ścotayate || KauśS_4,9{33}.17 ||]
'vaṣaṭ te' iti sūktena catvāryaudumbaraphalāni haste kṛtvā tata udakaṃ prakṣipya tato nirīkṣate ||
[saṃvartamāneṣu kumāraḥ || KauśS_4,9{33}.18 ||]
yadi tānyekatra bhavati tadā putro jāyate | vijñānakarmedam ||
[brāhmaṇāyano'ṅgānyabhimṛśati || KauśS_4,9{33}.19 ||]
'vaṣaṭ te pūṣan' iti sūktena brāhmaṇamabhimantrya tataḥ sa garbhiṇyā aṅgānyabhimṛśati ||
[punnāmadheye kumāraḥ || KauśS_4,9{33}.20 ||]
yadi punnāmadheyaṃ spṛśati tadā kumāro jāyate | vijñānakarma | samāptāni sukhaprasavakarmāṇi | ebhiḥ karmabhiḥ kṛtaiḥ garbhiṇyāḥ sukhena prasavo bhavatītyarthaḥ || navamī kaṇḍikā

34

atha vandhyāprajananakaraṇamucyate -
[idaṃ janāsaḥ (1.32) ityasyai śiṃśapāśākhāsūdakānte śāntā adhiśiro'vasiñcati || KauśS_4,10{34}.1 ||]
'idaṃ janāsaḥ' iti sūktena śiṃśapāśākhāsūpaviṣṭāyai śāntyauṣadhisahitamudakamabhimantrya vandhyāmavasiñcati ||
[āvrajitāyai || KauśS_4,10{34}.2 ||]
tato gṛhe'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'idaṃ janāsaḥ' iti sūktena puroḍāśapramandālaṅkārān sampātavataḥ prayacchati | abhyātānādyuttaratantram | samāptaṃ vandhyā kākavandhyā ca prajananakarma ||
atha mṛtāpatyāyāḥ stryāstasyāḥ śāntirucyate -
[niḥsālām (2.14) ityavatokāyai kṛṣṇavasanāyai triṣu vimiteṣu prāgdvārapratyagdvāreṣvapsu sampātānānayati || KauśS_4,10{34}.3 ||]
garbhāstrāve jātamātre mṛte vā stryāṃ vā puruṣe vā bāle vā yūni vā mṛte idaṃ karma | trīṇi maṇḍapāni prāgdvārāṇi kṛtvaikasmin maṇḍape'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'niḥsālām' iti sūktena tataḥ strī kṛṣṇaṃ vāsaḥ paridhāya ||
[palāśe sīseṣūttarān || KauśS_4,10{34}.4 ||]
tata udapātre sampātyābhimantrya palāśapatre sīsaṃ kṛtvā sīseṣūttarasampātānānayati ||
[sīsānyadhiṣṭhāpyāplāvayati || KauśS_4,10{34}.5 ||]
sīseṣūpari strīmadhiṣṭhāpya tenodapātreṇāplāvayati ||
[nidhāya kṛṣṇaṃ vrajati || KauśS_4,10{34}.6 ||]
kṛṣṇavastraṃ tasmin maṇḍape nidhāya ||
[ādīpya brahmā || KauśS_4,10{34}.7 ||]
tata uttaratantram kṛtvā maṇḍapamagninā jvālayati ||
[evaṃ pūrvayoḥ pṛthaksambhārye || KauśS_4,10{34}.8 ||
śākhāsūktam || KauśS_4,10{34}.9 ||]
tata dvitīyamaṇḍapa evaṃ kṛtvā śvetavastraṃ paridhānaṃ kṛtvā śiṃśapāśākhāsūpaveśya strīṃ 'niḥsālām' iti sūktena śāntauṣadhibhistadudakamabhimantryāvasiñcati snapanaṃ karoti | tato gṛha āgatyājyatantraṃ kṛtvā 'niḥsālām' iti sūktena puroḍāśapramandālaṅkārān sampātavataḥ prayacchati | tata uttaratantram | trimaṇḍapādyekaṃ karma ||
[paścādagnerabhitaḥ kāṇḍe iṣīke nidhāyādhyadhi dhāyine audumbarīrādhāpayati || KauśS_4,10{34}.10 ||]
ekaṃ maṇḍapaṃ kṛtvā prākpaścimadvāre iṣīkāṃ dvāryopari baddhvā tato 'niḥsālām' iti sūktenaudumbarīḥ samidho mṛtāpatyāyai ādadhāti | tantravikalpaḥ | mantraṃ kartā brūyāt ||
[uttamāvrajitāyai || KauśS_4,10{34}.11 ||]
tato 'niḥsālām' iti sūktenodakānte śāntauṣadhisahodakamabhimantryāvasiñcati | tato gṛhe'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'niḥsālām' iti sūktena puroḍāśapramandālaṅkārān sampātavataḥ prayacchati | mṛtāpatyāviṣaye dvitīyaṃ karma | samāptā mṛtāpatyāśāntiḥ | garbhapatite bālamaraṇe yuvāne vā mṛte ekasmin vā mṛte bahuṣu vā mṛteṣu strīṇāṃ śāntiḥ kartavyā ||
patilābhakarmāṇyucyante -
[pativedanāni || KauśS_4,10{34}.12 ||
ā no agne (2.36) ityāgamakṛśaramāśayati || KauśS_4,10{34}.13 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā no agne' iti sūktenāgamakṛśaraṃ sampātyābhimantryāśayati kumārīm | uttaratantram | patilābhakarmārthinām ||
[mṛgākharādvedyāṃ mantroktāni sampātavanti dvāre prayacchati || KauśS_4,10{34}.14 ||]
mṛgākharamṛttikāyā vediṃ kṛtvābhyātānāntaṃ samānam | 'ā no agne' iti sūktena hiraṇyālaṅkārān guggulamaukṣaṃ ca yathoktān sampātya bandhanaṃ dhūpanaṃ pralepanaṃ karoti kumāryāḥ | abhyātānādyuttaratantram | dravyaṃ prati sūktāvṛttiḥ | pūrvasya saṃhitāvidhiḥ | ślokaḥ -
āvapet surabhirgandhān kṣīre sarpistathodake.
etadāyanamityāhuraukṣaṃ tu madhunā saha ||
[udakaṃse vrīhiyavau jāmyai niśi hutvā dakṣiṇena prakrāmati || KauśS_4,10{34}.15 ||]
'ā no agne' iti sūktena kāṃsyapātre udakasahite vrīhiyavau gṛhītvā pratyṛcaṃ juhoti rātrau | tato dakṣiṇāmukhīṃ kumārīṃ prakrāmati | tantraṃ vā ||
[paścādagneḥ prakṣālya sandhāvya sampātavatīṃ bhagasya nāvam (2.36.5) iti mantroktam || KauśS_4,10{34}.16 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā no agne' iti sūktena nāvaṃ sampātyodake kṛtvā kumārīṃ caṭāpayitvā 'bhagasya nāvam' ityṛcā
uttārayati | tata uttaratantram ||
[saptadāmnyāṃ sampātavatyāṃ vatsān pratyantān pracṛtanto vahanti || KauśS_4,10{34}.17 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā no agne' iti sūktena saptadāmatantryāṃ sampātavatyāṃ vatsān bandhayitvābhimantrya kumārī mocayati svayaṃ na kartā | uttaratantram | diśā pativedanaṃ ca | yadi pradakṣiṇaṃ mocayati tadā patilābhaḥ ||
[ahatena sampātavatā ṛṣabhamabhyasyati || KauśS_4,10{34}.18 ||
udardayati yāṃ diśam || KauśS_4,10{34}.19 ||]
tantraṃ kṛtvā 'ā no agne' iti sūktenāhatavastreṇa veṣṭitaṃ vṛṣabhaṃ sampātyābhimantrya visarjayati | uttaratantram ||
[jāmyai pra yadete (5.1.4) ityāgamakṛśaram || KauśS_4,10{34}.20 ||]
'pra yadete prataram' ityṛcāgamakṛśaraṃ sampātyābhimantryāśayati | ājyatantre ||
[imā brahma (5.2.8) iti svasre || KauśS_4,10{34}.21 ||]
'imā brahma' ityṛcāgamakṛśaraṃ sampātyābhimantryāśayati | ājyatantre | bhaginīkam ||
[ayamā yāti (6.60) iti purā kākasampātādaryamṇe juhoti || KauśS_4,10{34}.22 ||]
'ayamā yāti' iti sūktenājyaṃ juhoti | ājyatantre | purā kākasampātāt ||
[antaḥsraktiṣu balīn haranti || KauśS_4,10{34}.23 ||]
tataḥ 'aryamṇe' ityardharcena gṛhābhyantare koṇe baliharaṇaṃ karoti | rātrāvidaṃ karma ||
[āpatanti yataḥ || KauśS_4,10{34}.24 ||]
yataḥ kāka āgacchati tata āgacchati varaḥ | samāptāni patilābhakarmāṇi || daśamī kaṇḍikā

35

puṃsavanānyucyante -
[puṃsavanāni || KauśS_4,11{35}.1 ||
rajaudvāsāyāḥ punnakṣatre || KauśS_4,11{35}.2 ||]
nakṣatrakalpa uktāni punnakṣatrāṇi ||
[yena vehat (3.23) iti bāṇaṃ mūrdhni vivṛhati badhnāti || KauśS_4,11{35}.3 ||]
'yena vehat' iti sūktena bāṇamabhimantrya strīmūrdhni vivṛhati puṇyāhānte | tataḥ śrāddhaṃ karoti | evaṃ karma | athavā idaṃ karma karoti | puṃsavanakarmaṇi vartate | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yena vehat' iti sūktena śaramaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti puṇyāhānte | abhyātānādyuttaratantram ||
[phālacamase sarūpavatsāyā dugdhe vrīhiyavāvavadhāya mūrchayitvādhyaṇḍe bṛhatīpalāśavidaryau vā pratinīya paidvamiva || KauśS_4,11{35}.4 ||]
'yena vehat' iti sūktena phālacamase sārūpavatsāyā dugdhe vrīhiyavāvavadhāya mūrcchayitvādhyaṇḍe bṛhatīpalāśavidaryau vā ekatra piṣṭvābhimantrya dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇasyāṃ nāsikāyāṃ nastaṃ dadāti | putrārthaṃ karma puṃsavanamityucyate | samāptaṃ puṃsavanam ||
atha garbhādhānamucyate -
[parvatāddivaḥ (5.25) ityāgamakṛśaramāśayati || KauśS_4,11{35}.5 ||
yugatardmanā sampātavantaṃ dvitīyam || KauśS_4,11{35}.6 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'parvatāddivaḥ' iti sūktenāgamakṛśaraṃ carudvayaṃ śrapayitvaikaṃ caruṃ sampātyābhimantrya dvitīyaṃ caruṃ yugachidreṇa sampātyābhimantrya tataḥ prāśanam | tata uttaratantram ||
[khe lūnāṃśca palāśatsarūn nivṛtte nighṛṣyādhāya śiśne grāmaṃ praviśati || KauśS_4,11{35}.7 ||]
kelūnāṃśca palāśatsarūn nivṛtte nighṛṣya 'parvatāddivaḥ' iti sūktenābhimantrya śiśne ādhāya | tato maithunaṃ karoti | samāptaṃ garbhādhānam ||
punaḥpuṃsavanamucyate -
[śamīmaśvatthaḥ (6.11) iti mantrokte'gniṃ mathitvā puṃsyāḥ sarpiṣi paidvamiva || KauśS_4,11{35}.8 ||]
'śamīmaśvatthaḥ' iti sūktenāgniṃ mathitvā tato'gniṃ sarpiṣi nikṣipya ghṛtamabhimantrya stryā dakṣiṇanāsikāyāṃ nastaṃ dadāti dakṣiṇenāṅguṣṭhena ||
[madhumanthe pāyayati || KauśS_4,11{35}.9 ||]
tato'gniṃ mathitvā tato madhumanthe'gniṃ nikṣipya 'śamīmaśvatthaḥ' iti sūktenābhimantrya pāyayati strīm ||
[kṛṣṇorṇābhiḥ pariveṣṭya badhnāti || KauśS_4,11{35}.10 ||]
'śamīmaśvatthaḥ' iti sūktena śamīgarbhāśvatthasyāgniṃ kṛṣṇorṇayā veṣṭayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | ājyatantre | samāptaṃ punaḥpuṃsavanam ||
atha garbhādhānamucyate -
[yantāsi (6.81) iti mantroktaṃ badhnāti || KauśS_4,11{35}.11 ||]
'yantāsi' iti sūktena hastāvartaṃ kaṅkaṇādikaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | ājyatantre | samāptaṃ garbhādhānam ||
atha garbhadṛṃhaṇānyucyante -
[ṛdhaṅmantraḥ (5.1.1) ityekā yatheyaṃ pṛthivī (6.17) acyutā iti garbhadṛṃhaṇāni || KauśS_4,11{35}.12 ||
jambhagṛhītāya prathamāvarjaṃ jyāṃ trirudgrathya badhnāti || KauśS_4,11{35}.13 ||]
'ṛdhaṅmantraḥ' ityekayā dhanurjyāṃ trirudgrathya sampātyābhimantrya badhnāti | ājyatantram | 'yatheyaṃ pṛthivī' iti sūktam | 'acyutā dyauḥ' iti sūktam | dvābhyāṃ dhanurjyāṃ trirudgrathya sampātyābhimantrya badhnāti striyāḥ | abhyātānādyuttaratantram ||
[loṣṭānanvṛcaṃ prāśayati || KauśS_4,11{35}.14 ||]
'ṛdhaṅmantraḥ' ityekayā kṣetraloṣṭamṛttikāmabhimantrya prāśayati | 'yatheyaṃ pṛthivī' 'acyutā' iti sūktābhyāṃ kṣetraloṣṭamṛttikāmabhimantrya prāśayati garbhiṇīṃ pratyṛcam ||
[śyāmasikatābhiḥ śayanaṃ parikirati || KauśS_4,11{35}.15 ||]
'ṛdhaṅmantraḥ' ityekayā kṛṣṇasikatā abhimantrya garbhiṇyāḥ śayanaṃ parikirati | 'yatheyaṃ pṛthivī' 'acyutā' iti sūktābhyāṃ śyāmasikatā abhimantrya pratyṛcaṃ garbhiṇyāḥ śayanaṃ parikirati | jambhagṛhītāya prathamāvarjam | samāptāni garbhadṛṃhaṇāni ||
[yāmicchedvīraṃ janayediti dhātarvyābhirudaramabhimantrayate || KauśS_4,11{35}.16 ||]
'dhātā dadhātu' (7.17) iti catasṛbhirgarbhiṇyā udaramabhimantrayate | brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ jātyādharmasvajātyādharmabalavīryādiyuktāḥ putrā bhavanti | vīro jāyate | vīrakarma samāptam ||
atha prajananakarma -
[prajāpatiḥ (7.20) iti prajākāmāyā upasthe juhoti || KauśS_4,11{35}.17 ||]
'prajāpatirjanayatu' iti sūktena prajākāmāyāḥ striya utsaṅge ājyaṃ juhoti | prajananakarma ||
[lohitājāpiśitānyāśayati || KauśS_4,11{35}.18 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prajāpatirjanayatu' ityṛcā raktacchāgamāṃsaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram ||
[prapāntāni || KauśS_4,11{35}.19 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prajāpatiḥ' ityṛcodakulijaṃ sampātavantaṃ kṛtvā garbhiṇīṃ parihṛtya madhye ninayati | uttaratantram | tantre
surākulijaṃ sampātya strīṃ parihṛtyāgre ninayati | bhaktaṃ surāṃ prapāṃ sampātyābhimantrya prajākāmāyai prayacchati tantre | samāptaṃ
prajākarma vandhyāyāḥ ||
atha sīmantakarmocyate -
[yau te mātā (8.6) iti mantroktau badhnāti || KauśS_4,11{35}.20 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yau te mātā' ityarthasūktena śvetapītasarṣapān sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | samāptaṃ sīmantonnayanam | samāptāni dṛṃhaṇāni ||
atha strīvaśīkaraṇamucyate -
[yathedaṃ bhūmyā adhi (2.30), yathā vṛkṣam (6.8), vāñcha me (6.9), yathāyaṃ vāhaḥ (6.102) iti saṃspṛṣṭayorvṛkṣalibujayoḥ śakalāvantareṣusthakarāñjanakuṣṭhamadughareṣmamathitatṛṇamājyena sannīya saṃspṛśati || KauśS_4,11{35}.21 ||]
vṛkṣatvak śarakhaṇḍaṃ tagaramañjanaṃ kuṣṭhaṃ jyeṣṭhīmadhu śleṣmavātasaṃśrayagatatṛṇametāni dravyāṇyājyamadhye peṣayitvā 'yathedaṃ bhūmyāḥ' iti sūktenābhimantrya striyā aṅgaṃ samālabhate | rucyartham | 'yathā vṛkṣaṃ libujā' 'vāñcha me tanvam' iti sūktābhyāṃ vṛkṣatvak tagaramañjanaṃ kuṣṭhaṃ jyeṣṭhīmadhu vātasambhramatṛṇānyetāni dravyāṇyājyenāloḍyābhimantrya jāyāṃ pralimpati | 'yathāyaṃ vāhaḥ' ityetāni dravyāṇyāloḍya ghṛtena tato'bhimantrya jāyāṃ pralimpati | vaśīkaraṇakāmaḥ ||
[uttudastvā (3.25) ityaṅgulyopanudati || KauśS_4,11{35}.22 ||]
'uttudastvā' iti sūktaṃ japitvā aṅgulyā nudati bhāryām udare pṛṣṭau rucyarthī ||
[ekaviṃśatiṃ prācīnakaṇṭakānalaṅkṛtānanūktānādadhāti || KauśS_4,11{35}.23 ||]
'uttudastvā' iti sūktenaikaviṃśati badarīkaṇṭakānādadhāti | ghṛtenābhyajya ||
[kūdīprāntāni sasūtrāṇi || KauśS_4,11{35}.24 ||]
ekaviṃśatibadarīprāntāni sūtreṇa veṣṭayitvā 'uttudastvā' iti sūktena sakṛt juhoti | rucyarthī ||
[navanītānvaktaṃ kuṣṭhaṃ trirahanaḥ pratapati trirātre || KauśS_4,11{35}.25 ||]
'uttudastvā' iti sūktena kuṣṭhaṃ navanītenābhyajyāgnau prakṣipati prātarmadhyandine sāyaṃ ca | ekarātrau vā ||

[dīrghotpale'vagṛhya saṃviśati || KauśS_4,11{35}.26 ||]
'uttudastvā' iti sūktena khaṭvādhomukhapaṭṭikāṃ gṛhītvā saṃviśati svapiti | trirātraṃ karma ||
[uṣṇodakaṃ tripāde pattaḥ prabaddhāṅguṣṭhābhyāmardayañchete || KauśS_4,11{35}.27 ||]
'uttudastvā' iti sūktenoṣṇodakaṃ tripāde śikye prabaddhāṅguṣṭhābhyāmardayañchete | rucyarthī ||
[pratikṛtimāvalekhanīṃ dārbhyūṣeṇa bhāṅgajyena kaṇṭakaśalyayolūkapatrayāsitālakāṇḍayā hṛdaye vidhyati || KauśS_4,11{35}.28 ||]
pratikṛtimāvalekhanīṃ dārbhyaṣeṇa bhāṅgajyena kaṇṭakaśalyayolūkapatrayāsitālakāṇḍayā 'uttudastvā' iti sūktena hṛdaye vidhyati |
samāptāni saṃvananāni vaśīkaraṇāni | kāmaviṣaye striyā utsāho bhavati | tathā ca yasya kāmo nāsti tasya kāmo'tiśayena kāmakaraṇamityarthaḥ | anena karmaṇā kāmo bhavati || ekādaśamī kaṇḍikā

36

svāpanavighnaśamanam | strīsvāpanakarmocyate -
[sahasraśṛṅgaḥ (4.5) iti svāpanam || KauśS_4,12{36}.1 ||
udapātreṇa sampātavatā śālāṃ samprokṣyāparasmin dvārapakṣe nyubjati || KauśS_4,12{36}.2 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktenodapātraṃ sampātya śālāṃ samprokṣati | śayanaśālāṃ sarvāṃ prokṣati | abhyantaradvāre
śeṣamudakaṃ nyubjati | abhyātānādyuttaratantram | svāpanakarma ||
[evaṃ nagnaḥ || KauśS_4,12{36}.3 ||
ulūkhalamuttarāṃ sraktiṃ dakṣiṇaśayanapādaṃ tantūnabhimantrayate || KauśS_4,12{36}.4 ||]
'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktena nagno bhūtvolūkhalamabhimantrayate | 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktena gṛhasyottaraṃ koṇamabhimantrayate | 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktena striyāḥ khaṭavāyā dakṣiṇaṃ pādamabhimantrayate | 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktena khaṭvāyā rajjumabhimantrayate | karmaṇāṃ vikalpaḥ | strīsvāpanam | puruṣasya viṣaye kāma utpadyate | kāmaviṣaye strīsvāpanaṃ samāptam | lajjāpracchādanaṃ na bhavatītyarthaḥ | svāpanaṃ sarveṣāṃ mānuṣāṇāṃ nidrākāmānāṃ nidrā bhavati | maithunamācarato vighnaṃ na bhavati | antaḥsvāpanamityucyate | maithunānnidrecchā bhavatītyarthaḥ ||
atha palāyinyāḥ striyo bandhanakarma tantrakrameṇa kriyate | rajjuḥ kalpate | tadrajjuveṣṭanamucyate | palāyamānāyā nirodhakaraṇaṃ karmocyate -
[asthād dyauḥ (6.77) iti niveṣṭanam || KauśS_4,12{36}.5 ||
āveṣṭanena vaṃśāgramavabadhya madhyamāyāṃ badhnāti || KauśS_4,12{36}.6 ||]
'asthād dyauḥ' iti sūktena dvitīyena rajjuveṣṭanamabhimantrya vaṃśāgre baddhvā madhyamasthūṇe badhnāti ||
[śayanapādamutpale ca || KauśS_4,12{36}.7 ||
ākṛṣṭe ca || KauśS_4,12{36}.8 ||
ākarṣeṇa tilāñjuhoti || KauśS_4,12{36}.9 ||]
'asthād dyauḥ' iti sūktena śayanapādamabhimantryotpale ca badhnāti | 'asthād dyauḥ' iti sūktenāṅkuśena tilāñjuhoti | palāyinyāḥ striyā bandhanakarmāṇi samāptāni | nirodhakaraṇāni ||
jāyāpatyorakrodhakaraṇamucyate -
[idaṃ yatpreṇyaḥ (6.89) iti śiraḥkarṇamabhimantrayate || KauśS_4,12{36}.10 ||]
'idaṃ yatpreṇyaḥ śiraḥ' iti sūktena strīśiraḥkarṇaṃ cānumantrayate | puruṣasya ca ||
[keśān dhārayati || KauśS_4,12{36}.11 ||]
'idaṃ yatpreṇyaḥ śiraḥ' iti sūktena keśān dhārayati | samāptaṃ strīpuruṣayorakrodhakaraṇam ||
saubhāgyakaraṇamucyate -
[bhagena mā (6.129) nyastikā (6.139) idaṃ khanāmi (7.38) iti sauvarcalamoṣadhivacchuklaprasūnaṃ śirasyupacṛtya grāmaṃ praviśati || KauśS_4,12{36}.12 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'bhagena mā śāṃśapena' iti sūktena śaṅkhapuṣpīmūlamoṣadhivat khātvā sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | 'bhagena mā' iti sūktena sauvacalapuṣpamabhimantrya yasya saubhāgyamicchati tasya śirasi baddhvā sa maithunaṃ karoti | samāptaṃ saubhāgyakaraṇam ||
saubhāgyasaṃvananamucyate -
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'nyastikā rurohitha' iti sūktena sauvarcalamūlaṃ sampātyābhimantrya badhnāti puṣpaṃ ca śirasi dadāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'idaṃ khanāmi' iti sūktena sauvarcalamūlaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | sauvarcalaṃ sūryaveleti prasiddhā | 'idaṃ khanāmi' iti sūktena sauvarcalamūlamabhimantrya badhnāti | tantre | śirasi striyaḥ | samāptaṃ patirucikaraṇam ||
duṣṭāstrīvaśīkaraṇamucyate -
[rathajitām (6.130-132) iti māṣasmarān nivapati || KauśS_4,12{36}.13 ||]
'rathajitām' iti sūktaistribhirmāṣānabhimantrya striyā ākrameṣu vapati | 'rathajitām' iti tribhiḥ sūktaiścaṇakānabhimantrya striyā ākrameṣu vapati | khaṭvāsthāne vā gṛhe śayanadeśe vā ||
[śarabhṛṣṭīrādīptāḥ pratidiśamabhyasyatyarvācyā āvalekhanyāḥ || KauśS_4,12{36}.14 ||]
'rathajitām' iti tribhiḥ sūktaiḥ śarabhṛṣṭīrādīptā abhimantrya pratidiśamabhyasyati | eṣu patiḥ pratikṛtiṃ kṛtvā 'rathajitām' iti tribhisūktaiḥ hṛdaye vidhyati dārbhyūṣeṇa bhāṅgajyena | samāptāni duṣṭastrīvaśīkaraṇāni | puruṣo vā strīṇāṃ dveṣaṃ karoti | anena karmaṇā śāntirbhavati ||
atha striyo vā puruṣasya vā daurbhāgyakaraṇamucyate -
[bhagamasyā varcaḥ (1.14) iti mālāniṣpramandadantadhāvanakeśamīśānahatāyā anustaraṇyā vā kośamulūkhaladaraṇe triśile nikhanati || KauśS_4,12{36}.15 ||]
striyāḥ puṣpamālāniṣpramandadantadhāvanakeśāstānekīkṛtya | jvarahatagocarmaṇāveṣṭya 'bhagamasyāḥ' iti sūktenābhimantryolūkhaladaraṇe triśile nikhanati | tata ulūkhale dadāti | daurbhāgyakāmaḥ | mālāniṣpramandadantadhāvanakeśāstānekīkṛtya 'bhagamasyāḥ' iti sūktenābhimantrya | dahanaghātitā gauranustaraṇītyucyate | īśānahatā jvarahatetyucyate | tasyāścarmaṇāveṣṭya tata ulūkhaladaraṇe triśile nikhanati | tata ulūkhale dadāti upari | yasya daurbhāgyaṃ kriyate tasyaitāni gṛhṇīyāt ||
[mālāmupamathyānvāha || KauśS_4,12{36}.16 ||]
'bhagamasyā varcaḥ' iti sūktena strīpuṣpamālāṃ hastena mathitvā strīṃ dṛṣṭvānvāha | japatītyarthaḥ | daurbhāgyakāmaḥ ||
[trīṇi keśamaṇḍalāni kṛṣṇasūtreṇa vigrathya triśile'śmottarāṇi vyatyāsam || KauśS_4,12{36}.17 ||]
'bhagamasyā varcaḥ' iti sūktena trīṇi keśamaṇḍalāni kṛṣṇasūtreṇa veṣṭayitvābhimantrya triśile'śmottarāṇi vyatyāsamaśmānaṃ śālāyā upari dadāti | vyatyāsena nikhanati | daurbhāgyakāmaḥ | samāptaṃ daurbhāgyakaraṇam ||
duṣṭastrī veśyākulaṭādi | atha tasyāḥ saubhāgyakaraṇamucyate -
[athāsyai bhagamutkhanati yaṃ te bhagaṃ nicakhnustriśile yaṃ catuḥśile | idaṃ tamutkhanāmi prajayā ca dhanena ca iti || KauśS_4,12{36}.18 ||]
'yaṃ te bhagaṃ nicakhnuḥ' ityṛcā śilā utkhanati | utpāṭayati | 'bhagamasyāḥ' ityanena sūktena yatkṛtaṃ tadanayā vinaśyati | samāptaṃ yasyā daurbhāgyaṃ kṛtaṃ tasyāḥ saubhāgyakaraṇam ||
atha sapatnījayakarmāṇyucyante | bhartrā saha vidveṣo bhavatītyarthaḥ -
[imāṃ khanāmi (3.18) iti bāṇāparṇīṃ lohitājāyā drapsena sannīya śayanamanu parikirati || KauśS_4,12{36}.19 ||]
'imāṃ khanāmi' iti sūktena bāṇāparṇīṃ raktavarṇāyā ajāyā dadhyudakena sannīya tato'bhimantrya sapatnīśayane parikirati | sapatnīvidveṣaṇaṃ bhartrā saha ||
[abhi te'dhām (3.18.6) ityadhastāt palāśamupacṛtati || KauśS_4,12{36}.20 ||]
'abhi te'dhām' iti pādena bāṇāparṇīpatrāṇyabhimantrya śayanādhastāt prakṣipati | sapatnīśayane jayakāmaḥ ||
[upa te'dhām (3.18.6) ityuparyupāsyati || KauśS_4,12{36}.21 ||]

'upa te'dhām' iti pādena bāṇāparṇī-oṣadhipatrāṇyabhimantrya sapatnīśayana upari kṣipati | bāṇāparṇī māsikā loke prasiddhā | samāptāni sapatnījayakarmāṇi | bhartrā saha vidveṣo bhavatītyarthaḥ ||
atha strīviṣaye kāma utpanne kāmavināśakānyucyante -
[kāmaṃ vineṣyamāṇo'pāghenāsaṅkhyātāḥ śarkarāḥ parikiran vrajati || KauśS_4,12{36}.22 ||]
'apa naḥ śośucadagham' (4.33) iti sūktenāsaṅkhyātāḥ śarkarā abhimantrya parikiran vrajati | yasmin deśe kāma utpannaḥ tat
sthānaṃ yāvat | strī vā puruṣo vā ||
[sammṛdnañjapati || KauśS_4,12{36}.23 ||]
'apa naḥ śośucat' iti sūktenāsaṅkhyātāḥ śarkarā haste gṛhītvā parikiran vrajati | strīgṛhaṃ yāvat kāmotpattideśam ||
[asammṛdnan || KauśS_4,12{36}.24 ||]
'apa naḥ śośucat' iti sūktenāsaṅkhyātāḥ śarkarā haste gṛhītvā japati | kāmo vinaśyati | strīkāmaṃ yāvat | strīṇāṃ puruṣāṇāṃ kāmavināśakāni samāptāni ||
strīviṣaya īrṣyāvināśakānyucyante -
[īrṣyāyā dhrājim (6.18) janādviśvajanīnāt (7.45) tvāṣṭreṇāham (7.74.3) iti pratijāpaḥ pradānābhimarśanāni || KauśS_4,12{36}.25 ||]
'īrṣyāyā dhrājiṃ prathamām' iti sūktenerṣyāluṃ dṛṣṭvā japati | īrṣyā vinaśyati | 'janādviśvajanīnāt' iti dvyṛcamīrṣyāluṃ dṛṣṭvā japati | 'tvāṣṭreṇāham' ityṛcerṣyāluṃ dṛṣṭvā japati | īrṣyā vinaśyati | 'īrṣyāyā dhrājim' iti sūktena saktumanthamabhimantryerṣyālukāya dadāti | īrṣyāvināśakāmaḥ | 'janādviśvajanīnāt' ityṛcā manthamabhimantryerṣyālukāya dadāti bhakṣaṇārtham | 'tvāṣṭreṇāham' ityṛcā manthamabhimantryerṣyālukāya dadāti | 'īrṣyāyā dhrājim' iti sūktamīrṣyāluṃ spṛṣṭvā japati | 'janādviśvajanīnāt' ityṛcerṣyāluṃ spṛṣṭvā japati | 'tvāṣṭreṇāham' ityṛcerṣyāluṃ spṛṣṭvā japati ||
[prathamena vakṣaṇāsu mantroktam || KauśS_4,12{36}.26 ||]
'īrṣyāyā dhrājim' iti sūktena kaṭipradeśe vakṣaṇe khalvāmabhimantrya dhamati | īrṣyāvināśanam ||
[agneriva (7.45.2) iti paraśuphāṇṭam || KauśS_4,12{36}.27 ||]
'agneriva' ityṛcā paraśunā taptena kvāthitamudakamabhimantrya pāyayati | samāptānīrṣyāvināśakāni | strīviṣaye ||
atha manyuvināśakānyucyante strīviṣaye puruṣasya -
[ava jyāmiva (6.42) iti dṛṣṭvāśmānamādatte || KauśS_4,12{36}.28 ||]
'ava jyāmiva' iti sūktena manyumantaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvāśmānamabhimantrya hastena gṛhṇāti | sarvatra kartā karma karoti ||
[dvitīyayābhinidadhāti || KauśS_4,12{36}.29 ||]
'sakhāyāviva sacāvahai' (6.42.2) ityekāṃ japitvāśmānaṃ bhūmau nidadhāti ||
[tṛtīyayābhiniṣṭhīvati || KauśS_4,12{36}.30 ||]
'abhi tiṣṭhāmi te manyum' (6.42.3) ityekāṃ japitvāśmanopari niṣṭhīvati ||
[chāyāyāṃ sajyaṃ karoti || KauśS_4,12{36}.31 ||]
'ava jyāmiva' iti sūktena manyumataḥ puruṣasya chāyāyāṃ dhanurabhimantrya sajyaṃ karoti | caṭāpayatītyarthaḥ | strīviṣaye puruṣasya
manyurbhavati | puruṣaviṣaye strīṇāṃ vā | samāptāni strīviṣaye manyuvināśakāni ||
atha sarvaviṣaye manyuvināśakānyucyante -
[ayaṃ darbhaḥ (6.43) ityoṣadhivat || KauśS_4,12{36}.32 ||]
tantraṃ kṛtvā 'ayaṃ darbhaḥ' iti sūktena darbhamūlamoṣadhivat khātvā sampātyābhimantrya badhnāti manyuke | tata uttaratantram | manyuvināśam | strīviṣaye manyuvināśo bhavati | samāptāni strīmanyuvināśakāni ||
avīrajananamucyate | aputrajananamityarthaḥ -
[agne jātān (7.34) iti na vīraṃ janayet prānyān (7.35) iti na vijāyetetyaśvatarīmūtramaśmamaṇḍalābhyāṃ saṅghṛṣya bhakte'laṅkāre || KauśS_4,12{36}.33 ||
sīmantamanvīkṣate || KauśS_4,12{36}.34 ||]
'agne jātān' ityacāśvatarīmūtreṇa pāṣāṇaṃ nighṛṣya tato'bhimantrya bhaktena saha dadāti vidveṣiṇya parastryai | 'agne jātān' ityṛcāśvatarīmūtramaśmamaṇḍalābhyāṃ saṅghṛṣyābhimantryālaṅkāraṃ samālabhate parastryai vidveṣiṇyai | 'agne jātān' ityṛcā sīmantamanvīkṣate parastryai | duhitā vā puruṣo veti | kṛṣṇo vā jāyate | samāptānyavīrajananāni ||
atha vandhyākaraṇamucyate -
'prānyāntsapatnān' iti tṛcenāśvatarīmūtramaśmamaṇḍalābhyāṃ saṅghṛṣyābhimantrya bhakte dadāti | tadbhaktaṃ parastryai vidveṣiṇyai dadāti bhojanārtham | 'prānyāntsapatnān' iti tṛcenāśvatarīmūtramaśmamaṇḍalābhyāṃ saṅghṛṣyābhimantrya tasyālaṅkārā;mllepayati | 'prānyān' iti tṛcena sīmantamanvīkṣate vidveṣiṇyai | samāptāni parastrīvandhyākaraṇāni ||
jāroccāṭanamucyate -
[api vṛśca (7.90) iti jāyāyai jāramanvāha || KauśS_4,12{36}.35 ||]
'api vṛśca' iti sūktaṃ tṛcaṃ jāraṃ dṛṣṭvā japati ||
[klībapade bādhakaṃ dhanurvṛścati || KauśS_4,12{36}.36 ||]
'api vṛśca' iti sūktena jārapadasthāne bādhakaṃ dhanurvṛścati ||
[āśaye'śmānaṃ praharati || KauśS_4,12{36}.37 ||]
'api vṛśca' iti tṛcena sūktena pāṣāṇamabhimantrya jāramaithunasthāne prakṣipatyuccāṭanārtham | samāptaṃ jāroccāṭanam ||
puruṣasya striyāḥ parasparavidveṣakaraṇānyucyante -
[tṛṣṭikaḥ (7.133) iti bāṇāparṇīm || KauśS_4,12{36}.38 ||]
'tṛṣṭikaḥ' iti dvyarcena sūktena bāṇāparṇīṃ lohitājāyā drapsena sannīyābhimantrya śayanamanu parikirati | puruṣastrīśayane ca | samāptaṃ vidveṣaṇakaraṇaṃ strīpuruṣasyobhayarucivināśakaraṇam ||
atha daurbhāgyakaraṇamucyate -
[ā te dade (7.114.1) iti mantroktāni saṃspṛśati || KauśS_4,12{36}.39 ||
api cānvāhāpi cānvāha || KauśS_4,12{36}.40 ||]
'ā te dade' ityekā | hṛdayaṃ mukhaṃ vābhimantrayate parastryai | 'ā te dade' ityekāṃ japitvānvāha | daurbhāgyakaraṇaṃ striyo vā puruṣasya vā | samāptāni strīkarmakaraṇāni | tatra bhadraślokaḥ -
bhaiṣajyakarmāṇi proktāni sarvavyādhyupaśāntaye.
strīkarmāṇi tataḥ paścāccaturthe saṃhitāvidhau ||
dvādaśamī kaṇḍikā

37

iti kauśike saṃhitāvidhau caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
|| caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
atha pañcamo'dhyāyaḥ
[vijñānakarmāṇi]
atha vijñānakarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ | lābhālābhajayaparājayasukhaduḥkhotkarṣāpakarṣasubhikṣadurbhikṣakṣemākṣemabhayābhayarogāroga- trāso'stīti na veti | dhanādhanadharmādharmajīvājīvamaraṇāmaraṇadhānyaṃ bhaviṣyati na veti | kṣetre bhaviṣyati na veti | gṛhe vāso bhaviṣyati neti | dhānyaputrapaśuhiraṇyaratnavastrāṇi ca | vidyāśāstrādilābho bhaviṣyati na vā | jīvitamaraṇe gamanāgamane balābale sadasadyogād | vyādhitasya jīvitamaraṇābhyām | prasave putrayogāt | putre jāte dharmasaṃyogāt | mitrāmitrasaṃyogāt | grāmo'sti vā na veti | puruṣasya vivāho'sti vā na veti | saṃvatsare māse vā bhaviṣyati | subhagā durbhagā vā | gṛhaṃ grāmādi bhaviṣyati na vā | adhyayanaṃ bhavati na veti | ityādi manasā vācā vā sañcitya tatkarma kuryāt ||
atha vidhānamucyate vijñānakarmaṇām -
[ambayo yanti (1.4) iti kṣīraudanotkucastambapāṭāvijñānāni || KauśS_5,1{37}.1 ||]
'ambayo yanti' iti sūktena rādhyamānaṃ kṣīraudanamabhimantrya tata āsiñcet | manasā cintayedvātā cintayet | odanaṃ śṛtaṃ bhavedaśṛtaṃ vā bhavet | yadi yathācintitaṃ bhavati yadā tasya kāryasiddhirbhaviṣyati jānīyāt | athāśaṃsitaṃ bhavati na kāryasiddhirbhaviṣyatīti vidyāt | abhimantryāśaṃset | yadi pākaścintitastadā pākenārthasiddhiḥ | 'ambayo yanti' iti sūktenedhmamupasamādhāyābhimantryāyācet | utkucanenārthaḥ | 'ambayo yanti' iti sūktena darbhastambamabhimantryāyācet | yatra samaviṣamabhāvenārthasiddhiḥ | 'ambayo yanti' iti sūktena pūrvedyuḥ pāṭhāmabhimantryāyācet | patrāṇāṃ saṅkocenārthasiddhiḥ ||
[sāṅgrāmikaṃ vedivijñānam || KauśS_5,1{37}.2 ||]
'ambayo yanti' iti sūktena saṅgrāme pūrvedyurvediṃ kṛtvābhimantryāyācet | dvitīye'hani samaviṣamena bhāvena siddhiḥ | 'ambayo yanti' iti sūktena vyāsakaṣṭādayo'bhimantrya kartavyāni | bhoge kevalyādi laukikānyupaśrutaye vyāsāṣṭakā vyāsaḥ kaṣṭādayaḥ | anyāni jyotiḥśāstrapaṭhitāni sarvāṇi vijñānāni śāstrāṇyabhimantrya kartavyāni ||
[venastat (2.1) iti pañcaparveṣukumbhakamaṇḍalustambakāmpīlaśākhāyugedhmākṣeṣu pāṇyorekaviṃśatyāṃ śarkarāsvīkṣate || KauśS_5,1{37}.3 ||]
'venastat' iti sūktena pañcagranthiveṇudaṇḍamabhimantryāyācya same dhārayatyabhīṣṭadiśi patanenārthasiddhiḥ | 'venastat' iti sūkteneṣuṃ sandhāyābhimantryāyācet | cintitaprakṣepaṇenārtham | 'venastat' iti sūktena kumbha udakapūrṇaṃ dugdhaṃ prakṣipyāyācet | ūnādhikenārthasiddhiḥ | yathācintitaṃ tathā siddhiḥ | 'venastat' iti sūktena kamaṇḍalumudakapūrṇaṃ dugdhamākṣipyābhimantryāyācet | ūnādhikenārthasiddhiḥ | 'venastat' iti sūktena darbhastambamabhimantryāyācet | styāyanenārthasiddhiḥ | 'venastat' iti sūktena kāmpīlaśākhāṃ mūrdhnā dhārayitvābhimantryāyācet | iṣṭadikpatanenārthaḥ | 'venastat' iti sūktena yugamabhimantryāyācet | iṣṭadikpatanenārthaḥ | 'venastat' iti sūktenedhmanyabhimantryāyācet | agnau prakṣipeta | pradakṣiṇajvalanenārthaḥ | 'venastat' ityakṣāvabhimantrya pātayati | abhiyātanenārthaḥ | 'venastat' iti sūktena hastayoraṅgulidvayamabhimantryāyācet | ajñāne sparśanenārthaḥ | 'venastat' iti sūktenaikaviṃśatyā śarkarā abhimantryāyācet | samaviṣamabhāvena yathāvatārthaḥ ||
atha naṣṭadravye parīkṣaṇe kriyamāṇe ca idaṃ karma -
[kumbhamahatena pariveṣṭyādhāya śayane vikṛte sampātānatinayati || KauśS_5,1{37}.4 ||
anatīkāśamavacchādyārajovitte kumāryau yena haretāṃ tato naṣṭam || KauśS_5,1{37}.5 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā kumbhamahatena pariveṣṭyādhāya śayane 'venastat' iti sūktena kumbhe sampātānānayati | arajovitte kumāryau yena haretāṃ tato naṣṭam | abhyātānādyuttaratantram ||
[evaṃ sīre sākṣe || KauśS_5,1{37}.6 ||]
tantraṃ kṛtvā 'venastat' iti sūktenāhatena vastreṇa veṣṭitaṃ halaṃ sampātyābhimantrya yena haretāṃ tato naṣṭam | tata
uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'venastat' iti sūktenākṣān kumbhavat kṛtvā sampātya yena haretāṃ tato naṣṭam | tata uttaratantram | samāptaṃ naṣṭadravye parīkṣaṇe vijñānam ||
atha kumārīvijñānamucyate -
[loṣṭānāṃ kumārīmāha yamicchasi tamādatsva iti || KauśS_5,1{37}.7 ||
ākṛtiloṣṭavalmīkau kalyāṇam || KauśS_5,1{37}.8 ||
catuṣpathādbahucāriṇī || KauśS_5,1{37}.9 ||
śmaśānānna ciraṃ jīvati || KauśS_5,1{37}.10 ||
udakāñjaliṃ ninaya ityāha || KauśS_5,1{37}.11 ||
prācīnamapakṣipantyāṃ kalyāṇam || KauśS_5,1{37}.12 ||]
ākṛtiloṣṭavalmīkaloṣṭacatuṣpathaloṣṭaśmaśānamṛttikāḥ | 'venastat' iti sūktenābhimantrya catasro mṛttikāḥ | tataḥ kumārīṃ preṣyati | tāṃ mṛttikāsparśanam | 'venastat' iti sūktena kumārīmudakāñjaliṃ pūrayitvābhimantryājānatyai 'ninaya'iti | yadi prācīṃ ninayati tadā kalyāṇam | ākṛtiloṣṭavalmīka ālabhate kalyāṇam | catuṣpathe sparśe bahucāriṇī | śmaśāne sparśe'ciraṃ bhaviṣyatīti jānīyāt | samāptaṃ kumārīvivāhakāle jñānam | gṛhaputradhanadhānyādisarvakalyāṇam | samāptāni vijñānāni | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ || pañcame'dhyāye prathamā kaṇḍikā

38

[naimittikāni]
atha naimittikānyucyante -
[jarāyujaḥ (1.12) iti durdinamāyan pratyuttiṣṭhati || KauśS_5,2{38}.1 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktena durdinamabhimukhamupatiṣṭhate | sarvatra durdinavināśakāni ||
[anvṛcamudavajraiḥ || KauśS_5,2{38}.2 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktena pratyṛcamudakaṃ prakṣipati ||
[asyulmukakiṣkurūnādāya || KauśS_5,2{38}.3 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktena khaṅgaṃ gṛhītvopatiṣṭhate'bhimukham | 'jarāyujaḥ' iti sūktenolmukaṃ gṛhītvopatiṣṭhate sūryasyābhimukhaḥ | 'jarāyujaḥ' iti sūktena lakuṭaṃ gṛhītvopatiṣṭhate ||
[nagno lalāṭamunmṛjānaḥ || KauśS_5,2{38}.4 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktena nagno lalāṭamunmṛjānaḥ arkamukho bhūtvopatiṣṭhate ||
[utsādya bāhyato'ṅgārakapāle śigruśarkarā juhoti || KauśS_5,2{38}.5 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktenābhyantare praviśyāṅgānyudvartya bahirniṣkramyāṅgārakapāle'gniṃ kṛtvā śigruṃ juhoti | 'jarāyujaḥ' iti sūktena kapāle'gniṃ kṛtvā śarkarāṃ juhoti ||
[kerārkāvādadhāti || KauśS_5,2{38}.6 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktena paṭerakasamidha ādadhāti sthaṇḍile | abhyantare praviśya tata udvartya tato homaḥ | durdinasya vināśakāmaḥ | durdinamambhādi pāṃśuvṛṣṭyādi | 'jarāyujaḥ' iti sūktenārkasamidha ādadhāti | samāptāni durdinakarmāṇi | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ ||
vṛṣṭinivāraṇaṃ vakṣyāmaḥ -
[varṣaparītaḥ pratilomakarṣitastriḥ parikramya khadāyāmarkaṃ kṣipraṃ saṃvapati || KauśS_5,2{38}.7 ||]
'jarāyujaḥ' iti sūktena khadāṃ khātvā khadāṃ triṣparikramyārkaṃ nirlucitaṃ kṛtvā khadāyāṃ prakṣipati sūktāntena | tataḥ pāṃśunā khadāṃ pūrayati | nāgnim | vṛṣṭinivāraṇaṃ samāptam ||
aśaninivāraṇaṃ vakṣyāmaḥ -
[namaste astu (1.13) yaste pṛthu stanayitnuḥ (7.11) ityaśaniyuktamapādāya || KauśS_5,2{38}.8 ||]
'namaste astu vidyute' ityaśanyabhimukhamupatiṣṭhate | 'yaste pṛthu stanayitnuḥ' ityṛcāśanyabhimukhamupatiṣṭhate | 'namaste astu vidyute' iti sūktena khaṅgaṃ gṛhītvopatiṣṭhate | 'namaste astu' iti sūktena daṇḍaṃ gṛhītvopatiṣṭhate ||
[prathamasya somadarbhakeśānīkuṣṭhalākṣāmañjiṣṭhībadaraharidraṃ bhūrjaśakalena pariveṣṭya manthaśirasyurvarāmadhye nikhanati || KauśS_5,2{38}.9 ||]
'namaste astu' iti sūktena somadarbhakeśānīkuṣṭhalākṣāmañjiṣṭhībadaraharidrametāni dravyāṇi bhūrje kṛtvā manthaśirasi kṛtvābhimantrya kṣetramadhye nikhanati | etatkarma kṣetre | aśaninivāraṇam ||
"ativṛṣṭiranāvṛṣṭiḥ śalabhā mūṣakāḥ śukāḥ.
svacakraṃ paracakraṃ ca saptaitā ītayaḥ smṛtāḥ ||"
samāptānyaśaninivāraṇāni ||
dadhinave nāśnātyā saṃharaṇāt || KauśS_5,2{38}.10 ||
avadīryamāṇe grāme vāvasāne vāgniśaraṇe vā samajyāyāṃ vā gṛhe vā prākāre vā yānyavātarakṣārthaṃ karma vakṣyāmaḥ -
[āśāpālīyaṃ tṛtīyāvarjaṃ dṛṃhaṇāni || KauśS_5,2{38}.11 ||
bhaumasya dṛtikarmāṇi || KauśS_5,2{38}.12 ||
puroḍāśānaśmottarānantaḥsraktiṣu nidadhāti || KauśS_5,2{38}.13 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'āśānāmāśāpālebhyaḥ' (1.31) iti sūktena 'asrāmastvā' (1.31.3) ityṛcaṃ varjayitvā catuḥpuroḍāśān sampātya gṛhakoṇeṣu nikhanati | pāṣāṇamupari dadhāti | catuḥ sūktāvṛttiḥ | abhyātānādyuttaratantram ||
[ubhayān sampātavataḥ || KauśS_5,2{38}.14 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'āśānāmāśāpālebhyaḥ' iti tṛtīyāvarjena sūktena puroḍāśānaśmanaścobhayān sampātavataḥ karoti | sūktasyāṣṭāvāvṛttiḥ ||
[sabhābhāgadhāneṣu ca || KauśS_5,2{38}.15 ||]
grāmakoṇeṣu caturṣu nikhanati | abhyātānādyuttaratantram | 'āśānāmāśāpālebhyaḥ' iti sūktaṃ tṛtīyāṛgvarjaṃ japati | rātrāvagniśaraṇamupatiṣṭhati | samāptānyavadīraṇe rakṣākarmāṇi ||
pattane rakṣārthānyucyante -
[asantāpe jyotirāyatanasyaikato'nyaṃ śayāno bhaumaṃ japati || KauśS_5,2{38}.16 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'satyaṃ bṛhat' (12.1) ityanuvākena puroḍāśān sampātyāśmottarān kṛtvā nikhanati grāmasya koṇeṣu | catuḥ sūktāvṛttiḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'satyaṃ bṛhat' ityanuvākena puroḍāśānaśmanaśca sampātya gṛhakoṇeṣu nikhanati | aṣṭāvāvṛttiḥ | patane rakṣā | tata uttaratantram | 'satyaṃ bṛhat' ityanuvākaṃ japati śayāno'gniśaraṇa upaviṣṭaḥ san | samāptāni dṛḍhakarmāṇi |
sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | gṛhapatane grāmapatane kāryāṇi dṛḍhakaraṇe'vadīraṇarakṣārtham ||
atha vivāde jayakarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[iyaṃ vīrut (1.34) iti madughaṃ khādannaparājitāt pariṣadamāvrajati || KauśS_5,2{38}.17 ||]
'iyaṃ vīrut' iti sūktena jyeṣṭhīmadhumabhimantrya bhakṣayati | tataḥ sabhāṃ praviśati | aparājitāddeśāt | parṣadaṃ sabhā | jayakarma samāptam ||
vivāde jayakarmāṇyucyante -
[necchatruḥ (2.27) iti pāṭāmūlaṃ pratiprāśitam || KauśS_5,2{38}.18 ||]
'necchatruḥ' iti pāṭāmūlamabhimantrya mukhe prakṣipya khādannaparājitād deśādāgacchati ||
[anvāha || KauśS_5,2{38}.19 ||]
'necchatruḥ' iti sūktena pāṭāmūlaṃ mukhe prakṣipyānvāha ||
[badhnāti || KauśS_5,2{38}.20 ||]
ājyatantraṃ kṛtvā 'necchatruḥ' iti sūktena pāṭāmūlaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | jayārtham ||
[mālāṃ saptapalāśīṃ dhārayati || KauśS_5,2{38}.21 ||]
'necchatruḥ' iti sūktena pāṭāpuṣpamālāmabhimantrya śirasi dhārayati kecijjātyādigandhapuṣpāṇi | 'necchatruḥ' iti sūktena pāṭāpalāśīṃ saptapalāśīṃ saptaparṇīmālāmabhimantrya dhārayati | vivāde jayakarmārtham ||
pariṣadi nivāraṇaṃ karmocyate -
[ye bhakṣayantaḥ (2.35) iti pariṣadyekabhaktamanvīkṣamāṇo bhuṅkte || KauśS_5,2{38}.22 ||]
'ye bhakṣayantaḥ' iti sūktena bhaktamabhimantrya bhaktaṃ śākādi ca tato bhuñjati | pariṣadi nivāraṇaṃ samāptam ||
[brahma jajñānam (4.1) ityadhyāyānupākariṣyannabhivyāhārayati || KauśS_5,2{38}.23 ||]
'brahma jajñānam' iti prathamena kāṇḍādinā sūktena vedaṃ vā anuvākaṃ vā sūktaṃ vā kalpaṃ vā brāhmaṇaṃ vā'dhyayanaṃ kartumicchati tadā tadā sūktaṃ japitvā tato'dhyayanaṃ kuryāt | kalahaśamanaṃ samāptam ||
[prāśamākhyāsyan || KauśS_5,2{38}.24 ||]
'brahma jajñānam' iti sūktaṃ japati vivāde jayārtham ||
[brahmodyaṃ vadiṣyan || KauśS_5,2{38}.25 ||]
'brahma jajñānam' iti sūktaṃ japitvā mīmāṃsāvyākaraṇādiśāstravādaṃ karoti | tadā japitvā karoti | prativādinaṃ jayati ||
vibhāgakarmocyate -
[mamāgne varcaḥ (5.3) iti vibhuṅkṣyamāṇaḥ pramattarajjuṃ badhnāti || KauśS_5,2{38}.26 ||]
'mamāgne varco vihaveṣu' iti sūktena cākrikasya rajjumabhimantrya dhārayati hastena | kalaho na bhavati | iti vivādakarturvadane kalaho na bhavati ||
sabhājayakarmāṇyucyante -
[sabhā ca mā (7.12) iti bhakṣayati || KauśS_5,2{38}.27 ||]

sabhāstambhanaṃ karma jayakarma | tadā sabhāsadadharmādhikaraṇādi jīyate | ājyatantraṃ kṛtvā 'sabhā ca mā samitiḥ' iti pañcarcena sūktena kṣīraudanaṃ sampātyābhimantrya bhakṣayati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'sabhā ca mā' iti puroḍāśaṃ sampātyābhimantrya
bhakṣayati | tata uttaratantram | 'sabhā ca mā' iti pañcarcena rasān sampātyābhimantrya bhakṣayati ājyatantre ||
[sthūṇe gṛhṇātyupatiṣṭhate || KauśS_5,2{38}.28 ||]
'sabhā ca mā' iti pañcarcaṃ sūktaṃ japitvā sthūṇāṃ gṛhṇāti | 'sabhā ca mā' iti sabhāmupatiṣṭhate | dharmādhikaraṇamapi jīyate | sabhāstambhanam ||
[yadvadāmi (12.1.58) iti mantroktam || KauśS_5,2{38}.29 ||]
'yadvadāmi' ityṛcaṃ japitvā sabhāṃ vadet | 'yadvadāmi' ityṛcaṃ japitvā sabhāṃ nirīkṣate | 'yadvadāmi' ityṛcaṃ japitvānvāha | yadvadati tat tathaiva vadati yaccakṣuṣā paśyati tadvadan | vighāto na bhavati ||
[ahamasmi (12.1.54) ityaparājitāt pariṣadamāvrajati || KauśS_5,2{38}.30 ||]
'ahamasmi sahamānaḥ' ityṛcaṃ japitvā'parājitāt parṣadamāvrajati jayakāmaḥ | samāptāni vivādajayakarmāṇi | prativādī jīyate | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ || pañcame'dhyāye dvitīyā kaṇḍikā

39

[dūṣyā dūṣirasi (2.11) iti srāktyaṃ badhnāti || KauśS_5,3{39}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dūṣyā dūṣirasi' iti sūktena tilakamaṇiṃ sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | ātmarakṣārtho maṇiḥ | abhicāradoṣānmucyate | sarvatrānvārabdhāyābhimantraṇahomāḥ | pratyabhicaraṇārthī ca maṇiṃ badhnāti | strīkṛte śūdrakṛte rājakṛte brāhmaṇakṛte kapālikakṛte śākinīkṛte'ntyajādikṛte'nyeṣāṃ vā duḥsiddhiḥ | ayaṃ rakṣārtho maṇiḥ | maṇinā rakṣā bhavati | abhicārarakṣāmaṇiḥ ||
atha kṛtyāpratiharaṇamucyate | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dūṣyā dūṣirasi' iti sūktena tilakamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | ātmarakṣārtho maṇiḥ ||
[purastādagneḥ piśaṅgaṃ gāṃ kārayati || KauśS_5,3{39}.2 ||
paścādagnerlohitājam || KauśS_5,3{39}.3 ||
yūṣapiśitārtham || KauśS_5,3{39}.4 ||]
kārayituḥ śāntyudakaṃ karoti | purastādagneḥ piśaṅgaṃ gāṃ dhārayitvā paścādagnerlohitājaṃ dhārayitvā tataḥ śāntyudakaṃ karoti | mahāśāntyudakaṃ karoti ||
[mantroktāḥ || KauśS_5,3{39}.5 ||
vāśākāmpīlasitīvārasadampuṣpā avadhāya || KauśS_5,3{39}.6 ||]
mantroktāḥ cittyādyoṣadhīrānayati | darbhā apāmārgā sahadevī āṭarūṣakaḥ kāmpīlaṃ sitīvārasadampuṣpā etā mantroktāḥ bhājana ānayati śāntigaṇena ||
[dūṣyā dūṣirasi (2.11), ye purastāt (4.40), īśānāṃ tvā (4.17), samaṃ jyotiḥ (4.18), uto asya bandhuḥ (4.19), suparṇastvā (5.14), yāṃ te cakruḥ (5.31), ayaṃ pratisaraḥ (8.5), yāṃ kalpayanti (10.1) iti mahāśāntimāvapate || KauśS_5,3{39}.7 ||]
yanmātalīvarjaṃ kṛtyādūṣaṇagaṇam | 'dūṣyā dūṣirasi' sūktaṃ, 'ye purastāt' iti sūktam, 'īśānāṃ tvā' trīṇi sūktāni, 'suparṇastvā' sūktaṃ, 'yāṃ te cakruḥ' sūktam, 'ayaṃ pratisaraḥ' arthasūktaṃ, 'yāṃ kalpayanti' ityarthasūktam kṛtyāpratiharagaṇaḥ | tato vāstoṣpatyaḥ, mātṛnāmā, cātana, bṛhacchāntigaṇa ete pañca gaṇāḥ śāntyudaka āvāpyante | tato mātalīṃ kṛtvā 'sarvā imāḥ' ityādi karoti ||
[niśyavamucyoṣṇīṣyagrataḥ prokṣan vrajati || KauśS_5,3{39}.8 ||
yatāyai yatāyai śāntāyai śāntivāyai bhadrāyai bhadrāvati syonāyai śagmāyai śivāyai sumaṅgali prajāvati susīme'haṃ vāmābhūḥ iti || KauśS_5,3{39}.9 ||]
tena śāntyudakena prokṣan vrajati kṛtyānikhananasthānaṃ ca | ato rātravidaṃ karma kriyate | upānahau paridhāyoṣṇīṣaṃ kṛtvā'gre bhūtvā kartā śāntyudakena prokṣati | 'yatāyai śāntāyai' ityanena mantreṇa kṛtyāsthānaṃ yāvat | vālāgamapātreṣu kṛtyādiṣu ca sarveṣvidaṃ karma bhavati ||
[abhāvādapavidhyāti || KauśS_5,3{39}.10 ||
kṛtyayāmitracakṣuṣā samīkṣan kṛtavyadhani (5.14.9) ityavaliptaṃ kṛtyayā vidhyati || KauśS_5,3{39}.11 ||
uktāvalekhanīm || KauśS_5,3{39}.12 ||]
amitracakṣuḥ | yadi kṛtyā duṣṭā bhavati tadā vakṣyamāṇaṃ karma karoti | atha na bhavati tadā na kuryāt | evaṃ vālāgamapātreṣu
kṛtyādiṣu ca sarveṣu idaṃ karma bhavati amitracakṣuṣā iti | anena mantreṇa kṛtyāṃ nirīkṣate | kārayitā nirīkṣate | 'kṛtavyadhani' ityṛcā kṛtyāmavalepanaṃ karoti | 'kṛtavyadhani' ityṛcā kartā kāṇḍena vidhyati | āṅgirasakalpavidhānāt | dhanuṣāthavā dārbhyūṣeṇa kāryotpannena vidhyavidhinā kāṇḍena vidhyati ||
[dūṣyā dūṣirasi (2.11) iti darvyā triḥ sārūpavatsenāpodakena mathitena gulphān pariṣiñcati || KauśS_5,3{39}.13 ||]
'dūṣyā dūṣirasi' ityṛcā darvyā triḥ sārūpavatsasya vinodakena manthena gulphān pariṣiñcati | sakṛnmantraḥ ||
[śakalenāvasicya yūṣapiśitānyāśayati || KauśS_5,3{39}.14 ||]
mathitaṃ śakalenāvasicya tāṃ yūṣapiśitānyāśayati ||
[yaṣṭibhiścarma pinahya praiṣakṛt parikramya bandhānmuñcati sandaṃśena || KauśS_5,3{39}.15 ||]
māṃsāni śakale nidhāya kartā lakuṭaiścarmaṇā baddhvā praiṣakṛt parikramya bandhānmuñcati sandaṃśena ||
[anyatpārśvīṃ saṃveśayati || KauśS_5,3{39}.16 ||]
pārśvīṃ saṃveśayati ||
[śakalenoktam || KauśS_5,3{39}.17 ||]
śakalenāvasicya tāṃ yūṣapiśitānyāśayati ||
[abhyaktā (10.1.25) iti navanītena mantroktam || KauśS_5,3{39}.18 ||]
'abhyaktāktā svaraṅkṛtā' ityṛcā navanītenābhyajyākṣiṇī cāṅkte | kṛtyāṃ sālaṅkārāṃ badhnāti ||
[darbharajjvā sannahya uttiṣṭhaiva (10.1.20) ityutthāpayati || KauśS_5,3{39}.19 ||]
'uttiṣṭhaiva parehi' ityardharcena darbharajjvā sannahyotthāpayati praṣakṛt ||
[savyena dīpaṃ dakṣiṇenodakālābvādāya vāgyatāḥ || KauśS_5,3{39}.20 ||]
savyena hastena dīpaṃ dhārayati | dakṣiṇenālābūdakapūrṇamādāya tato'raṇye gacchanti saha kartrā sarve ||
[praiṣakṛdagrataḥ || KauśS_5,3{39}.21 ||
anāvṛtam || KauśS_5,3{39}.22 ||
agoṣpadam || KauśS_5,3{39}.23 ||
anudakakhātam || KauśS_5,3{39}.24 ||
dakṣiṇāpravaṇe vā svayandīrṇe vā svakṛte veriṇe'nyāśāyāṃ vā nidadhāti || KauśS_5,3{39}.25 ||]
anāvṛte vā'goṣpadadeśe vā'nudakakhāte vā dakṣiṇāpravaṇe vā svayamavadīrṇe vā svakṛte veriṇe'nyāśāyāṃ vā tatra kṛtyāṃ
nidadhāti ||
[alābunā dīpamavasicya yathā sūryaḥ (10.1.32) ityāvṛtyāvrajati || KauśS_5,3{39}.26 ||]
alābunā dīpamavasicya tataḥ sarve gṛhānāgacchanti | 'yathā sūryaḥ' ityāvṛtya vrajati | gṛhadvāra idaṃ karma karoti ||
[tiṣṭhaṃstiṣṭhantīṃ mahāśāntimuccairabhinigadati || KauśS_5,3{39}.27 ||]
abhicaritapuruṣasanmukho bhūtvā kartā copadraṣṭāraśca | vāstoṣpatyādayaścatvāro gaṇāḥ | uccaiḥ paṭhanti ||
[marmāṇi samprokṣante || KauśS_5,3{39}.28 ||]
kartā'bhicaritapuruṣasya śāntyudakena marmāṇi samprokṣate | gārhapatyasabhāmapātrakūpakukkuṭa ityādīni marmāṇi samprokṣante ||
[kṛṣṇasīreṇa karṣati || KauśS_5,3{39}.29 ||
adhi sīrebhyo daśa dakṣiṇā || KauśS_5,3{39}.30 ||
abhicāradeśā mantreṣu vijñāyante tāni marmāṇi || KauśS_5,3{39}.31 ||]
kṛtyāsthānaṃ kṛṣṇavṛṣabheṇa halena karṣati | daśa gāvo dakṣiṇā vṛṣabhairyuktaṃ halaṃ ca āṅgirasakalpe kṛtāṃ kṛtyāṃ śamayati | anyāṃ ca | kṣudravidyākṛto'bhicāraḥ | sarvāvasthasyābhicārasyeyaṃ cikitsā | śāntirityarthaḥ | abhicāro yathā''krośapāpānmucyate | yena kṛto'bhicārastasyaiva gacchati yataḥ pratyabhicāro bhavati | tatastantraṃ sarvatra | samāptaṃ kṛtyāpratiharaṇamabhicārakṛtaṃ karma || pañcame'dhyāye tṛtīyā kaṇḍikā

40

atha nadīpravāhavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[yadadaḥ samprayatīḥ (3.13) iti yenecchennadī pratipadyeteti prasiñcan vrajati || KauśS_5,4{40}.1 ||]
nadīpravāhaṃ khātvā 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena prasiñcan vrajati | udakaṃ prakṣipati vahanikāmadhyapravāhasthāne | anyatraiva vahanaṃ kāryam | vahanavirodho na bhavati | iti nadīkarma | nadīpravāhaṃ khātvā tasmin pravāha idaṃ karoti ||
[kāśadividhuvakavetasānniminoti || KauśS_5,4{40}.2 ||]
'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena kāśamabhimantrya tatra khāte ropayati | 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena divi sevālaparṇīmabhimantrya ropayati nadīpravāhe | 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena dhuvaka paṭerakamabhimantrya nadīpravāhe nikhanati | 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena vetasaśākhāmabhimantrya ropayati | iti nadīpravāhakarma ||
[idaṃ va āpaḥ (3.13.7) iti hiraṇyamadhidadhāti || KauśS_5,4{40}.3 ||]
'idaṃ va āpaḥ' iti pādena hiraṇyamabhimantrya nadīmārgakhāte nidadhāti ||
[ayaṃ vatsaḥ (3.13.7) itīṣīkāñjimaṇḍūkaṃ nīlalohitābhyāṃ sakakṣaṃ baddhvā || KauśS_5,4{40}.4 ||]
'ayaṃ vatsaḥ' iti pādeneṣīkāñjimaṇḍūkaṃ nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ baddhvābhimantrya nidadhāti khātapravāhe ||
[ihettham (3.13.7) ityavakayā pracchādayati || KauśS_5,4{40}.5 ||]
'ihetthameta' iti pādenāvakāmabhimantrya maṇḍūkopari nidadhāti ||
[yatredam (3.13.7) iti ninayati || KauśS_5,4{40}.6 ||]
'yatredam' iti pādenodakamabhimantrya maṇḍūkasyopari ninayati | samāptaṃ vahanakarma | vahane vighāto na bhavati | pūrṇapravāho na bhavati ||
atha navapravāha idaṃ kuryāt -
[mārutaṃ kṣīraudanaṃ mārutaśṛtaṃ mārutaiḥ paristīrya mārutena sruveṇa mārutenājyena varuṇāya trirjuhoti || KauśS_5,4{40}.7 ||]
varuṇadevatāpākayajñavidhānenājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena trirvibhajya juhoti | tata uttaratantram | kṛṣṇavrīhiḥ kṛṣṇāyā goḥ payaḥ ghṛtaṃ ca vetasakāṣṭhasruva indhanaṃ ca vetasapatraiḥ staraṇaṃ paṭerakena vā | asmin tantre sarvaṃ mārutaṃ kartavyam | udake pravāha udakapravāhabhaye nadībhaye grāme nagare vā yatrodakanadībhayaṃ bhavati tatra sarvatra vāruṇo homaḥ kartavyaḥ | mukhyaṃ pravāhe karma ||
[uktamupamanthanam || KauśS_5,4{40}.8 ||
dadhimanthaṃ baliṃ hṛtvā samprokṣaṇībhyāṃ prasiñcan vrajati || KauśS_5,4{40}.9 ||]
'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena dadhisaktumanthaṃ baliharaṇaṃ kṛtvā vaitase camase vaitasābhyāmupamanthanībhyāmupamathya baliṃ haret | tataḥ 'ati dhanvāni' (7.41.1-2) iti dvābhyāṃ samprokṣaṇībhyāṃ mantrodakaṃ nadīpravāhe prasiñcan vrajati | samāptaṃ nadīdūragamanakarma ||
yadi na vahati nadī tadā vakṣyamāṇamidaṃ karma -
[pāṇinā vetreṇa vā prattyāhatyopari nipadyate || KauśS_5,4{40}.10 ||]
'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena hastena nadīṃ vahanti | 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena vetasaśākhāmabhimantrya nadīmavasiñcati | 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktaṃ japitvā svayaṃ patati | nivartamānāyāṃ nadīmadhye svapati niścayam | yadi dūraṃ gatā punarnivartate tadedaṃ karma | eka ācāryāḥ 'yadadaḥ samprayatīḥ' ityādi sarvamekaṃ karma manyante | anye bhinnāni karmāṇi manyante | anye prasiñcanakarma hiraṇyamaṇḍūkakarma yogakarma manthanakarma pāṇikarmaiteṣāṃ vikalpaṃ manyante | samuccayo veti dārilabhadramatam | samāptamanyapravāhe nadīkarma ||
athāraṇisamāropaṇakarmocyate -
[ayaṃ te yoniḥ (3.20) ityaraṇyoragniṃ samāropayati || KauśS_5,4{40}.11 ||]
'ayaṃ te yoniḥ' ityṛcāraṇidvayaṃ pratāpayati ||
[ātmani vā || KauśS_5,4{40}.12 ||]
pāṇī vā pratāpayati | utthāya vā gṛhṇāti | anena vidhānena samāropaṇaṃ kṛtvā pathi gacchatāṃ doṣo na bhavati | samāptaṃ samāropaṇam ||
athāvarohaṇamucyate -
[upāvaroha jātavedaḥ punardevo devebhyo havyaṃ vahatu prajānan | ānandino modamānāḥ suvīrā indhīmahi tvā śaradāṃ śatāni ityupāvarohayati || KauśS_5,4{40}.13 ||]
'upāvaroha' ityṛcāraṇidvayamabhimantrya tato manthati | athavā laukikāgnimuparyucchvāsaṃ prakṣipya tato'gnikāryaṃ karoti | laukikāgnau hastau pratāpya tato'gnikāryāṇi karoti | ekāgnau vā tretāyāṃ vā śāntikapauṣṭikādau ca sarvatra samāropaṇamupāvarohaṇaṃ bhavati | samāptamupāvarohaṇam ||
puruṣasya vīryakaraṇe vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[yāṃ tvā gandharvo akhanat (4.4) vṛṣaṇaste khanitāro vṛṣā tvamasyoṣadhe | vṛṣāsi vṛṣṇyāvati vṛṣaṇe tvā khanāmasi (PaippS 4.5.2) ityucchuṣmāparivyādhāvāyasena khanati || KauśS_5,4{40}.14 ||
dugdhe phāṇṭāvadhijyopastha ādhāya pibati || KauśS_5,4{40}.15 ||]
kapikacchumūlaṃ oṣadhivat khātvā 'yāṃ tvā gandharvo akhanat' iti sūktena 'vṛṣaṇaste khanitā' iti mantreṇa dugdhe śrapayitvopaviṣṭaṃ dhanurutsaṅge kṛtvā dugdhe prakṣipya tato dugdhaṃ 'yāṃ tvā gandharvo akhanat' iti sūktena 'vṛṣaṇaste' ityabhimantrya pāyayati | 'yāṃ tvā gandharvo akhanat' 'vṛṣaṇaste' ityṛcā suravālakamoṣadhivat khātvā dugdhe śrapayati | upaviṣṭaṃ dhanurutsaṅge kṛtvā 'yāṃ tvā gandharvo akhanat' iti sūktena 'vṛṣaṇaste khanitāraḥ' iti dugdhamabhimantrya pāyayati ||
[mayūkhe musale vāsīnaḥ]
'yāṃ tvā gandharvo akhanat' iti 'vṛṣaṇaste khanitāraḥ' ityṛcā kapikacchvoṣadhivat khātvā dugdhe śrapayitvā kīlaka upaviśya 'yāṃ tvā' iti dugdhamabhimantrya pibati | 'yāṃ tvā gandharvo akhanat' iti sūktena 'vṛṣaṇaste khanitāraḥ' ityṛcaibhirmantraiḥ suravālakamoṣadhivat khātvā dugdhe kvāthayitvā muśala upaviśya dugdhamabhimantrya 'yāṃ tvā' iti mantraiḥ pibati | yato bāhulyaṃ bhavati | vīryakaraṇaṃ samāptam ||
śiśnasya sthūlakaraṇamucyate -
[yathāsitaḥ (6.72) ityekārkasūtramārkaṃ badhnāti || KauśS_5,4{40}.16 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yathāsitaḥ' iti sūktenaikaśākhākarmaṇiṃ sampātyābhimantryārkasūtreṇa badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | patitasyotthāpanaṃ ca bhavati ||
[yāvadaṅgīnam (6.72.3) ityasitaskandhamasitavālena || KauśS_5,4{40}.17 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yāvadaṅgīnam' ityṛcā kṛṣṇamṛgacarmamaṇiṃ sampātyābhimantrya kṛṣṇavālena badhnāti | tata uttaratantram | etatsthūlakaraṇam ||
[ā vṛṣāyasva (6.10.1) ityubhayamapyeti || KauśS_5,4{40}.18 ||]

abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā vṛṣāyasva' iti sūktenaikārkasūtramārkaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā vṛṣāyasva' iti sūktena hariṇaskandhacarmamaṇiṃ kṛtvā kṛṣṇavālena badhnāti sampātyābhimantrya ca | abhyātānādyuttaratantram | vīryakaraṇamutthāpanaṃ sthūlakaraṇaṃ ca bhavati | retanāśe ca | samāptāni puruṣasya vīryakaraṇāni || pañcame'dhyāye caturthī kaṇḍikā

41

atha vṛṣṭikarmavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[samutpatantu (4.15) pra nabhasva (7.18) iti varṣakāmo dvādaśarātramanuśuṣyet || KauśS_5,5{41}.1 ||
sarvavrata upaśrāmyati || KauśS_5,5{41}.2 ||
maruto yajate yathā varuṇaṃ juhoti || KauśS_5,5{41}.3 ||]
dvādaśarātraṃ kṛcchram | trayodaśe'hani pākayajñavidhānena vratopāyanāntaṃ kṛtvā tato 'devasya tvā savituḥ' ityādi 'marudbhyo juṣṭaṃ nirvapāmi marudbhyastvā juṣṭaṃ prokṣāmi' ityanena yajuṣā tāvatsamānaṃ yāvadājyabhāgau | tataḥ kṣīraudanaṃ juhoti 'samutpatantu' iti sūktena | pañcabhirṛgbhirekāmāhutim | tataḥ pañcabhirṛgbhirdvitīyām | ṣaḍbhistṛtīyāmāhutiṃ juhoti | tataḥ pārvaṇādyuttaratantram | pākayajñiyaṃ tantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā tataḥ kṣīraudanaṃ juhoti | 'pra nabhasva' ityṛcaikāmāhutim 'na ghraṃstatāpa' (7.18.2) ityṛcā dvitīyāmāhutiṃ yuktābhyāṃ tṛtīyāmāhutim | pārvaṇādyuttaratantram | barhirhome 'marudbhyo gacchatu haviḥ svāhā' iti | sarveṣu vṛṣṭikarmasu kṛṣṇāyā gorājyaṃ kṛṣṇāyā goḥ payaḥ | kṛṣṇā vrīhiśālayaḥ | vetasaḥ sruvaḥ | vetasī samit indhanaṃ ca | kāśādayo barhiḥ kāryam | ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'samutpatantu' iti sūktena pratyṛcamājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'pra nabhasva' iti sūktena pratyṛcamājyaṃ juhoti | tata uttaratantram ||
[oṣadhīḥ sampātavatīḥ praveśyābhinyubjati || KauśS_5,5{41}.4 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'samutpatantu' iti sūktena kāśadividhuvakavetasānekatra kṛtvā sampātyābhimantrya tata udakamadhye pātramadhomukhaṃ ninayati | tata uttaratantram | ājyabhāgāntamabhyātānāntaṃ kṛtvā 'pra nabhasva' iti sūktena kāśādyoṣadhīḥ pātre kṛtvā sampātyābhimantrya pātramudakamadhye'dhomukhaṃ ninayati | tata uttaratantram ||
[viplāvayeta || KauśS_5,5{41}.5 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'samutpatantu' iti sūktena kāśadividhuvakavetasānekatra kṛtvā sampātyābhimantryodakamadhye viplāvayati | tata uttaratantram | 'pra nabhasva' iti dvyarcena sūktena kāśādyekatra kṛtvā sampātyābhimantryodake viplāvayati | uttaratantram ||
[śvaśiraeṭakaśiraḥkeśajaradupānaho vaṃśāgre prabadhya yodhayati || KauśS_5,5{41}.6 ||]
'samutpatantu' iti sūktena kukkuraśiramabhimantryodake prakṣipati | 'pra nabhasva' iti sūktena kukkuraśiramabhimantryodake viplāvayati | 'samutpatantu' iti sūktena meṣaśiramabhimantryodake prakṣipati | 'pra nabhasva' iti sūktena meṣaśiramabhimantryodake prakṣipati | 'samutpatantu' iti sūktena mānuṣakeśajaradupānahau vaṃśāgre prabadhya yodhayati | 'pra nabhasva' iti sūktena keśajaradupānahau vaṃśāgre prabadhya yodhayati japan ||
[udapātreṇa sampātavatā samprokṣyāmapātraṃ tripāde'śmānamavadhāyāpsu nidadhāti || KauśS_5,5{41}.7 ||]
'samutpatantu' iti sūktenodapātraṃ sampātya tenodakena tuṣasahitamāmapātraṃ tripāde śikye'śmānamavadhāya sūktaṃ japtvā samprokṣyāpsu nidadhāti | tata uttaratantram | 'pra nabhasva' iti sūktenodapātreṇa sampātavatā samprokṣyāmapātraṃ tripāde'śmānamavadhāyāpsu nidadhāti | tantraṃ ca | samāptāni vṛṣṭikarmāṇi | ṣoḍaśa | vṛṣṭi | samānam | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | ekaṃ vā dve vā sarvān vā karoti | kramo'pi nāsti ||
arthotthāpane vighnaśamanavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[ayaṃ te yoniḥ (3.20) ā no bhara (5.7) dhītī vā (7.1) ityarthamutthāsyannupadadhīta || KauśS_5,5{41}.8 ||]
'ayaṃ te yoniḥ' iti sūktena haviṣāmupadadhītājyasamidādi | tantravikalpo hastahome ||
[japati || KauśS_5,5{41}.9 ||]
'ayaṃ te yoniḥ' iti sūktaṃ japati | arthakāma udyamaṃ yadā karoti tadedaṃ karoti | 'ā no bhara' iti sūktenājyasamitpuroḍāśādi juhoti | 'ā no bhara' iti sūktaṃ japati | dravyahastyaśvaratnadhanadhānyādyevaṅkāmo yadodyamaṃ vaṇijādi karoti tadedaṃ karma karoti | yasminnārambho gṛhādi na sidhyati tadedaṃ karma | 'dhītī vā ye' iti dvābhyāmṛgbhyāmājyādyupadadhīta | 'dhītī vā' iti dvyarcaṃ sūktaṃ japati | artha udyamaṃ kariṣyamāṇaḥ | samāptam arthavighnaśamanaṃ dravyotthāpanam ||
atha dyūtajayakarmocyate -
[pūrvāsvaṣāḍhāsu gartaṃ khanati || KauśS_5,5{41}.10 ||]
pūrvāṣāḍhānakṣatre gartaṃ khanati tūṣṇīm ||
[uttarāsu sañcinoti || KauśS_5,5{41}.11 ||]
uttarāṣāḍhānakṣatre sañcinoti pūrayati tūṣṇīm ||
[ādevanaṃ saṃstīrya || KauśS_5,5{41}.12 ||
udbhindantīṃ sañjayantīṃ (4.38) yathā vṛkṣamaśaniḥ (7.50) idamugrāya (7.109) iti vāsitānakṣānnivapati || KauśS_5,5{41}.13 ||]
tatra dyūtasthānaṃ kṛtvā trayodaśyādayastisro dadhimadhuni vāsayitvā akṣayati tān pāśān vākṣān vā kapardikān vā | 'udbhindantīṃ sañjayantīm' iti sūktenābhimantrya dyūtakrīḍāṃ kuryāt | pūrvāṣāḍhāsu gartaṃ khanatyuttarāsu samminoti pūrayati | kapardakān dadhimadhuni vāsayitvā 'yathā vṛkṣamaśaniḥ' iti navarcena sūktenābhimantrya dyūtakrīḍāṃ karoti | jayakāmaḥ | dadhimadhuni akṣān vāsayitvā 'idamugrāya babhrave' iti saptarcena sūktenābhimantrya dyūtakrīḍāṃ karoti | dyūte jayo bhavati | samāptāni dyūtajayakarmāṇi | dyūtakrīḍāṃ karoti tasyābhimantrya dadāti dyūtakārāya ||
athārthotthāpanodyamakaravighnaśamanakarmocyate -
[ambayo yanti (1.4) śambhumayobhū hiraṇyavarṇāḥ (1.33) yadadaḥ (3.13) punantu mā (6.19) sasruṣīḥ (6.23) himavataḥ pra sravanti (6.24) vāyoḥ pūtaḥ pavitreṇa (6.51) śaṃ ca no mayaśca naḥ (6.57.3) anaḍudbhyastvaṃ prathamam (6.59) mahyamāpaḥ (6.61) vaiśvānaro raśmibhiḥ (6.62) ityabhivarṣaṇāvasecanānām || KauśS_5,5{41}.14 ||]

'ambayo yanti', 'āpo hi ṣṭhā' (1.5) 'śaṃ no devīḥ' (1.6) iti tribhiḥ sūktairmaruto yajate pākayajñavidhānena yathā varuṇam | 'mārutaṃ kṣīraudanaṃ mārutaśṛtam' ityādi bhavati | arthakāmaḥ | 'hiraṇyavarṇāḥ' iti maruto yajate yathā varuṇam | 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena maruto yajate yathā varuṇam | 'punantu mā' iti sūktena maruto yajate yathā varuṇam | 'sasruṣīḥ' iti sūktena maruto yajate yathā varuṇam | 'himavataḥ' iti sūktena maruto yajate yathā varuṇam | 'vāyoḥ pūtaḥ' iti tṛcena maruto yajate yathā varuṇam | 'śaṃ ca no mayaśca naḥ' iti maruto yajate yathā varuṇam | 'anaḍudbhyastvaṃ prathamam' iti sūktena maruto yajate yathā varuṇam | 'mahyamāpaḥ' iti sūktena maruto yajate yathā varuṇam | 'vaiśvānaro raśmibhiḥ' iti sūktena maruto yajate yathā varuṇam | evamādyā oṣadhīḥ sampātyābhinyubjanaṃ viplāvanaṃ śvaśira eḍakaśiraḥ keśajaradupānahayuddha udapātrakarma etānyabhivarṣaṇāni karmāṇi bhavanti | ekaikasya sūktasya | eke ācāryā marutayāgasthāne mantroktādevatāyāgaṃ kuryāt yathā varuṇam | athauṣadhyādi samānam | varṣakarmaṇāmarthotthāpanakāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ambayo yanti' iti 'āpo hi ṣṭhāḥ', 'śaṃ no devīḥ' iti tribhiḥ
sūktairudakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya tata āplāvayati | tata uttaratantram | vighnopaśamanakāmaḥ | pūrvatantraṃ kṛtvā 'hiraṇyavarṇāḥ' iti sūktenodakapūrṇaṃ ghaṭaṃ sampātyābhimantrya tata āplāvayati | tata uttaratantram | arthotthāpanakāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktenodapātraṃ sampātyābhimantryāplāvayati | tata uttaratantram | vighnaśamanakāmaḥ | tantraṃ kṛtvā 'punantu mā' iti sūktenodapātraṃ sampātyābhimantryāplāvayati | uttaratantram | arthamutthāpanakāmaḥ | tantraṃ kṛtvā 'sasruṣīḥ', 'himavataḥ' iti sūktābhyāmudakaghaṭaṃ sampātyābhimantryāplāvayati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'vāyoḥ pūtaḥ' iti sūktenodakaghaṭaṃ sampātyābhimantryāplāvayati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'śaṃ ca no mayaśca naḥ' ityṛcodapātraṃ sampātyābhimantryāplāvayati | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'anaḍadbhyastvaṃ prathamam' iti sūktanodapātraṃ sampātyābhimantryāplāvayati | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'mahyamāpaḥ' 'vaiśvānaro raśmibhiḥ' iti sūktābhyāmudapātraṃ sampātyābhimantryāplāvayati | tata uttaratantram | arthotthāpane vighnaśamanakāmaḥ | 'ambayo yanti' 'āpo hi ṣṭhāḥ' 'śaṃ no devīḥ' iti tribhiḥ sūktairudakaghaṭamabhimantryāvasiñcati | 'hiraṇyavarṇāḥ' iti sūktenāvasiñcati | 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktenodakaghaṭamabhimantrya puruṣamavasiñcati | vidyādhanaviṣaye vighnaṃ na bhavati.
'punantu mā' iti sūktenodakamabhimantryāvasiñcati puruṣam | 'sasruṣīḥ' 'himavataḥ' iti sūktābhyāmudakamabhimantryāvasiñcati | 'vāyoḥ pūtaḥ' ityudakamabhimantryāvasiñcati | 'śaṃ ca no mayaśca naḥ' ityṛcodakamabhimantryāvasiñcati | 'anaḍudbhyastvaṃ prathamam' ityudakamabhimantryāvasiñcati | 'mahyamāpaḥ' 'vaiśvānaro raśmibhiḥ' iti sūktābhyāmudakamabhimantryāvasiñcati | vighnaśamanakāmaḥ | samāptānyabhivarṣaṇāvasecanāni karmāṇi ||
[uttamena vācaspatiliṅgābhirudyantamupatiṣṭhate || KauśS_5,5{41}.15 ||]
'vaiśvānaro raśmibhiḥ' sūktena 'udehi vājin' (13.1.1-20) iti viṃśatibhirṛgbhiścodyantamupatiṣṭhate | arthakāmaḥ ||
[snāto'hatavasano niktvāhatamācchādayati || KauśS_5,5{41}.16 ||]
'vaiśvānaro raśmibhiḥ' iti sūktena 'udehi vājin' iti viṃśatibhirṛgbhiśca snānaṃ kṛtvopatiṣṭhate | arthamutthāpanakāmaḥ | ahatavastraparidhānaṃ kṛtvā 'vaiśvānaro raśmibhiḥ' iti sūktena 'udehi vājin' iti viṃśatibhirṛgbhiścopatiṣṭhate | arthasiddhikāmaḥ ||
[dadāti || KauśS_5,5{41}.17 ||]
'vaiśvānaro raśmibhiḥ' 'udehi vājin' iti viṃśatibhirṛgbhiśca vastramabhimantrya paridhāpayati | artho mama sidhyatām evaṅkāmaḥ | 'vaiśvānaro raśmibhiḥ' 'udehi vājin' iti viṃśatirṛgbhiśca vastramabhimantrya dadāti | vidrāvanādiviṣaye śamanakāmaḥ | samāptāni vighnaśamanakarmāṇi ||
atha govatsadveṣavirodhe sāmmanasyamucyate -
[yathā māṃsam (6.70) iti vananam || KauśS_5,5{41}.18 ||
vatsaṃ sandhāvya gomūtreṇāvasicya triḥ pariṇīyopacṛtati || KauśS_5,5{41}.19 ||]
'yathā māṃsam' iti sūktena vatsaṃ snānaṃ kārayitvā gomūtreṇāvasicya tato vatsaṃ triḥ paribhrāmayitvā tato'bhimantrya tataḥ pānārthaṃ muñcati ||
[śiraḥkarṇamabhimantrayate || KauśS_5,5{41}.20 ||]
'yathā māṃsam' iti sūktena goḥ śiraḥ karṇaṃ cābhimantrayate | gavāṃ vatsena saha virodhe | vatsagovirodhe sāmmanasyaṃ karma | samāptaṃ govatsasya virodhe sāmmanasyam | akaraṇe gauḥ pūrvā vinaśyati ||
aśvavināśe prakāra ucyate | athāśvaśāntividhiṃ vakṣyāmaḥ -
[vātaraṃhā (6.92) iti snāte'śve sampātānabhyatinayati || KauśS_5,5{41}.21 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā aśvān snāpayitvā agrekṛtya svāśvaṃ 'vātaraṃhā bhava' iti sūktenodapātraṃ sampātyābhimantrya ||
[palāśe cūrṇeṣūttarān || KauśS_5,5{41}.22 ||]
tataḥ palāśapatre sarvauṣadhīḥ kṛtvottarasampātānauṣadhāvānayati ||
[ācamayati || KauśS_5,5{41}.23 ||
āplāvayati || KauśS_5,5{41}.24 ||]
udapātreṇācāmayatyāplāvayati ca ||
[cūrṇairavakirati || KauśS_5,5{41}.25 ||
trirekayā ceti || KauśS_5,5{41}.26 ||]
sarvauṣadhicūrṇairavakirati triḥ | 'ekayā ca daśabhiḥ' (7.4.1) ityṛcā snātān mardhni parikirati | abhyātānādyuttaratantram | aśvaśāntiḥ | aśvāḥ śāntāstejasvino nirupadravā vegavanta ārogyavanto bhavanti | aśvaśāntiḥ samāptā || pañcame'dhyāye pañcamī kaṇḍikā

42

atha pravāsena dravyotthāpanamucyate -
[bhadrādadhi (7.8) iti pravatsyannupadadhīta || KauśS_5,6{42}.1 ||]
'bhadrādadhi' ityṛcājyaṃ juhoti | ājyatantre | 'bhadrādadhi śreyaḥ' ityṛcā samidha ādadhāti śāntāḥ | vighnaśamanakāmaḥ | 'bhadrādadhi śreyaḥ' ityṛcā puroḍāśaṃ juhoti | tantravikalpaḥ | 'bhadrādadhi' ityṛcā payo juhoti | tantre | 'bhadrādadhi śreyaḥ' ityṛcodaudanādi haviṣāmupadhānaṃ kuryāt | sarvatra tantravikalpaḥ | pravāse gatvā caurabhayamudakabhayaṃ gamane vighnaṃ na bhavati | samāptaṃ pravāse gacchatāṃ vighnaśamanam ||
[japati || KauśS_5,6{42}.2 ||]
'bhadrādadhi' ityṛcaṃ japati | pathi gacchatāṃ vighnaṃ na bhavati | iti vighnaśamanam ||
[yānaṃ samprokṣya vimocayati || KauśS_5,6{42}.3 ||]
'bhadrādadhi' ityṛcā yānaṃ sampātyābhimantryājyatantre grāme gatvā tata udakena samprokṣati vimocayati | vighnaśamanakāmaḥ | dravyotthāpanaṃ ca ||
[dravyaṃ sampātavadutthāpayati || KauśS_5,6{42}.4 ||]
yadi yānena yāti tadā idaṃ karma | ājyatantre sampātyābhimantryārohaṇaṃ kuryāt ||
[nirmujyopayacchati || KauśS_5,6{42}.5 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'bhadrādadhi' ityṛcā vaṇijadravyaṃ vastravalayāśvādi sarvadravyaṃ sampātyābhimantrya | pratidravyaṃ mantrāvṛttiḥ | aśvavastravalayādi | tata uttaratantram | vastrādidravyaṃ vikrayārthaṃ nayati | yadā dravyaṃ gṛhṇāti tadedaṃ karma | 'bhadrādadhi' ityṛcābhimantrya gṛhṇāti | samāptaṃ vaṇijalābhakarma | pathi gṛhe'nyatra vā vaṇijavighāto na bhavati ||
athābhyāgatapuruṣāṇāṃ sāmmanasyaṃ kriyate | yadā viśiṣṭo gṛha āgacchati tadedaṃ maitrīkarma kriyate | mitraṃ tveṣāṃ darśane āgatānāṃ yadā gṛha āgacchati tadedaṃ kuryāt ||
[ubhā jigyathuḥ (7.44) ityārdrapādābhyāṃ sāmmanasyam || KauśS_5,6{42}.6 ||]
ājyatantraṃ kṛtvā 'ubhā jigyathuḥ' ityṛcā hastyādi yānaṃ sampātyābhimantrya tata uttaratantram | tasmin yāne yasya sāmmanasyaṃ kriyate | sarve yānasyoparyupaviśanti | sarve yānasyopari caṭanti ||
[yānena pratyañcau grāmān pratipādya prayacchati || KauśS_5,6{42}.7 ||]
tataḥ paścimadigbhāge gatvā punargṛha āgacchanti | tata 'ubhā jigyathuḥ' ityṛcodanamabhimantrya prayacchati bhojanārtham | manthaṃ vā | sarvaiḥ saha bhuñjanti | samāptaṃ sāmmanasyam | ekasmin yuddhe kriyamāṇe sahāyagatasya karma | anyasya ca sādhāraṇamityarthaḥ | yo yuddhe sāhāyatvaṃ karoti tasyedaṃ karma | prathamaṃ pādau prakṣālya tataḥ karma ceti | kecit kṣatriyayoridaṃ karma manyante | samāptaṃ sāmmanasyamarthotthāpanaṃ vighnaśamanaṃ yuddhādi ||
atha gṛhe viruddhe sati sāmmanasyamucyate -
[āyātaḥ samidha ādāya ūrjaṃ bibhrat (7.60) ityasaṅkalpayannetya sakṛdādadhāti || KauśS_5,6{42}.8 ||]
kartāraṇye gatvā samidho gṛhītvā tūṣṇīṃ gṛha āgatya tataḥ 'ūrjaṃ bibhrat' iti sūktena tāḥ samidhaḥ sakṛtsarvāḥ sūktāntenādadhāti | gṛhamānuṣāṇāṃ sāmmanasyaṃ bhavati | kalahanivāraṇam | kalaho na bhavatītyarthaḥ | samāptaṃ gṛhasāmmanasyaṃ vighnaśamanaṃ ca ||
mantrabrāhmaṇayordravyamicchati tasyedaṃ karma pratigrahādyucyate -
[ṛcaṃ sāma (7.54.1-2) ityanupravacanīyasya juhoti || KauśS_5,6{42}.9 ||
yuktābhyāṃ tṛtīyām || KauśS_5,6{42}.10 ||
ānumatīṃ caturthīm || KauśS_5,6{42}.11 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛcaṃ sāma' ityṛcājyaṃ juhoti | 'ṛcaṃ sāma yadaprākṣam' ityṛcājyaṃ juhoti | 'ṛcaṃ sāma' iti dvābhyāṃ tṛtīyāmāhutiṃ juhoti | 'anumataye svāhā' iti caturthīmāhutiṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | vedapāṭhena śāstrapāṭhenārthotthāpanamicchannidaṃ karoti | samāptaṃ vedena śāstreṇa arthotthāpane vighnaśamanam ||
atha parimokṣasamāvartanavidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[samāvartanīyasamāpanīyayoścaiṣejyā || KauśS_5,6{42}.12 ||
apo divyāḥ (7.89) iti paryavetavrata udakānte śāntyudakamabhimantrayate || KauśS_5,6{42}.13 ||
astamite samitpāṇiretya tṛtīyāvarjaṃ samidha ādadhāti || KauśS_5,6{42}.14 ||
idāvatsarāya (KauśS 42.17) iti vratavisarjanamājyaṃ juhuyāt || KauśS_5,6{42}.15 ||
samidho'bhyādadhyāt || KauśS_5,6{42}.16 ||
idāvatsarāya parivatsarāya saṃvatsarāya prativedayāma enat | yadvrateṣu duritaṃ nijagmimo durhārdaṃ tena śamalenāñjmaḥ || yanme vrataṃ vratapate lulobhāhorātre samādhātāṃ ma enat | udyan purastādbhiṣagastu candramāḥ sūryo raśmibhirabhigṛṇātvenat || yad vratamatipede cittyā manasā hṛdā | ādityā rudrāstanmayi vasavaśca samindhatām || vratāni vratapataya upākaromyagnaye | sa me dyumnaṃ bṛhadyaśo dīrghamāyuḥ kṛṇotu me iti vratasamāpanīrādadhāti || KauśS_5,6{42}.17 ||]
godānikaṃ tantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā tataḥ śāntyudakaṃ kṛtvābhimantrayate | 'apo divyāḥ' iti catasṛbhiḥ.
tato'bhyātānādi paridhāpanāntaṃ kṛtvā kecit paridānānte tato'bhyātānaṃ hutvā tata 'idāvatsarāya' iti kalpajaiścaturbhirṛgbhirājyaṃ juhuyāt | punaḥ 'idāvatsarāya' iti catasraḥ samidha ādadhīta | iti vratavisarjanam | vrataśrāvaṇam | vrataṃ visarjati | tato'bhyātānāni juhoti | tata 'ṛcaṃ sāma' iti prathamayarcājyāhutiṃ hutvā 'ṛcaṃ sāma yadaprākṣam' iti dvitīyām | yuktābhyāṃ tṛtīyāmānumatīṃ caturthīm ||
[trirātramarasāśī snātavrataṃ carati || KauśS_5,6{42}.18 ||]
tato'bhyātānāni juhoti | 'doṣo gāya' (6.1) iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | iti parimokṣaṃ samāptam | vedavrataṃ kalpavrataṃ mṛgāravrataṃ viṣāsahivrataṃ yamavrataṃ śirovratam aṅgirovratam ityevamādiṣvabhyātānāntaṃ kṛtvā 'idāvatsarāya' iti vratavisarjanaṃ vrataśrāvaṇaṃ ca karoti | tantravikalpo hastahomatvāt | yatra kvacid vrataṃ vaidikaṃ laukikaṃ ca tatra sarvatra vratādānaṃ vratavisarjanaṃ ca bhavati vidhānena | śirovratādīni nityāni | kṛcchracāndrāyaṇādīni smṛtivihitāni | kṛcchracāndrāyaṇādīni kāmyāni smṛtipurāṇaśāstravedavihitāni ca | tasmāt sarvāṇi vrataśabdavācyāni | tāni sarvāṇyeva vidhānena kartavyāni | yatra vapanaṃ tatra sarvatra godānikaṃ kuryāt | parimokṣādanantaraṃ trirātraṃ snātavrataṃ caret | astamite 'apo divyāḥ' iti tisṛbhiḥ samidha ādadhāti | tṛtīyāvarjam | anye ekarātraṃ samidādhānaṃ kurvanti | iti parimokṣaḥ samāptaḥ ||
atha pāpalakṣaṇastrī tasyāḥ śāntirucyate -
[nirlakṣmyam (1.18) iti pāpalakṣaṇāyā mukhamukṣatyanvṛcaṃ dakṣiṇāt keśastukāt || KauśS_5,6{42}.19 ||]

'nirlakṣmyam' iti sūktena sā strī mukhaṃ pratyṛcaṃ prakṣālayati | tasyā mukhe hastayormaśakaśigruvārakāvasthānatilakaṃ hrasvakeśādipāpalakṣaṇaṃ sāmudrike strīlakṣaṇaṃ vyākhyātam | 'nirlakṣmyam' iti sūktenodakaghaṭamabhimantrya strīṃ
pāpalakṣaṇāmabhiṣiñcati dakṣiṇāt keśādārabhya yāvaduttaraṃ pārśvam | tataḥ pāpalakṣaṇaṃ vinaśyati ||
[palāśena phalīkaraṇān hutvā śeṣaṃ pratyānayati || KauśS_5,6{42}.20 ||
phalīkaraṇatuṣabusāvatakṣaṇāni savyāyāṃ pādapārṣṇyāṃ nidadhāti || KauśS_5,6{42}.21 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'nirlakṣmyam' iti sūktena pālāśaparṇena kukusāñjuhoti | homaśeṣān kukusān savyāyāṃ pādapārṣṇyāṃ nidadhāti | tata uttaratantram | 'nirlakṣmyam' iti sūktena phalīkaraṇāñjuhoti | hastahomatvāt tantravikalpaḥ | 'nirlakṣmyam' iti sūktena vrīhituṣān juhoti | homaśeṣān vrīhituṣān savyāyāṃ pādapārṣṇyāṃ nidadhāti | 'nirlakṣmyam' iti sūktena busaṃ juhoti | savyāyāṃ pādapārṣṇyāṃ nidadhāti | 'nirlakṣmyam' iti sūktena kāṣṭhāvatakṣaṇāni juhoti | savyāyāṃ pādapārṣṇyāṃ nidadhāti | anena pāpalakṣaṇaṃ na bhavati | iti pāpalakṣaṇadoṣaśamanaśāntiḥ samāptā ||
atha pāpadarśane śāntirucyate -
[apanodanāpāghābhyāmanvīkṣaṃ pratijapati || KauśS_5,6{42}.22 ||]
'āre'sau' (1.26) iti 'apa naḥ śośucadagham' (4.33) iti sūktābhyāmanvīkṣaṃ dṛṣṭvā japet | darśanadoṣo na bhavati.
eko vā yadi vā trīṇi pañca sapta navastathā.
puruṣasya bhāgyakāle hariṇā yānti pradakṣiṇāḥ ||
apradakṣiṇeṣu hariṇeṣvayaṃ japaḥ | pakṣiṣu ca | grāme'pi bahirvāpaśakune dṛṣṭa idaṃ karoti | śvānarudite kākarudite śivārudite cāyam | kākamaithune puruṣasya maithune śyenamaithunadarśane nagnāstrīdarśane nagnapuruṣasya napuṃsakasya darśane puṃścalīcandramaṇḍalaśyāmasya ca | kṛttikārohiṇī paṭhitā apaśakunāḥ | yatra kvacidapaśakunāḥ paṭhitāstatra sarvatrāyaṃ japaḥ | śrutau smṛtau vā paṭhitā adṛṣṭavyāsteṣāṃ sarveṣāṃ darśane'dbhutānāṃ darśaneṣvayaṃ japaḥ kartavyaḥ | loke yadviruddham | anvīkṣaṃ prasiddhamadṛṣṭavyāsteṣāmayaṃ japaḥ | apaśakunajapaḥ samāptaḥ ||
atha puruṣo strī vā kāryakaraṇe vighnaśamane ca karmocyate -
[dīrghāyutvāya (2.4) iti mantroktaṃ badhnāti || KauśS_5,6{42}.23 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dīrghāyutvāya' iti sūktena jaṅgiḍamaṇiṃ śaṇasūtreṇa baddhvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | kṛtyādūṣaṇārthaḥ | āpyāyayati | vighnaśamane rakṣākaraṇaḥ | vighnaḥ viskandheyaḥ | samāptaṃ vighnaśamanam || pañcame'dhyāye ṣaṣṭhī kaṇḍikā

43

punarvighnaśamanamucyate -
[karśaphasya (3.9) iti piśaṅgasūtramaraludaṇḍaṃ yadāyudham || KauśS_5,7{43}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'karśaphasya' iti sūktena piśaṅgavarṇasūtre'ralumaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | viskandhavighnaśamano maṇiḥ | spardhāvināśo bhavatītyarthaḥ | spardhamānasya spardhā vinaśyatītyarthaḥ | samāptā vighnaśamane maṇiśāntiḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'karśaphasya' iti sūktena veṇudaṇḍādīn sampātya tataḥ sūktena vimṛjya dhārayati | tata uttaratantram | citradaṇḍe dhvajadaṇḍe cihnadaṇḍe vedayaṣṭau lakuṭādidaṇḍaṃ sarvaṃ sampātya yo dhārayati tasya sarpaśṛṅgidaṃṣṭrādi vighnaṃ na bhavati | ajñāte jñāte tejavṛddhiśca bhavati | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'karśaphasya' iti sūktenāyudhaṃ sampātya vimṛjya dhārayati | tata uttaratantram | sarvaśastrasampātite māyādikaṃ māyājālayuddhe nivāraṇam | saṅgrāma indrajālanivāraṇam | yuddhe vighnaṃ na bhavati | śatruhaṭhaṃ nivārayati | śatravo gacchanti | spardhamānaśatruṃ jayati | haṭhaṃ vināśayati ||
[phalīkaraṇairdhūpayati || KauśS_5,7{43}.2 ||]
'karśaphasya' iti sūktena phalīkaraṇānagnau prakṣipya vighnagṛhītaṃ puruṣaṃ dhūpayati | vighnaśamanaṃ bhavati | yasyārambhā na sidhyanti tasyedaṃ karma bhavati | iti vighnaśamanaṃ samāptam ||
atha bhūmiśuddhiḥ | gṛhaṃ kariṣyamāṇa idaṃ karoti -
[ati dhanvāni (7.41) ityavasānaniveśanānucaraṇāni ninayanejyā || KauśS_5,7{43}.3 ||]
'ati dhanvāni' iti dvābhyāmudapātramabhimantrya tatra ninayati bhūmau yatra gṛhaṃ kariṣyati | tatra vighnaśamanaṃ bhavati | śyenadevatāyai pākayajñavidhānenājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'ati dhanvāni' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ caruṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | bhūmisthāne yatra gṛhaṃ kariṣyati tatra śyenayāgaṃ kṛtvā gṛhaṃ kuryāt | athavā nave gṛhe śyenayāgaḥ kartavyaḥ | vikalpa iti bhāṣyakāraḥ | prathamato vā śyenayāgo nave gṛhe ||
atha gṛhapraveśa ucyate | vāstusaṃskāra ucyate -
[vāstoṣpatīyaiḥ kulijakṛṣṭe dakṣiṇato'gneḥ sambhāramāharati || KauśS_5,7{43}.4 ||
vāstoṣpatyādīni mahāśāntimāvapate || KauśS_5,7{43}.5 ||]
'ihaiva dhruvām' ityādi gaṇena bhūmiṃ halena karṣati | tato dakṣiṇataḥ sambhāramāharatyagneḥ | tataḥ śāntyudakaṃ karoti | mātalīvarjaṃ kṛtvā vāstoṣpatyādīni caturgaṇī mahāśāntiḥ | śāntyudaka āvapate | tato mātalīṃ kṛtvā tataḥ śāntyudakaṃ samāpyate | tena bhūmiṃ prokṣayet | tataḥ ||
madhyame garte darbheṣu vrīhiyavamāvapati || KauśS_5,7{43}.6 ||
nikṣipati ||
śāntyudakaśaṣpaśarkaramanyeṣu || KauśS_5,7{43}.7 ||
śāntyudakaṃ śaṣpaśarkarānanyeṣu sthūṇāgarteṣu pārśvasthiteṣu prakṣipati ||
[ihaiva dhruvām (3.12) iti mīyamānāmucchrīyamāṇāmanumantrayate || KauśS_5,7{43}.8 ||]
'ihaiva dhruvām' iti sūktena mīyamānāṃ śālāmanumantrayate | yadā sthūṇocchrīyate tadā 'ihaiva dhruvām' iti sūktenānumantrayate ||
[abhyajya ṛtena (3.12.6) iti mantroktam || KauśS_5,7{43}.9 ||]
sthūṇāvaṃśaṃ ghṛtenābhyajya tūṣṇīm | tataḥ 'ṛtena sthūṇām' ityṛcā vaṃśān ropayati ||
[pūrṇaṃ nārī (3.12.8) ityudakumbhamagnimādāya prapadyante || KauśS_5,7{43}.10 ||]
tataḥ puṇyāhavācanaṃ kṛtvā 'pūrṇaṃ nārī' ityṛcodakumbhasahitāṃ patnīmabhimantrya bāhyato gṛhaṃ praveśayanti | yajamānapuruṣo'gniṃ gṛhītvā | anye praviśanti ||
[dhruvābhyāṃ dṛṃhayati || KauśS_5,7{43}.11 ||]
'ihaiva dhruvām' (3.12.1-2) iti dvābhyāmṛgbhyāṃ dṛḍhāṃ kārayati śālābhūmim ||
[śambhumayobhubhyāṃ viṣyandayati || KauśS_5,7{43}.12 ||]
'āpo hi ṣṭhā' (1.5) 'śaṃ no devīḥ' (1.6) iti dvābhyāmudakumbhamabhimantrya tena gṛhabhūmimāplāvayati ||
[vāstoṣpate prati jānīhyasmān svāveśo anamīvo na edhi | yattvemahe prati nastajjuṣasva catuṣpado dvipada ā veśayeha || anamīvo vāstoṣpate viśvā rūpāṇyāviśan | sakhā suśeva edhi naḥ iti vāstoṣpataye kṣīraudanasya juhoti || KauśS_5,7{43}.13 ||]
tataḥ pākayajñavidhānena 'vāstoṣpataye juṣṭaṃ nirvapāmi' iti nirvāpaḥ | 'vāstoṣpataye tvā juṣṭaṃ prokṣāmi' iti prokṣaṇam | 'vāstoṣpatiṃ gacchatu haviḥ svāhā' iti barhirhome | vāstoṣpatidevatākaṃ kṣīraudanaṃ cājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'vāstoṣpate prati jānīhi' iti dvābhyāṃ caruṃ juhoti | tataḥ pārvaṇādyuttaratantram | kecidasmin tantre'bhyātānāntaṃ hutvā | 'yajūṃṣi yajñe' (5.26) iti dvādaśarcena sūktena navaśālāyāṃ sarpirmadhumiśraṃ juhvati sakṛdekāmāhutim | 'doṣo gāyaḥ' (6.1) iti dvitīyāmāhutiṃ juhoti | yuktābhyāṃ tṛtīyāmāhutiṃ juhoti | ānumatīṃ caturthīm | kalaśodakapānīyamācāryo gṛhītvā śālāmaṅgulibhyāṃ samprokṣya yajamānapatnīsahiteṣu gṛheṣu madhya āsāda upaviśya kalaśodakaṃ bhūmau ninayati tūṣṇīm | ācāryādyā ādau vāṅmaunaṃ kurvanti | 'ihaiva sta' (7.62.7) ityṛcā vāgvisargaḥ | abhyātānādyuttaratantram ||
sarvānnāni brāhmaṇān bhojayati || KauśS_5,7{43}.14 ||
miṣṭānnānītyarthaḥ ||
[maṅgalyāni || KauśS_5,7{43}.15 ||]
vṛddhā striyo gītamaṅgalyādi kurvanti | brāhmaṇāḥ puṇyāhāni paṭhanti | śrāddhaṃ ca kecit paścāt kurvanti kecit pūrvaṃ kurvanti | sarvatra bhūmiśuddhividhānam | gṛhakaraṇavidhānaṃ ca | yatra yatra gṛhaṃ maṇḍapaṃ vā kuṭī vā citraśālā vā maṭhasthānaṃ vā prākārāṭṭālakaṃ vā devagṛhaṃ vā'nyadvā tṛṇamayaṃ vā kāṣṭhamayaṃ veṣṭikāmayaṃ vā pāṣāṇamayaṃ vā gṛhādikaṃ karoti | tatrānena vidhānena vāstuyāgaḥ kartavyaḥ | samāptaṃ gṛhapraveśakarma | anena vidhinā śālā kṛtā śāntā | gṛhiṇo nirupadravāḥ sukhinaḥ putravanto godhanadhānyapuṣṭāḥ | bhogyā ca śālā bhavati | evaṃ vāstusukhaṃ bhavati ||
atha kravyādopahatagṛhe kṣetre vānyatra goṣṭhe vā yatra kvacit tatra śāntirucyate -
[ye agnayaḥ (3.21) iti kravyādanupahata iti pālāśaṃ badhnāti || KauśS_5,7{43}.16 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye agnayo apsvantaḥ' iti saptarcena pālāśavṛkṣamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram ||
[juhoti || KauśS_5,7{43}.17 ||]
'ye agnayaḥ' iti saptarcenājyaṃ juhoti | ājyatantre ||
[ādadhāti || KauśS_5,7{43}.18 ||]
'ye agnayaḥ' iti saptarcena pālāśasamidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | kravyāde praviṣṭe gṛhe kumārā mriyante vatsā vā kiśorā vā anyā vopahatiḥ kulakalaho hānirdhananāśo yatra bhavati tadgṛhaṃ grāmaṃ nagaraṃ vā kravyādopahataṃ jānīyāt ||
[udañcanenodapātryāṃ yavānadbhirānīyollopam || KauśS_5,7{43}.19 ||]

'ye agnayaḥ' iti saptarcena sūktena pālāśyudañcanenodakaṃ juhoti agnau | tantravikalpaḥ | 'ye agnayaḥ' iti saptarcenodadhānyāstadudakaṃ codakapātryāṃ pālāśyāṃ yavān prakṣipya tataḥ pratyṛcaṃ juhotyagnau | hastahome tantravikalpaḥ | kule kalahakumāravatsamaraṇagomaraṇādi dhanadhānyavināśādi cintitodvegādi kravyādacihnāni | kravyādopahataśāntiḥ samāptā ||
atha kravyācchamanavidhānamucyate -
[ye agnayaḥ (3.21) iti pālāśyā darvyā manthamupamathya kāmpīlībhyāmupamanthanībhyām || KauśS_5,7{43}.20 ||]
'ye agnayaḥ' iti daśarcena sūktena saktūdakaṃ kāmpīlasamiddvayena manthamāloḍya tataḥ pālāśyā darvyā juhoti pratyṛcam | tantravikalpaḥ darvihomatvāt | samāptaṃ kravyācchamanam | laukike vāgnau gṛha āvasathye vā śāntikapauṣṭikārthe manthane vā yatra vā kravyādopahatirdṛśyate tatra sarvatra kuryāditi ||
atha vaśāśamanavidhānamucyate -
[śamanaṃ ca || KauśS_5,7{43}.21 ||]
'ye agnayaḥ' iti daśarcena sūktena vaśāmabhimantrya tato brāhmaṇāya dadāti | yasya gṛhe vaśā bhavati jāyate tad gṛhaṃ daivahataṃ jānīyāt | iti vaśāvidhānena śamanaṃ samāptam || pañcame'dhyāye saptamī kaṇḍikā

44

atha vaśāśamanavidhānamucyate -
[ya ātmadā (4.2) iti vaśāśamanam || KauśS_5,8{44}.1 ||
purastādagneḥ pratīcīṃ dhārayanti || KauśS_5,8{44}.2 ||
paścādagneḥ prāṅmukha upaviśyānvārabdhāyai śāntyudakaṃ karoti || KauśS_5,8{44}.3 ||]
pākatantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā purastādagneḥ pratīcīṃ gāṃ dhārayitvā paścādagneḥ prāṅmukha upaviśya kartā śāntyudakaṃ
karoti | vaśāyā anvārabdhāyai ||
[tatraitat sūktamanuyojayati || KauśS_5,8{44}.4 ||]
kāṣṭhena tṛṇena vā 'ya ātmadā' iti sūktaṃ śāntyudake'nuyojayet ||
[tenaināmācāmayati ca samprokṣati ca || KauśS_5,8{44}.5 ||]
mātalyantena śāntyudakenācāmayati ca samprokṣati ca vaśām ||
[tiṣṭhaṃstiṣṭhantīṃ mahāśāntimuccairabhinigadati || KauśS_5,8{44}.6 ||]
kartordhvasthitaḥ | vāstoṣpatyādicaturgaṇīmahāśāntimuccairabhinigadati | vaśāmabhimukhasthitaḥ kartā ||
[ya īśe paśupatiḥ paśūnām (2.34) iti hutvā vaśāmanakti śirasi kakude jaghanadeśe || KauśS_5,8{44}.7 ||]
'ya īśe paśupatiḥ' iti sūktenājyaṃ hutvā tato vaśāyā śirasi anakti kakude skandhe jaghanadeśe ||
[anyatarāṃ svadhitidhārāmanakti || KauśS_5,8{44}.8 ||]
churikāyāṃ paścādanakti ||
[aktayā vapāmutkhanati || KauśS_5,8{44}.9 ||
dakṣiṇe pārśve darbhābhyāmadhikṣipati amuṣmai tvā juṣṭam iti yathādevatam || KauśS_5,8{44}.10 ||
niḥsālām (2.14) ityulmukena triḥ prasavyaṃ pariharatyanabhipariharannātmānam || KauśS_5,8{44}.11 ||]
dakṣiṇe pārśve darbhābhyāṃ dvābhyāmadhikṣipati 'prajāpataye tvādhikṣipāmi' ityanena mantreṇa | 'niḥsālām' iti sūktenolmukena triḥ pradakṣiṇaṃ paribhrāmayitvā paśuṃ madhye kṛtvātmānaṃ hi ||
[darbhābhyāmanvārabhate || KauśS_5,8{44}.12 ||]
dvābhyāṃ darbhābhyāṃ vaśāmanvālabhya ||
[paścāduttarato'gneḥ pratyakśīrṣīmudakpādīṃ nividhyati || KauśS_5,8{44}.13 ||
samasyai tanvā bhava ityanyataraṃ darbhamavāsyati || KauśS_5,8{44}.14 ||]
paścāduttarato'gnervaśāṃ nītvā tata ekaṃ darbhaṃ 'samasyai' iti mantreṇa bhūmau kṛtvā tata upari vaśāṃ pātayati pratyakśīrṣīmudakpādīṃ nividhyati ||
[atha prāṇānāsthāpayati prajānantaḥ (2.34.5) iti || KauśS_5,8{44}.15 ||]
tataḥ samidādhvaryurvaśāmukhaṃ nirodhayati nirucchvāsaṃ karoti mārayati 'prajānantaḥ' ityṛcā ||
[dakṣiṇatastiṣṭhan rakṣohaṇaṃ japati || KauśS_5,8{44}.16 ||]
dakṣiṇatastiṣṭhan 'rakṣohaṇam' (8.3.4) anuvākaṃ japati ||
[sañjñaptāyāṃ juhoti yadvaśā māyumakratoro vā paḍbhirāhata | agnirmā tasmādenaso viśvānmuñcatvaṃhasaḥ iti || KauśS_5,8{44}.17 ||]
'yadvaśā māyum' ityṛcā kalpajayājyaṃ juhoti sañjñaptāyām | tataḥ patnyudapātraṃ gṛhītvā paśusamīpaṃ gacchati ||
[udapātreṇa patnyabhivrajya mukhādīni gātrāṇi prakṣālayate || KauśS_5,8{44}.18 ||]
tataḥ paśormukhādīni gātrāṇi prakṣālayati ||
[mukhaṃ śundhasva devayajyāyai iti || KauśS_5,8{44}.19 ||
prāṇān iti nāsike || KauśS_5,8{44}.20 ||
cakṣuḥ iti cakṣuṣī || KauśS_5,8{44}.21 ||
śrotram iti karṇau || KauśS_5,8{44}.22 ||
yatte krūraṃ yadāsthitam iti samantaṃ rajjudhānam || KauśS_5,8{44}.23 ||
caritrāṇi iti pādān samāhṛtya || KauśS_5,8{44}.24 ||
nābhim iti nābhim || KauśS_5,8{44}.25 ||
meḍhram iti meḍhram || KauśS_5,8{44}.26 ||
pāyum iti pāyum || KauśS_5,8{44}.27 ||]
'mukhaṃ śundhasva devayajyāyai' iti mantraṃ kartā brūyāt | 'prāṇān śundhasva devayajyāyai' iti prāṇān | 'nāsike śundhasva' iti nāsike | 'cakṣuṣī śundhasva' iti cakṣuṣī | 'śrotraṃ śundhasva' iti śrotram | 'karṇau śundhasva' iti karṇau | 'yatte krūraṃ yadāsthitam' iti samantaṃ rajjudhānam | 'caritrāṇi' iti mantreṇa pādān samāharati | 'nābhiṃ śundhasva devayajyāyai' iti nābhim | 'meḍhraṃ śundhasva' iti meḍhram | 'pāyuṃ śundhasva' iti pāyum pratimantraṃ gātraprakṣālanam ||
[yatte krūraṃ yadāsthitaṃ tacchundhasva ityavaśiṣṭāḥ pārśvadeśe'vasicya yathārthaṃ vrajati || KauśS_5,8{44}.28 ||]
śeṣamudakaṃ pārśvadeśe nikṣipya 'yatte krūraṃ yadāsthitaṃ tacchundhasva' iti mantreṇa tato patnī yathārthaṃ vrajati ||
[vapāśrapaṇyāvājyaṃ sruvaṃ svadhitiṃ darbhamādāyābhivrajyottānāṃ parivartmānulomaṃ nābhideśe darbhamāstṛṇāti || KauśS_5,8{44}.29 ||]
tato vapāśrapaṇyāvājyaṃ sruvaṃ svadhitiṃ darbhamādāya paśusthāne gacchati | parivartmānulomaṃ tato nābhideśe darbhamāstṛṇāti ||
auṣadhe trāyasvainaṃ svadhite mainaṃ hiṃsīḥ iti śastraṃ prayacchati || KauśS_5,8{44}.30 ||
'oṣadhe trāyasvainam' iti churikāṃ prayacchati ||
[idamahamāmuṣyāyaṇasyāmuṣyāḥ putrasya prāṇāpānāvapakṛntāmi ityapakṛtya || KauśS_5,8{44}.31 ||]
'idamahaṃ mahumadasya bhūtikarṇaputrasya' ityanena mantreṇa darbhasahitaṃ nābhideśaṃ chinatti ||
[adharapravraskena lohitasyāpahatya || KauśS_5,8{44}.32 ||
idamahamāmuṣyāyaṇasyāmuṣyāḥ putrasya prāṇāpānau nikhanāmi ityāsye nikhanati || KauśS_5,8{44}.33 ||]
'idamaham' iti mantreṇāvaradarbhakhaṇḍaṃ lohitaliptamāsyasthāne'pahanti | nikhanatītyarthaḥ ||
[vapayā dyāvāpṛthivī prorṇuvāthām iti vapāśrapaṇyau vapayā pracchādya || KauśS_5,8{44}.34 ||
svadhitinā prakṛtyotkṛtya || KauśS_5,8{44}.35 ||
āvraskamabhighārya || KauśS_5,8{44}.36 ||]
'vapayā dyāvāpṛthivī' ityanena vapāśrapaṇyau vapayā pracchādya svadhitinā prakṛtyotkṛtya tataśchedanasthānaṃ ghṛtenābhighārya | śāntavṛkṣamayāvekaikaśṛṅgā dvitīyā dviśṛṅgā ||
[vāyave stokānām iti darbhāgraṃ prāsyati || KauśS_5,8{44}.37 ||]
'vāyave stokānām' iti darbhāgraṃ prāsyati kṣipati ||
[pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ iti carumaṅgāre nidadhāti || KauśS_5,8{44}.38 ||]
'pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ' ityanena mantreṇāgneḥ paścādbhāge nidadhāti ||
[devastvā savitā śrapayatu iti śrapayati || KauśS_5,8{44}.39 ||
suśṛtāṃ karoti || KauśS_5,8{44}.40 ||]
'devastvā' iti mantreṇa śrapayati | suśṛtāṃ karoti tataḥ || pañcame'dhyāye'ṣṭamī kaṇḍikā

45

[yadyaṣṭāpadī syād garbhañjalau sahiraṇyaṃ sayavaṃ vā ya ātmadā (4.3) iti khadāyāṃ tryaratnāvagnau sakṛjjuhoti || KauśS_5,9{45}.1 ||]
yadyaṣṭāpadī syād garbhañjalau sahiraṇyaṃ sayavaṃ vā 'ya ātmadā' iti sūktena khadāyāṃ tryaratnāvagnau sakṛjjuhoti ||
[viśasya samavattānyavadyet || KauśS_5,9{45}.2 ||
hṛdayaṃ jihvā śyenaśca doṣī pārśve ca tāni ṣaṭ | yakṛdvṛkkau gudaśroṇī tānyekādaśa daivatāni || KauśS_5,9{45}.3 ||
dakṣiṇaḥ kapilalāṭaḥ savyā śroṇirgudaśca yaḥ | etāni trīṇi tryaṅgāni sviṣṭakṛdbhāga eva || KauśS_5,9{45}.4 ||
tadavadya prajñātāni śrapayet || KauśS_5,9{45}.5 ||]
avadānāni paśorekādaśa gṛhṇāti | hṛdayam | jihvā | kroḍam | vāmabāhuḥ | pārśve dve | yakṛt kāleyamityucyate | pṛṣṭakau dvau | gudaśca | paścimadakṣiṇabāhuśca | ekādaśa gṛhītvā | tataḥ sviṣṭakṛdavadānāni gṛhṇāti | tāni trīṇi | dakṣiṇo bāhuḥ | vāmajaṅghā ca | antravibhāgam | etāni trīṇi gṛhītvā | carumadhye māṃsāni nidadhāti | 'pari tvāgne' ityādi karoti ||
[hoṣyan dvirdvirdevatānāmavadyet || KauśS_5,9{45}.6 ||
sakṛtsakṛtsauviṣṭakṛtānām || KauśS_5,9{45}.7 ||]
tato yaddaivatyaḥ paśustaddaivatyaścaruḥ śrapayitavyaḥ ||
[vapāyāḥ samiddhaḥ (5.12) ūrdhvā asya (5.27) iti juhoti || KauśS_5,9{45}.8 ||]
tato vapāyāścatvāri khaṇḍāni karoti | 'samiddho adya' iti sūktenaikaṃ khaṇḍaṃ juhoti | 'ūrdhvā asya' iti sūktena dvitīyaṃ khaṇḍaṃ juhoti ||
[yuktābhyāṃ tṛtīyām || KauśS_5,9{45}.9 ||]
'samiddho adya' 'ūrdhvā asya' iti sūktābhyāṃ tṛtīyaṃ khaṇḍaṃ juhoti ||
[ānumatīṃ caturthīm || KauśS_5,9{45}.10 ||]
'anumataye svāhā' iti caturthaṃ khaṇḍaṃ juhoti ||
[jātavedo vapayā gaccha devāṃstvaṃ hi hotā prathamo babhūtha | ghṛtasyāgne tanvā saṃ bhava satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ svāhā || KauśS_5,9{45}.11 ||]
tato 'jātavedo vapayā gaccha devān' iti mantreṇājyaṃ juhoti ||
[ūrdhvaṃ nabhasaṃ mārutaṃ gacchatam iti vapāśrapaṇyāvanupraharati || KauśS_5,9{45}.12 ||
prācīmekaśṛṅgāṃ pratīcīṃ dviśṛṅgām || KauśS_5,9{45}.13 ||]
'ūrdhvaṃ nabhasaṃ mārutaṃ gacchatam' ityanena mantreṇa vapāśrapaṇyau dve saha juhoti | prācīmekaśṛṅgāṃ pratīcīṃ dviśṛṅgāṃ kṛtvā ||
[pitryeṣu vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatraitān vettha nihitān parāke | medasaḥ kulyā upa tān sravantu satyā
eṣāmāśiṣaḥ santu kāmāḥ svāhā svadhā iti vapāyāstrirjuhoti || KauśS_5,9{45}.14 ||
samavattānām || KauśS_5,9{45}.15 ||]
tato'vadānāni juhoti 'ya ātmadā' iti sūktena | pratyṛcaṃ juhoti | punaḥ 'ya ātmadā' iti sūktena caruṃ juhoti ||
[sthālīpākasya samrāḍasyadhiśrayaṇaṃ nāma sakhīnāmabhyahaṃ viśvā āśāḥ sākṣīya | kāmo'si kāmāya tvā sarvavīrāya sarvapuruṣāya sarvagaṇāya sarvakāmāya juhomi || anvadya no'numatiḥ pūṣā sarasvatī mahī | yat karomi tadṛdhyatāmanumataye svāhā iti juhoti || KauśS_5,9{45}.16 ||]
'samrāḍasyadhi' iti mantreṇājyaṃ juhoti | 'sarvavīrāya svāhā sarvapuruṣāya svāhā sarvagaṇāya svāhā sarvakāmāya svāhā' catasra āhutīrjuhoti | 'anvadya no'numatiḥ | pūṣā sarasvatī mahī yatkaromi tadṛdhyatāmanumataye svāhā' juhoti | pārvaṇādi prajāpatiṃ ca hutvā tataḥ sakṛnmāṃsaṃ caruṃ cāvadya sviṣṭakṛtaṃ yajati | 'svāheṣṭebhyaḥ' ityādyuttaratantram | samāptaṃ vaśāśamanavidhānam.
daivahataṃ tasya gṛhaṃ yasya gṛhe vaśā jāyate | tasya dhanādināśo bhavati | tasmācchāntiḥ kartavyeti | vaśāyā dve pratipattī | abhimantrya vā dadāti śamanaṃ vā vidhānena kuryāt | etena vidhānena paśavo vyākhyātāḥ | nitye naimittike kāmye paśavo vyākhyātāḥ | 'dvādaśarātre'gniṃ paśunā yajeta' iti nityam | naimittikākāmyāśca dhūmaketuḥ pañca paśavastāyante | dhātāraṃ ca paśunā ca purohitapariśiṣṭeṣu paṭhyate | ityevamādayo naimittikāḥ | paiṭhīnasinā kāmyāḥ paṭhitāḥ | 'chāgena svahutena trayodaśamāsān' ityādi puṣṭikarmaṇāmupadhānamadhye paśuḥ paṭhitaḥ | tasmāt mantroktā devatāḥ | kāmyāḥ paśavaḥ | tathā vaitānasūtre aindrāgnaḥ paśurāyuḥprajāpaśukāmasyetyādayaḥ kāmyāḥ paśavaḥ | teṣāṃ vidhirucyate.
pākayajñamājyabhāgāntaṃ kṛtvā śāntyudakābhivādanaparyantaṃ kṛtvā 'ya īśe paśupatiḥ paśūnām' ityādi bhavati | samānaṃ nitye paśau | 'samiddho adya' iti 'ūrdhvā asya' iti vapāhomaḥ | naimittike ca | tathā dvayoḥ pradhānakarma homaḥ | pradhānasūktenaiva kāmyeṣu tathaiva ca.
atha pitryeṣu kāmyeṣu viśeṣaḥ tatra 'vaha vapām' ityṛcā trirāvṛttiḥ | vapāṃ trirjuhoti | tathā avadānāni | tathā caruṃ 'vaha vapām' iti trirjuhoti | śeṣaṃ samānam ||
atha duṣṭe pratigrahe saumye vā kṛte yājane vā dakṣiṇāpratigrahaṇe yena karmaṇā pāpaṃ vinaśyati taducyate-
[ka idaṃ kasmā adāt (3.29.7-8) kāmastadagre (19.52) yadannaṃ (6.71) punarmaintvindriyam (7.68) iti pratigṛhṇāti || KauśS_5,9{45}.17 ||
uttamā sarvakarmā || KauśS_5,9{45}.18 ||
vaśayā pākayajñā vyākhyātāḥ || KauśS_5,9{45}.19 ||]
'ka idam' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ pratigrahamabhimantrya gṛhṇāti | pratigrahadoṣo na bhavati | 'yadannam' iti tṛcena 'bhūmiṣṭvā'(3.29.8) ityṛcā bhūmipratigrahe viśeṣaḥ | 'kāmastadagre' iti sūktena pratigrahamabhimantrya gṛhṇāti | 'yadannam' iti tṛcena sūktena pratigrahamabhimantrya gṛhṇāti | 'punarmaitvindriyam' ityṛcā pratigrahamabhimantrya gṛhṇāti | samāptaṃ pratigrahadoṣanāśanakarma | sarvāṇi karmāṇi kṛtvā 'punarmaitvindriyam' ityṛcā karma samāpya tata ātmānamanumantrayate | sarvakarmasu bhavatītyātmaśāntiḥ | sandhyāvandana ājyatantre pākatantre'smin karmaṇi nityanaimittikakāmyeṣu 'punarmaitvindriyam' ityṛcātmahṛdayamanumantrayate || pañcame'dhyāye navamī kaṇḍikā

46

atha akṛte pāpe loke pāpavacanamutpadyate tatra śāntirucyate -
[utāmṛtāsuḥ (5.1.7) śivāste (8.2.15) ityabhyākhyātāya prayacchati || KauśS_5,10{46}.1 ||]
'utāmṛtāsuḥ' ityṛcābhyākhyātamagre kṛtvā gṛhe praviśya tūṣṇīṃ tataḥ saktumanthamabhimantryābhyākhyātāya dadāti | pāpaṃ vinaśyati | prathamamagre kṛtvābhyākhyātaṃ gṛhe praveśya kartā paścāt praviśati | 'śivāste santvoṣadhayaḥ' ityṛcā saktumanthamabhimantrya tato'bhyākhātāya dadāti | loke nindā bhavati | 'utāmṛtāsuḥ' ityṛcā bhaktamabhimantrya dadāti | 'śivāste santvoṣadhayaḥ' ityṛcā bhaktamabhimantrya dadāti | loke nindā vinaśyati ||
[drughaṇaśiro rajjvā badhnāti || KauśS_5,10{46}.2 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'utāmṛtāsuḥ' ityṛcā drughaṇamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhiśasta idaṃ karma |
ājyatantraṃ kṛtvā 'śivāste santvoṣadhayaḥ' ityṛcā drughaṇamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhiśaste | tata uttaratantram ||
[pratirūpaṃ palāśāyolohahiraṇyānām || KauśS_5,10{46}.3 ||]
tantraṃ kṛtvā 'utāmṛtāsuḥ' ityṛcā pālāśamaṇiṃ drughaṇasadṛśaṃ kṛtvā tataḥ sampātyābhimantrya badhnāti | abhiśaste | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'śivāste' ityṛcā pālāśakāṣṭhamaṇiṃ drughaṇapratirūpaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | abhiśaste | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'utāmṛtāsuḥ' ityṛcā lohamaṇiṃ drughaṇasadṛśaṃ kṛtvā sampātyābhimantryābhiśaste badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'śivāste' ityṛcā kṛṣṇalohamaṇiṃ drughaṇasadṛśaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | pāpaśravaṇe pāpavināśo bhavati | tantraṃ kṛtvā 'utāmṛtāsuḥ' ityṛcā tāmramaṇiṃ drughaṇasadṛśaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'śivāste' ityṛcā tāmramayadrughaṇapratirūpaṃ maṇiṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'utāmṛtāsuḥ' ityṛcā hiraṇyamaṇiṃ drughaṇapratirūpaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'śivāste' ityṛcā hiraṇyamayamaṇiṃ kṛtvā drughaṇapratirūpaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | akṛte pāpe nindā yasya bhavati tasyedaṃ karma | kṛte vā prāyaścittam | yadi pāpaśravaṇaṃ bhavati tadedaṃ karma | samāptaṃ loke nindāvighātakarma | sarvatra kauśike karmaṇāṃ vikalpaḥ | ekasmin viṣaye yatra bahūni karmāṇi paṭhitāni tatraikaṃ kuryād dve vā sarvāṇi vā ||
atha yāge kriyamāṇe yena karmaṇā vighnaśamanaṃ bhavati taducyate -
[yena soma (6.7) iti yājayiṣyan sārūpavatsamaśnāti || KauśS_5,10{46}.4 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yena soma' iti sūktena sārūpavatsaṃ pāyasaṃ sampātyābhimantrya ṛtvijo yajamānaṃ cāśayati | avighnena yajñasiddhirbhavati | tata uttaratantram | yāge vighnaśamanaṃ samāptam ||
yāgasamāptau vighnaśamanamucyate -
[nidhane yajate || KauśS_5,10{46}.5 ||]
somadevatyaṃ caruṃ pākayajñavidhānenājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yena soma' iti tṛcena caruṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | samāptaṃ somayāge yājanadoṣaśamanaṃ vighnaśamanaṃ ca | anena karmaṇā ayājyayājanadoṣānmucyate ||
atha dhanadhānyādipratigrahādiyācanamicchannidaṃ karma kṛtvā yācati | vighāto na bhavati ||
[yaṃ yācāmi (5.7.5) yadāśasā (7.57.1-2) iti yāciṣyan || KauśS_5,10{46}.6 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yaṃ yācāmi' ityṛcā sārūpavatsaṃ pāyasaṃ śrapayitvā sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | yācitaṃ na pratiṣedhayati | ājyatantraṃ kṛtvā 'yadāśasā' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ sārūpavatsaṃ pāyasaṃ sampātyābhimantryāśnāti | uttaratantram | samāptaṃ yācane pratiṣedhaśāntiḥ ||
atha kapota ulūke vā gṛhe praviṣṭe'nyatrābhīṣṭadeśe'pi tatra śāntirucyate -
[mantroktāni patitebhyo devāḥ kapotaḥ (6.27) ṛcā kapotam (6.28) amūn hetiḥ (6.29) iti mahāśāntimāvapate || KauśS_5,10{46}.7 ||]
śāntyudakaṃ vidhānena kṛtvā tato mātalīṃ na karoti | 'devāḥ kapotaḥ' 'ṛcā kapotam' 'amūn hetiḥ' iti sūktatrayaṃ vāstoṣpatyaṃ cātanaṃ mātṛnāmā śāntigaṇaḥ ete catvāro gaṇāḥ | śāntyudaka āvapati | tato mātalīṃ kṛtvā śāntyudakaṃ samāpayet | rātrau tena śāntyudakena tatsthānaṃ prokṣati 'yatāyai' ityetairmantraiḥ | kapotolūkasthānaṃ yāvat | kārayituḥ samprokṣaṇamācamanaṃ ca kartavyam | gṛhādisthānaṃ prokṣati ||
[parīme'gnim (6.28.2) ityagniṃ gāmādāya niśi kārayamāṇastriḥ śālāṃ pariṇayati || KauśS_5,10{46}.8 ||]
'parīme'gnim' ityṛcā gāmagniṃ gṛhītvā triḥ śālāṃ pariṇayati | kapotasthānaṃ vā paribhrāmayet | sakṛnmantraḥ | kartā sarvaṃ kuryāt | araṇyake pakṣiṇi praviṣṭa idaṃ karma kuryāt | kapota ulūke vā praviṣṭe | dvipadacatuṣpadavināśo vede śrūyate tasya doṣaśamanam | kapotolūkaśāntiḥ | samāptā mahāśāntiḥ | ghṛtakambalādikaṃ karoti | amṛtāṃ vā daśagaṇīṃ vā karoti ||
atha svapnādhyāye paṭhita ugre svapnadarśane śāntirucyate | svapnādhyāyapaṭhitaṃ duḥsvapnaṃ rudrabhāṣyakāramatena
gṛhītavyam | pakvamāṃse pretadamane pariṣvaṅgamarkaṭaśakaṭe dṛṣṭvā tailābhyaṅge nagnapuruṣadarśane nagnastrīdarśane ca kālasūtretyādi svapnādhyāyapaṭhitā anekaśaḥ | iti duḥsvapnadarśane śāntirucyate -
[paro'pehi (6.45) yo na jīvaḥ (6.46) iti svapnaṃ dṛṣṭvā mukhaṃ vimārṣṭi || KauśS_5,10{46}.9 ||
atighoraṃ dṛṣṭvā maiśradhānyaṃ puroḍāśamanyāśāyāṃ vā nidadhāti || KauśS_5,10{46}.10 ||]
'paro'pehi' 'yo na jīvaḥ' iti sūktābhyāṃ svapnaṃ kutsitaṃ dṛṣṭvā mukhaṃ prakṣālayati | 'paro'pehi' 'yo na jīvaḥ' iti sūktābhyāṃ maiśradhānyaṃ puroḍāśaṃ śrapayitvāgnau juhoti | tantravikalpaḥ | 'paro'pehi' 'yo na jīvaḥ' iti sūktābhyāṃ dvitīyaṃ puroḍāśaṃ śrapayitvā'bhimantrya śatrukṣetre nidadhāti | samāptaṃ duḥsvapnanāśanam ||
[paryāvartaḥ (7.100) iti paryāvartate || KauśS_5,10{46}.11 ||]
'paryāvartaḥ' ityṛcaṃ japitvā paryāvartate ||
[yatsvapne (7.101) ityaśitvā vīkṣate || KauśS_5,10{46}.12 ||]
'yatsvapne' ityṛcaṃ japati | annaṃ svapne bhakṣayati tadedaṃ karoti ||
atha punarghoraduḥsvapnanāśanakarmocyate -
[vidma te svapna (6.46.2) iti sarveṣāmapyayaḥ || KauśS_5,10{46}.13 ||]
'vidma te svapna' iti ekena paryāyeṇa duḥsvapnaṃ dṛṣṭvā mukhaṃ vimārṣṭi | 'vidma te svapna' iti sūktena svapnaṃ dṛṣṭvā pārśveṇa dvitīyena bhayate | 'vidma te svapna' iti sūktenānnaṃ svapne dṛṣṭvā nirīkṣate | 'vidma te svapna' iti sūktena maiśradhānyaṃ puroḍāśaṃ juhoti | tantravikalpaḥ | samāptaṃ duḥsvapnanāśanam ||

atha ācārye mṛte brahmacārīdaṃ karma karoti śreyaskāmaḥ -
[na hi te agne tanvaḥ (6.49) iti brahmacāryācāryasyādahana upasamādhāya triḥ parikramya puroḍāśaṃ juhoti || KauśS_5,10{46}.14 ||
trirātramaparyāvartamānaḥ śayīta || KauśS_5,10{46}.15 ||
nopaśayīteti kauśikaḥ || KauśS_5,10{46}.16 ||]
ācāryasya dahane 'agnirbhūmyām' (12.1.19-23) ityādi pañca sāmidhenīhutvā tato dahanaṃ triḥ paribhrāmya tato 'na hi te agne tanvaḥ' iti sūktāntena puroḍāśaṃ juhoti tasmin dahane | trirātraṃ tasya dahanasamīpe śete'bhimukhasthitaḥ | kauśikastatra śayanaṃ na manyate | pretādibhayāt | tadvighātaśamanam ||
[snānīyābhiḥ snāyāt || KauśS_5,10{46}.17 ||
aparyavetavrataḥ pratyupeyāt || KauśS_5,10{46}.18 ||]
'apo divyāḥ' (7.94) iti catasṛbhirṛgbhiḥ snānaṃ kṛtvā trirātraṃ gṛha āgatya tataḥ śayīteti kauśikamatam | mṛtaṃ ācārya idaṃ karma | prāyaścittaṃ kṛtvā tataḥ samāvartanaṃ kuryāt ityarthaḥ | anyaṃ gurumupāsīta | samāptaṃ brahmacāriprāyaścittam ||
atha brahmacārī striyā maithunasaṃyoga idaṃ karoti so'vakīrṇītyucyate | tasya prāyaścittamidaṃ karmocyate -
[avakīrṇine darbhaśulbamāsajya yatte devī (6.63) ityāvapati || KauśS_5,10{46}.19 ||
evaṃ sampātavatodapātreṇāvasicya || KauśS_5,10{46}.20 ||
mantroktaṃ śāntyudakena samprokṣya || KauśS_5,10{46}.21 ||]
brahmacāriṇaṃ darbharajjvā kaṇṭhe baddhvā 'yatte devī nirṛtiḥ' iti sūktena tilāñjuhoti | brahmacāriṇaṃ darbharajjvā kaṇṭhe baddhvā tato 'yatte devī nirṛtiḥ' iti sūktena vrīhiñjuhoti | avakīrṇinaṃ darbharajjvā kaṇṭhe baddhvā abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yatte devī' iti sūktenodapātraṃ sampātya tato darbharajjvā samprokṣya tato 'yatte devī' iti muñcati | tata uttaratantram | darbharajjvāvakīrṇinaṃ kaṇṭhe baddhvā tataḥ śāntyudakaṃ kṛtvā tato 'yatte devī' iti sūktena prokṣya tataḥ sūktenaiva darbharajjuṃ muñcati | samāptamavakīrṇiprāyaścittam | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | kramo'pi nāsti sarvatra ||
atha svayamprajvalite'gnau prāyaścittamucyate -
[saṃ samid (6.63.4) iti svayamprajvalite'gnau || KauśS_5,10{46}.22 ||]
'saṃ samid' ityṛcā yavāñjuhoti | 'saṃ samid' ityṛcā tilāñjuhoti | yadi jvalati svayamagnistadedaṃ karma | svayamprajvalite śāntiḥ ||
athāgniśabdakaraṇe śāntirucyate -
[agnī rakṣāṃsi sedhati (8.3.26) iti sedhantam || KauśS_5,10{46}.23 ||]
'agnī rakṣāṃsi' ityṛcāgnimupatiṣṭhate'gnisedhane eṣā śāntiḥ ||
[yadasmṛti (7.111) iti sandeśamaparyāpya || KauśS_5,10{46}.24 ||]
atha sandeśe vismṛte 'yadasmṛti' ityṛcāgnimupatiṣṭhate | yadi grāme vā gṛhe vā sandeśaṃ na kathayati tadā idaṃ prāyaścittam ||
atha pāpanakṣatre jāte strī vā puruṣo vā yo jātastasya śāntirucyate -
[pratno hi (6.110) iti pāpanakṣatre jātāya mūlena || KauśS_5,10{46}.25 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā tasya muñjarajjvā kaṇṭhe ca pāde ca baddhvā tataḥ 'pratno hi' iti sūktenodakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya darbhapiñjūlī ghaṭe prakṣipya tato'bhiṣiñcati | tato'bhyātānādyuttaratantram | grīvāṃ pāśaṃ nadīpheneṣu nidadhāti 'nadīnāṃ phenān' (6.113.2) ityardharcena kaṭipāśamudakamadhye prakṣipati | mātṛpitṛbhrātṛṣu doṣaḥ śrūyate tasmāt pāpanakṣatre śāntiḥ kartavyeti | ārdrāśleṣā maghā citrā svāti viśākhā jyeṣṭhā mūlaṃ śatabhiṣak bharaṇī etāni pāpanakṣatrāṇi | eteṣu yo jāyate tasyedaṃ karma gaṇḍena sandhau ca | mūle nakṣatra idaṃ karma kriyate | yo nakṣatrakalpoktaṃ karma kuryāttaducyate | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'pratno hi' iti sūktenāgamakṣīraudanaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | etasmin tantre samūlaṃ barhi stṛṇāti samūlamidhmamupasamādhāyaiṣa viśeṣaḥ | nakṣatrakalpoktaṃ sarvaṃ ca | kāle prayogaḥ | etannakṣatrakalpa uktam | etāni pāpanakṣatre jātasya samāptāni | eṣā nakṣatrakalpoktā śāntiḥ | āplāvanāvasecane ca kṣīraudanaprāśanaṃ caitāni trīṇi | athavā 'pratno hi' iti sūktenodakamabhimantrya pāpanakṣatrajātamavasiñcati śirasi | etāni trīṇi karmāṇi bhavanti | samāptā pāpanakṣatrajātaśāntiḥ ||
atha jyeṣṭhe bhrātari jīvati vivāhamādhānaṃ dīkṣāṃ ca karoti tasya śāntirucyate -
[mā jyeṣṭham (6.112) trite devāḥ (6.113) iti parivittiparivividānāvudakānte mauñjaiḥ parvasu baddhvā piñjūlībhirāplāvayati || KauśS_5,10{46}.26 ||
avasiñcati || KauśS_5,10{46}.27 ||
pheneṣūttarān pāśānādhāya nadīnāṃ phenān (6.113.2) iti praplāvayati || KauśS_5,10{46}.28 ||]
tantraṃ kṛtvā 'mā jyeṣṭham' 'trite devāḥ' iti sūktābhyāmudakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya tato mauñjaiḥ pāśairbaddhvā tato darbhasahitena ghaṭenāplāvayati | tata uttaratantram | uttarapāśaṃ 'nadīnāṃ phenān' ityardharcena nadīphene nidadhāti | adharapāśān gṛhītvā nadīmadhye praviśya tūṣṇīṃ prakṣipati ||
[sarvaiśca praviśyāpāṃ sūktaiḥ || KauśS_5,10{46}.29 ||]
'mā jyeṣṭham' 'trite devāḥ' iti sūktābhyāmudakamabhimantrya tato bandhanaṃ kṛtvā tato'vasiñcati | pūrvavat pāśotsargaḥ | abhyātānāntaṃ tantraṃ kṛtvā 'ambayo yanti' ityādibhiḥ sarvairapāṃ sūktairghaṭaṃ sampātyābhimantryāplāvayati | uttaratantram | parivittiparivettṛprāyaścittam | 'ambayo yanti' ityādibhiḥ sarvairapāṃ sūktairudakamabhimantryāvasiñcati | samāptaṃ parivittiparivettṛprāyaścittam | dvayoḥ pṛthak pṛthak bhavati ||
atha mṛte ācārya idaṃ karma -
[devaheḍanena mantroktam || KauśS_5,10{46}.30 ||
ācāryāya || KauśS_5,10{46}.31 ||
upadadhīta || KauśS_5,10{46}.32 ||]
devaheḍanenānuvākena (6.114-124) sruveṇājyaṃ juhoti | mṛta ācārya āhitāgnau idaṃ karma bhavati ||
atha devapitṛvarjitakhadāśayahitasyānnasya yājñikena karmaṇā bhavati taducyate -
[khadāśayasyāvapate || KauśS_5,10{46}.33 ||
vaivasvataṃ yajate || KauśS_5,10{46}.34 ||
catuḥśarāvaṃ dadāti || KauśS_5,10{46}.35 ||]
'yaddevā devaheḍanam' ityanuvākena khadāyā annāduddhṛtya setikāmekāṃ juhoti | tantravikalpaḥ | pratyṛcaṃ yavahomaḥ | vaivasvatadevatākaṃ pākayajñamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yaddevā devaheḍanam' ityanuvākena caruṃ juhoti | khadāśayasya prāyaścittam | pārvaṇādyuttaratantram | yaddevā devaheḍanamityanuvākena khadānnaṃ catuḥśarāvaparimitamabhimantrya tato brāhmaṇāya dadāti | khadāśayānnasaṃskāraśāntiḥ samāptā ||
atha mṛte dhanika ṛṇikasyarṇadānaśāntirucyate -
[uttamarṇe mṛte tadapatyāya prayacchati || KauśS_5,10{46}.36 ||]
'apamityamapratīttam' (6.117-119) iti tribhiḥ sūktairdravyamabhimantrya putrāya dadāti | anṛṇo bhavati ||

[sagotrāya || KauśS_5,10{46}.37 ||]
'apamityamapratīttam' iti tribhiḥ sūktairdravyamabhimantrya gotriṇe dadāti | anṛṇo bhavati ||
[śmaśāne nivapati || KauśS_5,10{46}.38 ||]
'apamityamapratīttam' iti tribhiḥ sūktaiḥ dravyamabhimantrya dhanikasya śmaśāne nikṣipati | anṛṇo bhavati ||
[catuṣpathe ca || KauśS_5,10{46}.39 ||]
'apamityamapratīttam' iti tribhiḥ sūktairdravyamabhimantrya grāmacatuṣpathe nikṣipet | anṛṇo bhavati ||
[kakṣānādīpayati || KauśS_5,10{46}.40 ||]
'apamityamapratīttam' iti tribhiḥ sūktairdravyamabhimantryāgnau prajvalite prakṣipya tato'nṛṇo bhavati | ṛṇadānaśāntiḥ samāptā ||
ākāśodakena śarīrāplavane doṣo bhavati tasya śāntirucyate -
[divo nu mām (6.124) iti vīdhrabindūn prakṣālayati || KauśS_5,10{46}.41 ||
mantroktaiḥ spṛśati || KauśS_5,10{46}.42 ||]
'divo nu māṃ bṛhataḥ' iti sūktenodakamabhimantrya śarīraṃ prakṣālayati | ākāśabindupatanadoṣo na bhavati | 'divo nu māṃ bṛhataḥ' iti sūktenaikatra tailaṃ sarvauṣadhiḥ gandhaṃ hiraṇyaṃ vāsa etānyabhimantrya śarīramudvartayet | tataḥ śāntirbhavati | ākāśabindudoṣopaśāntiḥ samāptā ||
atha kumārasya kumāryā vā yasyottamadantau pūrvau jātau tatra mātāpitrormaraṇaśaṅkā bhavati tatra śāntirucyate -
[yasyottamadantau pūrvau jāyete yau vyāghrau (6.140) ityāvapati || KauśS_5,10{46}.43 ||]
'yau vyāghrau' iti sūktena vrīhiñjuhoti | 'yau vyāghrau' iti sūktena yavāñjuhoti | 'yau vyāghrau' iti sūktena tilāñjuhoti | tantravikalpaḥ | sarvatra kramo nāsti ||
[mantroktān daṃśayati || KauśS_5,10{46}.44 ||]
'yau vyāghrau' iti sūktena vrīhiyavatilamāṣānekīkṛtvābhimantryottamajātadantābhyāṃ daṃśayati ||
[śāntyudakaśṛtamādiṣṭānāmāśayati || KauśS_5,10{46}.45 ||
pitarau ca || KauśS_5,10{46}.46 ||]
athājyabhāgāntaṃ kṛtvā vrīhiyavatilamāṣānekīkṛtya tataḥ śāntyudakaṃ kṛtvā sthālīpākaṃ śrapayitvā tato'bhyātānāni hutvā 'yau vyāghrau' iti sūktena sthālīpākaṃ sampātyābhimantrya tata uttamajātadantamāśayati | mātāpitarau vāśayataḥ | śāntyudakena sthālīpākasya śrapaṇam | ājyabhāgānte sarvatra śāntyudakakriyā kartavyā | abhyātānādyuttaratantram | uttamadantajātadoṣaśāntiḥ samāptā ||
atha śirasi aṅge vā kākopaviṣṭadoṣaḥ śrūyate tasya śāntirucyate -
[idaṃ yatkṛṣṇaḥ (7.64) iti kṛṣṇaśakuninādhikṣiptaṃ prakṣālayati || KauśS_5,10{46}.47 ||]
'idaṃ yatkṛṣṇaḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāmudakamabhimantrya śarīraṃ prakṣālayati | kākopaviṣṭadoṣo na bhavati | snānaṃ vā karoti ||
[upamṛṣṭaṃ paryagni karoti || KauśS_5,10{46}.48 ||]
'idaṃ yatkṛṣṇaḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāmulmukamabhimantrya kākamukhenopamṛṣṭaṃ puruṣaṃ paryagni karoti | upari bhrāmayitvā dūre nikṣipati | kākopaviṣṭadoṣaśāntiḥ samāptā ||
atha saṃsargadoṣaśāntirucyate -
[pratīcīnaphalaḥ (7.65) ityapāmārgedhme'pāmārgīrādadhāti || KauśS_5,10{46}.49 ||]
barhirlavanādyājyatantra idhmasthāne'pāmārgedhmamupasamādhāya tato'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'pratīcīnaphalaḥ' iti tisṛbhirṛgbhirapāmārgasamidha ādadhāti | sarvatra prādeśamātrīḥ samidho bhavati | abhyātānādyuttaratantram | athavāpāmārgakāṣṭhaprajvalite'gnau 'pratīcīnaphalaḥ' iti tisṛbhirapāmārgasamidha ādadhāti | hastahomatvāt tantravikalpaḥ | sarveṣu rogeṣu śyāvadatā kunakhinā ṣaṇḍena jvareṇāpāmārgādi sarveṣu rogeṣu saṃsargeṣu sarvadoṣānmucyate | saṃsarge doṣaśāntiḥ samāptā ||
[yadarvācīnam (10.5.22) ityācāmati || KauśS_5,10{46}.50 ||]
'yadarvācīnam' ityṛcodakamabhimantryācāmayati | anṛtamuktvācamanaṃ karoti || vaṇijyanṛtaṃ kṛtvācamanaṃ karoti | anṛtadoṣo na bhavati | anṛtavacanadoṣaśamanaśāntiḥ samāptā ||
[yatte bhūme (12.1.35) iti vikhanati || KauśS_5,10{46}.51 ||]
yatra kvacit khanati tatra sarvatra 'yatte bhūme' ityṛcā khanati gṛhanidhau vā sthūṇāgarte vā snānārthaṃ mṛttikāgrahaprakaraṇārthaṃ sarvatra mṛttikākhananaṃ vidhānena ||
[yatta ūnam (12.1.61) iti saṃvapati || KauśS_5,10{46}.52 ||]
'yatta ūnam' ityṛcā gṛhādi pūrayati sarvatrānena vidhānena pūraṇam | khanane khananadoṣo na bhavati | pūraṇe pūraṇadoṣo na bhavati | samāptā khananapūraṇaśāntiḥ ||
atha śakunaśāntirucyate -
[prehi pra hara iti kāpiñjalāni svastyayanāni bhavanti || KauśS_5,10{46}.53 ||
prehi pra hara vā dāvān gṛhebhyaḥ svastaye | kapiñjala pradakṣiṇaṃ śatapatrābhi no vada || bhadraṃ vada dakṣiṇato bhadramuttarato vada | bhadraṃ purastānno vada bhadraṃ paścāt kapiñjala || śunaṃ vada dakṣiṇataḥ śunamuttarato vada | śunaṃ purastānno vada śunaṃ paścāt kapiñjala || bhadraṃ vada putrairbhadraṃ vada gṛheṣu ca | bhadramasmākaṃ vada bhadraṃ no abhayaṃ vada || āvadaṃstvaṃ śakune bhadramā vada tūṣṇīmāsīnaḥ sumatiṃ cikiddhi naḥ | yadutpatan vadasi karkariryathā bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || yauvanāni mahayasi jigyuṣāmiva dundubhiḥ | kapiñjala pradakṣiṇaṃ śatapatrābhi no vada iti kāpiñjalāni svastyayanāni bhavanti || KauśS_5,10{46}.54 ||]
'prehi pra hara vā dāvān' iti sūktena ṣaḍarcenāpaśabdaṃ śrutvā japati kapiñjalavāsitaṃ śrutvā grāme'raṇye pakṣivāsitaṃ śrutvā vā svayaṃ vā kruddhabhāṣaṇaṃ kṛtvānyasyāsadvacanaṃ śrutvā sāgovāse vā ulūkavāsane kapotavāsane pūrvato vottarato vā loke ninditaḥ | yatkiñcillokaviruddhaṃ dṛṣṭvā śrutvā vā sarvatra japane svastyayanaṃ bhavati | 'prehi pra hara' iti sūktaṃ nityaṃ japati |
svastyayanakāmaḥ | samāptaṃ nityajapasvastyayanam | apaśakunajapastyayanaśāntiḥ samāptā ||
[yo abhyu babhruṇāyasi svapantamatsi puruṣaṃ śayānamagatsvalam | ayasmayena brahmaṇāśmamayena varmaṇā paryasmān varuṇo dadhat ityabhyavakāśe saṃviśatyabhyavakāśe saṃviśati || KauśS_5,10{46}.55 ||]

ākāśe yaddhi svapiti araṇye vā gṛhe vā śūnye gṛhe vā parvate vā tadā 'yo abhyu babhruṇā' ityṛcaṃ japitvā svapiti | rājasenā ākāśe svapiti araṇye tadedaṃ karma kuryāt | naimittikānyavaśyaṃ kartavyāni | akaraṇe dhanadhānyapaśvādivināśaḥ | tasmānnityanaimittikāni kāryāṇi | 'jarāyuja iti durdinamāyan' (KauśS 38.1) ityādīni | athādbhutāni varṣe yakṣaṣvādīni naimittikāni tānyavaśyaṃ kāryāṇi | akaraṇe gṛhe grāme vā nagare vā janapade vā doṣa utpadyate | medhājanana-grāmasampadā-sarvasampadā-sāmmanasya-varcasya-vijaya-rājakarma-pauṣṭika-strīkarma-svastyayanāyuṣya-kāmyādīni ijyāyāḥ pravṛttiḥ | yadi kāmyecchā tadā tadā pravṛttiḥ | athavā necchā tadā na prayuñjyāt | nityāni jātakarmādīni | nityānāṃ naimittikānāmakaraṇe pratyavāyo bhavati | tathā coktam -
nityanaimittike kuryāt pratyavāyajighāṃsayā.
mantrakrameṇa naimittikānyuktāni saṃhitāvidhau ||
mantravidhānaṃ kauśike | brāhmaṇapāṭhatvāt samāptāni naimittikāni.
sarvajñānaprabodhārthaṃ vijñānaṃ proktavānṛṣiḥ.
duṣṭadoṣavināśāya naimittikāni pañcame ||
daśamī kaṇḍikā

47

iti kauśikapaddhatau pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
[abhicārakarmāṇi]
atha kramaprāpto'tharvavedavihito'bhicāra ucyate | mīmāṃsāyāmabhicāro niṣiddhaḥ | 'codanālakṣaṇo'rtho dharmaḥ' (jaisū 1.1.2) iti | hiṃsācāraḥ pratiṣiddhaḥ | punarupapāde'bhicāraḥ samarthitaḥ | manusmṛtau ca vihito'bhicāro 'na brāhmaṇo vedayitā kadācit' ityādinā | tasmāt śrutiratharvāṅgirasī kuryādabhicārakam iti | doṣaśca śrūyate | 'ṣaṭsvabhicaran patati' iti manuḥ | 'pramāṇaṃ smṛtiḥ' ityuktaṃ mīmāṃsāyām | tasmādvihito'bhicāraḥ kartavyaḥ ||
ubhayataḥ paricchinnaṃ śaramayaṃ barhirābhicārikeṣu || KauśS_6,1{47}.1 ||
dakṣiṇataḥ sambhāramāharatyāṅgirasam || KauśS_6,1{47}.2 ||
āṅgirasakalpoktāḥ sambhārāḥ pratyetavyāḥ | dakṣiṇasyāṃ diśi maṇḍapaṃ kuryāt | kṛttikānakṣatre prayogaḥ kṛṣṇapakṣe vā rātrau nirodhi vā.
maṇḍapaṃ kārayettatra yathoktavidhinā guruḥ.
patākātoraṇairyuktaṃ dvāraṃ vā dakṣiṇaṃ smṛtam ||
[iṅgiḍamājyam || KauśS_6,1{47}.3 ||]
viṣamiśramiṅgiḍamājyam ||
savyāniṃ || KauśS_6,1{47}.4 ||
dakṣiṇāpavargāṇi || KauśS_6,1{47}.5 ||
dakṣiṇāpravaṇa īriṇe dakṣiṇāmukhaḥ prayuṅkte || KauśS_6,1{47}.6 ||
sāgnīni || KauśS_6,1{47}.7 ||
agne yatte tapaḥ (2.19-23) iti purastāddhomāḥ || KauśS_6,1{47}.8 ||
[tathā tadagne kṛṇu jātavedaḥ (5.29.2, 3) ityājyabhāgau || KauśS_6,1{47}.9 ||
niramuṃ nude (6.75) iti saṃsthitahomāḥ || KauśS_6,1{47}.10 ||
kṛttikārokārodhāvāpyeṣu || KauśS_6,1{47}.11 ||]
'tathā tadagne' ityādi smartavyaṃ sarvatra | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dūṣyā dūṣirasi' (2.11) iti sūktena tilakamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | kārayitā kartā sadasyāśca sarveṣāṃ bandhanamātmarakṣārtham ||
adhunā dīkṣocyate -
[bharadvājapravraskenāṅgirasaṃ daṇḍaṃ vṛścati || KauśS_6,1{47}.12 ||]
śuklapakṣe trayodaśyāṃ pūrvāhṇe'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'dyāvāpṛthivī urvantarikṣam' (2.12) iti sūktam | 'kanakarajata' iti sūktam | dvābhyāṃ veṇudaṇḍaṃ vṛścati chinatti kartā ||
[mṛtyoraham (6.133.3) iti bādhakīmādadhāti || KauśS_6,1{47}.13 ||]
'mṛtyoraham' ityṛcā bādhakīrādadhāti samidhaḥ ||
[ya imām (6.133) ayaṃ vajraḥ (6.134) iti dviguṇāmekavīrāṃ sannahya pāśānnimuṣṭitṛtīyaṃ daṇḍaṃ sampātavat || KauśS_6,1{47}.14 ||
pūrvābhirbadhnīte || KauśS_6,1{47}.15 ||]
'ya imāṃ devo mekhalām' iti pañcarcena sūktena mekhalāṃ sampātya | 'ayaṃ vajraḥ' iti tṛcena sūktena daṇḍaṃ sampātya 'ya imām' iti tṛcena mekhalāṃ badhnāti ||
[vajro'si sapatnahā tvayādya vṛtraṃ sākṣīya | tvāmadya vanaspate vṛkṣāṇāmudayuṣmahi || sa na indra purohito viśvataḥ pāhi rakṣasaḥ | abhi gāvo anūṣatābhi dyumnaṃ bṛhaspate || prāṇa prāṇaṃ trayasvāso asave mṛḍa | nirṛte nirṛtyā naḥ pāśebhyo muñca iti daṇḍamādatte || KauśS_6,1{47}.16 ||]
'vajro'si sapatnahā' iti tṛcena sūktena daṇḍaṃ gṛhṇāti | 'namo namaskṛdbhyaḥ' iti saptarṣibhya upasthānaṃ karoti śālāyā bahiḥ | tataḥ śālāyāṃ praviśya tato vratādānīyāḥ samidha ādadhāti śāntāḥ | vrataśrāvaṇaṃ tasmin karoti | abhyātānādyuttaratantram | dīkṣitastrirātramanaśanam | trirātre nivṛtte kṛṣṇapakṣe pratipadi karma bhaviṣyati.
'namo namaskṛdbhyaḥ sumati prayuñje na me prasūta taṃ vadheyaṃ taṃ stṛṣīyānena brahmaṇānena karmaṇā nayāmenyā' ityupasthānamantraḥ.
'agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tatsamāpeyaṃ tasmin me ṛddhiḥ | tasmai namastasmai svāhā' iti | indra | soma | sūrya | candra | devā vratapatayaḥ | āpo vratapatnyaḥ | vratānāṃ vratapatayaḥ | vratādānīyāḥ samidhamantrāḥ ||
'kanakarajatakaredvasopā mārayiṣyāmi taṃ janam | prajāṃ tasya paśūṃśca ete agne āvṛścāmyahan nyudito jane | gṛhāṃśca tasya vināśanakāme kāmavānahaṃ' ca.
anvā vṛścāmi devebhya anvā vṛścāmyagnaye.
anvā pṛthivyai vṛścāmi anvā vṛścāmi mṛtyave ||
āvṛkte asi devebhyo dṛṣṭvā oṣadhīṣu ca.
āvṛkta iti dve (dve) | viṣṇo saṃ tvā vṛścāmi sarvataḥ ||
'anvā vṛścāmi devamanuṣyebhyo bhūtaye | anvā nirṛtyāḥ pāśebhyo vṛścāmi yathā mṛtyo na mocchiṣat' | āṅgirasadaṇḍavṛścanasūktam ||
[bhaktasyāhutena mekhalāyā granthimālimpati || KauśS_6,1{47}.17 ||]
pratidinaṃ bhaktaṃ gṛhītvā mekhalāyā granthimālimpati 'āhutāsyabhihuta' (6.133.2) ityṛcā ||
[ayaṃ vajraḥ (6.134) iti bāhyato daṇḍamūrdhvamavāgagraṃ tisṛbhiranvṛcaṃ nihanti || KauśS_6,1{47}.18 ||
antarupaspṛśet || KauśS_6,1{47}.19 ||]
'ayaṃ vajraḥ' iti tisṛbhirṛgbhiḥ bāhyato daṇḍamardhamavāgagraṃ kṛtvānvṛcaṃ nihanti ||
[yadaśnāmi (6.135) iti mantroktam || KauśS_6,1{47}.20 ||
yatpātramāhanti phaḍḍhato'sau iti || KauśS_6,1{47}.21 ||
idamahamāmuṣyāyaṇasyāmuṣyāḥ putrasya prāṇāpānāvapyāyacchāmi ityāyacchati || KauśS_6,1{47}.22 ||]
'yadaśnāmi', 'yad girāmi' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ bhojanaṃ karoti | 'yatpibāmi' ityṛcodakaṃ pibati | amuṣyasthāne śatrunāmagrahaṇamamuṃsthāne ca | 'phaḍḍhato mahumadaḥ' ityetena mantreṇa bhojanapātraṃ bhinatti | ācamanaṃ kṛtvā | 'idamahaṃ mahumadasya turaṣkasya sūtikarṇaputrasya prāṇāpānāvapyāyacchāmi' ityanena mantreṇa mekhalāgranthiṃ badhnāti gāḍhaṃ karoti | pratyahametat karma ||
[ye'māvāsyām (1.16) iti sannahya sīsacūrṇāni bhakte'laṅkāre || KauśS_6,1{47}.23 ||]
'ye'māvāsyām' iti sūktena sīsacūrṇāni kṛtvābhimantrya bhakte dadāti dveṣasya | 'ye'māvāsyām' iti sūktenālaṅkārān samālabhate dveṣasya ||
[parābhūtaveṇoryaṣṭyā bāhumātryālaṅkṛtayāhanti || KauśS_6,1{47}.24 ||]
'ye'māvāsyām' iti sūktena veṇuyaṣṭyālaṅkṛtayā śatrumāhanti | bāhumātrā lohitaviṣamiśrā svayañchinnā yaṣṭisaṃskāraḥ ||
[dyāvāpṛthivī uru (2.12) iti paraśupalāśena dakṣiṇā dhāvataḥ padaṃ vṛścati || KauśS_6,1{47}.25 ||]
'dyāvāpṛthivī uru' iti sūktena paraśuṃ vṛkṣapatraṃ ca gṛhītvā dakṣiṇā dhāvataḥ śatroḥ padaṃ rajaṃ chinatti ||
[anvak tristiryak triḥ || KauśS_6,1{47}.26 ||
akṣṇayā saṃsthāpya || KauśS_6,1{47}.27 ||]
tiraścīnaṃ triḥ koṇe ekaikam | evamaṣṭavārān | sūktāvṛttiḥ ||
[āvraskān pāṃśūn palāśamupanahya bhraṣṭe'bhyasyati || KauśS_6,1{47}.28 ||]
tasmācchedāt pāṃsūṃśca gṛhītvā badhakapatre baddhvā sūktenābhimantrya bhraṣṭe'bhyasyati kṣipati ||
[sphoṭatsu stṛtaḥ || KauśS_6,1{47}.29 ||]
yadi sphoṭati dveṣyo mṛto jānīyāt | athavā etatsarvaṃ pratikṛteḥ kartavyamiti ||
abhicāratantramucyate -

dakṣiṇāmukhaḥ prayuṅkte | 'avyasaśca' (19.69.1) barhirlavanam, vediḥ, uttaravediḥ, cāṇḍālāgnipraṇayanam, agnipratiṣṭhāpanam, 'mamāgne varcaḥ' (5.3.1) iti vratagrahaṇam, idhmaprokṣaṇam, idhmopasamādhānam, brahmāsanaṃ paścimataḥ, brahmasthāpanam, śaramayaṃ barhiḥprokṣaṇam, prasavyaṃ staraṇam, stīrṇaprokṣaṇam prasavyamātmāsanasaṃskāraḥ, udapātrasthāpanam, lohamayasruvagrahaṇam, śākapātreṇemāmiṅgiḍaviṣamiśrājyaṃ saṃskṛtya grahagrahaṇe viśeṣaḥ | 'mahumadasya tvā prāṇāya gṛhṇe' ityādi pañcamagrahagrahaṇam | 'agne yatte tapaḥ' (2.19-23) iti purastāddhomāḥ | pañca sūktāni | 'tathā tadagne kṛṇu jātavedaḥ' (5.29.2-3) iti ṛcāvājyabhāgau | tato'bhyātānāntaṃ pūrvatantram | ābhicārike tantre pūrvatantram.
athottaratantramucyate-sviṣṭakṛdādyuttaratantram | sarvatrābhicārakarmaṇi abhyātānāni hutvā tataḥ sviṣṭakṛdādyuttaratantram | viṣṇukramā dvādaśa | 'niramuṃ nude' (6.75) iti saṃsthitahomāḥ | udapātre sampātā na bhavanti | abhicāratantre sarvatrāsmin -
paścādagneḥ karṣvāṃ kūdyupastīrṇāyāṃ dvādaśarātramaparyāvartamānaḥ śayīta || KauśS_6,1{47}.30 ||
dvādaśarātraṃ yāvat ||
tata utthāya trirahna udavajrān praharati || KauśS_6,1{47}.31 ||
dakṣiṇāmukhaḥ saṃveśanaṃ karoti | śayyāyā utthāya trirahnaḥ prātarmadhyandine sandhyāyāṃ codakaṃ haste kṛtvā dakṣiṇāmukhaḥ prakṣipati 'dyāvāpṛthivī' (2.12) sūktena pratyṛcam ||
[nadyā anāmasampannāyā aśmānaṃ prāsyati || KauśS_6,1{47}.32 ||]
tato nadyā anāmasampannāyā aśmānaṃ gṛhītvā dakṣiṇapradeśe praharati | 'dyāvāpṛthivī uru' iti sūktena pratyṛcam | aśmānaṃ trikālaṃ praharati ||
[uṣṇe'kṣatasaktūnanūpamathitānanucchvasan pibati || KauśS_6,1{47}.33 ||]
uṣṇodakamadhye'kṣatasaktūn prakṣipya pibet anāloḍitān ekocchvāsena ||
[kathaṃ trīṃstrīn kāśīṃstrirātram || KauśS_6,1{47}.34 ||
dvau dvau trirātram || KauśS_6,1{47}.35 ||
ekaikaṃ ṣaḍrātram || KauśS_6,1{47}.36 ||]
trīṃstrīn muṣṭīn trirātraṃ dvau dvau dvirātram | ekaikaṃ ṣaḍrātraṃ bhuṅkte 'āhutāsyabhihuta' (6.133.2) ityevamādi smartavyam ||
[dvādaśyāḥ prātaḥ kṣīraudanaṃ bhojayitvocchiṣṭānucchiṣṭaṃ bahumatsye prakirati || KauśS_6,1{47}.17 ||
sandhāvatsu stṛtaḥ || KauśS_6,1{47}.38 ||]
trayodaśe'hani śayyāyā utthāyottaratantraṃ kṛtvā brāhmaṇān paricārakāṃśca kṣīraudanaṃ bhojayitvā pātrasthamucchiṣṭamekadhā kṛtvā 'dyāvāpṛthivī uru' iti sūktenābhimantrayet.
taṃ gṛhītvā bahumatsye garte prakṣipet | yadi te dhāvanto dṛśyante tato dveṣyo mṛto jānīyāt | ekaṃ karma ||
ābhicārikaṃ pūrvatantraṃ kṛtvā "paścādagneḥ karṣvāṃ kūdyupastīrṇāyāṃ dvādaśarātramaparyāvartamānaḥ śayati | tata utthāya trirahna" iti vartate || nadyā anāmasampannāyā aśmānaṃ prāsyati pratyṛcam | 'dyāvāpṛthivī uru' iti sūktena trikālam | uṣṇodakasaktūniti samānam ||
[lohitaśirasaṃ kṛkalāsam amūn hanmi iti hatvā sadyaḥ kāryo bhāṅge śayane || KauśS_6,1{47}.39 ||
lohitālaṅkṛtaṃ kṛṣṇavasanamanūktaṃ dahati || KauśS_6,1{47}.40 ||]
'dyāvāpṛthivī' iti sūktena lohitaśirasaṃ kṛkalāsaṃ śatrornāmoccārya mārayitvā pretavat kṛtvābhimantrya dahati ||
[ekapadābhiranyo'nutiṣṭhati || KauśS_6,1{47}.41 ||]
tataḥ 'agne yatte tapaḥ' (2.19-23) iti pañcabhiḥ sūktairupatiṣṭhate | anyaḥ kartā | ekapādenordhvasthitaḥ ||
[aṅgaśaḥ sarvahutamanyam || KauśS_6,1{47}.42 ||]
ābhicārikaṃ tantraṃ kṛtvā 'dyāvāpṛthivī' iti sūktena kṛkalāsamaṣṭadhā kṛtvā pratyṛcaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram ||
[paścādagneḥ śarabhṛṣṭīrnidhāyodagvrajatyā svedajananāt || KauśS_6,1{47}.43 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā paścādagneḥ śarabhṛṣṭīrnidhāyodagvrajatyā svedajananāt ||
[nivṛtya svedālaṅkṛtā juhoti || KauśS_6,1{47}.44 ||]
nivṛtya vedyāmupaveśya 'dyāvāpṛthivī' iti sūktena svedāktāḥ śarabhṛṣṭīḥ pratyṛcaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram ||
[kośa uraḥśiro'vadhāya padāt pāṃsūn || KauśS_6,1{47}.45 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā kṛkalāsasyoraḥśiro'vadhāya paścādagnernidhāyodagvrajatyā svedajananāt | nivṛtya svedenālaṅkṛtya 'dyāvāpṛthivī' iti sūktena juhoti | abhyātānādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā śatrupādāt pāṃsūn gṛhītvā paścādagnernidhāyodagvrajatyā svedajananāt | nivṛtya svedālaṅkṛtān pāṃsūn 'dyāvāpṛthivī' iti sūktena juhoti | uttaratantram ||
[paścādagnerlavaṇamṛḍīcīstisro'śītīrvikarṇīḥ śarkarāṇām || KauśS_6,1{47}.46 ||
viṣaṃ śirasi || KauśS_6,1{47}.47 ||
bādhakenāvāgagreṇa praṇayannanvāha || KauśS_6,1{47}.48 ||
pāśe sa (2.12.2) iti kośe granthīnudgrathnāti || KauśS_6,1{47}.49 ||]
paścādagnerlavaṇamṛḍīcīstisro'śītīrvikarṇīḥ śarkarāṇāṃ kṛkalāsaśarīre'vadhāya viṣaṃ śirasi dattvā bādhakenāvāgagreṇa nītvā 'dyāvāpṛthivī' iti sūktenābhimantrya 'pāśe saḥ' iti pādena granthīnkośe badhnāti ||
āmum (2.12.4) ityādatte || KauśS_6,1{47}.50 ||
marmaṇi khādireṇa sruveṇa gartaṃ khanati || KauśS_6,1{47}.51 ||
bāhumātram [atīva yaḥ (2.12.6) iti śarairavajvālayati || KauśS_6,1{47}.52 ||]
'atīva yaḥ' ityavajvālya tatra nidadhāti ||
[avadhāya sañcitya loṣṭaṃ sruveṇa samopya || KauśS_6,1{47}.53 ||]
sañcitya loṣṭaṃ mṛttikopari nidadhāti | 'dyāvāpṛthivī' iti sūktena sruveṇa juhoti ||
[amumunnaiṣam ityuktāvalekhanīm || KauśS_6,1{47}.54 ||]
'dyāvāpṛthivī' iti sūktenāvalekhanīṃ hṛdaye vidhyatyasitālakāṇḍena ||
[chāyāṃ vā || KauśS_6,1{47}.55 ||]
'dyāvāpṛthivī' iti sūktena yaṣṭinā dveṣyasya chāyāmāhanti ||
[upaninayate || KauśS_6,1{47}.56 ||]
'dyāvāpṛthivī' iti sūktenodapātramabhimantrya ninayati ||
[anvāha || KauśS_6,1{47}.57 ||]
'dyāvāpṛthivī' iti sūktenānvāha śatrumāraṇakāmaḥ || ṣaṣṭhe'dhyāye prathamā kaṇḍikā

48

[bhrātṛvyakṣayaṇam (2.18) ityaraṇye sapatnakṣayaṇīrādadhāti || KauśS_6,2{48}.1 ||]
'bhrātṛvyarakṣaṇam' iti sūktena aśvatthasamidha ādadhāti | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti sūktena bādhakasamidha ādadhāti | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' ityeraṇḍasamidha ādadhāti | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti śleṣmāntakasamidha ādadhāti | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti khadirasamidha ādadhāti | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti śarasamidha ādadhāti | araṇyakarma ||
[grāmametyāvapati || KauśS_6,2{48}.2 ||]
grāmametya | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti sūktena kṛṣṇavrīhīnāvapati | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti sūktena kṛṣṇayavānāvapati | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti sūktena kṛṣṇatilānāvapati | punarapi 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti sūktena vrīhīnāvapati | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti sūktena yavānāvapati | 'bhrātṛvyakṣayaṇam' iti sūktena tilānāvapati | evaṃ ṣaḍāvṛttiḥ sūktasya ||
[pumān puṃsaḥ (3.6) iti mantroktamabhihutālaṅkṛtaṃ badhnāti || KauśS_6,2{48}.3 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'pumān puṃsaḥ' iti sūktenābhihutālaṅkṛtamāśvatthamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | sruvāgre daṇḍe bandhanamabhihutaṃ sampātitaṃ bhavati ||
[yāvantaḥ sapatnāstāvataḥ pāśāniṅgiḍālaṅkṛtān sampātavato'nūktān sasūtrāṃścamvā marmaṇi nikhanati || KauśS_6,2{48}.4 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'pumān puṃsaḥ' iti sūktena yāvantaḥ sapatnāstāvataḥ pāśāniṅgiḍālaṅkṛtān sampātavato'bhimantrya śatrumarmaṇi nikhanati | abhyātānādyuttaratantram ||
[nāvi praiṇān (3.6.8) nudasva kāma (9.2.4) iti mantroktaṃ śākhayā praṇudati || KauśS_6,2{48}.5 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā yāvantaḥ sapatnāstāvataḥ pāśāniṅgiḍālaṅkṛtān sampātavato'nūktān sasūtrān saptasu marmasu 'pumān puṃsaḥ' iti sūktena nikhanati | tato'śvatthaśākhayā 'praiṇān nude manasā' ityṛcā 'nudasva kāma' ityṛcā praṇudati | tata uttaratantram ||
[te'dharāñcaḥ (3.6.7) iti praplāvayati || KauśS_6,2{48}.6 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā yāvantaḥ sapatnāstāvataḥ pāśāniṅgiḍālaṅkṛtān sampātavato'nūktān sasūtrān sampātyābhimantrya 'pumān puṃsaḥ' iti tataḥ 'te'dharāñcaḥ' ityṛcodake plāvayati | abhyātānādyuttaratantram ||
[bṛhanneṣām (4.16) ityāyantaṃ śapyamānamanvāha || KauśS_6,2{48}.7 ||]
'bṛhanneṣām' iti sūktena śatruṃ krośantamanvāha | maraṇaṃ bhavati ||
[vaikaṅkatena (5.8) iti mantroktam || KauśS_6,2{48}.8 ||]
barhirlavanādi kṛtvā vaikaṅkatavṛkṣasyedhmopasamādhānam | vaikaṅkatasravagrahaṇam | abhyātānāntaṃ samānam | 'vaikaṅkatena' iti sūktena juhoti | tata uttaratantram ||
[dadirhi (5.13) iti sāgnīni || KauśS_6,2{48}.9 ||]
'dadirhi mahyam' iti sūktena kṛkalāsakarma | śarabhṛṣṭikarma | sapatnakṣayaṇīkarmāṇi ṣaṭ | grāmametyāvapanakarmāṇi ṣaṭ | maṇikarma | pāśakarmāṇi trīṇi | vaikaṅkatasruvakarma | ekonaviṃśatitantrāṇi bhavanti | 'dadirhi mahyam' iti sūktena pradhānamavyayaṃ matsyādibrāhmaṇatarpaṇaparyantaṃ samānam ||
[deśakapaṭu prakṣiṇāti || KauśS_6,2{48}.10 ||]
'dadirhi mahyam' iti sūktena sarpacchatraṃ cūrayati ||
[te'vadan (5.17) iti netṝṇāṃ padaṃ vṛścati || KauśS_6,2{48}.11 ||]
'te'vadan' iti sūktena netṝṇāṃ padaṃ vṛścati | vidhānena sūktāvṛttiḥ ||
goharaṇe'bhicāraḥ -
[anvāha || KauśS_6,2{48}.12 ||]
'te'vadan' iti sūktena caurānanvāha ||
[brahmagavībhyāmanvāha || KauśS_6,2{48}.13 ||]
'naitāṃ te devāḥ' 'atimātram' (5.18, 19) iti sūktābhyām | 'śrameṇa tapasā' (12.5) ityanuvākaḥ | sadā goharaṇa - māraṇa - viśasanadohaneṣu kriyamāṇeṣu brahmagavīṃ japati ||
[ceṣṭām || KauśS_6,2{48}.14 ||
vicṛtati || KauśS_6,2{48}.15 ||
ūbadhye || KauśS_6,2{48}.16 ||
śmaśāne || KauśS_6,2{48}.17 ||]
'naitāṃ te' iti sūktābhyāṃ ceṣṭāṃ vicṛtati śmaśāna ūbadhye'śmānamavadhāya tatopari sthitaḥ | 'naitāṃ te' iti sūktābhyāṃ 'śrameṇa tapasā' ityanuvākaṃ japati ||
[triḥ amūn hanasva ityāha || KauśS_6,2{48}.18 ||]
triḥ 'amūn hanasva' iti vadati ||
[dvitīyayāśmānamūbadhye gūhayati || KauśS_6,2{48}.19 ||
dvādaśarātraṃ sarvavrata upaśrāmyati || KauśS_6,2{48}.20 ||
dvirudite stṛtaḥ || KauśS_6,2{48}.21 ||
avāgagreṇa nivartayati || KauśS_6,2{48}.22 ||]
dvādaśarātraṃ yāvat | aharahaḥ 'dadirhi' iti sūktena | tataḥ dadhohani (?) mṛto dveṣya iti jānīyāt | na sandehaḥ | ayaṃ bhavitavyam ||
[upa prāgāt (6.37) iti śune piṇḍaṃ pāṇḍuṃ prayacchati || KauśS_6,2{48}.23 ||]
'upa prāgāt sahasrākṣaḥ' iti śvetamṛttikāmabhimantrya śune prayacchati ||
[tārcchaṃ badhnāti || KauśS_6,2{48}.24 ||]
tantraṃ kṛtvā 'upa prāgāt' iti sūktena palāśamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram ||
[juhoti || KauśS_6,2{48}.25 ||]
tantraṃ kṛtvā 'upa prāgāt' iti sūktena iṅgiḍaṃ juhoti | uttaratantram ||
[ādadhāti || KauśS_6,2{48}.26 ||]
'upa prāgāt' iti sūktena samidha ādadhāti ||
[idaṃ tadyuje (6.54) yat kiṃ cāsau manasā (7.70) ityāhitāgniṃ pratinirvapati || KauśS_6,2{48}.27 ||
madhyamapalāśena phalīkaraṇāñjuhoti || KauśS_6,2{48}.28 ||]
'idaṃ tadyuje' iti sūktenāhitāgnau yavādi nirvapati | āhitāgnerabhicāraḥ | 'idaṃ tadyuje' iti sūktena madhyamapalāśaparṇena phalīkaraṇāñjuhoti | 'yat kiṃ cāsau manasā' iti pañcarcena sūktenāhitāgnau yavādi pratinirvapati | 'yat kiṃ cāsau' iti sūktena phalīkaraṇāñjuhoti ||
[niramum (6.75) ityaṅguṣṭhena triranuprastṛṇāti || KauśS_6,2{48}.29 ||]
barhirlavanādi pratiṣṭhāpanāntaṃ kṛtvā 'niramuṃ nude' iti sūktena tamagnimaṅguṣṭhena trivāraṃ sphoṭayati | punaḥ śaram | anyamagniṃ praṇayati | 'niramuṃ nude' iti sūktena staraṇaṃ kṛtvā punarmantreṇa stṛṇāti ||
[śaraṃ kadvindukoṣṭhairanunirvapati || KauśS_6,2{48}.30 ||]
'niramuṃ nude' iti sūktena kadhviṇḍakoṣṭhairanunirvapati ||
[lohitāśvatthapalāśena viṣāvadhvastaṃ juhoti || KauśS_6,2{48}.31 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā lohitāśvatthena sruveṇa palāśena veṅgiḍamājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram ||
[tvaṃ vīrudhām (6.138) iti mūtrapurīṣaṃ vatsaśepyāyāṃ kakucairapidhāpya sampiṣya nikhanati || KauśS_6,2{48}.32 ||
śepyānaḍe || KauśS_6,2{48}.33 ||
śepyāyām || KauśS_6,2{48}.34 ||]
'tvaṃ vīrudhām' iti sūktena mūtrapurīṣe bandhavatsakhalvāyāṃ kṛtvā tasya vṛṣaṇairapidhāpya bādhakena kāṣṭhena hatvā sūktena marma nikhanati ||
[yathā sūryaḥ (7.13) ityanvāha || KauśS_6,2{48}.35 ||]
'yathā sūryo nakṣatrāṇām' iti dvyarcaṃ sūktaṃ śatruṃ dṛṣṭvā japati ||
[uttarayā yāṃstān paśyati || KauśS_6,2{48}.36 ||]

'yāvanto mā sapatnānām' (7.13.2) ityṛcā śatruṃ nirīkṣate | cakṣuṣā ||
[indrotibhiḥ (7.31) agne jātān (7.34) yo nastāyaddipsati (7.108) yo naḥ śapāt (7.59) iti vaidyuddhatīḥ || KauśS_6,2{48}.37 ||]
'indrotibhirbahulābhiḥ' ityekayā vidyuddhatavṛkṣasya samidha ādadhāti | 'agne jātān' iti dvyarcena vidyuddhatavṛkṣasya samidha ādadhāti | 'yo nastāyaddipsati' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ vidyuddhatasamidha ādadhāti | 'yo naḥ śapāt' ityekayā vidyuddhatavṛkṣasya samidha ādadhāti ||
[sāntapanāḥ (7.77) ityūrdhvaśuṣīḥ || KauśS_6,2{48}.38 ||
ghraṃsaśṛtaṃ puroḍāśaṃ ghraṃsavilīnena sarvahutam || KauśS_6,2{48}.39 ||]
'sāntapanāḥ' iti tṛcenordhvaśuṣkavṛkṣasamidha ādadhāti | 'sāntapanāḥ' iti tṛcena ghraṃsaśrṛtaṃ puroḍāśaṃ juhoti | 'sāntapanāḥ' iti tṛcena ghraṃsavilīnamājyamiṅgiḍaṃ juhoti | sarvahutam | ājyatantre | tantraṃ kṛtvā ||
[udasya śyāvau (7.95) itīṣīkāñjimaṇḍūkaṃ nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ sakakṣaṃ baddhvoṣṇodake vyādāya pratyāhuti maṇḍūkamapanudatyabhinyubjati || KauśS_6,2{48}.40 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'udasya śyāvau' iti tṛcena sūktenājyaṃ juhotīṣīkāñjimaṇḍūkaṃ nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ sakakṣaṃ baddhvoṣṇodake vyādāya pratyāhuti maṇḍūkamukhamapanudati | abhyātānādyuttaratantram | abhinyubjatyupadhāvantam ||
[upadhāvantam asadan gāvaḥ (7.96) iti kāmpīlaṃ sannahya kṣīrotsikte pāyayati lohitānāṃ caikkaśam || KauśS_6,2{48}.41 ||]
'asadan gāvaḥ' ityṛcā kāmpīlaṃ sannahya kṣīrotsikte pāyayati ||
[aśiśiṣoḥ kṣīraudanam || KauśS_6,2{48}.42 ||]
'asadan gāvaḥ' ityṛcā raktaśālikṣīraudanaṃ paktvābhimantrya dveṣyāya prayacchati | bhakṣārtham ||
[āmapātramabhyavanenekti || KauśS_6,2{48}.43 ||]
'asadan gāvaḥ' ityṛcāmapātrasyopari hastaprakṣālanaṃ karoti mantreṇa || ṣaṣṭhe'dhyāye dvitīyā kaṇḍikā

Original text: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc