Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kauśikapaddhati · Verses 78-97

78

[śarma varma (14.2.21) iti rohitacarmāharantam || KauśS_10,4{78}.1 ||]
'śarma varma' ityṛcā rohitacarmānumantrayate ||
[carma copastṛṇīthana (14.2.22) ityupastṛṇantam || KauśS_10,4{78}.2 ||]
'carma copastṛṇīthana' iti pādenopastṛṇantam ||
[yaṃ balbajam (14.2.22) iti balbajaṃ nyasyantam || KauśS_10,4{78}.3 ||]
'yaṃ balbajam' iti pādena carmopari balbajaṃ stṛṇāti ||
[upa stṛṇīhi (14.2.23) ityupastṛṇantam || KauśS_10,4{78}.4 ||]
'upa stṛṇīhi balbajam' ityardharcenānumantrayate balbajaṃ stṛṇantam ||
[tadā rohatu (14.2.22) ityārohayati || KauśS_10,4{78}.5 ||]
'tadā rohatu' ityardharcena balbajastṛte carmaṇi vadhūmārohayati ||
[tatropaviśya (14.2.23) ityupaveśayati || KauśS_10,4{78}.6 ||]
'tatropaviśya' ityardharcena tatra carmaṇyupaveśayati ||
dakṣiṇottaramupasthaṃ kurute || KauśS_10,4{78}.7 ||
[sujyaiṣṭhyaḥ (14.2.24) iti kalyāṇanāmānaṃ brāhmaṇāyanamupastha upaveśayati || KauśS_10,4{78}.8 ||]
'sujyaiṣṭhyaḥ' iti pādena brāhmaṇāyanaṃ kumāraṃ vadhvā upastha upaveśayati ||
[vi tiṣṭhantām (14.2.25) iti pramadanaṃ pramāyotthāpayati || KauśS_10,4{78}.9 ||]
'vi tiṣṭhantām' ityṛcā kumārāya phalaṃ modakādi dattvā tata utthāpayati ||
[tena bhūtena (6.78) tubhyamagre (14.2.1-5) śumbhanī (14.2.45) agnirjanavinmahyaṃ jāyāmimāmadāt somo vasuvinmahyaṃ jāyāmimāmadāt pūṣā jātivinmahyaṃ jāyāmimāmadādindraḥ sahīyānmahyaṃ jāyāmimāmadādagnaye janavide svāhā somāya vasuvide svāhā pūṣṇe jātivide svāhendrāya sahīyase svāhā iti āgachataḥ (6.82) savitā prasavānām (5.24) iti || KauśS_10,4{78}.10 ||
mūrdhnoḥ sampātānānayati || KauśS_10,4{78}.11 ||]
tato'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'tena bhūtena' iti sūktaṃ, 'tubhyamagre' iti pañca, 'śumbhanī' ityekā, 'agnirjanavinmahyam' ityekāvasānaṃ pūrvaṃ kalpajaṃ sūktaṃ, 'āgacchataḥ' iti tṛcaṃ sūktaṃ, 'savitā prasavānām' iti sūktaṃ etaiḥ sūktairājyaṃ juhvat varavadhvoḥ krameṇa mūrdhnoḥ sampātānānayati ||
[udapātra uttarān || KauśS_10,4{78}.12 ||]
udapātra uttarasampātānānayati ||
[śumbhanyāñjalyorninayati || KauśS_10,4{78}.13 ||]
tata udapātraṃ varavadhvorañjalyorninayati 'śumbhanī' ityṛcā ||
[tena bhūtena (6.78) iti samaśanam || KauśS_10,4{78}.14 ||
rasānāśayati sthālīpākaṃ ca || KauśS_10,4{78}.15 ||]
'tena bhūtena haviṣā' iti sūktena rasaṃ sampātyābhimantrya tataḥ sthālīpākaṃ sampātyābhimantrya tenaiva sūktena tato rasaṃ sthālīpākaṃ ca jāyāpatī upasarpati | ekasmin bhājane sahopaviśya miṣṭamannaṃ sahāśanaṃ kuryāt ||
[yavānāmājyamiśrāṇāṃ pūrṇāñjaliṃ juhoti || KauśS_10,4{78}.16 ||]
'tena bhūtena' iti sūktena yavānāmājyamiśrāṇāṃ pūrvāñjaliṃ juhoti | tato'bhyātānādyuttaratantram | 'śarma varma' ityādividhiḥ pitṛgṛhe vivāhāgnau kartavyaḥ | caturthikākarma vidhiṣu pitṛgṛhe kāryam | ityudvāhaḥ samāptaḥ || caturthī kaṇḍikā

79

atha caturthikākarma ucyate-
[sapta maryādāḥ (5.1.6) iti tisṛṇāṃ prātarāvapate || KauśS_10,5{79}.1 ||]
'sapta maryādāḥ' ityṛcā varaḥ vrīhīn juhoti vivāhāgnau | tantravikalpaḥ hastahomatvāt | yavān veti tilān veti ||
[akṣyau nau (7.36.1) iti samāñjāte || KauśS_10,5{79}.2 ||]
'akṣyau nau' ityṛcā parasparaṃ varavadhvau akṣiṇī aṅkte | sarvatra mantraṃ kartā brūyāt ||
[mahīmū ṣu (7.6.2) iti talpamālambhayati || KauśS_10,5{79}.3 ||]
'mahīmū ṣu' ityṛcā talpaṃ khaṭvāmālambhayati ||
[ā roha talpam (14.2.31) ityārohayati || KauśS_10,5{79}.4 ||]
'ā roha talpam' ityṛcā varavadhū tasmin śayana upaveśayati ||
[tatropaviśya (14.2.23) ityupaveśayati || KauśS_10,5{79}.5 ||]
'tatropaviśya' ityardharcena upaveśayati ||
[devā agre (14.2.32) iti saṃveśayati || KauśS_10,5{79}.6 ||]
'devā agre' ityṛcā varavadhū saṃveśayati tasmin talpe ||
[abhi tvā (7.37) ityabhichādayati || KauśS_10,5{79}.7 ||]
'abhi tvā manujātena' ityṛcā varavadhū vastreṇācchādayati ||
[saṃ pitarau (14.2.37-40) iti samāveśayati || KauśS_10,5{79}.8 ||]
'saṃ pitarau' iti catasṛbhirṛgbhiḥ abhimukhau karoti ||
[ihemau (14.2.64) iti triḥ sannudati || KauśS_10,5{79}.9 ||]
'ihemau' ityṛcā varaḥ vadhūkaṇṭhagrahaṇaṃ karoti triḥ ||
[madughamaṇimaukṣe'panīya iyaṃ vīrud (1.34) amo'ham (14.2.71-72) iti saṃspṛśataḥ || KauśS_10,5{79}.10 ||]
'iyaṃ vīrud' iti sūktam, 'amo'hamasmi' iti dve ṛcau etairṛgbhirabhimantrya madughamaṇimaukṣe prakṣipya parasparaṃ varavadhvau samālambhataḥ | āha paiṭhīnasiḥ ślokam-
āvapet surabhirgandhān kṣīre sarpiṣyathodake.
etadāyatanamityāhuraukṣaṃ tu madhunā saha ||
[brahma jajñānam (4.1.1; 5.6.1) ityaṅguṣṭhena vyacaskaroti || KauśS_10,5{79}.11 ||]
'brahma jajñānam' ityṛcā varaḥ aṅguṣṭhena prajananadeśaṃ tudati ||
[syonādyoneḥ (14.2.43) ityutthāpayati || KauśS_10,5{79}.12 ||]
'syonādyoneḥ' ityṛcā khaṭvāyā utthāpayati ||
[paridhāpanīyābhyāmahatenāchādayati || KauśS_10,5{79}.13 ||]
śaucaṃ kārayitvā 'yā akṛntan' (14.1.45) 'tvaṣṭāḥ vāsaḥ' (14.1.53) iti dvābhyāmahatavastramabhimantrya paridhāpayati varaḥ vadhūm ||
[bṛhaspatiḥ (14.1.55-56) iti śaṣpeṇābhighārya vrīhiyavābhyāmabhinidhāya darbhapiñjūlyā sīmantaṃ vicṛtati || KauśS_10,5{79}.14 ||]
'bṛhaspatiḥ prathamaḥ sūryāyāḥ' iti dvābhyāṃ vadhūsīmante śaṣpaṃ nidadhāti | tūṣṇīṃ vrīhiyavau sīmante nidadhāti | ājyena saha darbhapiñjūlyā sīmantaṃ vicṛtati ||
[śaṇaśakalena pariveṣṭya tisro rātrīḥ prati suptāste || KauśS_10,5{79}.15 ||]
śaṇaśakalena vadhūkeśān veṣṭya tisro rātrīḥ prati suptaḥ ||
[anuvākābhyāmanvārabdhābhyāmupadadhīta || KauśS_10,5{79}.16 ||]
tataḥ tantraṃ kṛtvā 'satyenottabhitā' (14.1, 2) iti sarveṇa kāṇḍenājyaṃ juhoti | tantre | ājyaṃ vā samidho vā puroḍāśaṃ vā | vrīhiyavatilādi juhoti | sarvatra tantravikalpaḥ | tantre sarvatra hastahome anvālambhanam | 'anuvākābhyāmanvārabdhābhyāmupadadhīta' iti prāyaścittametat | yadi caturthikākarmamadhye rajasvalā vadhūḥ bhavati tadedaṃ prāyaścittam | nityamapi bhavati | caturthikāṃ nityaṃ kuryāt ||
[ihedasātha (14.1.32) ityetayā śulkamapākṛtya || KauśS_10,5{79}.17 ||]
'ihedasātha' ityetayā śulkadravyaṃ pṛthak karoti ||
[dvābhyāṃ nivartayati iha mama rādhyatāmatra tava iti || KauśS_10,5{79}.18 ||]
'ihedasātha' (14.1.32-33) iti dvābhyāṃ nivartayati | 'idaṃ dravyaṃ tava idaṃ mama rādhyatām' ||
[yathā vā manyante || KauśS_10,5{79}.19 ||
parā dehi (14.1.25-30) iti vādhūyaṃ dadatamanumantrayate || KauśS_10,5{79}.20 ||]
'parā dehi' iti ṣaḍbhirṛgbhirvādhūyaṃ dadatamanumantrayate ||
[devairdattam (14.2.41-42) iti pratigṛhṇāti || KauśS_10,5{79}.21 ||]
'devairdattam' iti dvābhyāṃ vādhūyaṃ kartā pratigṛhṇāti ||
[apāsmattamaḥ (14.2.48) iti sthāṇāvāsajati || KauśS_10,5{79}.22 ||]
'apāsmattamaḥ' ityṛcā sthūṇa āsajati ||
[yāvatīḥ kṛtyāḥ (14.2.49) iti vrajet || KauśS_10,5{79}.23 ||]
tadvastraṃ gṛhītvā 'yāvatīḥ kṛtyāḥ' ityṛcā vastraṃ visarjayati ||
[yā me priyatamā (14.2.50) iti vṛkṣaṃ pratichādayati || KauśS_10,5{79}.24 ||]
'yā me priyatamā' ityṛcā vṛkṣaṃ praticchādayati kartā ||
[śumbhanyālputya || KauśS_10,5{79}.25 ||]
'śumbhanī' (14.2.45) ityṛcā snānaṃ sarve kurvanti ||
[ye antāḥ (14.2.51) ityāchādayati || KauśS_10,5{79}.26 ||]
tato 'ye antāḥ' ityṛcā vādhūyenācchādayati ||
[navaṃ vasānaḥ (14.2.44) ityāvrajati || KauśS_10,5{79}.27 ||
pūrvāparaṃ yatra nādhigachet brahmāparam (14.1.64) iti kuryāt || KauśS_10,5{79}.28 ||
gaurdakṣiṇā pratīvāhaḥ || KauśS_10,5{79}.29 ||]
'navaṃ vasānaḥ' ityṛcaṃ japitvā kartā | sarve gṛhamāgacchanti | vedimadhye kartā upaviśati | abhyātānādyuttaratantram | iti caturthikākarma | vivāhe udvāhe sati ekā gaurdakṣiṇā | yadi mantrapramāṇaṃ na jānāti tadā 'brahmāparam' ityṛcā sarvaṃ kartavyam ||
[jīvaṃ rudanti (14.1.46) yadīme keśinaḥ (14.2.59-62) iti juhoti || KauśS_10,5{79}.30 ||
eṣa sauryo vivāhaḥ || KauśS_10,5{79}.31 ||
brahmāparam (14.1.64) iti brāhmyaḥ || KauśS_10,5{79}.32 ||]
kumāryāṃ nīyamānāyāṃ pitṛgṛhādyadi rodanaṃ bhavati tadedaṃ prāyaścittam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'jīvaṃ rudanti' ityekayā, 'yadīme keśinaḥ' iti catasṛbhiretābhirājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | rudanaprāyaścittam ||
[āvṛtaḥ prājāpatyāḥ prājāpatyāḥ || KauśS_10,5{79}.33 ||]
āvṛtāḥ prājāpatya iti | śūdrasya vivāhe sarvaṃ tūṣṇīṃ kāryamājyādi | vivāha udvāhāni samāptāni ||
agnyādheyaṃ ca yātrārthaṃ dharmaputrārthameva ca.
bhāryā saṃskāramudvāhaṃ daśame prāha no guruḥ ||
pañcamī kaṇḍikā

80

iti kauśikapaddhatau daśamo'dhyāyaḥ ||
atha ekādaśo'dhyāyaḥ
[pitṛmedhaḥ]
[atha pitṛmedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || KauśS_11,1{80}.1 ||]
atha anteṣṭipitṛmedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[dahananidhānadeśe parivṛkṣāṇi nidhānakāla iti brāhmaṇoktam || KauśS_11,1{80}.2 ||]
'vṛkṣavarjite deśe dahananidhānaṃ kartavyam' iti brāhmaṇenoktam | āhitāgnerekāgneścāyaṃ saṃskāraḥ ||
[durbalībhavantaṃ śālātṛṇeṣu darbhānāstīrya syonāsmai bhava (18.2.19-21) ityavarohayati || KauśS_11,1{80}.3 ||
mantroktāvanumantrayate || KauśS_11,1{80}.4 ||]
durbalībhavantaṃ mumūrṣantamagnihotraśālāyāmāvasathyaśālāyāṃ vā śālātṛṇānyāstīrya teṣūpari darbhān stṛṇāti | 'syonāsmai bhava' iti tisṛbhirṛgbhiḥ taṃ puruṣaṃ darbheṣu svāpayati | idaṃ karma maraṇakāle ||
atha yadi kākapipīlikāsarpavyāghraśṛṅgiśvāpadādiṣu daṃṣṭrādaṃśadoṣānmriyeta tadedaṃ prāyaścittamucyate-
[yatte kṛṣṇaḥ (18.3.55) ityavadīpayati || KauśS_11,1{80}.5 ||]
'yatte kṛṣṇaḥ śakunaḥ' ityṛcā tasya daṣṭavraṇamagninā dahati ||
atha sambhārā ucyante-
[āhitāgnau prete sambhārān sambharati || KauśS_11,1{80}.6 ||
ājyaṃ ca pṛṣadājyaṃ cājaṃ ca gāṃ ca || KauśS_11,1{80}.7 ||
vasanaṃ pañcamam || KauśS_11,1{80}.8 ||
hiraṇyaṃ pṛṣṭham || KauśS_11,1{80}.9 ||]
ājyaṃ ca pṛṣadājyaṃ ca | ajaṃ ca gāṃ ca | vasanaṃ ca | hiraṇyaśakalāni sapta ||
[śarīraṃ nānvālabhate || KauśS_11,1{80}.10 ||
anyaṃ ceṣṭantamanumantrayate || KauśS_11,1{80}.11 ||]
gotriṇaḥ śarīrasparśaṃ kurvanti | sarvatra kartā brūyāt dūrasthaḥ | āhitāgnerekāgneśca mṛte sati gṛhe karma ucyate | kecid vanaṃ nītvā vakṣyamāṇaṃ karma kurvanti ||
[śāntyudakaṃ karotyasakalaṃ cātanānāṃ cānvāvapate || KauśS_11,1{80}.12 ||]
atha śāntyudakaṃ karoti kartā | na sakalam | pratīkatrayeṇa oṣadhitrayeṇa ca | cātanapratīkatrayaṃ śāntyudaka anuyojayet ||
[śāntyudakodakena keśaśmaśruromanakhāni saṃhārayanti || KauśS_11,1{80}.13 ||]
anena śāntyudakena udakamiśritena keśaśmaśruromanakhāni saṃhārayati ||
[āplāvayanti || KauśS_11,1{80}.14 ||]
āplavanaṃ ca kārayati | sarvaṃ pretasya kuryurgotriṇaḥ na kartā ||
[anulimpanti || KauśS_11,1{80}.15 ||]
candanādyanulimpanti ||
srajo'bhiharanti || KauśS_11,1{80}.16 ||
[evaṃ snātamalaṅkṛtamahatenāvāgdaśena vasanena prachādayati etatte devaḥ (18.4.31) etattvā vāsaḥ prathamaṃ nvāgan (18.2.57) iti || KauśS_11,1{80}.17 ||]
evaṃ snātamalaṅkṛtamahatenāvāgdaśena vasanena pādau pracchādayati | 'etat te devaḥ' ityṛcā, 'etat tvā vāsaḥ' ityṛcā etābhyāṃ dvābhyāṃ vāsamabhimantrayate | yat lokāḥ smaranti tat sarvaṃ kuryāt ||
[apemam (18.2.27) ityagniṣu juhoti || KauśS_11,1{80}.18 ||]
athāgnivihāraṃ kuryāt | tataḥ 'apemam' ityṛcā triṣvagniṣvājyaṃ juhoti ekāgnau ca ||
ukhāḥ kurvanti || KauśS_11,1{80}.19 ||
[tāḥ śakṛdābhyantaraṃ limpanti śuṣkeṇa vā pūrayanti || KauśS_11,1{80}.20 ||
tāḥ pṛthagagnibhiḥ santāpayantyā śakṛdādīpanāt || KauśS_11,1{80}.21 ||]
tāḥ śakṛdā''bhyantaraṃ limpanti | śuṣkeṇa pūrayitvā''havanīye gārhapatye dakṣiṇāgnau ca pṛthagagnibhiḥ santāpayatyā śakṛdādīpanāt ||
[teṣāṃ haraṇānupūrvamāhavanīyaṃ prathamaṃ tato dakṣiṇāgniṃ tato gārhapatyam || KauśS_11,1{80}.22 ||]
tāḥ ukhā evaṃ nīyante pretena saha rathena puruṣairvā agnisahitāḥ | agne āhavanīyaṃ kṛtvā tato dakṣiṇāgniṃ tato gārhapatyamevaṃ haraṇānupūrvyā nīyante | etat sarvaṃ gṛhe karma ||
atha deśāntaramṛte āhitāgnerekāgneśca karmocyate-
[atha videśe pretasya ā rohata janitrīṃ jātavedasaḥ (18.4.1) iti pṛthagaraṇīṣvagnīn samāropayanti || KauśS_11,1{80}.23 ||]
'ā rohata janitrīṃ jātavedasaḥ' ityṛcā'raṇidvayaṃ pratāpayati triṣvagniṣu | trirmantrāvṛttiḥ | pratāpena agnisamāropaṇam | yojanaśate'pi samāropaṇe nāpanīyante | pretasamīpe pātrāṇi ca | manthanaṃ kṛtvā anteṣṭikarma kuryāt ||
teṣu yathoktaṃ karoti || KauśS_11,1{80}.24 ||
vakṣyamāṇaṃ karma | atha deśāntaramṛte śarīranāśe vā laukikāgnidagdhe vā asthīni kṛṣṇājine kṛtvā pātracayanādi karma kuryāt | asthināśe palāśavṛntatrīṇi śatāni ṣaṣṭi cāṅkurāṇāṃ kṛṣṇājine kṛtvā anteṣṭikarma kuryāt | āhitāgnerekāgneśca idaṃ karma | samāropaṇam | athavā mṛtaśarīramagnisamīpa ānīyate tatra saṃskāraḥ | athavā agnayaḥ pretasamīpa ānīyante | tatra vidhirucyate | yasmin pakṣe samāropaṇaṃ kriyate sa pakṣa ucyate | ubhayorapi pakṣayoḥ samāropaṇaṃ vā | agnihotrahavanaṃ kuryāt ||
agnihotrahavanavidhānamucyate-
[api vānyavatsāyā vā sandhinīkṣīreṇaikaśalākena vā manthenāgnihotraṃ juhotyā dahanāt || KauśS_11,1{80}.25 ||]
api vānyavatsāyāḥ sandhinīkṣīreṇa vā agnihotraṃ juhoti ā dahanāt | uktaṃ homavidhānamāhitāgnerekāgneśca | ekaśalākena vā manthenāgnihotraṃ juhvati ||
darśapūrṇamāsayorvidhānamucyate-
[darśapūrṇamāsayoḥ kṛṣṇakataṇḍulānāṃ tasyā ājyena nāntaṃ na bahiḥ || KauśS_11,1{80}.26 ||]
atha tūṣṇīṃ nirvapati | kṛṣṇataṇḍulānām | tasyā ājyena nāntarna bahiḥ | madhye juhuyāt agneḥ ||
palālāni barhiḥ || KauśS_11,1{80}.27 ||
[tilpiñjyā idhmāḥ || KauśS_11,1{80}.28 ||]
tilpiñjyānām idhmagrahaṇam ||
[grahānājyabhāgau purastāddhomasaṃsthitahomānuddhṛtya || KauśS_11,1{80}.29 ||
prāṇāpānāvaruddhyai nidhanābhirjuhuyāt || KauśS_11,1{80}.30 ||]
agnihotrahomaṃ kuryāt | ājyabhāgayoḥ purastāddhomasaṃsthitahomeṣu svāhākāraṃ kuryāt sarvatra | svadhākāraṃ kuryādanyatra | brāhmaṇā vā prāṇāpānāvavarudhya nidhanābhiḥ svāhāhomaḥ | svāhākāravaṣaṭkāravarjaṃ anteṣṭipitṛmedhe sarvatrāpi vinā kartavyam | deśāntaramṛtasya darbhājyāgnihotraṃ vā samāropaṇaṃ samāptam ||
atha prakṛtamucyate-
[athobhayoḥ uttiṣṭha (18.3.8) ityutthāpayati || KauśS_11,1{80}.31 ||]
ukhāpradīpanānantaraṃ pretotthāpanakarma ucyate | athobhayoḥ ekaṃ vihitaṃ karma ucyate | utthāpanam | 'uttiṣṭha prehi' ityekā, 'prehi prehi' (18.1.54) ityekā, 'pra cyavasva' (18.3.9) ityekā, 'udavantī' (18.2.48-49) iti dve, 'ita eta udāruhan' (18.1.61-2.3) iti catasraḥ, 'agnīṣomā pathikṛtā' (18.2.53-55) iti tisraḥ, 'idaṃ pūrvam' (18.4.44) ityekā etāḥ trayodaśa utthāpanīsañjñāḥ | utthāpanībhirṛgbhiḥ pretamutthāpya śakaṭe karoti śayane vā ||
[pra cyavasva (18.3.9) iti triḥ saṃhāpayatiṃ yāvatkṛtvaścotthāpayati || KauśS_11,1{80}.32 ||]
'pra cyavasva' ityṛcā pretasya gātrāṇītaścetaśca karoti ||
[evameva kūdīṃ jaghane nibadhya || KauśS_11,1{80}.33 ||]
paścātkaṭipradeśe rajjvāṃ baddhvā nibadhya gacchati ||

[imau yunajmi (18.2.56) iti gāvau yunakti puruṣau vā || KauśS_11,1{80}.34 ||]
'imau yunajmi' ityṛcā vṛṣabhau abhimantrya śakaṭe yunakti anyaḥ śayane puruṣān vā anayarcā ||
[uttiṣṭha (18.3.8) prehi (18.1.54) pra cyavasva (18.3.9) udanvatī (18.2.48) ita ete (18.1.61) agnīṣomā (18.2.53) idaṃ pūrvam (18.4.44) iti hariṇībhirhareyuḥ ati drava (18.2.11-18) ityaṣṭabhiḥ || KauśS_11,1{80}.35 ||]
atha hariṇī ucyate | 'ati drava' ityaṣṭau ṛco hariṇītyucyate | dahanadeśe nīyamānaṃ hariṇībhirabhimantrayet pretaṃ dūrasthaḥ kartā ||
[idaṃ te (18.3.7) ityagnimagrataḥ || KauśS_11,1{80}.36 ||]
'idaṃ ta ekam' ityṛcā agnayaḥ pretasyāgre kṛtvābhimantrayate | ekāgniṃ ca śakaṭe baddhvā | pātrāṇyagrataḥ kṛtvā ||
[prajānatyaghnye (18.3.4) iti jaghanyaṃ gāmedhamagniṃ pariṇīya || KauśS_11,1{80}.37 ||]
'prajānatyaghnye jīva' ityṛcā gāṃ laukikāgniṃ sārasvatahomārthaṃ pariṇīya edhamagniṃ pariṇīya dahanadeśe gatvā ||
[syonāsmai bhava (18.2.19) ityuttarato'gneḥ śarīraṃ nidadhāti || KauśS_11,1{80}.38 ||]
'syonāsmai bhava' ityṛcā uttarato'gneḥ pretasya śarīraṃ nidadhāti adhaḥ | pāṇiṃ cāgnisamīpe nidadhāti | dahanasthāna idaṃ karma karoti ||
adhvaryava iṣṭiṃ nirvapanti || KauśS_11,1{80}.39 ||
[tasyāṃ yathādevataṃ purastāddhomasaṃsthitahomānuddhṛtya || KauśS_11,1{80}.40 ||
prāṇāpānāvaruddhyai nidhanābhirjuhuyāt || KauśS_11,1{80}.41 ||]
yadi anteṣṭiḥ kṛtā bhavati tataḥ prayogasamāptiḥ asmin sthāne.
tatra bhūmau saṃskāra ucyate -
[athobhayoḥ apeta (18.1.55) dadāmi (18.2.37) iti śāntyudakaṃ kṛtvā samprokṣaṇībhyāṃ kāmpīlaśākhayā dahanaṃ samprokṣya || KauśS_11,1{80}.42 ||]
'apeta vīta', 'dadāmyasmai' iti dvābhyāṃ kāmpīlaśākhayā dahanasthānaṃ samprokṣya ||
[udīratām (18.1.44) ityuddhṛtyābhyukṣya lakṣaṇaṃ kṛtvā punarabhyukṣya prāgdakṣiṇamedhaścinvanti || KauśS_11,1{80}.43 ||]
'udīratām' ityṛcā uddhṛtyābhyukṣya lakṣaṇaṃ kṛtvā punarabhyukṣya dahanasthānam | pūrvadakṣiṇakoṇābhimukhāni kāṣṭhāni cinvanti ||
[iyaṃ nārī (18.3.1) iti patnīmupasaṃveśayati || KauśS_11,1{80}.44 ||]
anyaḥ 'iyaṃ nārī' ityṛcā patnīṃ pretena saha saṃveśayati sahagamanārtham | tathā ca purāṇe
patinā saha maraṇe lokānantyamavāpnuyāt.
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate ||
[udīrṣva (18.3.2) ityutthāpayati || KauśS_11,1{80}.45 ||]
atha yadi uttiṣṭhati tadā 'udīrṣva' ityṛcābhimantryotthāpayati ||
[yaddhiraṇyaṃ bibharti taddakṣiṇe pāṇāvādāyājyenābhighārya jyeṣṭhena putreṇādāpayati idaṃ hiraṇyam (18.4.56) iti || KauśS_11,1{80}.46 ||]
'idaṃ hiraṇyam' ityardharcena yaddhiraṇyaṃ bibharti tad dakṣiṇe pāṇāvādāyājyenābhighāryābhimantrya jyeṣṭhena putreṇā''dāpayati ||
[svargaṃ yataḥ (18.4.56) iti dakṣiṇaṃ hastaṃ nirmārjayati || KauśS_11,1{80}.47 ||]
'svargaṃ yataḥ' ityardharcena pretahastaṃ mārjayati putraḥ ||
[daṇḍaṃ hastāt (18.2.59) iti mantroktaṃ brāhmaṇasyādāpayati || KauśS_11,1{80}.48 ||]
'daṇḍaṃ hastāt' ityṛcā veṇuyaṣṭiṃ pretahastād gṛhṇāti putraḥ | mantraṃ kartā sarvatra ||
[dhanurhastāt (18.2.60) iti kṣatriyasya || KauśS_11,1{80}.49 ||]
'dhanurhastāt' ityṛcā kṣatriyahastāddhanurgṛhṇāti ||
[aṣṭrām iti vaiśyasya || KauśS_11,1{80}.50 ||]
'āṣṭraṃ hastāt' iti mantravikāraṃ kṛtvā saha viśā varcasā balena pretāddaṇḍaṃ gṛhṇāti vaiśyaputraḥ ||
[idaṃ pitṛbhyaḥ (18.1.46) iti darbhānedhān stṛṇāti || KauśS_11,1{80}.51 ||]
'idaṃ pitṛbhyaḥ' ityardharcena citopari darbhān stṛṇāti ||
[tatrainamuttānamādadhīta ījānaścittamārukṣadagniṃ (18.4.14-15) iti || KauśS_11,1{80}.52 ||]
tatra citau pretamuttānamādadhāti | 'ījānaścittamārukṣadagnim' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ dūrasthaḥ kartā'numantrayate ||
[prācyāṃ tvā diśi (18.3.30) iti pratidiśam || KauśS_11,1{80}.53 ||]
pūrvadakṣiṇataḥ pretaśiraḥ kuryāt | 'prācyāṃ tvā diśi' ityetābhirṛgbhiḥ pretamabhimantrayate sthānasthitam ||
[netyuparibabhravaḥ || KauśS_11,1{80}.54 ||]
kecit pratidiśaṃ śiraḥ kurvanti | tannetyuparibabhrava ācāryaḥ ||
[anumantrayate || KauśS_11,1{80}.55 ||]
anumantraṇaṃ kuryādityarthaḥ ||
athāsya saptasu prāṇeṣu sapta hiraṇyaśakalānyavāsyati amṛtamasyamṛtatvāyāmṛtasmin dhehi iti || KauśS_11,1{80}.56 ||
mantreṇa saptavārān mantrāvṛttiḥ | ekāgnerapi yathāsambhavaṃ yojayitavyam || ekādaśe'dhyāye prathamā kaṇḍikā

81

[athāhitāgnerdarbheṣu kṛṣṇājinamantarlomāstīrya || KauśS_11,2{81}.1 ||]
āhitāgneradhikāraḥ | cakṣuṣī śrotre nāsike mukhaṃ ca sapta prāṇāḥ | āhitāgnerdarbheṣu kṛṣṇājinamantarlomāstīrya ||
[tatrainamuttānamādhāya || KauśS_11,2{81}.2 ||]
tatra pretamuttānamādhāya ||
athāsya yajñapātrāṇi pṛṣadājyena pūrayitvānurūpaṃ nidadhāti || KauśS_11,2{81}.3 ||
caturgṛhītvā nidadhati pretāṅgeṣu ||
pātracayanamucyate -
dakṣiṇe haste juhūm || KauśS_11,2{81}.4 ||
savya upabhṛtam || KauśS_11,2{81}.5 ||
[kaṇṭhe dhruvāṃ mukhe'gnihotrahavaṇīṃ nāsikayoḥ sruvam || KauśS_11,2{81}.6 ||]
kaṇṭhe dhruvāṃ mukhe'gnihotrahavaṇīm | nāsikayoḥ agnihotrasruvaṃ pṛṣadājyena pūrayitvā nidhāya ||
[tānyanumantrayate juhūrdādhāra dyāṃ, dhruva ā roha (18.4.5-6) iti || KauśS_11,2{81}.7 ||]
'juhūrdādhāra dyām' ityekā, 'dhruva ā roha' ityekā | etābhyāṃ pātrāṇyanumantrayate | sakṛnmantraḥ ||
lalāṭe prāśitraharaṇam || KauśS_11,2{81}.8 ||
dve tūṣṇīm ||
[imamagne camasam (18.3.53-54) iti śirasīḍācamasam || KauśS_11,2{81}.9 ||]
iḍāpātrīṃ śirasi nidhāya 'imamagne camasam' iti dvābhyāmanumantrayate ||
[devā yajñam (18.4.2-4) ityurasi puroḍāśam || KauśS_11,2{81}.10 ||]
'devā yajñam' iti tisṛbhirhṛdaye puroḍāśamanumantrayate yadi puroḍāśo bhavati ||
dakṣiṇe pārśve sphyaṃ savya upaveṣam || KauśS_11,2{81}.11 ||
[udare pātrīm || KauśS_11,2{81}.12 ||]
udare piṣṭapātrī ||
[aṣṭhīvatorulūkhalamusalam || KauśS_11,2{81}.13 ||]
aṣṭhīvato jānuḥ prasiddhastatrolūkhalaṃ musalaṃ ca ||
[śroṇyoḥ śakaṭam || KauśS_11,2{81}.14 ||]
śroṇipradeśe śakaṭam ||
[antareṇorū anyāni yajñapātrāṇi || KauśS_11,2{81}.15 ||]
antareṇorū anyāni yajñapātrāṇi jaṅghyormadhye anyāni praṇītācamasa-hotṛcamasa-brahmacamasa-yajamānacamasa-antardhānakaṭa- pūrṇapātra-ṣaḍavattādīni pṛṣadājyena pūrayitvā nidadhyāt tūṣṇīm ||
pādayoḥ śūrpam || KauśS_11,2{81}.16 ||
[apo mṛnmayānyupaharanti || KauśS_11,2{81}.17 ||]
mṛnmayāni apsumadhye nidadhyāt ||
[ayasmayāni nidadhati || KauśS_11,2{81}.18 ||]
lohamayāni bhūmau nikhanati tūṣṇīm ||
[amā putrā ca dṛṣat || KauśS_11,2{81}.19 ||]
aśmamayāni svadhitidātraparśvādi dṛṣadupalakaṃ bhūmau nidadhyāt | ekāgnerāhitāgneradhikāraḥ ||
[athobhayoḥ apaśyaṃ yuvatiṃ, prajānatyaghnye (18.3.3-4) iti jaghanyāṃ gāṃ prasavyaṃ pariṇīyamānāmanumantrayate || KauśS_11,2{81}.20 ||]
'apaśyaṃ yuvatim' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ citau pārśvataḥ apasavyaṃ gāṃ pariṇīyamānāmanumantrayate ||
[tāṃ nairṛtena jaghanatāghnanta upaveśayanti || KauśS_11,2{81}.21 ||]
gāṃ nirṛtideśe jaghanapradeśe lakuṭena ghātayitvā mārayanti | yathā hanyamānā gauḥ upaviśati tathā kartavyam | śūdrījātasya putrasya etat karma | nānyo mārayati ||
[tasyāḥ pṛṣṭhato vṛkkāvuddhārya pāṇyorasyādadhati ati drava śvānau (18.2.11-13) iti || KauśS_11,2{81}.22 ||
dakṣiṇe dakṣiṇaṃ savye savyam || KauśS_11,2{81}.23 ||]
goṣṭhadeśād vṛkkāvuddhārya pretahastayordadāti dakṣiṇe dakṣiṇaṃ savye savyam | 'ati drava' iti tisṛbhiranumantrayate kartā dūrasthaḥ ||
[hṛdaye hṛdayam || KauśS_11,2{81}.24 ||]
gohṛdayaṃ pretahṛdaye dadāti ||
[agnervarma (18.2.58) iti vapayā saptachidrayā mukhaṃ prachādayanti || KauśS_11,2{81}.25 ||]
'agnervarma' ityṛcā vapayā saptachidrayā pretamukhaṃ chādayati ||
yathāgātraṃ gātrāṇi || KauśS_11,2{81}.26 ||
dakṣiṇairdakṣiṇāni savyaiḥ savyāni || KauśS_11,2{81}.27 ||
[anubaddhaśiraḥpādena gośālāṃ carmaṇāvachādya || KauśS_11,2{81}.28 ||]
anubaddhaśiraḥpādena carmaṇā pretamavacchādya ||
[ajo bhāgaḥ (18.2.8-9), uttvā vahantu (18.2.22) iti dakṣiṇato'jaṃ badhnāti || KauśS_11,2{81}.29 ||]
tataḥ 'ajo bhāgaḥ' iti dve 'uttvā vahantu' ityekā etābhistisṛbhirdakṣiṇapārśve citau ajaṃ paśuṃ badhnāti | yathā dahyate tathā badhnāti | tatrocyate | tathā ca māhakiḥ ajo hanyate dahyate ||
[asmādvai tvamajāyathā ayaṃ tvadadhi jāyatāmasau svāhā ityurasi gṛhye juhoti || KauśS_11,2{81}.30 ||]
ekāgniṃ pretahṛdaye kṛtvā 'asmādvai tvamajāyathā ayaṃ tvadadhi jāyatāmasau svāhā' ityanena mantreṇājyaṃ juhoti kartā'spṛṣṭaḥ san athavā gotriṇaḥ ||
[tathāgniṣu juhoti agnaye svāhā kāmāya svāhā lokāya svāhā iti || KauśS_11,2{81}.31 ||]
athāhavanīyādiṣu juhoti 'agnaye svāhā kāmāya svāhā lokāya svāhā' iti | 'agnaye svāhā' iti tribhiḥ svāhākārairājyaṃ juhoti | iti tisrastisra āhutīḥ ||
dakṣiṇāgnāvityeke || KauśS_11,2{81}.32 ||
khaṇḍakalpaṃ manyante | pretaṃ vedimadhye yathādikṣu agnayaḥ ||
[mainamagne vi dahaḥ (18.2.4-7) śaṃ tapa (18.2.36) ā rabhasva (18.3.71-73) prajānantaḥ (2.34.5) iti kaniṣṭha ādīpayati || KauśS_11,2{81}.33 ||]
atha putro'gniṃ dadāti | pretasya piṇḍadānaṃ kṛtvā apradakṣiṇamudakadhārāṃ bhrāmayitvā karakaiḥ prete triḥ śabdaṃ kṛtvā bhūmau prakṣipati tato'gniṃ dadāti | etairmantrai svayaṃ paṭhitvā na kartā | 'mainamagne' iti catasraḥ, 'śaṃ tapa mātitapa' ityṛcā 'ā rabhasva jātavedaḥ' iti tribhiḥ 'prajānantaḥ prati gṛhṇantu' ityekā, etābhirṛgbhiḥ kaniṣṭhaputro gotriṇo vā anyo vā ādīpayati | tato devaheḍanenānuvākena sruveṇājyaṃ juhoti ||
[ādīpte sruveṇa yāmān homāñjuhoti pareyivāsaṃ pravato mahīḥ (18.1.49) iti || KauśS_11,2{81}.34 ||
yamo no gātuṃ prathamo viveda (18.1.50) iti dve prathame || KauśS_11,2{81}.35 ||
aṅgiraso naḥ pitaro navagvāḥ (18.1.58-61) iti saṃhitāḥ sapta || KauśS_11,2{81}.36 ||
yo mamāra prathamo martyānām (18.3.13) ye naḥ pituḥ pitaro ye pitāmahāḥ (18.2.49) ityekādaśa || KauśS_11,2{81}.37 ||]
prajvalite citau kartā ādīpte sati sruveṇa khādireṇa yāmyān homān juhoti | ekībhūteṣvagniṣu | ekāgnerapi | 'pareyivāṃsam', 'yamo no gātum' iti dve iti prathamaḥ pakṣaḥ | 'aṅgiraso naḥ pitaro navagvāḥ' iti saṃhatāḥ sapta iti dvitīyaḥ pakṣaḥ | 'pareyivāṃsam' iti dve 'aṅgiraso naḥ pitaraḥ' iti sapta 'ye naḥ pituḥ pitaro ye pitāmahāḥ' iti dve etāḥ samastā ekādaśa tṛtīyaḥ pakṣaḥ | etaiḥ samuccitairājyaṃ juhoti | ekena pakṣeṇa | atha sapta nava ekādaśādi brāhmaṇāḥ pūrvābhimukhopaviṣṭāḥ 'o cit sakhāyam' (18.1-4) iti kāṇḍaṃ sakalaṃ japanti | vivāhe sūryavat ||
[atha sārasvatāḥ || KauśS_11,2{81}.38 ||
sarasvatīṃ devayanto havante, sarasvatīṃ pitaro havante, sarasvati yā sarathaṃ yayātha (18.1.41-43) sarasvati vrateṣu te, idaṃ te havyaṃ ghṛtavat sarasvati (7.68.1-2) indro mā marutvān (18.3.25) iti || KauśS_11,2{81}.39 ||

dakṣiṇato'nyasminnanuṣṭhātā juhoti || KauśS_11,2{81}.40 ||]
atha sārasvatān homān kartā karoti | 'sarasvatīṃ devayanto havante' ityekā, 'sarasvatīṃ pitaro havante' ityekā, 'sarasvati yā saratham' ityekā, 'sarasvati vrateṣu te' ityekā, 'idaṃ te havyam' ityekā, 'indro mā marutvān' iti pañcabhiḥ etairājyaṃ juhoti citau | ete sārasvatāḥ | dakṣiṇataḥ kaniṣṭhaputro yāmasārasvatān homān karoti | atha kartā | sarve homāḥ pitryupavītinā kartavyāḥ | karma vā sārasvataṃ yajñopavītinā kartavyam ||
[sarvairupatiṣṭhanti trīṇi prabhṛtibhirvā || KauśS_11,2{81}.41 ||]
atha sarve bāndhavāḥ 'o citsakhāyam' (18.1-4) iti kāṇḍenopatiṣṭhante | athavā 'sahasraṇīthāḥ kavayaḥ' (18.2.18) itiprabhṛtaya upatiṣṭhante | 'trīṇi padāni' (18.3.40) ityādi upatiṣṭhante dahyamāne gotriṇaḥ ||
[api vānuṣṭhānībhiḥ || KauśS_11,2{81}.42 ||
etā anuṣṭhānyaḥ || KauśS_11,2{81}.43 ||
mainamagne vi dahaḥ (18.2.4) itiprabhṛti ava sṛja (18.2.10) iti varjayitvā sahasraṇīthāḥ (18.2.18) ityātaḥ || KauśS_11,2{81}.44 ||]
athavā 'mainamagne vi daha' ityādi 'ava sṛja' ityekāṃ varjayitvā 'sahasraṇīthāḥ' ityantam | etā anuṣṭhānyaḥ | etairupatiṣṭhante ||
[ā rohata janitrīṃ jātavedasaḥ (18.4.1-15) iti pañcadaśabhirāhitāgnim || KauśS_11,2{81}.45 ||]
'ā rohata janitrīṃ jātavedasaḥ' iti pañcadaśabhirṛgbhirāhitāgniṃ citau upatiṣṭhante | athavā etat karma āhitāgnerekāgnau | atha ubhayoḥ karma ucyate ||
[mitrāvaruṇā pari māmadhātām (18.3.12) iti pāṇī prakṣālayate || KauśS_11,2{81}.46 ||]
'mitrāvaruṇā pari māmadhātām' ityṛcā sarve pāṇī prakṣālayante ||
[varcasā mām (18.3.10) ityācāmati || KauśS_11,2{81}.47 ||]
'varcasā mām' ityṛcā sarve ācāmayanti ||
[vivasvānnaḥ (18.3.61-62) ityuttarato'nyasminnanuṣṭhātā juhoti || KauśS_11,2{81}.48 ||]
tataḥ kartā 'vivasvānaḥ' iti dvābhyāmuttarataḥ anyasminnanuṣṭhātā juhoti | samāptaṃ dahanakarma || dvitīyā kaṇḍikā

82

atha prathame divase putragotriṇāṃ śāntirucyate -
[yavīyaḥprathamāni karmāṇi prāṅmukhānāṃ yajñopavītināṃ dakṣiṇāvṛtām || KauśS_11,3{82}.1 ||]
udakāñjaliṃ pretāya dattvā snānaṃ ca kṛtvā tataḥ karma kuryāt | gotriṇo vā laghuputro vā | prāṅmukhānāṃ yajñopavītināṃ sarveṣāṃ bhavanti ||
[athaiṣāṃ saptasapta śarkarāḥ pāṇiṣvāvapate || KauśS_11,3{82}.2 ||]
saptasapta śarkarāḥ pāṇiṣvāvapate ||
[tāsāmekaikāṃ savyenāvācīnahastenāvakiranto'navekṣamāṇā vrajanti || KauśS_11,3{82}.3 ||]
striyo vā puruṣasya ca kaniṣṭhādi tāsāmekaikāṃ savyena vā dakṣiṇena vā'vācīnahastenāvakiranti | tataḥ anavekṣamāṇā vrajanti ||
[apāghenānumantrayate || KauśS_11,3{82}.4 ||
sarve'grato brahmaṇo vrajanti || KauśS_11,3{82}.5 ||
mā pra gāma (13.1.59) iti japanta udakānte vyaghāpāghe japanti || KauśS_11,3{82}.6 ||
paścādavasiñcati || KauśS_11,3{82}.7 ||
uduttamam (18.4.69) iti jyeṣṭhaḥ || KauśS_11,3{82}.8 ||]
'apa naḥ śośucadagham' (4.33) iti sūktenānumantrayate kartā | sarve bāndhavā agre vrajantaḥ 'mā pra gāma' ityṛcaṃ japantaḥ | kartā paścād bāndhavānām | caturthe'hani śucitvam | kartā dūrastho mantraṃ brūyāt | udakānte vyaghāpāghe japanti | gacchatāmudakasamīpe 'vi devāḥ' (3.31) 'apa naḥ śośucat' iti sūktadvayaṃ brahmā japati | sūktadvayaṃ vyaghāpāghābhyām | 'uduttamam' iti brāhmaṇāḥ sarve svayamavasiñcati snānaṃ kurvanti ||
[payasvatīḥ (18.3.56) iti brahmoktāḥ piñjūlīrāvapati || KauśS_11,3{82}.9 ||]
'payasvatīroṣadhayaḥ' ityṛcā brāhmaṇāḥ sarve snānaṃ kurvanti | tataḥ ekaviṃśā darbhapiñjūlīḥ nadyāṃ hrade vāvapati brahmā ||
[śāntyudakenācamyābhyukṣya aśvāvatīm (18.2.31) iti nadīṃ tārayate || KauśS_11,3{82}.10 ||]
tatra śāntyudakaṃ karoti | sarveṣāmācamanaṃ dadāti | abhyukṣya 'aśvāvatīm' ityṛcā nadīṃ tarato'numantrayate ||
[nakṣatraṃ dṛṣṭvopatiṣṭhate nakṣatrāṇāṃ mā saṅkāśaśca pratīkāśaścāvatām iti || KauśS_11,3{82}.11 ||]
bahiḥ sthitvā nakṣatraṃ dṛṣṭvopatiṣṭhate 'nakṣatrāṇāṃ mā saṅkāśaśca' iti mantreṇa ||
[śāmyākīḥ samidha ādhāyāgrato brahmā japati || KauśS_11,3{82}.12 ||
yasya trayā gatamanuprayanti devā manuṣyāḥ paśavaśca sarve | taṃ no devaṃ mano adhi bravītu sunītirno nayatu dviṣate mā radhāma iti śāntyudakenācamyābhyukṣya || KauśS_11,3{82}.13 ||]
śāmyākīḥ samidha ādāya tataḥ sarve āgacchanti | tato'gre brahmā bhūtvā 'yasya trayā gatam' iti mantraṃ japati | tataḥ śāntyudakenācamanaṃ kurvanti gṛhasamīpe sarve ||
[nissālām (2.14) iti śālāniveśanaṃ samprokṣya || KauśS_11,3{82}.14 ||
ūrjaṃ bibhrat (7.60.1-6) iti prapādayati || KauśS_11,3{82}.15 ||]
'niḥsālām' iti śālāṃ samprokṣya kartā 'ūrjaṃ bibhrat' iti ṣaḍarcena bāndhavān gṛhe praveśayati ||
[nadīmālambhayati gāmagnimaśmānaṃ ca || KauśS_11,3{82}.16 ||]
tāḥ piñjūlīḥ ālambhayati | gām | agniḥ laukikaḥ | ekāgnervā | aśmānaṃ ca | etānyālambhayate ||
[yavo'si yavayāsmadūdveṣo yavayārātim iti yavān || KauśS_11,3{82}.17 ||]
'yavo'si yavaya' iti mantreṇa yavānālambhante sarve ||
[khalvakāsya iti khalvān khalakulāṃśca || KauśS_11,3{82}.18 ||]
'khalvakāsya' iti mantreṇa khalvakān kulatthāṃścālabhante ||
[vyaghāpāghābhyāṃ śāmyākīrādhāpayati || KauśS_11,3{82}.19 ||]
'vi devāḥ' (3.31) 'apa naḥ śośucadagham' (4.33) iti sūktābhyāṃ śāmyākīḥ samidha ādadhāti kartā laukike vā ekāgnau vā | gotriṇāṃ caturahamaśucitvam ||
[tāsāṃ dhūmaṃ bhakṣayanti || KauśS_11,3{82}.20 ||]
tāsāṃ dhūmaṃ bhakṣayanti bāndhavāḥ | yadi putrasyāgnistadā ekāgnau athavā laukike | prathame'hani etat karma | samāptametatkarma ||
atha dvitīye'hani karmocyate-
[yadyat kravyād gṛhyedyadi kravyādā nānte'paredyuḥ | divo nabhaḥ śukraṃ payo duhānā iṣamūrjaṃ pinvamānāḥ || apāṃ yonimapādhvaṃ svadhā yāścakṛṣe jīvaṃstāste santu madhuśrutaḥ ityagnau sthālīpākaṃ nipṛṇāti || KauśS_11,3{82}.21 ||]
'divo namaḥ' ityṛcāgniṃ prajvālya sthālīpākaṃ sakṛt sarvahutaṃ karoti dahanasannidhau | na tantram | dahane vā sakṛt sarvahutaṃ karoti sthālīpākam ||
[ādahane cāpivānyavatsāṃ dohayitvā tasyāḥ pṛṣṭhe juhoti vaiśvānare haviridaṃ juhomi (18.4.35) iti || KauśS_11,3{82}.22 ||]
athavā anyavatsāṃ gāṃ dohayitvā tasyāḥ pṛṣṭhe juhoti 'vaiśvānare haviḥ' ityekayā ||
tasyāḥ payasi || KauśS_11,3{82}.23 ||
sthālīpāka ityeke || KauśS_11,3{82}.24 ||
śrapayitvetyeke ācāryā manyante | samāptaṃ dvitīye'hani karma | tṛtīye nāsti karma ||
caturthe'hani karmocyate-
[ye agnayaḥ (3.21) iti pālāśyā darvyā manthamupamathya kāmpīlībhyāmupamanthanībhyāṃ tṛtīyasyāmasthīnyabhijuhoti || KauśS_11,3{82}.25 ||]
'ye agnayaḥ' iti daśarcena sūktena pālāśyā darvyā manthaṃ saktumanthamupamathya kāmpīlībhyāmupamanthanībhyāṃ pratyṛcam asthīnyupari homaṃ kuryāt ||
[upa dyām (18.3.5-6) śaṃ te nīhāraḥ (18.3.60) iti mantroktānyavadāya || KauśS_11,3{82}.26 ||
kṣīrotsiktena brāhmaṇasyāvasiñcati madhūtsiktena kṣatriyasyodakena vaiśyasya || KauśS_11,3{82}.27 ||]
'upa dyāmuṣa vetasam' iti dve, 'śaṃ te nīhāraḥ' ityekā etābhirṛgbhirmantroktānāmoṣadhīnāmudakaṃ kṣīraṃ caikatra kṛtvābhimantrya brāhmaṇasyāsthīni niṣiñcati | mantroktā oṣadhaya ucyante | vetasaśca | karṇaśca | nadīphenaśca | avakā cāgaruherukā ca | bṛhaddūrvā ca | ākāśaphenaśca | maṇḍūkaparṇī ca | śuktikā ca | etā mantroktā oṣadhayaḥ | madhūdakena kṣatriyasya tenaiva mantreṇa mantroktāśca | udakenauṣadhisahitena tenaiva mantreṇa vaiśyasya ||
[ava sṛja (18.2.10) ityanumantrayate || KauśS_11,3{82}.28 ||]
ekāgneścāhitāgneśca dahanam 'ava sṛja' ityṛcānumantrayate ||
[mā te manaḥ (18.2.24) yatte aṅgam (18.2.26) iti sañcinoti pacchaḥ || KauśS_11,3{82}.29 ||]
atha piṇḍapradānaṃ sañcayanaśrāddhamekoddiṣṭaṃ ca kṛtvā tataḥ sañcayanaṃ karoti | 'mā te manaḥ' ityṛcā 'yatte aṅgam' ityṛcā etābhyāmasthīnyabhimantrya kalaśe nidadhāti | pālāśapatreṇa vā gṛhītvā pacchaḥ pādataḥ ||
prathamaṃ śīrṣakapālāni || KauśS_11,3{82}.30 ||
[paścāt kalaśe samopya sarvasurabhicūrṇairavakīryotthāpanībhirutthāpya hariṇībhirhareyuḥ || KauśS_11,3{82}.31 ||]

paścāt kalaśe nidadhāti | paścāt sarvauṣadhicūrṇāni ca kalaśe nidadhāti utthāpanībhiḥ kalaśamutthāpya hariṇībhirhareyuḥ | 'uttiṣṭha' (18.3.8), 'prehi' (18.1.54), 'pracyavasva' (18.3.9), 'udanvatī' (18.2.48-49), 'ita ete' (18.1.61), 'agnīṣomā' (18.2.53), 'idaṃ pūrvam' (18.4.44) ityutthāpanīḥ | 'ati drava' (18.2.11-18) ityaṣṭābhirhariṇībhiḥ ||
[mā tvā vṛkṣaḥ (18.2.25) iti vṛkṣamūle nidadhāti || KauśS_11,3{82}.32 ||]
'mā tvā vṛkṣaḥ' ityṛcāsthikalaśaṃ mūle nikhanati ||
[syonāsmai bhava (18.2.19) iti bhūmau trirātramarasāśinaḥ karmāṇi kurvate || KauśS_11,3{82}.33 ||]
athavā 'syonāsmai bhava' ityṛcābhimantrya yadi bhūmau nikhanati tadānayā | samāptaṃ sañcayanaṃ caturthe'hani | kecit 'yavīyaḥprathamāni karmāṇi' (KauśS 82.1) ityādi caturthe divase kurvanti | sarvatra ubhayoḥ karma | tathā ca māhakiḥ - 'āvasathyāgnihotṛkayoḥ samānaṃ sarvaṃ karma bhavati' | caturthe'hani kecid 'yavīyaḥprathamāni karmāṇi' (KauśS 82.1) ityādi atra kurvanti | ubhayoḥ | tathā ca yājñavalkyaḥ | 'dvāre upaviśya nimbapatrāṇi' ityādi śucirbhūtvā tataḥ karmādhikāraḥ | kecid yathāpaṭhitaṃ sūtraṃ tathā sarvameva kurvanti | tataḥ prabhṛti gotriṇāṃ māṅgalyaṃ kurvanti | yathākuladharmeṇa vā | āvasathyāgniśeṣaṃ gṛhe dhārayitvā araṇirvā nidhāyāmāvāsyāyāṃ kravyācchamanaṃ kuryāt putro yadyāhitāgnirbhavati | atha gotriṇaḥ trirātramarasāśinaḥ karmāṇi nityanaimittikakāmyāni kurvanti ||
[daśarātra ityeke || KauśS_11,3{82}.34 ||
yathākuladharmaṃ vā || KauśS_11,3{82}.35 ||]
daśarātra ityeke | yathākuladharmeṇa vā ||
[ūrdhvaṃ tṛtīyasyā vaivasvataṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā vivasvānnaḥ (18.3.61-62) iti juhoti || KauśS_11,3{82}.36 ||]
caturthe'hani asthisañcayanaṃ kṛtvā gṛhe āgatya tataḥ kartā vaivasvatadevatākaṃ sthālīpākaṃ śrapayitvājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'vivasvānnaḥ' iti dvābhyāṃ pratyṛcaṃ dve āhutī juhoti ||
[yuktābhyāṃ tṛtīyām || KauśS_11,3{82}.37 ||]
yuktābhyāṃ tṛtīyāmāhutim ||
[ānumatīṃ cutarthīm || KauśS_11,3{82}.38 ||]
anumataye svāheti caturthīm ||
[śeṣaṃ śāntyudakenopasicyābhimantrya prāśayati || KauśS_11,3{82}.39 ||]
śāntyudakaṃ kṛtvā hutaśeṣaṃ sthālīpākaṃ śāntyudakenopasicya 'vivasvānnaḥ' iti dvābhyāmabhimantrya prāśayati | samānodakā gotriṇaḥ daśapuruṣāt saptapuruṣādvā yathā te samānodakāḥ ||
[ā pra cyavethām (18.4.49) iti gāvāvupayacchati || KauśS_11,3{82}.40 ||]
atha dakṣiṇāṃ dadāti | 'ā pra cyavethām' ityṛcā pretavahanavṛṣabhau abhimantrya gṛhṇāti kartā | daśa gāvo dakṣiṇā | aparimitā vā dvāviṃśatyā vā yathāśakti ||
[eyamagan (18.4.50) iti daśagavāvarārdhyā dakṣiṇā || KauśS_11,3{82}.41 ||]
'eyamagan' ityṛcā dakṣiṇā abhimantrya gṛhṇāti | caturthe'hani idaṃ karma | ekādaśe vā | samāptaṃ caturahakarma ||
atha karturyamavratamucyate-
[dvādaśarātraṃ kartā yamavrataṃ caret || KauśS_11,3{82}.42 ||]
yamavrataṃ kartā caret dvādaśarātram ||
ekacailastricailo vā || KauśS_11,3{82}.43 ||
haviṣyabhakṣaḥ || KauśS_11,3{82}.44 ||
[sāyamprātarupaspṛśet || KauśS_11,3{82}.45 ||]
sāyamprātaḥ snānaṃ kuryāt ||
[brahmacārī vratyadhaḥ śayīta || KauśS_11,3{82}.46 ||
svastyayanāni prayuñjīta || KauśS_11,3{82}.47 ||]
sāyamprātaryajñopavītī bhūtvā karma kuryāt | svastyayanānyucyante | 'vivasvānnaḥ' (18.3.61-62) iti dve, 'indra kratuṃ naḥ' (18.3.67) ityekā, 'prāsmat pāśān' (18.4.70) ityekā, 'tyamū ṣu' (7.85) 'trātāram' (7.86) 'ā mandraiḥ' (7.117) iti, 'yo agnau' (7.87) ityṛcā, 'prāṇāya namaḥ' (11.4.1) ityṛcā, 'prāṇa mā mat' (11.4.26) ityekā, 'namaste ghoṣiṇībhyaḥ' (11.2.31) ityekā, 'svasti no astvabhayaṃ naḥ' (19.8.7) ityardharcaṃ, 'pṛthivī śāntiḥ' (19.9.14) etāni svastyayanāni japet | yamakāṇḍapaṭhane anteṣṭipitṛmedhakaraṇe etasmin prakaraṇe sarvatrāyaṃ svastyayanāni | samāptaṃ sañcayanam | anteṣṭikarma | pātracayanaṃ ca | yamavrataṃ ca || ekādaśe tṛtīyā kaṇḍikā

83

atha pitṛmedha ucyate | 'pitṛmedhaḥ saṃvatsare kuryāt' iti śrutiḥ | athavā 'saṃvatsarāmadhye kuryāt' iti | māghakālādikālā vakṣyante-
[pitṝn nidhāsyan sambhārān sambharati || KauśS_11,4{83}.1 ||]
pitryupavītī anteṣṭipitṛkarma kuryāt ||
[ekādaśa carūñcakrakṛtān kārayati || KauśS_11,4{83}.2 ||
śatātṛṇṇasahasrātṛṇṇau ca pāśīmūṣaṃ sikatāḥ śaṅkhaṃ śālūkaṃ sarvasurabhiśamīcūrṇakṛtaṃ śāntavṛkṣasya nāvaṃ tripādakam || KauśS_11,4{83}.3 ||]
mṛṇmayaṃ śatacchidraṃ sahasracchidraṃ ca dvitīyaṃ mṛṇmaye dve kuryāt | sukhakiram | sikatāḥ | śaṅkhaḥ prasiddhaḥ | śālūkāni prasiddhāni | surabhisarvauṣadhicūrṇam | śamīpatracūrṇaṃ ca | śāntavṛkṣasya nāvam | tripādaṃ śivayam ||
[dve niḥśīyamāne nīlalohite sūtre savyarajjuṃ śāntavṛkṣasya caturaḥ śaṅkūṃścaturaḥ paridhīn vāraṇaṃ śāmīlamaudumbaraṃ pālāśaṃ vṛkṣasya śāntauṣadhīḥ || KauśS_11,4{83}.4 ||]
niḥśīyamāne jīrṇavāsasī dve | nīlalohitasūtre prasiddhe | prasavyaṃ rajjum | śāntavṛkṣasya caturaḥ śaṅkūn | caturaḥ paridhīn | vāraṇaṃ śāmīlamaudumbaraṃ pālāśam eteṣāṃ vṛkṣāṇāṃ śaṅkvaḥ paridhayaśca | śāntavṛkṣādvā | dve śāntapuṭikā | ete sambhārā āhartavyāḥ | iti pitṛnidhānasambhārāḥ ||
atha pitṛnidhānakāla ucyate-
[māghe nidadhyāt mā'ghaṃ bhūt iti || KauśS_11,4{83}.5 ||]
pāpaṃ kule mā bhavat | māghamāse amāvāsyāyāṃ nidadhyāt ||
[śaradi nidadhyāt śāmyatvagham iti || KauśS_11,4{83}.6 ||
nidāghe nidadhyāt nidahyatāmagham iti || KauśS_11,4{83}.7 ||
amāvāsyāyāṃ nidaghyādamā hi pitaro bhavanti || KauśS_11,4{83}.8 ||]
athavā śaradi nidāghe uṣṇakāle nidadhyāt | iti kālā uktā nidhānasya ||
[athāvasānam || KauśS_11,4{83}.9 ||]
asthigṛhyamucyate | tat sthānamucyate ||
[tadyat samaṃ samūlamavidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇam || KauśS_11,4{83}.10 ||
yatrākaṇṭakā vṛkṣāścauṣadhayaśca || KauśS_11,4{83}.11 ||]
yatra śāntavṛkṣā oṣadhayaśca tatra kuryāt | avasānasthānamevaṃvidhaṃ kuryāt | ityavasānasthānam ||
[unnataṃ svargakāmasya || KauśS_11,4{83}.12 ||]
unnataṃ svargakāmasya cayanaṃ kuryāt ||
atha caturdaśyāmidaṃ karma vakṣyate-
[śvo'māvāsyeti gāṃ kārayate || KauśS_11,4{83}.13 ||]
śvo'māvāsye prabhāte karma kuryāt | caturdaśyāṃ gāṃ mārayati | na kartā ||
[tasyāḥ savyaṃ cāpaghanaṃ prapākaṃ ca nidhāya || KauśS_11,4{83}.14 ||
bhikṣāṃ kārayati || KauśS_11,4{83}.15 ||]
tasyāḥ savyasakthijaghanaraktapittaudaramāṃsāni varjayitvā śeṣāṇi māṃsāni sthāpayitvā vaśāvidhānena | śakaḥ (?) agre viniyogo bhaviṣyati | samāṃsaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ ||
[grāme yāmasārasvatān homān hutvā || KauśS_11,4{83}.16 ||]
grāmamadhye maṇḍapaṃ kṛtvā tatraikāgneryāmasārasvatān homān hutvā araṇībhyāmagniṃ mathitvā | kecid gomāraṇakarma varjayanti | tantraṃ vā ||
[samprokṣaṇībhyāṃ kāmpīlaśākhayā niveśanamanucarya || KauśS_11,4{83}.17 ||]
samprokṣaṇībhyāṃ kāmpīlaśākhayā niveśanasthānaṃ śodhayitvā 'apeta vīta' (18.1.55) 'dadāmyasmai' (18.2.37) iti dvābhyāṃ śāntyudakaṃ kṛtvā niveśanaṃ samprokṣati ||
[prāgdakṣiṇaṃ śākhāṃ pravidhya sīreṇa karṣayitvā śākhābhiḥ parivārya || KauśS_11,4{83}.18 ||]
prāgdakṣiṇaṃ śākhāṃ pravidhya | tataḥ sīreṇa karṣayitvā śākhābhiḥ parivārya veṣṭayitvā | avasānasthānakarma ||
athāsthikarmocyate-
[punardehi (18.3.70) iti vṛkṣamūlādādatte || KauśS_11,4{83}.19 ||]
'punardehi vanaspate' ityṛcā vṛkṣamūlādādatte ||
[yatte kṛṣṇaḥ (18.3.55) iti bhūmervasane samopya sarvasurabhicūrṇairavakīryotthāpanībhirutthāpya hariṇībhirhareyuḥ || KauśS_11,4{83}.20 ||]
yadi bhūmau 'yatte kṛṣṇaḥ' ityṛcā bhūmerādatte | asthīni vasane samopya bandhanaṃ kṛtvā sarvasurabhicūrṇairavakīrya tato granthiṃ kṛtvā tata utthāpanībhirutthāpya hariṇībhirhareyuḥ | tato vakṣyamāṇaṃ karma kuryāt ||
athāsthināśe prāyaścittakarmocyate-
[avidanto deśāt pāṃsūn || KauśS_11,4{83}.21 ||]
asthināśe taddeśāt pāṃsuṃ gṛhītvā vasane samopya tata utthāpanībhirutthāpya hariṇībhirhareyuḥ | 'uttiṣṭha prehi' (18.3.8), 'pra cyavasva' (18.3.9), 'udanvatī' (18.2.48), 'ita ete' (18.1.61), 'agnīṣomā' (18.2.53), 'idaṃ pūrvam' (18.4.44) ityutthāpanīḥ | 'ati drava' (18.2.11-18) ityaṣṭābhirhariṇīḥ ||
[api vodakānte vasanamāstīrya asau iti hvayet || KauśS_11,4{83}.22 ||]
athavodakānte vasanamāstīrya 'asau' iti vapet ||
tatra yo janturnipatet tamutthāpanībhirutthāpya hariṇībhirhareyuḥ || KauśS_11,4{83}.23 ||
[api vā trīṇi ṣaṣṭiśatāni palāśatsarūṇām || KauśS_11,4{83}.24 ||]
athavā trīṇi śatāni ṣaṣṭiśca pālāśatsarūṇāṃ taiḥ puruṣaṃ kalpayitvā tamutthāpanībhirutthāpya hariṇībhirhareyuḥ | śarīradagdhe'sthināśe ca etat prāyaścittaṃ bhavati | samāptaṃ deśāntaramṛte'sthināśe ca ||
[grāme dakṣiṇodgadvāraṃ vimitaṃ darbhairāstārayati || KauśS_11,4{83}.25 ||]
grāmamadhye yo maṇḍapaḥ pūrvaṃ kṛtaḥ tasyottaradvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ ca kuryāt | tataḥ maṇḍapaṃ darbhaiḥ saṃstārayati ||
[uttaraṃ jīvasañcaro dakṣiṇaṃ pitṛsañcaraḥ || KauśS_11,4{83}.26 ||]
uttareṇa manuṣyāḥ sañcaranti | dakṣiṇena pitrasthīni ||
[anastamita ā yāta (18.4.62) ityāyāpayati || KauśS_11,4{83}.27 ||]
tasmin maṇḍapa anastamita āditya idaṃ karma kuryāt | 'ā yāta pitaraḥ' ityṛcāsthīni maṇḍape praveśayati dakṣiṇadvāre ||
[ācyā jānu (18.1.52) ityupaveśayati || KauśS_11,4{83}.28 ||]
'ācyā jānu' ityṛcā tripāde piṭake upaveśayati asthiputtalakam ||
[saṃ viśantu (18.2.29) iti saṃveśayati || KauśS_11,4{83}.29 ||]
'saṃ viśantu' ityṛcā saṃveśayati ||
[etadvaḥ pitaraḥ pātram iti trīṇyudakaṃsān ninayati || KauśS_11,4{83}.30 ||]
'etadvaḥ pitaraḥ pātram' iti mantreṇa trīnudakapūrṇān kaṃsapātrān asthyabhimukho ninayet | trirmantrāvṛttiḥ | tasmin maṇḍape ||
[trīn snātānuliptān brāhmaṇān madhumanthaṃ pāyayati || KauśS_11,4{83}.31 ||
brahmaṇe madhuparkamāhārayati || KauśS_11,4{83}.32 ||
gāṃ vedayante || KauśS_11,4{83}.33 ||
kuruta ityāha || KauśS_11,4{83}.34 ||
tasyā dakṣiṇamardhaṃ brāhmaṇān bhojayati savyaṃ pitṝn || KauśS_11,4{83}.35 ||]
brahmaṇe madhuparkamāhārayati kartā pūrvaṃ govikalpena | yadi gāṃ karoti tasyā dakṣiṇamardhaṃ brāhmaṇān bhojayati | savyaṃ pitṛhomena yojayitavyam | vaśāvidhānena 'pitṛbhyaḥ svadhā' iti pradhānamantraḥ || ekādaśe caturthī kaṇḍikā

84

[vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatraitān vettha nihitān parāke | medasaḥ kulyā upa tān sravantu satyā eṣāmāśiṣaḥ santu kāmāḥ svāhā svadhā iti vapāyāstrirjuhoti || KauśS_11,5{84}.1 ||]
'vaha vapām' iti vapāyāstrirjuhoti ||
[imaṃ yama (18.1.60) iti yamāya caturthīm || KauśS_11,5{84}.2 ||]
'imaṃ yama' ityṛcā yamāya caturthīm | samāptaṃ govadhaṃ pitṛdaivatam ||
[ekaviṃśatyā yavaiḥ kṛśaraṃ randhayati yutamanyat prapākaṃ ca || KauśS_11,5{84}.3 ||]
tataḥ carudvayaṃ sayavamayavaṃ ca kartā śrapayati | ekaviṃśatyā yavaiḥ kṛśaraṃ randhayati | sayavaṃ caruṃ śrapayati ||
[sayavasya jīvāḥ prāśnanti || KauśS_11,5{84}.4 ||]
sayavasya caroḥ svagotrajā bhojanaṃ kurvanti ||
[athetarasya piṇḍaṃ nipṛṇāti || KauśS_11,5{84}.5 ||]
yathāśakti prapākādi ayavakṛśareṇāsthisamīpe piṇḍadānaṃ kurvanti | piṇḍaśeṣamasthikartā bhuñjate ||
[yaṃ te mantham (18.4.42) iti mantroktaṃ vimite nipṛṇāti || KauśS_11,5{84}.6 ||
tadudgatoṣmahartāro dāsā bhuñjate || KauśS_11,5{84}.7 ||
vīṇā vadantu ityāha || KauśS_11,5{84}.8 ||]
svadāsāśca | tataḥ kartā praiṣaṃ dadāti gotriṇān | vīṇāṃ vādayet | vādyāni vādayet ||
[mahayata pitṝn iti riktakumbhaṃ vimitamadhye nidhāya taṃ jaradupānahāghnanti || KauśS_11,5{84}.9 ||]
riktakumbham asthyagre maṇḍapamadhye nidhāpayet sarve taṃ drutya jaradupānadbhyāmāghnanti saha kartā ||
[kasye mṛjānāḥ (18.3.17) iti triḥ prasavyaṃ prakīrṇakeśyaḥ pariyanti dakṣiṇānūrūnāghnānāḥ || KauśS_11,5{84}.10 ||]
'kasye mṛjānāḥ' ityṛcā kartā mantraṃ brūyāt | trirapasavyaṃ parikīrṇakeśā muktakeśā ityarthaḥ | pariyanti bhramantītyarthaḥ | dakṣiṇānūrūnāghnānāḥ sarve gotriṇaḥ | trirmantrāvṛttiḥ ||
evaṃ madhyarātre'pararātre ca || KauśS_11,5{84}.11 ||
[purā vivāsāt samāṃsaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ || KauśS_11,5{84}.12 ||]
purā vivāsāt prabhātāt ityarthaḥ | tato māṃsena pitṛyajñaḥ kāryaḥ | piṇḍapitṛyajñavidhānaṃ laukikakṛtamāṃsena | iti grāmamadhye maṇḍape caturdaśyāṃ rātryāmetat karma kartavyam ||
athāmāvāsyāyāṃ prabhāte karmocyate-
[utthāpanībhirutthāpya hariṇībhirhareyuḥ || KauśS_11,5{84}.13 ||]
tānyasthīni maṇḍapādutthāpya utthāpanībhiḥ hariṇībhirhareyuḥ | tataḥ tripāde nidhāya ||
athāvasānamucyate-
[athāvasāyeti paścātpūrvakṛtebhyaḥ pūrvāṇi pūrvebhyo'parāṇi yavīyasām || KauśS_11,5{84}.14 ||]
paścāt pūrvakṛtebhyaḥ pitṛbhyaścayanaṃ kartavyam | pūrvāṇi | pūrvebhyo'parāṇi yavīyakāryāṇi ||
[prāgdakṣiṇāṃ diśamabhyuttarāmaparāṃ diśamabhi tiṣṭhanti || KauśS_11,5{84}.15 ||]
śmaśānāni prāgdakṣiṇāṃ diśamabhimukhānyārabhyāṇi | uttarasyāṃ diśi samāpyante | grāmasyāpi dakṣiṇena kartavyāni ||
[yathā citiṃ tathā śmaśānaṃ dakṣiṇāparāṃ diśamabhi pravaṇam || KauśS_11,5{84}.16 ||]
yathā citiṃ tathā śmaśāne dharmā bhavanti | 'udīratām' (KauśS 80.43) ityādi | 'samprokṣaṇībhyām' (KauśS 80.42) ityuktam | 'ati dhanvānītyavasā' (KauśS 43.3) ityuktam | dakṣiṇāpravaṇadeśe śmāśānāni kāryāṇi || ekādaśe pañcamī kaṇḍikā

85

atha mānamucyate-
[atha mānāni || KauśS_11,6{85}.1 ||
diṣṭikudiṣṭivitastinimuṣṭyaratnipadaprakramāḥ || KauśS_11,6{85}.2 ||
prādeśena dhanuṣā ca imāṃ mātrāṃ mimīmahe (18.2.38-44) iti || KauśS_11,6{85}.3 ||]
khātasya | diṣṭikudiṣṭivitastinimuṣṭyaratnipadaprakramāḥ prādeśena dhanuṣā vā | ebhiḥ pramāṇairmantavyāḥ | 'imāṃ mātrāṃ mimīmahe' iti saptabhirṛgbhiḥ pratidiśaṃ mīyamānamanumantrayate ||
sapta dakṣiṇato mimīte saptottarataḥ pañca purastāt trīṇi paścāt || KauśS_11,6{85}.4 ||
evaṃvidhaṃ maṇḍapaṃ mimīte | athavā
nava dakṣiṇato mimīte navottarataḥ sapta purastāt pañca paścāt || KauśS_11,6{85}.5 ||
athavā
ekādaśa dakṣiṇato mimīta ekādaśottarato nava purastāt sapta paścāt || KauśS_11,6{85}.6 ||
ete pakṣāḥ śmaśānacayanasya bhavanti ||
[ekādaśabhirdevadarśinām || KauśS_11,6{85}.7 ||]
atharvaśākhānāmekapakṣaḥ ||
[ayugmamānāni parimaṇḍalāni caturasrāṇi vā śaunakinām || KauśS_11,6{85}.8 ||]
ayugmamānāni kuryāt | parimaṇḍalāni vartulāni caturasrāṇi vā śmaśānāni kāryāṇi vikalpena śaunakinām ||
[tathā hi dṛśyante || KauśS_11,6{85}.9 ||
yāvān puruṣa ūrdhvabāhustāvānagniścitaḥ || KauśS_11,6{85}.10 ||]
yāvān puruṣaḥ ūrdhvabāhustāvānagnicitaḥ ūrdhvacayanam | dvipuruṣaṃ vā ūrdhvabāhuḥ kuryāt ||
[savyāni dakṣiṇādvārāṇyayugmaśilānyayugmeṣṭikāni ca || KauśS_11,6{85}.11 ||]
apasavyaṃ cetavyam | dakṣiṇataḥ sambhāraharaṇam | dakṣiṇādvārāṇi kartavyāni | ayugmaśilaiścetavyam | ayugmeṣṭikābhirvā śmaśānaṃ kartavyam ||
[imāṃ mātrāṃ mimīmahe (18.2.38-44) iti dakṣiṇataḥ savyarajjuṃ mītvā || KauśS_11,6{85}.12 ||
vārayatāmagham iti vāraṇaṃ paridhiṃ paridadhāti śaṅkuṃ ca nicṛtati || KauśS_11,6{85}.13 ||]
tasmin bhūmau 'imāṃ mātrāṃ mimīmahe' iti saptabhirdakṣiṇataḥ savyarajjuṃ mītvā 'vārayatāmagham' iti mantreṇa vāraṇaṃ paridhiṃ paridadhāti | śaṅkuṃ ca nicṛtati | pratidiṅmantrāvṛttiḥ ||
[purastānmītvā śamebhyo'stvagham iti śāmīlaṃ paridhiṃ paridadhāti śaṅkuṃ ca nicṛtati || KauśS_11,6{85}.14 ||
uttarato mītvā śāmyatvagham ityaudumbaraṃ paridhiṃ paridadhāti śaṅkuṃ ca nicṛtati || KauśS_11,6{85}.15 ||
paścānmītvā śāntamagham iti pālāśaṃ paridhiṃ paridadhāti śaṅkuṃ ca nicṛtati || KauśS_11,6{85}.16 ||]
tataḥ purastāt | tata uttarataḥ | tataḥ paścāt | śaṅkvaḥ paridhayaśca pratidiśaṃ kāryāḥ | 'śamebhyastvagham' iti śāmīlaṃ purastāt | 'śāmyatvagham' ityuttarataḥ | 'śāntamagham' iti pālāśaṃ paścāt ||
[amāsi (18.2.45-47) ityanumantrayate || KauśS_11,6{85}.17 ||]
tataḥ 'amāsi mātrām' iti tisṛbhiḥ śmaśānamanumantrayate ||
[akṣṇayā lohitasūtreṇa nibadhya || KauśS_11,6{85}.18 ||
stuhi śrutam (18.1.40) iti madhye gartaṃ khātvā pāśisikatoṣodumbaraśaṅkhaśālūkasarvasurabhiśamīcūrṇāni nivapati || KauśS_11,6{85}.19 ||]
tataḥ tasmin śmaśāne'kṣṇayā lohitasūtreṇa nibadhya 'stuhi śrutam' iti gartaṃ khanati | tadgarte pāśisikatākhukiraśaṅkhaśālūkodumbarasarvasurabhiśamīcūrṇāni nivapati ||
[niḥśīyatāmagham iti niḥśīyamānamāstṛṇāti || KauśS_11,6{85}.20 ||]
'niḥśīyatāmagham' iti mantreṇa niḥśīyamānaṃ jīrṇavastraṃ garte stṛṇāti ||
asampratyagham || KauśS_11,6{85}.21 ||
[vi lumpatāmagham iti paricailaṃ dūrśaṃ vilumpati || KauśS_11,6{85}.22 ||]
'vi lumpatāmagham' iti mantreṇa dvitīyaṃ paricailaṃ tatraiva bahirdhārayati | dhārayitvā agre karma bhaviṣyati tena vastreṇa ||
ukto homo dakṣiṇata staraṇaṃ ca || KauśS_11,6{85}.23 ||
'indro mā marutvān' (18.3.25-37) ityetābhirājyaṃ juhuyāt garte | 'idaṃ pitṛbhyaḥ' (18.1.46) ityṛcā garte darbhān stṛṇāti ||
[etadā roha (18.3.73) dadāmi (18.2.37) iti kaniṣṭho nivapati || KauśS_11,6{85}.24 ||]
'etadā roha' 'dadāmyasmai' iti dvābhyāṃ kaniṣṭhaputraḥ tasmin garte asthīni nivapati nidadhāti | mantraṃ kartā brūyāt ||
[edaṃ barhiḥ (18.4.52) iti sthitasūnuryathāparu sañcinoti || KauśS_11,6{85}.25 ||]
'edaṃ barhiḥ' ityṛcā kule jyeṣṭho'sthīni yathāparu sañcinoti | puruṣagātrāṇivat ||
[mā te manaḥ (18.2.24) yatte aṅgam (18.2.26) indro mā (18.3.25) udapūḥ (18.3.37) ityāto'numantrayate || KauśS_11,6{85}.26 ||]
'mā te manaḥ' 'yatte aṅgam' 'indro mā marutvān' iti 'udapūḥ' ityātaḥ etābhiranumantrayate ||
[dhānāḥ saliṅgābhirāvapati || KauśS_11,6{85}.27 ||]
'yāste dhānāḥ' (18.3.69; 18.4.26) iti dve, 'dhānā dhenurabhavat' (18.4.32) ityekā, 'etāste asau dhenavaḥ' (18.4.33) ityekā, 'enīrdhānāḥ' (18.4.34) ityekā 'yāste dhānā anu' (18.4.43) ityekā etābhistilamiśrā dhānāḥ tasminnasthiṣūpari ādadhāti || ṣaṣṭhī kaṇḍikā

86

[idaṃ kasāmbu (18.4.37) iti sajātānavekṣayati || KauśS_11,7{86}.1 ||]
'idaṃ kasāmbu' ityṛcā tānyasthīni gartasthitāni sarve gotriṇaḥ avekṣante | kartā mantraṃ brūyāt ||
[ye ca jīvāḥ (18.4.57) ye te pūrve parāgatāḥ (18.3.72) iti sarpirmadhubhyāṃ caruṃ pūrayitvā śīrṣadeśe nidadhāti || KauśS_11,7{86}.2 ||]
'ye ca jīvāḥ' ityekā, 'ye te pūrve parāgatāḥ' ityekā iti dvābhyāṃ dvau carū sarpirmadhubhyāṃ pūrayitvābhimantrya śīrṣadeśe nidadhāti asthisamīpe ||
[apūpavān (18.4.16-24) iti mantroktaṃ dikṣvaṣṭamadeśeṣu nidadhati || KauśS_11,7{86}.3 ||
madhye pacantam || KauśS_11,7{86}.4 ||]
'apūpavān' iti navabhirṛgbhiḥ paścimadiśi prabhṛti aṣṭau caravaḥ | pratidiśaṃ nidadhāti | ekaṃ madhye nidhāya tato'bhimantrayate | pratimantraṃ kṣīrādipūrṇāḥ mantroktā apūpāpidhānāḥ sarve kartavyāḥ | prasavyā dātavyāḥ ||
[sahasradhāram (18.4.36) śatadhāram (18.4.29-30) ityadbhirabhiviṣyandya || KauśS_11,7{86}.5 ||]
'sahasradhāram' ityekā, 'śatadhāram' iti dve etābhiḥ śatacchidre sahasracchidre carupātramadhye nidhāyopari tata udakamabhimantrya tenodakenāplāvayatyasthīni ||
[parṇo rājā (18.4.53) iti madhyamapalāśairabhinidadhāti || KauśS_11,7{86}.6 ||]
'parṇo rājā' ityṛcā madhyamapalāśapatraiḥ śatacchidrasahasracchidrādi caravaśca sarvam ācchādayanti | mantraṃ kartā brūyāt ||
[ūrjo bhāgaḥ (18.4.54) ityaśmabhiḥ || KauśS_11,7{86}.7 ||]
'ūrjo bhāgaḥ' ityṛcāśmabhiḥ pāṣāṇairvā iṣṭakābhirvā ācchādayati | caravaśca gṛhavat cetavyāḥ ||
[utte stabhnāmi (18.3.52) iti logān yathāparu || KauśS_11,7{86}.8 ||]
'utte stabhnāmi' ityṛcā loṣṭena ca carumasthīni ca pūrayati nidhānakrameṇa ||
[niḥśīyatāmagham iti niḥśīyamānenāvachādya darbhairavastīrya || KauśS_11,7{86}.9 ||]
'niḥśīyatāmagham' iti mantreṇa jīrṇavastramācchādayati | darbhairavastīrya śmaśānamasthyupari dvitīyaṃ vastraṃ stṛṇāti ||
[idamidvā u nā (18.2.50-52) upa sarpa (18.3.49-51) asau hai (18.4.66-67) iti cinvanti || KauśS_11,7{86}.10 ||]
'idamidvā' iti tisraḥ, 'upa sarpa' iti tisraḥ, 'asau hā iha te' iti dve etābhirṛgbhiḥ śmaśānaṃ pitṛgṛhaṃ śilābhirviṣamābhiḥ iṣṭakābhirvā prasavyaṃ cinvanti | devagṛhe ca dakṣiṇaṃ dvāraṃ karoti | kartānumantrayate ||
[yathā yamāya (18.4.55) iti saṃśritya || KauśS_11,7{86}.11 ||]
'yathā yamāya' ityṛcā śmaśānaṃ ghnanti kuṭayanti | sarvatra kartā mantram | pitṛgṛhamuccaiḥ kṛtvā | 'unnataṃ svargakāmasya' iti
śrutiḥ ||
[śṛṇātvagham ityupari śarastambamādadhāti || KauśS_11,7{86}.12 ||]
'śṛṇātvagham' iti mantreṇa śmaśānopari śarastambamādadhāti | samūlamārdraṃ yathā vardhate ||
pratiṣiddhamekeṣām || KauśS_11,7{86}.13 ||
[akalmāṣāṇāṃ kāṇḍānāmaṣṭāṅgulīṃ tejanīm antarhitamagham iti grāmadeśāducchrayati || KauśS_11,7{86}.14 ||]
tathā vikalpaḥ śarastambasya | 'antarhitamagham' iti mantreṇa kalmāṣāṇāṃ kāṣṭhānāmaṣṭāṅgulāṃ kaṭikāmabhimantrya grāmaśmaśānayorantardhānaṃ karoti ||
[prasavyaṃ piriṣicya kumbhān bhindanti || KauśS_11,7{86}.15 ||]
kuśena prasavyaṃ triḥ pariṣicya kumbhān bhindanti | paścimāyāṃ diśi sphoṭayanti ||
[sameta (7.21.1) ityaparasyāṃ śmaśānasraktyāṃ dhuvanānyupayachante || KauśS_11,7{86}.16 ||]
'sameta viśve' ityanayā ṛcā sarve bāndhavāḥ aparasyāṃ śmaśānasraktyāṃ dhuvanānyupayacchanti | 'triḥ prasavyaṃ parikīrṇakeśāḥ pariyanti dakṣiṇānūrūnādhnānāḥ' iti dhuvanāni sarve bāndhavāḥ kurvanti ||
[paścāduttarato'gneḥ varcasā mām (18.3.10-11) vivasvān (18.3.61) indra kratum (18.3.67) ityātaḥ || KauśS_11,7{86}.17 ||]
tataḥ 'varcasā mām' iti dve 'vivasvānaḥ' ityādi 'indra kratuṃ naḥ' ityantam etaiḥ paścāt sthita upatiṣṭhante kartā gotriṇaśca ||
[samindhate (18.4.41-42) iti paścāt saṅkasukamuddīpayati || KauśS_11,7{86}.18 ||]
'samindhate amartyam' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ grāmamadhye yanmaṇḍapaṃ kṛtaṃ tat ānīya śmaśānapaścāddeśe prajvālayati dahati | saṅkasukaśabdena yāmasārasvatān hutvā uttaraṃ jīvaśarade dakṣiṇaṃ yajjunaṃ tat saṅkasukaśabdenocyate | taṃ jvālayati | śmaśānacityasya karma samāptam | anena vidhānenāsthicayanaṃ kuryāt | putro vā gotriṇo vā idaṃ karma kārayati svargamicchatā ||
[asmin vayam (12.2.13), yadripraṃ (12.2.40), sīse mṛḍḍhvaṃ (12.2.19) ityabhyavanejayati || KauśS_11,7{86}.19 ||]
'asmin vayam', 'yadripram', 'sīse mṛḍḍhvam' ityādi kravyācchamanena vyākhyātam ||
kṛṣṇorṇayā pāṇipādān nimṛjya || KauśS_11,7{86}.20 ||
sarve gotriṇaḥ ||
ime jīvāḥ (12.2.22) udīcīnaiḥ (12.2.29) iti mantroktam || KauśS_11,7{86}.21 ||
triḥ sapta (12.2.29) iti kūdyā padāni yopayitvā śmaśānāt || KauśS_11,7{86}.22 ||
dahanamapi śmaśānamucyate ||
mṛtyoḥ padam (12.2.30) iti dvitīyayā nāvaḥ || KauśS_11,7{86}.23 ||
paraṃ mṛtyoḥ (12.2.21) iti prāgdakṣiṇaṃ kūdīṃ pravidhya || KauśS_11,7{86}.24 ||
sapta nadīrūpāṇi kārayitvodakena pūrayitvā || KauśS_11,7{86}.25 ||
ārohata saviturnāvametām (12.2.48) sutrāmāṇam (7.6.3) mahīmū ṣu (7.6.2) iti sahiraṇyāṃ sayavāṃ nāvamārohayati || KauśS_11,7{86}.26 ||
aśmanvatī rīyate (12.2.26) uttiṣṭhatā pra taratā sukhāyaḥ (12.2.27) ityudīcastārayati || KauśS_11,7{86}.27 ||
[śarkarādyā samidādhānāt || KauśS_11,7{86}.28 ||
vaivasvatādi samānam || KauśS_11,7{86}.29 ||]
uttarato gartaḥ iti kravyācchamanaṃ ca kṛtvā | tato 'yavīyaḥprathamāni karmāṇi prāṅmukhānāṃ yajñopavītināṃ dakṣiṇāvṛtām' (KauśS 82.1) | athaiṣāṃ sapta śarkarāḥ pāṇiṣvāvapati ityādi sarvaṃ kuryāt | 'śāmyākīrādadhāti | tāsāṃ dhūmaṃ bhakṣayanti' (KauśS 82.19-20) ityevamantaṃ sarvaṃ kurvanti gotriṇaḥ | 'vaivasvataṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā' (KauśS 82.36) ityādi | vṛṣabhadvayaṃ daśagavāvarārdhyā ācāryadakṣiṇā | dvādaśarātraṃ kartā yamavratāntaṃ (KauśS 82.42) sarvaṃ bhavati ||
[prāpya gṛhān samānaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ || KauśS_11,7{86}.30 ||]
prāpya gṛhān samāna ekaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ kāryaḥ sarveṣāṃ gotriṇāṃ vidhānena | tataḥ sāmāvāsyāyāṃ nidhānamamāvāsyāyāṃ kravyācchamanaṃ kuryāditi | kecillaukike'pi piṇḍapitṛyajñaṃ kurvanti | samāptaḥ pitṛmedhaḥ | ekāgnyāhitāgnyorubhayoḥ pitṛmedha adhikāraḥ | anteṣṭiḥ pātracayanaṃ deśāntaravidhānaṃ pitṛmedhaśca || ekādaśe saptamī kaṇḍikā

87

atha piṇḍapitṛyajñaḥ || KauśS_11,8{87}.1 ||
[amāvāsyāyāṃ sāyaṃ nyahne'hani vijñāyate || KauśS_11,8{87}.2 ||]
amāvāsyāyāmaparāhṇe kuryāt ||
[mitrāvaruṇā pari māmadhātām (18.3.12) iti pāṇī prakṣālayate || KauśS_11,8{87}.3 ||]
vaiśvadevaṃ kṛtvā 'avyasaśca' (19.68) iti japitvā 'mitrāvaruṇā pari māmadhātām' ityṛcā pāṇī prakṣālayate ||
[varcasā mām (18.3.10) ityācāmati || KauśS_11,8{87}.4 ||]
'varcasā mām' ityṛcācāmayati ||
[punaḥ savyenācamanādapasavyaṃ kṛtvā praiṣakṛtaṃ samādiśati || KauśS_11,8{87}.5 ||]
tataḥ tūṣṇīṃ punaḥ savyenācamanaṃ karoti | tataḥ pitryupavītī bhūtvā vakṣyamāṇaṃ karma karoti | paricārakāya praiṣaṃ dadāti ||
[ulūkhalamusalaṃ śūrpaṃ caruṃ kaṃsaṃ prakṣālya barhirudakumbhamāhara iti || KauśS_11,8{87}.6 ||]
ulūkhalamusalaṃ śūrpaṃ caruṃ kāṃsyapātramudakumbhaṃ darbhān vrīhīn samidhaḥ nekṣaṇādikamāhareti ||
[yajñopavītī dakṣiṇapūrvamantardeśamabhimukhaḥ śūrpa ekapavitrāntarhitān haviṣyān nirvapati || KauśS_11,8{87}.7 ||
idamagnaye kavyavāhanāya svadhā pitṛbhyaḥ pṛthiviṣadbhyaḥ iti idaṃ somāya pitṛmate svadhā pitṛbhyaḥ somavadbhyaḥ pitṛbhyaḥ vā antarikṣasadbhyaḥ iti idaṃ yamāya pitṛmate svadhā pitṛbhyaśca diviṣadbhyaḥ iti trīnavācīnakāśīn nirvapati || KauśS_11,8{87}.8 ||]
tataḥ yajñopavītī dakṣiṇapūrvamantardeśamabhimukhaḥ śūrpa ekapavitraṃ nidhāya tato nirvapati taṇḍulamuṣṭim | 'idamagnaye kavyavāhanāya' ityetairmantraistrīn adhomuṣṭīn nirvapati | tataḥ pitryupavītī 'idamagnaye kavyavāhanāya' iti triḥ samprokṣaṇam ||
[ulūkhala opya triravahanti idaṃ vaḥ pitaro haviḥ iti || KauśS_11,8{87}.9 ||
yathā havistathā paricarati || KauśS_11,8{87}.10 ||
havirhyeva pitṛyajñaḥ || KauśS_11,8{87}.11 ||]
tata ulūkhala opya triravahanti 'idaṃ vaḥ pitaro haviḥ' iti mantreṇa | tataḥ śūrpeṇa niṣpavanam ||
[praiṣakṛtaṃ samādiśati caruṃ prakṣālayādhiśrayāpa opya taṇḍulānāvapasva nekṣaṇena yodhayannāsva mā śiro grahīḥ || KauśS_11,8{87}.12 ||]
tatastaṇḍulaprakṣālanam | 'caruṃ prakṣālayādhiśraya' iti praiṣaḥ | caroradhiśrayaṇam | 'apa opya' carorudakāsekaḥ | 'taṇḍulānāvapasva' taṇḍulāvapanam | 'pari tvāgne' (7.71.1) ityṛcā paryagnikaraṇam | nekṣaṇena triṣpradakṣiṇamudāyauti carum | yathotpūtaṃ bhavati tathā kuryāt ||
[śirograhaṃ paricakṣate || KauśS_11,8{87}.13 ||]
śirograhaṇaṃ na kuryāt ||
[bāhyenopaniṣkramya yajñopavītī dakṣiṇapūrvamantardeśamabhimukhaḥ udīratām (18.1.44) iti karṣūṃ khanati prādeśamātrīṃ tiryagaṅgurim || KauśS_11,8{87}.14 ||]
agniśālāyā bāhyenopaniṣkramya yajñopavītī bhūtvā dakṣiṇapūrvamantardeśābhimukha 'udīratām' ityṛcā karṣūṃ khanati prādeśamātrīṃ tiryagaṅgurim ||
avāgaṅguriṃ parvamātrīmityeke || KauśS_11,8{87}.15 ||
[apahatā asurā rakṣāṃsi ye pitṛṣadaḥ iti prāgdakṣiṇaṃ pāṃsūnudūhati || KauśS_11,8{87}.16 ||]
'apahatā asurā rakṣāṃsi ye pitṛṣadaḥ' iti yajuṣā prāgdakṣiṇaṃ pāṃsūn udūhati ||
[karṣūṃ ca pāṇī ca prakṣālya etad vaḥ pitaraḥ pātram iti karṣūm udakena pūrayitvā || KauśS_11,8{87}.17 ||]
karṣūṃ ca pāṇī ca prakṣālya tato nirvāpapavitraṃ gṛhītvā kāṃsyodakapātraṃ kalpayitvā karṣūmadhye ninayati 'etad vaḥ pitaraḥ pātram' iti mantreṇa ||
[antarupātītya mastunā navanītena vā pratinīya dakṣiṇāñcamudvāsya || KauśS_11,8{87}.18 ||]
tato madhye praviśya mastunā navanītena vā pratinīya carau prakṣipet | dakṣiṇata udvāsayati ||
[dve kāṣṭhe gṛhītvā uśantaḥ (18.1.56-57) ityādīpayati || KauśS_11,8{87}.19 ||]
dve kāṣṭhe gṛhītvā 'uśantaḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāmādīpayati ||
[ādīptayorekaṃ pratinidadhāti || KauśS_11,8{87}.20 ||
ihaivaidhi dhanasaniḥ (18.4.38) ityekaṃ hṛtvā || KauśS_11,8{87}.21 ||]
ekaṃ dīptakāṣṭhaṃ gṛhītvā 'ihaivaidhi' ityṛcā pāṃsūpari nidadhāti ||
[pāṃsuṣvādhāyopasamādadhāti ye nikhātāḥ (18.2.34-35) samindhate (18.4.41) ye tātṛṣuḥ, ye satyāsaḥ (18.3.47-48) iti || KauśS_11,8{87}.22 ||]
'ye nikhātāḥ' iti dve 'samindhate' ityekā, 'ye tātṛṣuḥ' ityekā, 'ye satyāsaḥ' ityekā etaiḥ pañcabhiḥ pañca samidha ādadhāti | tataḥ ||
sambhārānupasādayati || KauśS_11,8{87}.23 ||
[paryukṣaṇīṃ barhirudakumbhaṃ kaṃsaṃ darvimājyamāyavanaṃ caruṃ vāsāṃsyāñjanamabhyañjanamiti || KauśS_11,8{87}.24 ||]
paryukṣaṇīṃ barhiḥ udakumbhaṃ kāṃsyabhājanam | darvim | ājyam | āyavanam | carum | vāsāṃsi | āñjanam | abhyañjanam | etāni sarvāṇi pātrāṇi upasādya ||
[yadatropasamāhāryaṃ bhavati tadupasamāhṛtya || KauśS_11,8{87}.25 ||
ato yajñopavītī pitryupavītī barhirgṛhītvā vicṛtya sannahanaṃ dakṣiṇāparamaṣṭamadeśamabhyavāsyet || KauśS_11,8{87}.26 ||]
tataḥ pitryupavītī sakṛdācchinnaṃ barhirgṛhītvā vicṛtya sannahanaṃ dakṣiṇāparadeśe nirasyati tūṣṇīm ||
[barhirudakena samprokṣya barhiṣadaḥ pitaraḥ (18.1.51) upahūtā naḥ pitaraḥ (18.3.45) agniṣvāttāḥ pitaraḥ (18.3.44) ye naḥ pituḥ pitaraḥ (18.3.46) ye'smākam (18.4.68) iti prastṛṇāti || KauśS_11,8{87}.27 ||]
barhirudakena samprokṣya 'barhiṣadaḥ pitaraḥ' ityṛcā, 'upahūtā naḥ pitaraḥ' ityṛcā 'agniṣvāttāḥ pitaraḥ' ityekā, 'ye naḥ pituḥ pitaraḥ' ityekā, 'ye'smākaṃ pitaraḥ' ityarddharcaḥ etābhirbarhiḥ stṛṇāti | barhiṣi āvāhanaṃ karoti ||
[āyāpanādīni trīṇi || KauśS_11,8{87}.28 ||]
'ā yāta pitaraḥ' (18.4.62) ityṛcā 'ācyā jānu' (18.1.52) ityṛcā 'saṃ viśantu' (18.2.29) ityṛcā etaiḥ tilān vikīrya ||
[udīratām (18.1.44-46) iti tisṛbhirudapātrāṇyanvṛcaṃ ninayet || KauśS_11,8{87}.29 ||]
'udīratām' iti tisṛbhirudapātrāṇi ekaikayarcā barhiṣi ninayati ||
[ataḥ pitryupavītī yajñopavītī ye dasyavaḥ (18.2.28) ityubhayata ādīptamulmukaṃ triḥ prasavyaṃ parihṛtya nirasyati || KauśS_11,8{87}.30 ||
paryukṣya || KauśS_11,8{87}.31 ||]
tato yajñopavītī 'ye dasyavaḥ' ityubhayata ādīptamulmukaṃ parihṛtya nirasyati | paryukṣya || ekādaśe aṣṭamī kaṇḍikā

88

[ye rūpāṇi pratimuñcamānā asurāḥ santaḥ svadhayā caranti | tva tānagne apa sedha dūrān satyā naḥ pitṝṇāṃ santvāśiṣaḥ svāhā svadhā iti hutvā kumbhīpākamabhighārayati || KauśS_11,9{88}.1 ||]
'ye rūpāṇi' ityṛcājyaṃ sruveṇa juhoti | tataḥ kumbhīpākamabhighārayati tūṣṇīm ||
[agnaye kavyavāhanāya iti juhoti || KauśS_11,9{88}.2 ||]
tataḥ 'agnaye kavyavāhanāya svadhā pitṛbhyaḥ' iti caruṃ juhoti ||
yathāniruptaṃ dvitīyām || KauśS_11,9{88}.3 ||
[yamāya pitṛmate svadhā pitṛbhyaḥ iti tṛtīyām || KauśS_11,9{88}.4 ||]
'yamāya pitṛmate svadhā' iti tṛtīyām ||
[yadvo agniḥ (18.4.64) iti sāyavanāṃstaṇḍulān || KauśS_11,9{88}.5 ||]
'yadvo agniḥ' iti sāyavanāṃstaṇḍulān juhoti ||
[saṃ barhiḥ (7.98.1) iti sadarbhāṃstaṇḍulān paryukṣya || KauśS_11,9{88}.6 ||]
'saṃ barhiḥ' ityṛcā sadarbhān taṇḍulān juhoti | tataḥ paryukṣaṇam ||
[ato yajñopavītī pitryupavītī darvyoddharati || KauśS_11,9{88}.7 ||]
tataḥ pitryupavītī darvyoddharati bhājane ||
[dyaurdarvirakṣitāparimitānupadastā sā yathā dyaurdarvirakṣitāparimitānupadastaivā pratatāmahasyeyaṃ darvirakṣitāparimitānupadastā || KauśS_11,9{88}.8 ||
antarikṣaṃ darvirakṣitāparimitānupadastā sā yathāntarikṣaṃ darvirakṣitāparimitānupadastaivā tatāmahasyeyaṃ darvirakṣitāparimitānupadastā || KauśS_11,9{88}.9 ||
pṛthivī darvirakṣitāparimitānupadastā sā yathā pṛthivī darvirakṣitāparimitānupadastaivā tatasyeyaṃ darvirakṣitāparimitānupadastā iti || KauśS_11,9{88}.10 ||]
'dyaurdarvirakṣitāparimitā' iti tribhiḥ | pratimantramuddharaṇam ||
[uddhṛtyājyena sannīya trīn piṇḍān saṃhatān nidadhāti etatte pratatāmaha (18.4.75-77) iti || KauśS_11,9{88}.11 ||]
tataḥ uddhṛtyājyena sannīya 'etatte pratatāmaha' iti tribhirṛgbhiḥ trīn piṇḍān saṃhitān nidadhāti barhiṣi ||
dakṣiṇataḥ patnībhyaḥ idaṃ vaḥ patnyaḥ iti || KauśS_11,9{88}.12 ||
[idamāśaṃsūnāmidamāśaṃsamānānāṃ strīṇāṃ puṃsāṃ prakīrṇāvaśīrṇānāṃ yeṣāṃ vayaṃ dātāro ye cāsmākamupajīvanti | tebhyaḥ sarvebhyaḥ sapatnīkebhyaḥ svadhāvadakṣayyamastu iti triḥ prasavyaṃ taṇḍulaiḥ parikirati || KauśS_11,9{88}.13 ||]
'idamāśaṃsūnām' iti triḥ prasavyaṃ taṇḍulaiḥ parikirati ||
[piñjūlīrāñjanaṃ sarpiṣi paryasya aṅdhvaṃ pitaraḥ iti nyasyati || KauśS_11,9{88}.14 ||]
'aṅdhvaṃ pitaraḥ' iti mantreṇa piñjūlīrāñjanaṃ ghṛtāktaṃ kṛtvā piṇḍeṣu nidadhāti ||
[vaddhvaṃ pitaro mā vo'to'nyat pitaro yoyuvata iti sūtrāṇi || KauśS_11,9{88}.15 ||]
'vaddhvaṃ pitaraḥ' iti sūtraṃ nidadhāti ||
[añjate vyañjate (18.3.18) ityabhyañjanam || KauśS_11,9{88}.16 ||]
'añjate vyañjate' ityṛcā ghṛtenābhighārayati ||
[ājyenāvichinnaṃ piṇḍānabhighārayati ye ca jīvāḥ (18.4.57), ye te pūrve parāgatāḥ (18.3.72) iti || KauśS_11,9{88}.17 ||]
'ye ca jīvāḥ' iti ghṛtenābhighārayati piṇḍān | 'ye te pūrve parāgatāḥ' ityṛcā piṇḍopari dhārāṃ ninayati ||
[atra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgaṃ yathālokamāvṛṣāyadhvam iti || KauśS_11,9{88}.18 ||]
'atra pitaraḥ' iti pratipiṇḍaṃ japati ||
[atra patnyo mādayadhvaṃ yathābhāgaṃ yathālokamāvṛṣāyadhvam iti || KauśS_11,9{88}.19 ||]
'atra patnyaḥ' iti patnīpiṇḍe japati ||
[yo'sāvantaragnirbhavati taṃ pradakṣiṇamavekṣya tisrastāmīstāmyati || KauśS_11,9{88}.20 ||]
yo'sāvantaragnirbhavati taṃ pradakṣiṇamavekṣya trīn prāṇāyāmān kuryāt ||
[pratiparyāvṛtya amīmadanta pitaro yathābhāgaṃ yathālokamāvṛṣāyiṣata iti || KauśS_11,9{88}.21 ||
amīmadanta patnyo yathābhāgaṃ yathālokamāvṛṣāyiṣata iti || KauśS_11,9{88}.22 ||]
punaḥ 'amīmadanta' iti piṇḍeṣūpatiṣṭhate ||
[āpo agnim (18.4.40) ityadbhiragnimavasicya || KauśS_11,9{88}.23 ||]
'āpo agnim' ityṛcā adbhiragnimavasicya
[putraṃ pautramabhitarpayantīḥ (18.4.39) iti ācāmata mama pratatāmahāstatāmahāstatāḥ sapatnīkāstṛpyantvācāmantu iti prasavyaṃ pariṣicya || KauśS_11,9{88}.24 ||]
'putraṃ pautram' ityṛcā 'ācāmata mama pratatāmahāstatāmahāstatāḥ sapatnīkāstṛpyantvācāmantu' iti bhājanaṃ prakṣālya tena piṇḍopari savyaṃ pariṣicya ||
[vīrān me pratatāmahā datta vīrān me tatāmahā datta vīrān me pitaro datta pitṝn vīrān yācati || KauśS_11,9{88}.25 ||]
'vīrān me pratatāmahā' iti piṇḍānupatiṣṭhate ||
namo vaḥ pitaraḥ (18.4.81) ityupatiṣṭhate || KauśS_11,9{88}.26 ||
[akṣan (18.4.61) ityuttarasicamavadhūya || KauśS_11,9{88}.27 ||]
'akṣannamīmadanta' ityṛcā uttarasicamavakuryāt.
[parā yāta (18.4.63) iti parāyāpayati || KauśS_11,9{88}.28 ||]
'parā yāta' ityṛcā pitṝn visarjayet ||
[ataḥ pitryupavītī yajñopavītī yanna idaṃ pitṛbhiḥ saha mano'bhūt tadupāhvayāmi iti mana upāhvayati || KauśS_11,9{88}.29 ||]
tataḥ yajñopavītī || ekādaśe navamī kaṇḍikā

89

[mano nvā hvāmahe nārāśaṃsena stomena | pitṝṇāṃ ca manmabhiḥ || ā na etu manaḥ punaḥ kratve dakṣāya jīvase | jyok ca sūryaṃ dṛśe || punarnaḥ pitaro mano dadātu daivyo janaḥ | jīvaṃ vrātaṃ sacemahi || vayaṃ soma vrate tava manastanūṣu bibhrataḥ | prajāvantaḥ sacemahi || ye sajātāḥ sumanaso jīvā jīveṣu māmakāḥ | teṣāṃ śrīrmayi kalpatāmasmin goṣṭhe śataṃ samāḥ iti || KauśS_11,10{89}.1 ||]
'yanna idam' iti 'mano nvā hvāmahe' iti sūktaṃ hṛdayamanvālabhya japet ||
yaccarusthālyāmodanāvaśiṣṭaṃ bhavati tasyoṣmabhakṣaṃ bhakṣayitvā brāhmaṇāya dadyāt || KauśS_11,10{89}.2 ||
yadi brāhmaṇo na labhyetāpsvabhyavaharet || KauśS_11,10{89}.3 ||
nijāya dāsāyetyeke || KauśS_11,10{89}.4 ||
[madhyamapiṇḍaṃ patnyai putrakāmāyai prayachati || KauśS_11,10{89}.5 ||
ā dhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam | yatheha puruṣo'sat || ā tvārukṣadvṛṣabhaḥ pṛśniragniyo medhāvinaṃ pitaro garbhamā dadhuḥ | ā tvāyaṃ puruṣo gamet puruṣaḥ puruṣādadhi | sa te śraiṣṭhyāya jāyatāṃ sa some sāma gāyatu iti || KauśS_11,10{89}.6 ||]
'ā dhatta pitaraḥ' iti sūktena madhyamapiṇḍaṃ patnyai putrakāmāyai prayacchati prāśanārtham ||
[yadyanyā dvitīyā bhavatyaparaṃ tasyai || KauśS_11,10{89}.7 ||]
pituḥ piṇḍaṃ dvitīyāpatnyai prayacchati tenaiva mantreṇa ||
[prāgratamaṃ śrotriyāya || KauśS_11,10{89}.8 ||]
prāgratamaṃ piṇḍaṃ śrotriyāya dadāti ||
[atha yasya bhāryā dāsī vā pradrāviṇī bhavati ye'mī taṇḍulāḥ prasavyaṃ parikīrṇā bhavanti tāṃstasyai prayachati || KauśS_11,10{89}.9 ||
arvācyupasaṅkrame mā parācyupa vastathā | annaṃ prāṇasya bandhanaṃ tena badhnāmi tvā mayi iti || KauśS_11,10{89}.10 ||]
'arvācyupasaṅkrame' ityṛcā paścimataṇḍulān dāsyai prayacchati ||
[paryukṣaṇīṃ samidhaścādāya mā pra gām (13.1.59-60) ityāvrajya ūrjaṃ bibhrat (7.60.1-6) iti gṛhānupatiṣṭhate || KauśS_11,10{89}.11 ||]
paryukṣaṇīṃ samidhaścādāya 'mā pra gāma' iti dvābhyāṃ japitvā gṛhe vrajati | tata 'ūrjaṃ bibhrat' iti ṣaḍbhirgṛhānupatiṣṭhate ||
[ramadhvaṃ mā bibhītanāsmin goṣṭhe karīṣiṇaḥ | ūrjaṃ duhānāḥ śucayaḥ śucivratā gṛhā jīvanta upa vaḥ sadema || ūrjaṃ me devā adadurūrjaṃ manuṣyā uta | ūrjaṃ pitṛbhya āhārṣamūrjasvanto gṛhā mama || payo me devā adaduḥ payo manuṣyā uta | payaḥ pitṛbhyaḥ āhārṣaṃ payasvanto gṛhā mama || vīryaṃ me devā adadurvīryaṃ manuṣyā uta | vīryaṃ pitṛbhyaḥ āhārṣaṃ vīravanto gṛhā mama iti || KauśS_11,10{89}.12 ||]
'ramadhvaṃ mā bibhītana' iti sūktenopatiṣṭhate ||
[antarupātītya samidho'bhyādadhāti | ayaṃ no agniradhyakṣo'yaṃ no vasuvittamaḥ | asyopasadye mā riṣāmāyaṃ rakṣatu naḥ prajām || asmin sahasraṃ puṣyāsmaidhamānāḥ sve gṛhe | imaṃ samindhiṣīmahyāyuṣmantaḥ suvarcasaḥ | tvamagna īḍitaḥ
(18.3.42) ā tvāgna idhīmahi (18.4.88) iti || KauśS_11,10{89}.13 ||]
tato'gnihotraśālāyāṃ praviśya dakṣiṇāgnau samidha ādadhāti pratyṛcaṃ 'ayaṃ no agniḥ' iti dve, 'tvamagne' ityekā 'ā tvāgne' ityekā etaiḥ samidha ādadhāti ||
[abhūd dūtaḥ (18.4.65) ityagniṃ pratyānayati || KauśS_11,10{89}.14 ||]
'abhūd dūtaḥ' ityṛcāgniṃ pratyānayati ||
yadi sarvaḥ praṇītaḥ syād dakṣiṇāgnau tvetadāhitāgneḥ || KauśS_11,10{89}.15 ||
[gṛhyeṣvanāhitāgneḥ || KauśS_11,10{89}.16 ||]
gṛhyeṣvanāhitāgnerhomaḥ ||
[idaṃ cinme kṛtamastīdaṃ cicchaknavāni | pitaraścinmā vedan iti || KauśS_11,10{89}.17 ||
yo ha yajate taṃ devā viduryo dadāti taṃ manuṣyā yaḥ śrāddhāni kurute taṃ pitarastaṃ pitaraḥ || KauśS_11,10{89}.18 ||]
'idaṃ cinme kṛtamasti' iti mantreṇāgnimupatiṣṭhate | 'yasmāt kośāt' (19.72) iti | piṇḍapitṛyajñaḥ samāptaḥ ||
pratipattyarthaṃ śarīrasya pitṛmedhasya karmaṇaḥ.
vidhirekādaśe sārdhaṃ pitṛyajñasya kīrtitaḥ ||
ekādaśe daśamī kaṇḍikā

90

iti kauśikapaddhatau ekādaśo'dhyāyaḥ ||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ
[madhuparkaḥ]
atha madhuparka ucyate | ācārye gahamāgate idaṃ karma karoti ||
[madhuparkamāhārayiṣyan darbhānāharati || KauśS_12,1{90}.1 ||]
dātā vadati | madhuparkamāhārayiṣyanniti | tata ācāryo vadati | darbhānāhārayeti | punardātā vadati ||
[atha viṣṭarān kārayati || KauśS_12,1{90}.2 ||]
atha viṣṭarān kuru | tata ācāryo viṣṭarān karoti mantreṇa ||
[sa khalvekaśākhameva prathamaṃ pādyaṃ dviśākhamāsanaṃ triśākhaṃ madhuparkāya || KauśS_12,1{90}.3 ||]
ekaśākhaṃ dviśākhaṃ triśākhaṃ ceti viṣṭaratrayaṃ karoti ||
[sa yāvato manyeta tāvata upādāya vivicya samparyāpya mūlāni ca prāntāni ca yathāvistīrṇa iva syādityupotkṛṣya madhyadeśe'bhisannahyati || KauśS_12,1{90}.4 ||
ṛtena tvā satyena tvā tapasā tvā karmaṇā tvā iti sannahyati || KauśS_12,1{90}.5 ||
atha ha sṛjati atisṛṣṭo dveṣṭā yo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ || KauśS_12,1{90}.6 ||]
'ṛtena tvā' iti sannahanam | madhyadeśe granthiṃ karoti | 'atisṛṣṭo dveṣṭā' iti mantreṇa viṣṭarān karoti | prativiṣṭaraṃ mantrāvṛttiḥ ||
[asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate || KauśS_12,1{90}.7 ||]
viṣṭarān kṛtvā 'asya ca dātuḥ' iti dātāramīkṣate ||
[athodakamāhārayati pādyaṃ bho iti || KauśS_12,1{90}.8 ||]
athodakamānayati | tato dātā kurute 'pādyaṃ bho' iti ||
[hiraṇyavarṇābhiḥ pratimantrya dakṣiṇaṃ pādaṃ prathamaṃ prakarṣati mayi brahma ca tapaśca dhārayāṇi iti || KauśS_12,1{90}.9 ||]
'hiraṇyavarṇāḥ' (1.33) iti sūktaṃ japitvā punaḥ ācārya udakamabhimantrayate | 'mayi brahma ca' iti mantreṇa svayaṃ dakṣiṇaṃ pādaṃ prakṣālayati ||
[dakṣiṇe prakṣālite savyaṃ prakarṣati mayi kṣatraṃ ca viśaśca dhārayāṇi iti || KauśS_12,1{90}.10 ||]
'mayi kṣatraṃ ca' iti savyaṃ prakṣālayati ||
[prakṣālitāvanumantrayate imau pādāvavaniktau brāhmaṇaṃ yaśasāvatām | āpaḥ pādāvanejanīrdviṣantaṃ nirdahantu me || KauśS_12,1{90}.11 ||]
tataḥ svapādāvabhimantrayate | 'imau pādāvavaniktau' ityṛcā ācāryaḥ ||
asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate || KauśS_12,1{90}.12 || athāsanamāhārayati.
dātā vadati-
saviṣṭaramāsanaṃ bho iti || KauśS_12,1{90}.13 ||
tasmin pratyaṅmukha upaviśati || KauśS_12,1{90}.14 ||
[vimṛgvarīṃ pṛthivīm (12.1.29) ityetayā viṣṭare pādau pratiṣṭhāpya adhiṣṭhito dveṣṭā yo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ || KauśS_12,1{90}.15 ||]
'vimṛgvarīm' iti mantreṇa dviśākhaṃ viṣṭaramāsane nidadhāti | ekaśākhaṃ pādayornidadhāti | viṣṭare pādau pratiṣṭhāpya 'adhiṣṭhito dveṣṭā' iti mantreṇa ||
asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate || KauśS_12,1{90}.16 || athodakamāhārayati.
dātā vadati-
arghyaṃ bho iti || KauśS_12,1{90}.17 ||
[tatpratimantrayate annānāṃ mukhamasi mukhamahaṃ śreṣṭhaḥ samānānāṃ bhūyāsam | āpo'mṛta sthāmṛtaṃ mā kṛṇuta dāsāsmākaṃ bahavo bhavantvaśvāvadgomanmayyastu puṣṭamo bhūrbhuvaḥ svar janad om iti || KauśS_12,1{90}.18 ||
tūṣṇīmadhyātmaṃ ninayati || KauśS_12,1{90}.19 ||]
'annānāṃ mukhamasi' iti mantreṇa puṣpākṣatodapātramabhimantrya ācāryahaste ninayati tūṣṇīm ||
tejo'syamṛtamasi iti lalāṭamālabhate || KauśS_12,1{90}.20 || athodakamāhārayati.
dātā vadati-
ācamanīyaṃ bho iti || KauśS_12,1{90}.21 ||
[jīvābhirācamya || KauśS_12,1{90}.22 ||]
tata ācārya ācamanaṃ karoti | kārāpayati 'jīvā stha' (19.69) iti sūktena ||
athāsmai madhuparkaṃ vedayante.
tato dātā vadati-
dvyanucaro madhuparko bho iti || KauśS_12,1{90}.23 ||
triśākhaṃ madhuparkāya ||
dvābhyāṃ śākhābhyāmadhastādekayopariṣṭāt sāpidhānam || KauśS_12,1{90}.24 ||
[madhu vātā ṛtāyate ityetābhirevābhimantraṇam || KauśS_12,1{90}.25 ||
tathā pratimantraṇam || KauśS_12,1{90}.26 ||]
dvādaśe'dhyāye prathamā kaṇḍikā

91

[madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ | mādhvīrgāvo bhavantu naḥ || madhu naktamutoṣaso madhumat pārthivaṃ rajaḥ | mādhvīrnaḥ santvoṣadhīḥ || madhumānno vanaspatirmadhumā;m astu sūryaḥ | madhu dyaurastu naḥ pitā || KauśS_12,2{91}.1 ||]
'madhu vātā ṛtāyate' ityetābhirevābhimantraṇam | tathā pratimantraṇam | ācāryaḥ pratimantraṇaṃ karoti ||
[tat sūryasya tvā cakṣuṣā pratīkṣe iti pratīkṣate || KauśS_12,2{91}.2 ||]
'sūryasya tvā' iti mantreṇa madhuparkaṃ pratīkṣate ||
[ayuto'haṃ, devasya tvā savituḥ (19.51.1-2) iti pratigṛhya puromukhaṃ prāgdaṇḍaṃ nidadhāti || KauśS_12,2{91}.3 ||]
'ayuto'haṃ', 'devasya tvā' iti dvābhyāṃ pratigṛhṇāti | sanmukhaṃ prāgdaṇḍaṃ nidadhāti ||
[pṛthivyāstvā nābhau sādayāmyadityā upasthe iti bhūmau pratiṣṭhāpya || KauśS_12,2{91}.4 ||
dvābhyāmaṅgulibhyāṃ pradakṣiṇamācālyānāmikayāṅgulyāṅguṣṭhena ca saṅgṛhya prāśnāti || KauśS_12,2{91}.5 ||]
'pṛthivyāstvā' iti mantreṇa bhūmau pratiṣṭhāpya tataḥ pūrvābhimukho bhūtvā madhuparkaṃ prāśnāti bhojanavat | prāṅmukho'nnāni bhuñjīta | dvābhyāmaṅgulībhyāṃ pradakṣiṇamācālyānāmikāṅgulyāṅguṣṭhena ca saṅgṛhya prāśnāti ||
[oṃ bhūstatsaviturvareṇyaṃ bhūḥ svāhā iti prathamam || KauśS_12,2{91}.6 ||
bhargo devasya dhīmahi bhuvaḥ svāhā iti dvitīyam || KauśS_12,2{91}.7 ||
dhiyo yo naḥ pracodayāt svaḥ svāhā iti tṛtīyam || KauśS_12,2{91}.8 ||
vayaṃ devasya dhīmahi janat svāhā iti caturtham || KauśS_12,2{91}.9 ||
turaṃ devasya bhojanaṃ vṛdhat svāhā iti pañcamam || KauśS_12,2{91}.10 ||
karat svāhā iti ṣaṣṭham || KauśS_12,2{91}.11 ||
ruhat svāhā iti saptamam || KauśS_12,2{91}.12 ||
mahat svāhā ityaṣṭamam || KauśS_12,2{91}.13 ||
tat svāhā iti navamam || KauśS_12,2{91}.14 ||
śaṃ svāhā iti daśamam || KauśS_12,2{91}.15 ||
om ityekādaśam || KauśS_12,2{91}.16 ||]
'om bhūstatsavituḥ' ityekādaśa mantrāḥ | pratimantraṃ prāśnāti ||
[tūṣṇīṃ dvādaśam || KauśS_12,2{91}.17 ||]
tūṣṇīṃ dvādaśaṃ prāśnāti ||
tasya bhūyomātramiva bhuktvā brāhmaṇāya śrotriyāya prayachet || KauśS_12,2{91}.18 ||
[śrotriyālābhe vṛṣalāya prayachet || KauśS_12,2{91}.19 ||
athāpyayaṃ nigamo bhavati somametat pibata yat kiṃ cāśnīta brāhmaṇāḥ | mā brāhmaṇāyochiṣṭaṃ dāta māṃ somaṃ pātvasomapaḥ iti || KauśS_12,2{91}.20 ||]
anyasya vā | dvādaśe'dhyāye dvitīyā kaṇḍikā

92

[dadhi ca madhu ca brāhmo madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.1 ||
pāyasa aindro madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.2 ||
madhu cājyaṃ ca saumyo madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.3 ||
manthaścājyaṃ ca pauṣṇo madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.4 ||
kṣīraṃ cājyaṃ ca sārasvato madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.5 ||
surā cājyaṃ ca mausalo madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.6 ||
sa khalveṣa dvaye bhavati sautrāmaṇyāṃ ca rājasūye ca || KauśS_12,3{92}.7 ||
udakaṃ cājyaṃ ca vāruṇo madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.8 ||
tailaṃ cājyaṃ ca śrāvaṇo madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.9 ||
tailaśca piṇḍaśca pārivrājako madhuparkaḥ || KauśS_12,3{92}.10 ||
iti khalveṣa navavidho madhuparko bhavati || KauśS_12,3{92}.11 ||]
'dadhi ca' ityādi navavidhaṃ madhuparkaṃ jānīyāt ||
athāsmai gāṃ vedayante.
dātā brūte-
gaurbho iti || KauśS_12,3{92}.12 ||
[tān pratimantrayate | bhūtamasi bhavadasyannaṃ prāṇo bahurbhava | jyeṣṭhaṃ yannāma nāmata oṃ bhūrbhuvaḥ svarjanadom iti || KauśS_12,3{92}.13 ||]
ācāryo'pi pratimantrayate | 'bhūtamasi bhavadasyannam' iti mantreṇa ||
[atisṛjati mātādityānāṃ duhitā vasūnāṃ svasā rudrāṇāmamṛtasya nābhiḥ | pra ṇo vocaṃ cikituṣe janāya mā gāmanāgāmaditiṃ vadhiṣṭa | oṃ tṛṇāni gaurattu ityāha || KauśS_12,3{92}.14 ||]
gāṃ visarjayati 'mātādityānām' iti mantreṇa | ācāryo brūte 'tṛṇāni gauḥ' iti | tṛṇāni dadāti gave ||
sūyavasāt (7.73.11) iti pratiṣṭhamānāmanumantrayate || KauśS_12,3{92}.15 ||
nālohito madhuparko bhavati || KauśS_12,3{92}.16 ||
nānujñānamadhīmahe iti kuruta ityeva brūyāt || KauśS_12,3{92}.17 ||
svadhite mainaṃ hiṃsīḥ iti śastraṃ prayachati || KauśS_12,3{92}.18 ||
pāṣmānameva jahi iti śastraṃ kartāramanumantrayate || KauśS_12,3{92}.19 ||
āgneyīṃ vapāṃ kuryuḥ || KauśS_12,3{92}.20 ||
api vā brāhmaṇa eva prāśnīyāt | taddevataṃ hi taddhavirbhavati || KauśS_12,3{92}.21 ||
athāsmai snānamanulepanaṃ mālyābhyañjanamiti || KauśS_12,3{92}.22 ||
[yadatropasamāhāryaṃ bhavati tadupasamāhṛtya || KauśS_12,3{92}.23 ||]
vastrālaṅkārādi sarvaṃ samāhṛtya dadāti ||
athopāsakāḥ prāpya upāsakāḥ smo bho iti vedayante || KauśS_12,3{92}.24 ||
[tān pratimantrayate bhūyāṃso bhūyāsma ye ca no bhūyasaḥ kārṣṭāpi ca no'nye bhūyāṃso jāyantām || KauśS_12,3{92}.25 ||]
bhedakāra ācāryaḥ pratimantrayate 'bhūyāṃso bhūyāsma' iti mantreṇa ||
asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate || KauśS_12,3{92}.26 ||
ācāryaḥ ||
athānnāhārāḥ prāpya annāhārāḥ smo bho iti vedayante || KauśS_12,3{92}.27 ||
dātā vadati ||
[tān pratimantrayate annādā bhūyāsma ye ca no'nnādān kārṣṭāpi ca no'nye'nnādā bhūyāṃso jāyantām || KauśS_12,3{92}.28 ||]
ācāryo'numantrayate 'annādā bhūyāsma ye ca naḥ' iti mantreṇa | kharjakalamakabhaktādi ||
asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate || KauśS_12,3{92}.29 ||
[āhṛteṃ'nne juhoti yat kāma kāmayamānā ityetayā || KauśS_12,3{92}.30 ||
yat kāma kāmāyamānā idaṃ kṛṇmasi te haviḥ | tannaḥ sarvaṃ samṛdhyatāmathaitasya haviṣo vīhi svāhā iti || KauśS_12,3{92}.31 ||]
āhṛte'nne sati bhakte juhoti 'yat kāma kāma' ityṛcā vivāhe tantrāgnau juhoti | anyatra hastahomatvāt tantravikalpaḥ ||
[eṣa ācāryakalpa eṣa ṛtvikkalpa eṣa saṃyuktakalpa eṣa vivāhakalpa eṣo'tithikalpa eṣo'tithikalpaḥ || KauśS_12,3{92}.32 ||]
abhyāgatāya madhuparko deyaḥ | atithaye madhuparko deyaḥ | anyebhyaḥ svadharmasthitebhyaśca cāturvarṇikebhyo dravyāḍhyebhyaścaturāśramibhyaśca gṛhāgate madhuparko deyaḥ | madhuparkaḥ samāptaḥ | ṣaḍarghyā madhuparkiṇaḥ | gurvādyāgate gṛhe madhuparkasūtraṃ prayojanam || dvādaśe'dhyāye tṛtīyā kaṇḍikā

93

iti kauśikapaddhatau dvādaśo'dhyāyaḥ ||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ
[adbhutāni]
athādbhutakarmaparibhāṣā ucyante-
athādbhutāni || KauśS_13,1{93}.1 ||
lokaviruddhaṃ dṛśyate tadadbhutamityucyate ||
varṣe || KauśS_13,1{93}.2 ||
rudhirādivikṛtidoṣaḥ ||
yakṣeṣu || KauśS_13,1{93}.3 ||
yakṣarākṣasapiśācādidarśane sati ||
gomāyuvadane || KauśS_13,1{93}.4 ||
maṇḍūkadvayātivadane ||
kule kalahini || KauśS_13,1{93}.5 ||
svakule parakule ca kalahe utpanne ||
[bhūmicale || KauśS_13,1{93}.6 ||]
bhūmicalane bhūmikampe ||
ādityopalpave || KauśS_13,1{93}.7 ||
ādityagrahe ||
candramasaśca || KauśS_13,1{93}.8 ||
candragrahaṇe ||
[auṣasyāmanudyatyām || KauśS_13,1{93}.9 ||]
uṣāyāmanudyatyām uṣākāla anudita āditye ||
samāyāṃ dāruṇāyām || KauśS_13,1{93}.10 ||
dāruṇasaṃvatsare durbhikṣe marake vā anāvṛṣṭirvā bhaye sati ||
[upatārakaśaṅkāyām || KauśS_13,1{93}.11 ||]
uṣātārakaśaṅkāyām | uṣātārakagrahanakṣatrādisamīpe dṛśyate nakṣatram ||
brāhmaṇeṣvāyudhiṣu || KauśS_13,1{93}.12 ||
āyudhagrahaṇe sati ||
daivateṣu nṛtyatsu cyotatsu hasatsu gāyatsu || KauśS_13,1{93}.13 ||
anyāni vā rūpāṇi kurvanti devatāḥ ||
lāṅgalayoḥ saṃsarge || KauśS_13,1{93}.14 ||
lāṅgale dve saṃsarge bhavataḥ ||
[rajjvostantvośca || KauśS_13,1{93}.15 ||]
rajjvostantvo rajjurvā sūtraṃ valyamāne dve bhavataḥ ||
agnisaṃsarge || KauśS_13,1{93}.16 ||
laukikāgnidvaye saṃsarge ||
[yamavatsāyāṃ gavi || KauśS_13,1{93}.17 ||]
yamalavatsāyāṃ gavi ||
[vaḍavāgardabhyormānuṣyāṃ ca || KauśS_13,1{93}.18 ||]
yamalajanane vaḍavāgardabhyoḥ | mānuṣīyamalajanane idaṃ samīkarma ||
yatra dhenavo lohitaṃ duhate || KauśS_13,1{93}.19 ||
lohitadohane go'śvājāmahiṣīgardabhoṣṭrādiṣu raktadugdhe ||
anaḍuhi dhenuṃ dhayati || KauśS_13,1{93}.20 ||
vṛṣabho gāṃ dhayati ||
[dhenau dhenuṃ dhayantyām || KauśS_13,1{93}.21 ||]
dhenurdhenuṃ dhayati parasparaṃ pibati ||
ākāśaphene || KauśS_13,1{93}.22 ||
gaurvā'śvo vā'śvataro vā puruṣo vā ākāśaphenaṃ pibati ||
pipīlikānācāre || KauśS_13,1{93}.23 ||
śvetakṛṣṇaraktavarṇādi bahuśo gṛhe santi ||
[nīlamakṣānācāre || KauśS_13,1{93}.24 ||]
nīlamakṣā atiśayena bahuśaḥ | makṣikāḥ prasiddhāḥ ||
[madhumakṣānācāre || KauśS_13,1{93}.25 ||]
madhujālaṃ gṛha utpadyate madhumakṣā ||
[anājñāte || KauśS_13,1{93}.26 ||]
anājñātamadbhutaṃ dṛśyate | yadadbhute na paṭhitaṃ tadajñātamadbhutam | athavā laukikaṃ jugupsitaṃ vā'dṛṣṭaṃ vā ||
avadīrṇe || KauśS_13,1{93}.27 ||
svayaṃ gṛhādi avadīrṇe sati ||
anudaka udakonmīle || KauśS_13,1{93}.28 ||
marudeśe udakaṃ bhavati | athavā sthale sarvatrodakaṃ sandṛśyate mṛgatṛṣṇāvat ||
tileṣu samataileṣu || KauśS_13,1{93}.29 ||
tilāḥ samatailā bhavanti ||
haviḥṣvabhimṛṣṭeṣu || KauśS_13,1{93}.30 ||
vapāṃ havīṃṣi vā vayāṃsi dvipadacatuṣpadaṃ vā gṛhītvā gaccheyuḥ ||
prasavyeṣvāvarteṣu || KauśS_13,1{93}.31 ||
kumārasya kumāryā vā dvāvāvartau mūrdhanyau bhavataḥ savyāvṛttau ||
[yūpe virohati || KauśS_13,1{93}.32 ||]
yūpo virohati | yūpaśabdaḥ kāṣṭhavācī | yajñaprāyaścitte yūpagrahaṇāt ||
ulkāyām || KauśS_13,1{93}.33 ||
divā ulkāpātaḥ sandhyāyāṃ ca ||
[dhūmaketau saptarṣīnupadhūpayati || KauśS_13,1{93}.34 ||]
dhūmaketuḥ saptaṛṣīnupadhūpayati | ketucāraḥ paṭhitaḥ | ketuśabdagrahaṇena sarvatra dhūmaketurucyate ||
nakṣatreṣu patāpateṣu || KauśS_13,1{93}.35 ||
rātrau nakṣatrapāteṣu bahuśaḥ ||
[māṃsamukhe nipatati || KauśS_13,1{93}.36 ||]
māṃsamukhā gṛhe patanti māṃsaṃ vā patati ||
anagnāvavabhāse || KauśS_13,1{93}.37 ||
agnirdṛśyate | gṛhādiṣu agnidṛśyā jvālā dṛśyate ||
agnau śvasati || KauśS_13,1{93}.38 ||
ucchvāso vā śabdakaraṇaṃ bhavati vā ||
sarpiṣi taile madhuni ca viṣyande || KauśS_13,1{93}.39 ||
yadi ghṛtādi sthīyate syandate vā sravati vā ||
[grāmye'gnau śālāṃ dahati || KauśS_13,1{93}.40 ||]
grāmyo'gniḥ śālāṃ dahati grāmanagaraśālādidāhye laukikenāgninā ||
āgantau ca || KauśS_13,1{93}.41 ||
vidyute vā sūryaprajvalite vā gṛhaṃ dahati āganturvā ||
[vaṃśe sphoṭati || KauśS_13,1{93}.42 ||]
vaṃśaḥ sphoṭayati vaṃśasphoṭanaṃ balaharaṇabhaṅgadvārabhaṅgakapāṭādibhaṅgeṣu ||
kumbhodadhāne vikasatyukhāyāṃ saktudhānyāṃ ca || KauśS_13,1{93}.43 ||
udakumbhe svayaṃ bhagne udakadhānamaliñjare bhagne ukhādibhāṇḍe saktudhānyāṃ haṇḍikā || trayodaśe'dhyāye prathamā kaṇḍikā

94

[atha yatraitāni varṣāṇi varṣanti ghṛtaṃ māṃsaṃ madhu ca yad hiraṇyaṃ yāni cāpyanyāni ghorāṇi varṣāṇi varṣanti tat parābhavati kulaṃ vā grāmo vā janapado vā || KauśS_13,2{94}.1 ||]
'atha yatraitāni' ityādi pratinimittaśāntiṃ vakṣyāmaḥ | athādbhutaśāntiryatra na kriyate tatra doṣo bhavati | 'tat parābhavati' ityādi paribhāṣā ucyate | athādbhutaṃ yatra bhavati tat parābhavati vinaśyati | vināśārthe adbhutaṃ devāḥ sṛjanti | tathā coktaṃ sṛjanti divyā devādbhutāni prāgupasargapratibodhanārtham | vināśe samupasthite | kulaṃ vā grāmo vā janapado vā kule grāme nagare vā rāṣṭre vā yatrādbhutaṃ dṛśyate tatsarvaṃ vinaśyati ||
[tatra rājā bhūmipatirvidvāṃsaṃ brahmāṇamichet || KauśS_13,2{94}.2 ||
eṣa ha vai vidvān yad bhṛgvaṅgirovit || KauśS_13,2{94}.3 ||
ete ha vā asya sarvasya śamayitāraḥ pālayitāro yad bhṛgvaṅgirasaḥ || KauśS_13,2{94}.4 ||]
tatra gṛhastho vā grāmapatirvā rājā vā bhūmipatiḥ | yad bhṛgvaṅgirasa atharvāṅgirasa ityarthaḥ ||
sa āha upakalpayadhvam iti || KauśS_13,2{94}.5 ||
tadupakalpayante kaṃsamahate vasane śuddhamājyaṃ śāntā oṣadhīrnavamudakumbham || KauśS_13,2{94}.6 ||
bāhye tantraprayogaḥ ||
trīṇi parvāṇi karmaṇaḥ paurṇamāsyamāvāsye puṇyaṃ nakṣatram || KauśS_13,2{94}.7 ||
api cedeva yadā kadācidārtāya kuryāt || KauśS_13,2{94}.8 ||
snāto'hatavasanaḥ surabhirvratavān karmaṇya upavasatyekarātraṃ trirātraṃ ṣaḍrātraṃ dvādaśarātraṃ vā || KauśS_13,2{94}.9 ||
[dvādaśyāḥ prātaryatraivādaḥ patitaṃ bhavati tata uttaramagnimupasamādhāya || KauśS_13,2{94}.10 ||
parisamūhya paryukṣya paristīrya barhirudapātramupasādya paricaraṇenājyaṃ paricarya || KauśS_13,2{94}.11 ||
nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau || KauśS_13,2{94}.12 ||]
tato dvitīye'hani prātaḥ karmaprayogaḥ | prathamata ayutahomalakṣahomau vā īśānayāgagrahayāganakṣatrayāganirṛtiyāgamaṇḍapasaṃskāravāstusaṃskārādi | uttarataḥ sarvakarmaprayogaḥ | iti sarvakarmasu paribhāṣā samāptā ||
atha varṣādbhute śāntirucyate-
[atha juhoti || KauśS_13,2{94}.13 ||
ghṛtasya dhārā iha yā varṣanti pakvaṃ māṃsaṃ madhu ca yaddhiraṇyam | dviṣantametā anu yantu vṛṣṭayo'pāṃ vṛṣṭayo bahulāḥ santu mahyam || lohitavarṣaṃ madhupāṃsuvarṣaṃ yadvā varṣaṃ ghoramaniṣṭamanyat | dviṣantamete anu yantu sarve parāñco yantu nivartamānāḥ || agnaye svāhā iti hutvā || KauśS_13,2{94}.14 ||]
ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'ghṛtasya dhārā' iti dvābhyāmājyaṃ juhuyāt ||
[divyo gandharvaḥ (2.2) iti mātṛnāmabhirjuhuyāt || KauśS_13,2{94}.15 ||]
'divyo gandharvaḥ' ityādi mātṛnāmnā gaṇenājyaṃ juhuyāt | sarvatra śāntyudakaṃ yojayet | sarvatra cātanānyanuyojayet | mātṛnāmāni cānuyojayet | varāṃ dhenuṃ kartre dadyāt | sarvatra kaṃsavasanaṃ gaurdakṣiṇā | brāhmaṇān bhaktenopepsanti | tataḥ pārvaṇādyuttaratantram ||
varamanaḍvāhaṃ brāhmaṇaḥ kartre dadyāt || KauśS_13,2{94}.16 ||
sīraṃ vaiśyo'śvaṃ prādeśiko grāmavaraṃ rājā || KauśS_13,2{94}.17 ||
[sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,2{94}.18 ||]
dhenvādīni sarvatra kāṃsyādīni ca dakṣiṇā vā | ghṛtavarṣe | māṃsavarṣe | madhuvarṣe | hiraṇyavarṣe | pāṃsuvarṣe | sarpamatsyapakṣiṇo yadābhyavarṣanti | asthīni rudhiraṃ vasā majjā pāṣāṇāstrairvā (?) kīṭāni anyāścānyaṃ ca ghoraṃ varṣaṇaṃ dadhi payo tailaṃ ca pakvānnavikārāśca | anyeṣāṃ ghorāṇāṃ varṣaṇe idaṃ karma kuryāt | samāptā vikṛtavarṣādbhūtaśāntiḥ || dvitīyā
kaṇḍikā

95

atha yakṣādbhutaśāntirucyate-
[atha yatraitāni yakṣāṇi dṛśyante tadyathaitanmarkaṭaḥ śvāpado vāyasaḥ puruṣarūpamiti tadevamāśaṅkyameva bhavati || KauśS_13,3{95}.1 ||
tatra juhuyāt || KauśS_13,3{95}.2 ||
yanmarkaṭaḥ śvāpado vāyaso yadīdaṃ rāṣṭraṃ jātavedaḥ patāti | puruṣarakṣasamiṣiraṃ yatpatāti dviṣantamete anu yantu sarve parāñco yantu nivartamānāḥ || agnaye svāhā iti hutvā || KauśS_13,3{95}.3 ||
divyo gandharvaḥ (2.2) iti mātṛnāmabhirjuhuyāt || KauśS_13,3{95}.4 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,3{95}.5 ||]
śāntyudakaṃ kṛtvā kārayitācamanaṃ prokṣaṇaṃ kṛtvājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yanmarkaṭaḥ śvāpadaḥ' ityṛcājyaṃ juhuyāt | mātṛnāmagaṇenājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | yakṣaśabdena sarpaśvāpadau vāyasaḥ puruṣarūpā ete dṛśyante | rakṣo vā hastino vā sūkaro vā kūpe ghaṭe vāraṇye vā gṛhe vā rakṣorūpaṃ dṛṣṭvā vapustatkṣaṇādeva na dṛśyate | tatsarvaṃ yakṣa ityucyate | samāptā yakṣādbhutaśāntiḥ || tṛtīyā kaṇḍikā

96

atha gomāyuvadane śāntirucyate-
[atha ha gomāyū nāma maṇḍūkau yatra vadatastadyanmanyante 'māṃ prati vadato māṃ prati vadataḥ' iti tadevamāśaṅkyameva bhavati || KauśS_13,4{96}.1 ||
tatra juhuyāt || KauśS_13,4{96}.2 ||
yad gomāyū vadato jātavedo'nyayā vācābhi jañjabhātaḥ | rathantaraṃ bṛhacca sāmaitad dviṣantametāvabhi nānadaitām || rathantareṇa tvā bṛhacchamayāmi bṛhatā tvā rathantaraṃ śamayāmi | indrāgnī tvā brahmaṇā vāvṛdhānāvāyuṣmantāvuttamaṃ tvā karāthaḥ || indrāgnibhyāṃ svāhā iti hutvā || KauśS_13,4{96}.3 ||
divyo gandharvaḥ (2.2) iti mātṛnāmabhirjuhuyāt || KauśS_13,4{96}.4 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,4{96}.5 ||]
śāntyudakaṃ kṛtvā tata ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yad gomāyū' iti dvayaṃ mātṛnāmagaṇena cājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | maṇḍukadvayaṃ vā | sate gṛhe vā bahirvā abhimukhaḥ gomāyuḥ | adbhutaśāntiḥ samāptā || caturthī kaṇḍikā

97

atha kulakalahe adbhutaśāntirucyate-
[atha yatraitat kulaṃ kalahi bhavati tannirṛtigṛhītamityācakṣate || KauśS_13,5{97}.1 ||
tatra juhuyāt || KauśS_13,5{97}.2 ||
ārādarātim (8.2.12-13) iti dve || KauśS_13,5{97}.3 ||
ayāścāgne'syanabhiśastiśca satyamittvamayā asi | ayāsā manasā kṛto'yāsyaṃ havyamūhiṣe | ayā no dhehi bheṣajaṃ svāhā ityagnau hutvā || KauśS_13,5{97}.4 ||
tatraivaitān homāñjuhuyāt || KauśS_13,5{97}.5 ||
ārādagniṃ kravyāde nirūhañjīvātave te paridhiṃ dadhāmi | indrāgnī tvā brāhmaṇā vāvṛdhānāvāyuṣmantāvuttamaṃ tvā karāthaḥ || indrāgnibhyāṃ svāhā iti hutvā || KauśS_13,5{97}.6 ||
apeta etu nirṛtiḥ ityetena sūktena juhuyāt || KauśS_13,5{97}.7 ||
apeta etu nirṛtirnehāsyā api kiñcana | apāsyāḥ satvanaḥ pāśān mṛtyūnekaśataṃ nude || ye te pāśā ekaśataṃ mṛtyo martyāya hantave | tāṃste yajñasya māyayā sarvā;m apa yajāmasi || nirito yantu nairṛtyā mṛtyava ekaśataṃ paraḥ | sedhāmaiṣāṃ yattamaḥ prāṇaṃ jyotiśca dadhmahe || ye te śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāntaḥ | tebhyo asmān varuṇaḥ soma indro viśve muñcantu marutaḥ svarkāḥ || brahma bhrājadudagādantarikṣaṃ divaṃ ca brahmāvādhūṣṭāmṛtena mṛtyum | brahmopadraṣṭā sukṛtasya sākṣād brahmāsmadapa hantu śamalaṃ tamaśca || KauśS_13,5{97}.8 ||
varamanaḍvāhamiti samānam || KauśS_13,5{97}.9 ||]
śāntyudakaṃ cātanamātṛnāmānyanuyojitaṃ kṛtvā ācamanādi ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'ārādarātim' iti dve, 'ayāścāgne' ityṛcā, 'ārādagnim' iti dve, 'apeta etu' iti sūktenājyaṃ juhuyāt | tata uttaratantram | kulayuddhe rājakulagrāmayuddhe jātibrāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrādiyuddhe strīṇāṃ yuddhe kalahe ca puruṣāṇāṃ yuddhe kalahe ca svakule cāparasya yuddhe kalahe ca | kalahādbhutaśāntiḥ || pañcamī kaṇḍikā

Original text: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc