Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kauśikapaddhati · Verses 49-77

49

[sapatnahanam (9.2) ityṛṣabhaṃ sampātavantamatisṛjati || KauśS_6,3{49}.1 ||]
'sapatnahanam' ityarthasūktenarṣabhaṃ sampātavantaṃ kṛtvā dveṣyābhimukhaṃ visṛjati | vṛṣotsargavat | yantā | abhyātānādyuttaratantram ||
[āśvatthīravapannāḥ || KauśS_6,3{49}.2 ||]
'sapatnahanam' ityarthasūktenāśvatthīḥ svayampatitāḥ samidha ādadhāti ||
udavajrāṇāṃ vidhānamucyate -
[svayam indrasyaujaḥ (10.5) iti prakṣālayati || KauśS_6,3{49}.3 ||]
'indrasyaujaḥ stha' iti pūrvārdharcairghaṭaṃ prakṣālayati ||
[jiṣṇave yogāya (10.5) ityapo yunakti || KauśS_6,3{49}.4 ||]
'jiṣṇave yogāya' ityuttarārdharcaiḥ ṣaḍudakasamīpe ghaṭaṃ nidadhāti ||
[vātasya raṃhitasyāmṛtasya yoniḥ iti pratigṛhṇāti || KauśS_6,3{49}.5 ||
uttamāḥ pratāpyādharāḥ pradāya enamenānadharācaḥ parāco'vācastapasastamunnayata devāḥ pitṛbhiḥ saṃvidānaḥ prajāpatiḥ prathamo devatānām ityatisṛjati || KauśS_6,3{49}.6 ||
idamahaṃ yo mā prācyā diśo'ghāyurabhidāsādapavādīdiṣūguhaḥ tasyemau prāṇāpānāvapakrāmāmi brahmaṇā || KauśS_6,3{49}.7 ||
dakṣiṇāyāḥ pratīcyā udīcyā dhruvāyā vyadhvāyā ūrdhvāyāḥ || KauśS_6,3{49}.8 ||
idamahaṃ yo mā diśāmantardeśebhyaḥ iti apakrāmāmi iti || KauśS_6,3{49}.9 ||
evamabhiṣṭvā || KauśS_6,3{49}.10 ||
nāpohananiveṣṭanāni sarvāṇi khalu śaśvadbhūtāni || KauśS_6,3{49}.11 ||
brāhmaṇādvajramudyacchamānācchaṅkante māṃ haniṣyasi māṃ haniṣyasi iti tebhyo'bhayaṃ vadet
śamagnaye śaṃ pṛthivyai śamantarikṣāya śaṃ vāyave śaṃ dive śaṃ sūryāya śaṃ candrāya śaṃ nakṣatrebhyaḥ śaṃ gandharvāpsarobhyaḥ śaṃ sarpetarajanebhyaḥ śivaṃ mahyam iti || KauśS_6,3{49}.12 ||
yo va āpo'pām (10.5.15-21), yaṃ vayam (10.5.42-49) apāmasmai vajram (10.5.50) ityanvṛcamudavajrān || KauśS_6,3{49}.13 ||
viṣṇoḥ kramo'si (10.5.25-35) iti viṣṇukramān || KauśS_6,3{49}.14 ||]
'idamahaṃ yo mā prācyā diśaḥ' ityaṣṭarcena kalpajena sūktenodakamadhye ghaṭaṃ nidadhāti | 'idamaham' iti ghaṭamudake'dhomukhaṃ karoti | 'idamaham' iti sūktena ghaṭamudakapūrṇaṃ kṛtvāpakrāmati | 'idamahaṃ yo mā prācyā diśaḥ' sūktenodakapūrṇaṃ ghaṭaṃ maṇḍape sthāpayati | etadabhicāra udakāharaṇam.
yena vidhānena vajrapraharaṇaṃ kriyate taducyate -
'indrasyaujaḥ' (10.5) ityādi sarvaṃ kṛtvā 'idamaham' iti sthāpanāntaṃ kṛtvā 'agnerbhāgaḥ stha' (10.5.8-14) ityaṣṭābhirṛgbhirdvidhākaraṇam | ardhaṃ ghaṭe kṛtvārdhaṃ bhājane karoti | bhājanamagnau tāpayati | ghaṭamanyasmai puruṣāya pradāpayati | 'agnerbhāgaḥ' ityaṣṭau tāpane mantrāḥ | barhirāsane dakṣiṇāmukha upaviśya bhājanamagnau kṛtvā 'vātasya raṃhitasyāmṛtasya yoniḥ' iti mantreṇodakaṃ gṛhītvā 'śamagnaye' iti sūktena kalpajena sarvebhyo bhūtebhyo'bhayaṃ vadet | 'yo va āpo'pāṃ bhāgo'psvantaḥ' ityṛcodavajraprakṣepaḥ | punarapi 'vātasya raṃhitasya' ityudakaṃ saṅgṛhya 'śamagnaye' ityabhayaṃ dattvā 'yo va āpo'pāmūrmirapsvantaḥ' ityṛcā vajraprakṣepaḥ | punarapi 'vātasya raṃhitasya' ityudakaṃ saṅgṛhya 'śamagnaye' ityabhayaṃ dattvā 'yo va āpo'pāṃ vatso'psvantaḥ' iti vajraṃ prakṣipet | 'vātasya raṃhitasya' ityudakaṃ saṅgṛhya 'śamagnaye' ityabhayaṃ dattvā 'yo va āpo'pāṃ vṛṣabho'psvantaḥ' ityṛcā vajraṃ prakṣipet | punaḥ 'vātasya raṃhitasya' ityudakaṃ gṛhītvā 'śamagnaye' ityabhayaṃ dattvā 'yo va āpo'pāṃ hiraṇyagarbho'psvantaḥ' ityṛcā vajraṃ prakṣipet | punaḥ 'vātasya raṃhitasya' ityudakaṃ saṅgṛhya 'śamagnaye' ityabhayaṃ dattvā 'yo va āpo'pāmaśmā pṛśniḥ' ityṛcā vajraṃ prakṣipet | punaḥ 'vātasya raṃhitasyāmṛtasya yoniḥ' iti mantreṇodakaṃ saṅgṛhya 'śamagnaye' ityabhayaṃ dattvā 'yo va āpo'pāmagnayo'psvantaḥ' ityṛcā vajraṃ prakṣipet | 'enamenānadharācaḥ parācaḥ' iti kalpajayarcā bhājanasthamudakaṃ bhūmau ninayati | 'yaṃ vayam' (10.5.42) iti sūktenaivam 'apāmasmai vajram' (10.5.50) ityekayaivameva | 'indrasyaujaḥ' ityādi kartavyam | tatra rudrakṛtāḥ ślokāḥ -
prakṣālanaṃ tathā yogo apsu pātranidhāpanam.
apohanamanenaiva taṃ niveṣṭya pātrapūraṇam ||
apakrāmastadāyaṃ tu sūktenedamahaṃ tataḥ.
nidhāpanādi tenaiva sarvatrānīya sādayet ||
vibhāgadānasantāpā grahaṇaṃ śāntayaśca yāḥ.
vajrātisargāvityete sapta vajrasya kevalāḥ ||
grahaṇaṃ prativajraṃ cābhayadānaṃ tathaiva ca ||
ete ślokāḥ | 'viṣṇoḥ kramo'si' iti dvādaśabhiḥ pratyṛcaṃ viṣṇukramān kramate śatrorabhimukham ||
[mamāgne varcaḥ (5.3) iti bṛhaspatiśirasaṃ pṛṣātakenopasicyābhimantryopanidadhāti || KauśS_6,3{49}.15 ||]
savavidhānena bṛhaspatiśirasamodanaṃ dveṣyāya dadāti | 'mamāgne varcaḥ' iti sūktena taṃ pṛṣātakenopasicya 'tasyaudanasya' ityarthasūktenābhimantrya dadāti | sūktenābhimṛśati | sūktena sampātavantaṃ karoti | tantram | sūktaṃ vācayati | 'tribhiḥ sthānaiḥ' ityuktam ||
pratijānan nānuvyāharet || KauśS_6,3{49}.16 ||
uttamenopadraṣṭāram || KauśS_6,3{49}.17 ||
[udehi vājin (13.1.1) ityardharcena nāvaṃ majjatīm || KauśS_6,3{49}.18 ||]
'udehi vājin' ityardharcena nāvacaṭitaṃ dveṣyamanvāha ||
[samiddho'gniḥ (13.1.28-32) ya ime dyāvāpṛthivī (13.3) ajaiṣma (16.6-9) ityadhipāśānādadhāti || KauśS_6,3{49}.19 ||
padepade pāśān vṛścati || KauśS_6,3{49}.20 ||
adhipāśān bādhakāñchaṅkūṃstān saṅkṣudya sannahya bhraṣṭe'bhyasyati || KauśS_6,3{49}.21 ||]
'samiddho agniḥ samidhāno ghṛtavṛddhaḥ' iti pañcarcena śaṅkusahitān pāśānabhimantryāraṇye nidadhāti | 'samiddho agniḥ' iti sūktena pañcarcena pāśānabhimantrya dveṣyasya padaṃ vṛścati vidhānena | 'samiddho agniḥ' iti sūktena pañcarcena śaṅkusahitān pāśān pade'vacchinatti | tān sannahya bhraṣṭe'bhyasyati | 'ya ime dyāvāpṛthivī' ityanuvākena śaṅkusahitāñchatruṣu pāśān baddhvābhimantrya vṛścati padepade | 'ya ime dyāvāpṛthivī' ityanuvākenādhipāśān bādhakāñchaṅkūṃstān saṅkṣudya sannahya bhraṣṭe'bhyasyati | aṣṭau sūktāvṛttiḥ | 'ajaiṣma' iti sūktacatuṣṭayena 'aganma svaḥ' (16.9.3-4) ityavasānadvayavarjitena śatruṣu pāśān baddhvābhimantryāraṇye nidadhāti | 'ajaiṣma' iti sūktacatuṣṭayenottamāvasānadvayavarjitena pāśānabhimantrya pade pade vṛścati | 'ajaiṣma' iti sūktacatuṣṭayena 'aganma svaḥ' iti varjitenādhipāśān bādhakāñchaṅkūṃstān saṅkṣudya sannahya bhraṣṭe'bhyasyati ||
[aśiśiṣoḥ kṣīraudanādīni trīṇi || KauśS_6,3{49}.22 ||]

'samiddho agniḥ samidhānaḥ' iti pañcarcenāmapātrasyopari dveṣyāya hastaprakṣālanaṃ dadāti | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'samiddho agniḥ' iti pañcarcena vṛṣabhaṃ sampātyātisṛjati | abhyātānādyuttaratantram | 'ya ime dyāvāpṛthivī' ityanuvākena raktaśālikṣīraudanaṃ sampātyābhimantrya dveṣyāya dadāti | 'ya ime dyāvāpṛthivī' ityanuvākenāmapātrasyopari dveṣyāya hastaprakṣālanaṃ dadāti | tantraṃ kṛtvā 'ya ime dyāvāpṛthivī' ityanuvākena vṛṣabhaṃ sampātavantaṃ kṛtvā śatrumabhimukhaṃ visṛjati | uttaratantram | 'ajaiṣma' iti caturbhiḥ paryāyaiḥ 'aganma svaḥ' ityavasānadvayavarjyaṃ raktaśālikṣīraudanamabhimantrya dadāti | tantre | 'ajaiṣma' iti pūrvam | āmapātrasyopari dveṣyāya hastaprakṣālanaṃ dadāti | 'ajaiṣma' iti pūrvaṃ vṛṣabhaṃ sampātavantaṃ kṛtvā śatrugṛhānabhimṛśati | vṛṣotsargavat ||
[gartedhmāvantareṇāvalekhanīṃ sthāṇau nibadhya dvādaśarātraṃ sampātānabhyatininayati || KauśS_6,3{49}.23 ||]
prathame divase'bhyātānāntaṃ kṛtvā śatrupratikṛtiṃ ca mṛnmayāṃ kṛtvā vedimadhya ūrdhvaṃ sthāṇau nibadhya 'samiddho agniḥ' iti pañcarcena mūrdhni sampātānānayati | ghṛtena pācayati pradidinam | ekatantraṃ yāvat | abhyātānādyuttaratantram | ābhicārikaṃ tantraṃ kṛtvā 'ya ime dyāvāpṛthivī' ityanuvākena śatrupratikṛtiṃ mṛnmayāṃ paścādagneḥ sthāṇau baddhvā tasya mūrdhni sampātānānayati | pratidinaṃ sūktāvṛttiḥ | dvādaśame divase'bhyātānādyuttaratantram | abhicāraṃ tantraṃ kṛtvā 'ajaiṣma' iti caturbhiḥ sūktairgartedhmāvantareṇāvalekhanīṃ sthāṇau nibadhya dvādaśarātraṃ sampātānānayati | abhyātānāni hutvā | tataḥ sviṣṭakṛdādyuttaratantram ||
[ṣaṣṭhyodavajrān praharati || KauśS_6,3{49}.24 ||]
'yasmin ṣaḍurvīḥ pañca' (13.3.6) ityudavajrān praharati | uktena vidhānena ||
[saptamyācāmati || KauśS_6,3{49}.25 ||]
'yo annādo'nnapatiḥ' (13.3.7) ityṛcodakamabhimantrya dveṣyaṃ manasā cādhyāyan sa cācāmati | svayaṃ kartā | dveṣyasya maraṇaṃ bhavati ||
[yaśca gām (13.1.56) ityanvāha || KauśS_6,3{49}.26 ||]
'yaśca gāṃ padā sphurati' ityardharcena dveṣyaṃ dṛṣṭvānvāha japati | uttaratantram | ābhicārike tantre viśeṣaḥ | pārvaṇau samṛddhiḥ sannatirete homā na bhavanti | abhyātānāni hutvā tataḥ sviṣṭakṛdādyuttaratantraṃ bhavati | 'niramuṃ nuda' iti saṃsthitahomaḥ | 'viṣṇoḥ kramo'si' iti viṣṇukramān | dvādaśa bhavanti | jāṅmāyane sampātā na bhavanti | śeṣaṃ samānam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'idāvatsarāya' iti vratavisarjanamājyaṃ juhuyāt | samidho'bhyādadhyāt (KauśS 42.15-16) | vratasamāpanīraṣṭau samidha ādadhyāt | abhyātānādi śāntamuttaratantram ||
[nirdurmaṇyaḥ (16.2) iti sandhāvyābhimṛśati || KauśS_6,3{49}.27 ||]
avabhṛthaṃ snātvā 'nirdurmaṇyaḥ' iti sūktena sarvauṣadhirātmānamabhimṛśati | spṛśatītyarthaḥ | abhicāraṃ kṛtvā kartemāṃ śāntiṃ karoti | maraṇaṃ bandhanaṃ vā vyasanaṃ vā praṇipāto vonmattatābhāvo vā bhavati | abhicārapaddhatiḥ samāptā ||
bhadramatena bhāṣyakāra tathā dārilamatena ca.
ebhistribhirbhāṣyakāraiḥ kauśikīyo vicāritaḥ ||
tasya tasyaite padārthā bhavanti | maraṇaṃ vā bandhanaṃ vā vyasanaṃ vā praṇipāto vonmattatā vā daivopahatirvā putradhanādivināśo bhavati | tatra ślokāḥ -
maraṇaṃ vyasanaṃ caiva bandhanaṃ ca viśeṣataḥ.
praṇipātonmattatā vā daivopahatireva ca ||
putrādidhananāśaśca gṛhe doṣān bahūnapi.
abhicarati puruṣa etāni tu vinirdiśet.
trayāṇāṃ bhāṣyakārāṇāṃ mataṃ jagrāha kauśikī ||
upādhyāyakavīśvareṇa nāmato'bhicāraḥ kṛtaḥ turuṣkamahumadasyopari kāritaḥ ||
pṛthivyāṃ duṣṭa utpannaḥ sarvadā ca vināśayet.
adharmasambhavo duṣṭaḥ prajāhiṃsanatatparaḥ ||
turuṣkanāmnā pāpiṣṭhā devabrāhmaṇahiṃsakāḥ.
pṛthivyāṃ śrībhojadevo dharmasaṃrakṣaṇāya ca ||
deśe mālavaka utpannaḥ śrīrājagṛheṣu ca.
śrībhojadevo jagadvikhyāto rājñāṃ sarveṣāṃ ca mūrdhani ||
na ca tulyo jagatpatirna bhūto na bhaviṣyati.
atharvavedavihitānāmanuṣṭhātā savakarmaṇām.
pratiboddhāraśāstrāṇāṃ svayaṃ rājyasya cintakaḥ.
devabrāhmaṇabhaktaśca guruśuśrūṣaṇe rataḥ ||
atharvavedavihitā mahāśāntiranekaśaḥ.
kārāpitā yathoktāstena yathāvihitadakṣiṇāḥ ||
brahmakṣatriyarakṣaṇārthā abhicārā maharṣiṇā.
krameṇa sūtritāḥ ṣaṣṭhe saṃhitākramakāraṇāt ||
iti ṣaṣṭhe tṛtīyā kaṇḍikā

50

iti kauśikapaddhatau ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
atha saptamo'dhyāyaḥ
[svastyayanakarmāṇi]
svastyayanakarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ -
[svastidāḥ (1.21) ye te panthānaḥ (7.55) ityadhvānaṃ dakṣiṇena prakrāmati || KauśS_7,1{50}.1 ||]
yadā grāme gacchati tadācamanaṃ kṛtvā 'svastidāḥ' iti sūktaṃ japitvā dakṣiṇena pādena prakrāmatyadhvānam | 'ye te panthāno'va divaḥ' ityṛcaṃ japitvādhvānaṃ dakṣiṇena pādena prakrāmati | tato grāmaṃ gacchati | svastyayanaṃ bhavati ||
[vyudasyatyasaṅkhyātāḥ śarkarāḥ || KauśS_7,1{50}.2 ||]
'svastidāḥ' iti sūktena śarkarā abhimantrya gṛhe kṣetre'nyatra vā prakṣipati | svastyarthī | idaṃ karma | sarvārthakāmaḥ | 'ye te panthānaḥ' ityekarcena sūktenāsaṅkhyātāḥ śarkarā abhimantrya gṛhādiṣu prakṣipati | idaṃ karma sarvārthasvastyayanakāmaḥ | yatra kṣipati tatrāvināśo bhavati | dvipadacatuṣpadādīnāṃ svastyayanaṃ bhavatītyarthaḥ ||
[tṛṇāni chittvopatiṣṭhate || KauśS_7,1{50}.3 ||]
'svastidāḥ' iti sūktena darbhādīni tṛṇānyabhimantrya gṛhe vā kṣetre vā prakṣipati svastyayanakāmaḥ | 'ye te panthāno'va divaḥ' ityṛcā tṛṇānyabhimantrya prakṣipati | gṛhe pathi vā svastyayanakāmaḥ | 'svastidāḥ' iti sūktena indramupatiṣṭhate svastyayanakāmaḥ | 'ye te panthāno'va divaḥ' ityṛcendramupatiṣṭhate svastyayanakāmaḥ ||
[āre (1.26) amūḥ pāre (1.27) pātaṃ naḥ (6.3) ya enaṃ pariṣīdanti (6.76) yadāyudhaṃ daṇḍena vyākhyātam || KauśS_7,1{50}.4 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'āre'sau' iti sūktena śastraṃ sampātyābhimantrya prayacchatyabhyātānādyuttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'amūḥ pāre' iti sūktena khaḍgādiśastraṃ sampātya hastena vimṛjyābhimantrya dhārayati | svastyayanakāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'pātaṃ naḥ' iti sūktena churikādiśastraṃ sampātya vimṛjyābhimantrya rājñe prayacchati | sukhaṃ bhavatītyarthaḥ | tantraṃ kṛtvā 'ya enaṃ pariṣīdanti' iti sūktena yasya yacchastraṃ tat sampātya vimṛjyābhimantrya yudhi vīrāya prayacchati | svastyayanakāmaḥ | uttaratantram | śastram | churikā | dhanuṣam | kaṇḍa | khaḍgam | kunta | kaḍanala | vajra | gadā | paraśu | kuṭhāra | bhiṇḍamālā | trāsagaṇḍā | lohadaṇḍa | laṣṭi | pāgānim | ityādyāyudham ||
[diṣṭyā mukhaṃ vimāya saṃviśati || KauśS_7,1{50}.5 ||]
'āre'sau' iti sūktaṃ japitvā diṣṭyā mukhaṃ mītvā svapiti rātrau svastyayanakāmaḥ | madhyamāṅgulyaṅguṣṭhābhyāṃ prādeśinyaṅguṣṭhābhyāṃ prādeśī diṣṭirityucyate | 'amūḥ pāre' iti sūktaṃ japitvā diṣṭyā mukhaṃ vimāya svapiti rātrau svastyayanakāmaḥ | 'pātaṃ naḥ' iti sūktena diṣṭyā mukhaṃ mītvā svapiti rātrau svastyayanakāmaḥ | 'ya enaṃ pariṣīdanti' iti sūktaṃ japitvā diṣṭyā mukhaṃ vimāya svapiti | svastyayanakāmaḥ ||
[trīṇi padāni pramāyottiṣṭhati || KauśS_7,1{50}.6 ||]
'āre'sau' iti sūktena yadottiṣṭhati tadā sūktaṃ japitvā trīṇi padāni prakramya tato gacchati svastyayanakāmaḥ | prabhāte nidrāṃ tyaktvā 'amūḥ pāre' iti sūktaṃ japitvā trīṇi padāni prakramya tato gacchati prātargrāme vā | yadā prayojanārthaṃ gacchati tadā 'pātaṃ naḥ' iti sūktaṃ japitvā trīṇi padāni prakramya tato gacchati | gacchatāṃ svastirbhavati | yo mantraṃ paṭhati sa svayaṃ karoti | anyakartṛke dakṣiṇādānaṃ sarvatra | nidrāṃ tyaktvā 'ya enaṃ pariṣīdanti' iti sūktaṃ japitvā trīṇi padāni prakramya tato gacchati | svastyayanakāmaḥ ||
[tisro diṣṭīḥ || KauśS_7,1{50}.7 ||]
suptotthāya 'āre'sau' iti sūktaṃ japitvā bhūmau tisro diṣṭīrmītvā tato gacchati | prayojanārtham | svastyayanakāmaḥ | nidrāṃ tyaktvā 'amūḥ pāre' iti sūktaṃ japitvā tisraḥ prādeśīrbhūmau mītvotthāya gacchati | svastyayanakāmaḥ | yadā prayojanārthaṃ gacchati tadā 'pātaṃ naḥ' iti sūktaṃ japitvā tisro diṣṭīḥ prādeśīrmītvā bhūmau tato gacchati | svastyayanakāmaḥ | suptvotthāya 'ya enaṃ
pariṣīdanti' iti sūktena tisraḥ prādeśīrbhūmau mītvā tata uttiṣṭhan gacchati | prayojanārtham | grāme vā'dhvani vā | svastyayanakāmaḥ ||
athādhvāne gacchatāṃ karmocyate -
[pretaṃ pādau (1.27.4) ityavaśasya || KauśS_7,1{50}.8 ||
pāyayati || KauśS_7,1{50}.9 ||]
pathi gacchantaṃ sambalaṃ saktvādi 'pretaṃ pādau' ityṛcābhimantrya brāhmaṇāya dadāti | svastyayanakāmaḥ ||
[upasthāste (12.1.62) iti trīṇyopyātikrāmati || KauśS_7,1{50}.10 ||]
'upasthāste' ityṛcaudanasaktūn vaṭakādīni trīṇi dravyāṇyabhimantrya bhūmau nikṣipati | trīṇi trīṇi prasṛtīrvāñjalīrvā muṣṭīrvā pathi | tato gacchati | svastirbhavati | sarvasyānena vidhānena | etadadhvānakarma samāptam ||
atha sarvārthasvastyayanakarmocyate -
[svasti mātre (1.31.4) iti niśyupatiṣṭhate || KauśS_7,1{50}.11 ||]
'svasti mātre' ityṛcā niśyupatiṣṭhate svastyayanakāmaḥ | gṛhe vāthavāraṇye vā bhaye vā samupasthite svastyayanaṃ nityaṃ vā kurvīta ||
vaṇikkarmalābha ucyate -
[indramaham (3.15) iti paṇyaṃ sampātavadutthāpayati || KauśS_7,1{50}.12 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'indramaham' iti sūktena vaṇijaṃ vastraṃ vā pūgīphalaṃ vāśvān vā hastino vā ratnādi sampātyābhimantrya tata utthāpayati ||
[nimṛjya digyuktābhyāṃ doṣo gāya (6.1) pātaṃ naḥ (6.3-7) iti pañca anaḍudbhyaḥ (6.59) yamo mṛtyuḥ (6.93) viśvajit (6.107) śakadhūmam (6.128) bhavāśarvau (4.28) ityupadadhīta || KauśS_7,1{50}.13 ||]
nimṛjya vikrayayogyaṃ kṛtvā | abhyātānādyuttaratantram | lābho bhavati svastirbhavati | sarvatrādhikaraṇaṃ dhenurdakṣiṇā | brahmaṇe ca dhenuḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye'syām' (3.26) 'prācī dik' (3.27) iti sūktābhyāmājyaṃ juhuyāt | tata uttaratantram | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ pālāśasamidha ādadhāti | hastahomatvāt tantravikalpaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyām udumbarasamidha ādadhāti svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ jambasamidha ādadhāti svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ kāmpīlasamidha ādadhāti svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ sraksamidha ādadhāti svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ vandakasamidha ādadhāti śubhakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ śirīṣasamidha ādadhāti svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ sraktyasamidha tilakasamidha ādadhāti | sarvatra dhenurdakṣiṇā.

'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ varaṇasamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ bilvasamidha ādadhāti | svastyayanakāmo'nuvartate sarvatra | hastahome tantraṃ vā | karmabāhulyāt phalabāhulyam | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ jaṅgiḍasamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ kuṭakasamidha ādadhāti svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ garhyakasamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ galābalasamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ vetasasamidha ādadhāti svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ śālmalisamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ sivanisamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ syandanakasamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyām araṇikasamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyām aśmantakasamidha ādadhāti | 'ye'syām'
'prācī dik' iti sūktābhyāṃ tunyakasamidha ādadhāti | svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ devadārusamidha ādadhāti | svastyayanakāmaḥ | pālāśādivṛkṣadvāviṃśatisamidha ādadhāti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyām | tatra sarvatraite samuccitā vā vikalpitā bhavanti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ puroḍāśaṃ juhoti | svastyayanakāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ dugdhaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāmudaudanaṃ juhoti | ājyatantre | tantraṃ kṛtvā 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ pāyasaṃ juhoti | tantraṃ samāpayet | svastyayanakāmaḥ | paśutantraṃ kṛtvā 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ rudradaivatyānyavadānāni sthālīpākaṃ ca juhoti | paśutantrottaratantram | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ vrīhīn juhoti | svastyayanakāmaḥ | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ yavāñjuhoti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ tilāñjuhoti | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ dadhidhānāñjuhoti | svastyayanakāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ dadhisaktūñjuhoti | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ śaṣkulīrjuhoti | tata uttaratantram | sarvatra svastyayanakāmaḥ.
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'doṣo gāya' iti tṛcena sūktenājyaṃ juhoti | uttaratantram | svastyayanakāmaḥ | 'doṣo gāya' iti tṛcena sūktena pālāśādayo dvāviṃśativṛkṣāṇāṃ samidha ādadhāti | hastahomatvāttantravikalpaḥ | svastyayanakāmaḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'doṣo gāya' iti tṛcena sūktena puroḍāśaṃ juhoti | tata uttaratantram | brāhmaṇatarpaṇāntaṃ samānam | dugdham | odanam | pāyasam | paśutantraṃ kṛtvā 'doṣo gāya' iti sūktenātharvavidhānenātharvaṇaṃ yajate | paśvavadānāni juhoti | sthālīpākaṃ ca | svastyayanakāmaḥ | 'doṣo gāya' iti sūktena vrīhīnāvapati | 'doṣo gāya' iti sūktena yavānāvapati | 'doṣo gāya' iti sūktena tilānāvapati | svastyayanakāmaḥ | 'doṣo gāya' iti sūktena dhānān juhoti | 'doṣo gāya' iti sūktena karambhaṃ juhoti | ājyatantre | svastyayanakāmaḥ | 'doṣo gāya' iti sūktena tilaśaṣkulīrjuhoti | ājyatantre | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'pātaṃ naḥ' iti pañcabhirṛgbhirājyaṃ juhoti | tata uttaratantram | svastyayanakāmaḥ | 'pātaṃ naḥ' iti pañcabhirṛgbhiḥ pālāśādayaḥ samidha ādadhāti vṛkṣāṇāṃ dvāviṃśatīnāṃ svastyayanakāmaḥ | 'pātaṃ naḥ' iti payo juhoti ājyatantre | 'pātaṃ naḥ' iti bhaktaṃ juhotyājyatantre | 'pātaṃ naḥ' iti pāyasaṃ juhotyājyatantre | 'pātaṃ naḥ' iti indraṃ paśunā yajeta | vaśāvidhānena | svastyayanakāmaḥ | 'pātaṃ naḥ' iti vrīhīn juhoti | tantravikalpaḥ | 'pātaṃ naḥ' iti yavānāvapati | svastyayanakāmaḥ | 'pātaṃ naḥ' iti tilānāvapati | 'pātaṃ naḥ' iti dhānā juhoti | 'pātaṃ naḥ' iti dadhisaktūn juhotyājyatantre | 'pātaṃ naḥ' iti śaṣkulīrjuhoti | śaṣkulyaḥ śrīānandapure prasiddhaḥ.
'anaḍudbhyaḥ' ityājyaṃ juhoti sūktenājyatantre | svastyayanakāmaḥ | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena sūktena pālāśādayo dvāviṃśativṛkṣāṇāṃ samidha ādadhāti | svastyayanakāmaḥ | yatra samidha ādadhāti tatra pālāśādidvāviṃśativṛkṣāṇāṃ gṛhītavyāḥ | śāntikapauṣṭikeṣu ca | 'anaḍudbhyaḥ' iti sūktena puroḍāśaṃ juhotyājyatantre | 'anaḍudbhyaḥ' iti sūktena dugdhaṃ juhoti | 'anaḍudbhyaḥ' iti sūktena udaudanaṃ juhotyājyatantre | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena sūktena kṣīraudanaṃ juhotyājyatantre | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena rudrāya pāyasaṃ juhoti paśutantre | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena vrīhīnāvapati | svastyayanakāmaḥ | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena yavānāvapati | tantravikalpaḥ | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena tilānāvapati | hastahome tantravikalpaḥ | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena dhānā juhoti | svastyayanakāmaḥ | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena dadhisaktūn juhotyājyatantre | 'anaḍudbhyaḥ' iti tṛcena śaṣkulīrjuhoti | svastyayanakāmaḥ.
'yamo mṛtyuḥ' iti sūktenājyaṃ juhotyājyatantre | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena samidha ādadhāti pālāśādīnāṃ dvāviṃśativṛkṣāṇāṃ svastyayanakāmaḥ | 'yamo mṛtyuḥ' iti tisṛbhiḥ ṛgbhiḥ puroḍāśaṃ juhotyājyatantre | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena payo juhoti | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena udaudanaṃ juhoti tantre | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena pāyasaṃ juhoti tantre | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena viśvebhyo devebhyaḥ paśuṃ yajet | paśutantre 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena vrīhīnāvapati | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena yavānāvapati | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena tilānāvapati | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena dhānā juhoti | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena dadhisaktūn juhoti | 'yamo mṛtyuḥ' iti sūktena śaṣkulīrjuhoti | svastyayanakāmaḥ.
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'viśvajit' iti sūktenājyaṃ juhoti | uttaratantram | svastyayanakāmaḥ | 'viśvajit' iti sūktena pālāśādīnāṃ samidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | 'viśvajit' iti sūktena puroḍāśaṃ juhoti | ājyatantre | svastyayanakāmaḥ | 'viśvajit' iti sūktena payo juhoti | tantraṃ kṛtvā 'viśvajit' iti udaudanaṃ juhoti | uttaratantram | 'viśvajit' iti sūktena pāyasaṃ juhoti tantre | 'viśvajit' iti sūktena viśvajite devatāyai paśunā yajet | paśutantreṇa | 'viśvajit' iti sūktena vrīhīnāvapati | 'viśvajit' iti yavānāvapati | 'viśvajit' iti tilānāvapati | 'viśvajit' iti dhānā āvapati | 'viśvajit' iti karambhaṃ juhoti | 'viśvajit' iti śaṣkulīrjuhoti | svastyayanakāmaḥ.

abhyātānāntaṃ kṛtvā 'śakadhūmam' iti sūktenājyaṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | svastyayanakāmaḥ | 'śakadhūmam' iti samidhapuroḍāśādi pūrvavat bhavati | śakadhamadevatāpaśum | svastyayanakāmaḥ | 'bhavāśarvau mṛḍatam' ityarthasūktenājyāditrayodaśadravyāṇi bhavanti | ājyatantre | anena pālāśādīnāṃ samidādhānam | svastyayanakāmaḥ | yatra śāntikahomastatra sarvatra svastyayanakāmaḥ | yathāsambhavaṃ tantravikalpaḥ | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | kramo'pi nāsti |
dvipade catuṣpade gṛhe bahirgrāme nagare vā maṇḍale vā yatra kvacid homastatra sarvatra śāntiṃ karotītyarthaḥ | mahāśāntiṃ vā sarvatra kārayed vikalpena | pākayajñavidhānena rudradevatāyai carumājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'bhavāśarvau mṛḍatam' ityarthasūktena sarveṇa tisra āhutīrjuhoti | pārvaṇādyuttaratantram | svastyayanakāmaḥ | samāptāni svastyayanāni | yatra yatra kvaciddhomastatra tatra svastyayanakāmaḥ | kuryācchāntikapauṣṭike sarvatra ||
atha janavidhāte svastyayanam -
[uttamena sārūpavatsasya rudrāya trirjuhoti || KauśS_7,1{50}.14 ||]
rudradevatākaṃ pākayajñamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'bhavāśarvau mṛḍatam' ityarthasūktena sārūpavatsasya caruṃ trirvibhajya tataḥ tisra āhutīrjuhoti | pārvaṇādyuttaratantram | rudrabhūtapretarākṣasalokapāladevagrahamahādevagaṇādyupahatābhighāte svastyayanam | samāptaṃ mahādevābhighāte svastyayanam ||
atha śīghreṇa puṇyamaṅgalakarmakaraṇe svastyayanamucyate -
[upottamena suhṛdo brāhmaṇasya śakṛtpiṇḍān parvasvādhāya śakadhūmaṃ kimadyāhaḥ iti pṛcchati || KauśS_7,1{50}.15 ||
bhadraṃ sumaṅgalam iti pratipadyate || KauśS_7,1{50}.16 ||]
'śakadhūmam' iti caturṛcena suhṛdo brāhmaṇasya śakṛtpiṇḍān parvasvādhāyāgre bhūtvābhimantrya tataḥ śakadhūmaṃ 'kimadyāhaḥ' iti pṛcchati | sa ca 'śobhanamadyāhaḥ' 'maṅgalamadyāhaḥ' iti brāhmaṇo vadati | yadā kartā karma kuryāccaturdaśyāṃ caturthyāṃ navamyāṃ vā śanidine vyatīpāte viṣṭāvanyatrāpi nindite'hani tataścandanam | annaprāśanacūḍākarmanāmakaraṇagṛhapraveśavastrāyalaṅkāradhāraṇam | rājadarśanāśvahastyādiyānarathārohaṇaṃ puṇyakarme nityanaimittikakāmyādīni karmāṇi | yadā śīghre prayojane kāryaṃ kartumicchatīdaṃ karma kṛtvā tataḥ śāntikapuṇyakarma karoti | samāptā śīghrakarmakaraṇe śāntiḥ ||
atha sarpādisvastyayanamucyate -
[yuktayoḥ mā no devāḥ (6.56) yaste sarpaḥ (12.1.46) iti śayanaśālorvarāḥ parilikhati || KauśS_7,1{50}.17 ||]
sarpavṛścikadvidaṃśakamaśakabhramarabhūmikīṭakakṛmaya eteṣāṃ bhayaṃ na bhavati | 'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ sikatāmabhimantrya śayanaṃ parikirati | 'ye'syāṃ stha' iti sūktena sikatāmabhimantrya śālāṃ paritaḥ kirati | 'ye'syāṃ stha' iti sūktena sikatāmabhimantrya kṣetre parikirati | 'prācī dik' iti sūktena śālāṃ parikirati | 'prācī dik' iti sūktena sikatāmabhimantrya kṣetre parikirati | svastyayanakāmaḥ | 'mā no devāḥ' iti sūktena śarkarāmabhimantrya śayanaṃ śālāṃ vā kṣetre vā parikirati | svastyayanakāmaḥ | 'bhavāśarvo mṛḍatam' (11.2) iti sūktena śarkarāmabhimantrya gṛhe kṣetre vā prakirati svastyayanakāmaḥ | 'yaste sarpo vṛścikaḥ' ityṛcā śarkarāmabhimantrya śayane vā śālāyāṃ vorvarāyāṃ vā gṛhe vā vane vā grāme vā pattane vā tatra parikirati | sarpādisvastyayanaṃ bhavati | śāntiḥ | nirbhayo bhavatītyarthaḥ ||
[tṛṇāni yugatardmanā sampātavanti dvāre pracṛtati || KauśS_7,1{50}.18 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ye'syāṃ stha prācyām' iti sūktena tṛṇamālāṃ sampātyābhimantrya dvāre badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | svastyayanakāmaḥ | mahānavamyāṃ dīpotsave ca śiṣṭācāraḥ | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prācī dik' iti sūktena tṛṇamālāṃ yugacchidreṇa sampātyābhimantrya dvāre pracṛtati | tata abhyātānādyuttaratantram | mahānavamyāmidaṃ jayakarma | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yaste sarpaḥ' ityṛcā tṛṇamālāṃ yugacchidreṇa sampātyābhimantrya abhyātānāntaṃ kṛtvā 'namo devavadhebhyaḥ' (6.13) iti tṛcena sūktena tṛṇāni yugachidreṇa sampātya dvāre badhnāti | tata uttaratantram | pathi vā gṛhadvāre vā pattanadvāre vā pracṛtati | abhyātānādyuttaratantram | ahibhaye vṛścikabhaye maśakabhaye bhramarasaṅghe kṛmibhaye idaṃ karma ||
[ūbadhyaṃ sambhinatti || KauśS_7,1{50}.19 ||]
'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ gomayamabhimantrya gṛhe visṛjati | 'mā no devāḥ' iti sūktena gomayamabhimantrya dvāre visṛjati | 'yaste sarpaḥ' ityṛcā gomayamabhimantrya dvāre sambhinatti ||
[nikhanati || KauśS_7,1{50}.20 ||]
'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ gomayamabhimantrya dvāre nikhanati | 'mā no devāḥ' iti sūktena śuṣkagomayamabhimantrya gṛhe nikhanati | 'yaste sarpaḥ' ityṛcā gomayamabhimantrya gṛhe nikhanati ||
[ādadhāti || KauśS_7,1{50}.21 ||]
'ye'syām' 'prācī dik' iti sūktābhyāṃ śuṣkagomayamādadhātyagnau | 'mā no devāḥ' iti sūktena gomayamagnau juhoti | 'yaste sarpaḥ' ityṛcā gomayamagnau juhoti | gṛhe kṣetre grāme nagare vā svastyayanakāmaḥ ||
[apāmārgaprasūnān kudrīcīśaphān parācīnamūlān || KauśS_7,1{50}.22 ||]

'ye'syām' iti sūktenāpāmārgamañjarīmabhimantrya dvāre sambhinatti | 'ye'syāṃ stha' iti sūktenāpāmārgamañjarīmabhimantrya dvāre nikhanati | 'ye'syāṃ stha' iti sūktenāpāmārgamañjarīmabhimantryāgnau juhoti | 'prācī dik' iti sūktenāpāmārgamañjarīmabhimantrya gṛhe stṛṇāti | 'prācī dik' iti sūktenāpāmārgaprasūnamabhimantrya dvāre nikhanati | 'prācī dik' iti sūktenāpāmārgamañjarīṃ juhoti | 'mā no devāḥ' iti sūktenāpāmārgamabhimantrya gṛhe stṛṇāti | 'mā no devāḥ' iti sūktenāpāmārgamabhimantrya bhūmau nikhanati svastyayanakāmaḥ | 'mā no devāḥ' iti sūktenāpāmārgamañjarīmabhimantrya agnau juhoti | 'yaste sarpaḥ' iti apāmārgamañjarīmabhimantrya sambhinatti | 'yaste sarpaḥ' iti apāmārgamañjarīṃ nikhanati grāmamadhye svastyayanakāmaḥ | 'yaste sarpaḥ' ityṛcāpāmārgaṃ juhoti | 'ye'syāṃ stha' iti sūktena guḍūcīmabhimantrya nānā karoti | 'ye'syām' iti sūktena guḍūcīmabhimantrya nikhanati | 'ye'syām' iti sūktena guḍūcīpādānabhimantryāgnau juhoti | 'prācī dik' iti guḍūcīpādānabhimantrya gṛhe stṛṇāti | 'prācī dik' iti guḍūcīpādā ye adhomukhāstānabhimantrya nikhanati | 'prācī dik' iti guḍūcīmagnau juhoti | 'mā no devāḥ' iti guḍūcīmabhimantrya grāme stṛṇāti | svastyayanakāmaḥ | 'mā no devāḥ' iti guḍūcīmabhimantrya nikhanati | 'mā no devāḥ' iti guḍūcīmagnau juhoti | 'yaste sarpaḥ' ityṛcā guḍūcīmabhimantrya stṛṇāti | 'yaste sarpaḥ' ityṛcā guḍūcīmabhimantrya nikhanati | 'yaste sarpaḥ' ityṛcā guḍūcīmagnau juhoti | maśakakīṭakasarpavṛścikādisvastyayanāni bhavanti | samāptāni maśakādīnāṃ svastyayanāni || saptame prathamā kaṇḍikā

51

atha vyāghracauravṛkacarakasiṃhāraṇyakādīnāṃ bhaye svastyayanānyucyante-
[uditaḥ (4.3) iti khādiraṃ śaṅkuṃ sampātavantamudgṛhṇan nikhanan gā anuvrajati || KauśS_7,2{51}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'uditastrayo akraman' iti sūktena khadirakīlakaṃ sampātya tata uttaratantraṃ kṛtvā kīlakaṃ nikhanannutpāṭayan gṛhādaraṇyaṃ gāṃ pṛṣṭhato gacchati | vyāghrādisvastyayanakāmaḥ ||
[ninayanaṃ samuhya cāre sārūpavatsasyendrāya trirjuhoti || KauśS_7,2{51}.2 ||]
'uditaḥ' iti sūktenodakaghaṭamabhimantrya gopracāre ninayati | tataḥ pāṃśukūṭaṃ tatra kṛtvārddhaṃ dakṣiṇena hastena vikṣipati | indrāya pākayajñavidhānenājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'uditaḥ' iti sūktena saptarcena dvābhyāṃ dve āhutī tisṛbhirṛgbhistṛtīyā | pārvaṇādyuttaratantram ||
[diśyān balīn harati || KauśS_7,2{51}.3 ||]
sārūpavatsena dugdhe caruśrapaṇaṃ havirucchiṣṭena baliharaṇaṃ kuryāt ||
[pratidiśamupatiṣṭhate || KauśS_7,2{51}.4 ||
madhye pañcamamanirdiṣṭam || KauśS_7,2{51}.5 ||]
'ye'syāṃ stha' iti sūktena pratyṛcamupatiṣṭhate | madhye pañca baliharaṇam | prācī | dakṣiṇā | pratīcī | udīcī | evaṃ madhyaṃ ca | prācī | dakṣiṇā | pratīcī | udīcī | evaṃ copasthānāni ||
[śeṣaṃ ninayati || KauśS_7,2{51}.6 ||]
anirdiṣṭaṃ śeṣaṃ havirbhūmau ninayatīti pañcamam ||
[brahma jajñānam (5.6) bhavāśarvau (4.28) ityāsannamaraṇye parvataṃ yajate || KauśS_7,2{51}.7 ||]
parvatadevatāyā araṇye pākayajñavidhānenājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'brahma jajñānam' 'anāptā ye' (5.6.1-2) iti sūktena juhoti | 'himavate juṣṭaṃ nirvapāmi | himavate tvā juṣṭaṃ prokṣāmi | himavantaṃ gacchatu haviḥ svāhā' iti | nikaṭaparvataṃ yajate | pārvaṇādyuttaratantram ||
[anyasmin bhavaśarvapaśupatyugrarudramahādeveśānānāṃ pṛthagāhutīḥ || KauśS_7,2{51}.8 ||]
parvatadevatāyai pākayajñamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'bhavāśarvau mṛḍatam' ityarthasūktena caruṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | pākayajñatantraṃ kṛtvā 'bhavāya juṣṭaṃ nirvapāmi' ityādi | bhava | śarva | paśupati | ugra | rudra | mahādeva | īśāna | etāḥ sapta devatāḥ | devatānirvāpaṃ kṛtvaikasmin bhāṇḍake śrapaṇam | 'brahma jajñānam' iti sūktasya saptāvṛttiḥ | pārvaṇādyuttaratantram | bhavāśarvādibhyo devatābhyo nirvāpaṃ kṛtvā bṛhadbhāṇḍake śrapaṇam | ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'bharvāśarvau mṛḍatam' iti sūktasya saptāvṛttiḥ | pārvaṇādyuttaratantram | bhavam | śarvam | paśupatim | ugram | rudram | mahādevam | īśānaṃ yajate | ete sapta parvatadevatāḥ | vyāghracauravṛścikahastyāraṇyakamahiṣāraṇyakago-ityādibhaye svastyayanam ||
goṣṭhakarmocyate -
[goṣṭhe ca dvitīyamaśnāti || KauśS_7,2{51}.9 ||]
gośāntiḥ | pākayajñatantraṃ kṛtvendradevatāyai 'brahma jajñānam' 'anāptā ye' (5.6.1-3) iti sūktena caruṃ juhoti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā bhavāśarvādibhyo nirvāpaṃ kṛtvaikasmin bhāṇḍe śrapaṇaṃ kṛtvā tato brahmajajñānena juhoti | sūktasya saptāvṛttiḥ | pārvaṇādyuttaratantram | parvatadevatāyai pākayajñavidhānamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'bhavāśarvau mṛḍatam' iti sūktena caruṃ juhoti | tata uttaratantram | tantraṃ kṛtvā bhava-śarva-paśupati-ugra-rudra-mahādeva-īśānāntaṃ nirvāpaṃ kṛtvaikasmin bhāṇḍake śrapaṇaṃ kṛtvā 'bhavāśarvau' iti sūktena juhoti | pratidevataṃ sūktāvṛttiḥ | tata uttaratantram | rudradevasya carorhavirucchiṣṭaṃ yajamāno'śnāti | yaddhi karmaṇi tatra sarvatra ||
[darbhānādhāya dhūpayati || KauśS_7,2{51}.10 || bhūtyai vaḥ puṣṭyai vaḥ iti |]
agnau darbhānādhāya yajamāno dhūmaṃ niyacchati | 'bhūtyai vaḥ puṣṭyai vaḥ' iti mantreṇa | dvitīyacarorhavirucchiṣṭabhakṣaṇaṃ dhūmapānaṃ ca | iti goṣṭhakarmāṇi samāptāni | iti gośāntiḥ | indrayāgo bhavādiyāgaścaikaṃ karma dvitantram ||
prathamaprasave gavāṃ śāntirucyate-
[prathamajayormithunayormukhamanakti || KauśS_7,2{51}.11 ||]
'brahma jajñānam' sahasradhāreṇa ghṛtamabhimantrya vatsavātsikāmukhamanakti | evaṃ 'bhavāśarvau mṛḍatam' ityarthasūktena ghṛtamabhimantrya vatsasya vatsikāyā vā mukhaṃ mrakṣati | svastyayanakāmaḥ | goṣṭhe prathamaprasava etatkarma ||
[tisro naladaśākhā vatsān pāyayati || KauśS_7,2{51}.12 ||]
'brahma jajñānam' iti sūktena tisro naladaśākhāḥ piṣṭvābhimantrya vatsikāṃ pāyayati | svastyayanakāmaḥ | 'bhāvāśarvau' ityarthasūktena tisro naladaśākhā udakena piṣṭvābhimantrya vatsikāṃ pāyayati | svastyayanakāmaḥ ||
[śākhayodakadhārayā gāḥ parikrāmati || KauśS_7,2{51}.13 ||]
gavāṃ prathamaprasave 'brahma jajñānam' iti mahatkāṇḍikena sūktena śākhāmudakamabhimantrya gobhyo bahirudakadhārāṃ ninayati | svastyayanakāmaḥ | nalado māsikā nalo vā | 'bhavāśarvau' ityarthasūktena śākhāmudakamabhimantrya tata udakadhārāṃ gorbahirninayati | śākhayā sahāvyavacchinnā dhārā | samāptā gobhyaḥ prathamaprasave śāntiḥ ||
atha pattanagrāmasya gṛhasya śāntirucyate-
[aśmavarma me (5.10) iti ṣaḍaśmanaḥ sampātavataḥ sraktiṣu paryadhastānnikhanati || KauśS_7,2{51}.14 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'aśmavarma me' iti ṣaḍarcena sūktena saptamyṛcā sarvāsāṃ dvitīyā kartavyā | 'ye diśāmantardeśebhyaḥ' iti ṣaṭsu ṛkṣu dvitīyā | ṣaṭ sampātāḥ | ṣaḍaśmanaḥ sampātavato'bhimantrya tato gṛhakoṇeṣu nikhanati caturaḥ | ekaṃ gṛhamadhya ekaṃ gṛhopari nidadhāti | uttaratantram | gṛhagrāmanagarapattanānāṃ sarvatra svastyayanaṃ samāptam ||
athānnasvastyayanamucyate-
[alasālā (6.16.4) ityālabheṣajam || KauśS_7,2{51}.15 ||
trīṇi silāñjālāgrāṇyurvarāmadhye nikhanati || KauśS_7,2{51}.16 ||]
'alasālā' ityṛcā tisraḥ sasyavallīrabhimantrya kṣetramadhye nikhanati | annavyādhirakṣāsvastyayanaṃ samāptam ||
atha mūṣakapataṅgaśalabhahariṇaroruśalyādīni sasyavināśakāni teṣāṃ śāntirucyate -
[hataṃ tardam (6.50) ityayasā sīsaṃ karṣannurvarāṃ parikrāmati || KauśS_7,2{51}.17 ||]
'hataṃ tardam' iti sūktena sīsaṃ lohamudgharṣan sūktaṃ japitvābhiprakrāmati | mūṣakādisthāne ||
[aśmano'vakirati || KauśS_7,2{51}.18 ||]
'hataṃ tardam' iti sūktena śarkarānabhimantrya yatra mūṣakādīni tatra parikirati ||
[tardamavaśirasaṃ vadanāt keśena samuhyorvarāmadhye nikhanati || KauśS_7,2{51}.19 ||]
mūṣakādimukhaṃ keśena bandhayitvā 'hataṃ tardam' iti sūktenābhimantrya kṣetramadhye nikhanati ||
[uktaṃ cāre || KauśS_7,2{51}.20 ||]

aśvinadevatāyai pākayajñamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'hataṃ tardam' iti sūktena sārūpavatsaṃ caruṃ juhoti | tata uttaratantram | 'aśvibhyāṃ juṣṭaṃ nirvapāmi | aśvibhyāṃ tvā juṣṭaṃ prokṣāmi | aśvinau gacchatu haviḥ svāhā' iti.
[balīn haratyāśāyā āśāpataye'śvibhyāṃ kṣetrapataye || KauśS_7,2{51}.21 ||]
haviḥśeṣeṇa baliharaṇaṃ karoti pratidiśam 'āśāyai baliṃ harāmi vaṣaṭ' | 'āśāpataye' | 'aśvibhyām' | 'kṣetrapataye' ||
[yadaitebhyaḥ kurvīta vāgyatastiṣṭhedāstamayāt || KauśS_7,2{51}.22 ||]
tasminnahani maunaṃ kuryādastamanaṃ yāvat | tasminnahani pākayajñavidhānaṃ kriyate | samāptaṃ mūṣakaśalabhapataṅgaṭiṭṭibhakīṭakakīṭikāhariṇaroruśalyakagodhāsedhākṛmyādibhaye svastyayanam || saptame dvitīyā kaṇḍikā

52

atha deśāntaragamanasya svastyayanamucyate-
[ye panthānaḥ (6.55) iti parītyopadadhīta || KauśS_7,3{52}.1 ||
prayacchati || KauśS_7,3{52}.2 ||]
'ye panthāno bahavo devayānāḥ' iti tṛcena sūktenājyaṃ juhoti | ājyatantre | 'ye panthānaḥ' iti samidha ādadhāti | puroḍāśādi yojyaṃ sarvatra | 'ye panthānaḥ' iti sūktena tṛcena manthamabhimantrya pathikāya prayacchati svastyayanakāmaḥ | 'ye panthānaḥ' iti tṛcena bhaktamabhimantrya prayacchati bhojanārtham | samāptā grāmadūrāgamanasya śāntiḥ | anena karmaṇā kalahādi doṣo na bhavati ||
puruṣabandhane mocanaśāntirucyate-
[yasyāste (6.84) yatte devīṃ (6.63) viṣāṇā pāśān (6.121) ityunmocanapratirūpaṃ sampātavantaṃ karoti || KauśS_7,3{52}.3 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yasyāste' iti sūktena caturṛcena yena baddhaḥ tatsadṛśaṃ sampātavantaṃ kṛtvā sūktasadṛśaṃ dvitīyaṃ ca sampātavantaṃ karoti | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'yatte devī nirṛtiḥ' iti tṛcena sūktena bandhasadṛśaṃ nigaḍayugaladvayaṃ ca sampātavantaṃ karoti | nābhimantraṇam | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'viṣāṇā pāśān' iti caturṛcena nigaḍayugaladvayaṃ sampātyaikaṃ muktaṃ nigaḍaṃ carmamayaṃ vā lohamayaṃ vā yena baddhastanmayaṃ kṛtvā | abhyātānādyuttaratantram | samāptaṃ bandhamocanam ||
vācābandhasya mocanamucyate-
[vācā baddhāya bhūmiparilekham || KauśS_7,3{52}.4 ||]
tantraṃ kṛtvā 'yasyāste' iti sūktena bhūmilekhāṃ sampātya | tata uttaratantram | samāptaṃ vācābandhanam | svastyayanakāmaḥ | baddho anena karmaṇā kṛtena mucyate bandhanāt ||
agnidāgharakṣārthamucyate-
[āyane (6.106) iti śamanamantarā hradaṃ karoti || KauśS_7,3{52}.5 ||]
'āyane te parāyaṇe' iti sūktenodakamabhimantrya garte prakṣipati madhye dāghe | adāghe ca kṛtvā udakapūraṇaṃ karoti ||
[śāle ca || KauśS_7,3{52}.6 ||]
'āyane te' iti sūktena śālāmadhye dvayorudakamabhimantrya garte prakṣipati | agnirakṣā bhavati ||
[avakayā śālāṃ paritanoti || KauśS_7,3{52}.7 ||]
'āyane te' iti sūktena avakāmabhimantrya śālāmupari paritanoti dāgharakṣārthī | agnyupasarge etat karma ||
[śapyamānāya prayacchati || KauśS_7,3{52}.8 ||]
'āyane te' iti sūktena divyamabhimantrya śapyamānāya prayacchati | divye śudhyati | taptamāṣake divye ||
[nidagdhaṃ prakṣālayati || KauśS_7,3{52}.9 ||]
'āyane te' iti sūktenodakamabhimantrya aṅgaṃ dagdhaṃ prakṣālayati | aṅgamārogyaṃ bhavati | aṅge agnirakṣā | samāptāni agnidāharakṣāṇi ||
nāvāpeṭakapaṭikādisvastyayanārthodakataraṇarakṣārthamucyate-
[mahīmū ṣu (7.6.2-4) iti taraṇānyālambhayati || KauśS_7,3{52}.10 ||]
'mahīmū ṣu' iti tṛcena sūktena nāvādyabhimantrya tataścaṭanti | upaviśanti | na kadācinmajjati kvacit ||
[dūrānnāvaṃ sampātavatīṃ naumaṇiṃ badhnāti || KauśS_7,3{52}.11 ||]
udakarakṣārthe dūradeśagamana abhyātānāntaṃ kṛtvā 'mahīmū ṣu' iti tṛcena nāvaṃ sampātya tataścaṭanti | uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'mahīmū ṣu' iti tṛcena naumaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | samāptaṃ dūradeśagamane etat karma | nāvikebhyo badhnāti | ye nāvaṃ caṭanti teṣāṃ bandhanam | samāptaṃ nāvārthaṃ svastyayanam ||
atha naṣṭe dravye lābhakarma ucyate-
[prapathe (7.9) iti naṣṭaiṣiṇāṃ prakṣālitābhyaktapāṇipādānāṃ dakṣiṇān pāṇīn nimṛjyotthāpayati || KauśS_7,3{52}.12 ||]
naṣṭaiṣiṇāṃ prakṣālitābhyaktapāṇipādānāṃ 'prapathe pathām' iti caturṛcaṃ japitvā dakṣiṇaṃ pāṇimugmṛjyotthāpayati | naṣṭanirokṣaṇārthe ||
[evaṃ sampātavataḥ || KauśS_7,3{52}.13 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'prapathe pathām' iti caturṛcena sūktena naṣṭaiṣiṇāṃ prakṣālitābhyaktapāṇipādānāṃ tataḥ pāṇī sampātya vimṛjyotthāpayati | tata uttaratantram ||
[nimṛjyaikaviṃśatiṃ śarkarāścatuṣpathe'vakṣipyāvakirati || KauśS_7,3{52}.14 ||]
'prapathe pathām' iti caturṛcena sūktena ekaviṃśatiśarkarānabhimantrya catuṣpathe prakṣipati | samāptaṃ naṣṭalābhakarma ||
[namaskṛtya (7.102.1) iti mantroktam || KauśS_7,3{52}.15 ||]
'namaskṛtya dyāvāpṛthivībhyām' ityekāṃ japitvā ūrdhvastiṣṭhannupatiṣṭhate ||
[aṃholiṅgānāmāpo bhojanahavīṃṣyabhimarśanopasthānamādityasya || KauśS_7,3{52}.16 ||
svayaṃ haviṣāṃ bhojanam || KauśS_7,3{52}.17 ||]
aṃholiṅgaḥ - 'ya āśānām' (1.31.2) ityekā | 'agnermanve' (4.23-29) iti sapta sūktāni | 'yā oṣadhayaḥ' (6.96.1) ityekā | 'vaiśvānaro na āgamat' (6.35.2) ityekā | 'śumbhanī' (7.117.1) ityekā | 'yadarvācīnam' (10.5.22) ityekā | 'agniṃ brūmaḥ' (11.6) ityarthasūktam | saptapratīka aṃholiṅgagaṇaḥ | ekaikasya pratīkasya trayodaśahavirbhiḥ homaḥ pratyetavyaḥ vikalpena.
'ya āśānām' ityekayodakamabhimantrya pāyayati | svastyayanakāmaḥ | 'ya āśānām' ityekayā bhojanamabhimantrya bhakṣayati | svastyayanakāmaḥ | 'ya āśānām' ityekayā havirjuhoti | tantravikalpaḥ | svastyayanakāmaḥ | pratidinaṃ kuryādityarthaḥ | havirupadadhītājyādi trayodaśa | 'agnermanve' iti saptabhiḥ sūktairudakamabhimantrya pāyayati | 'agnermanve' iti saptabhiḥ sūktaiḥ bhaktamabhimantrya bhakṣayati | 'agnermanve' iti saptabhiḥ sūktaiḥ havirjuhoti | tantravikalpaḥ | svastyayanakāmaḥ | 'yā oṣadhayaḥ' ityekayodakamabhimantrya pibati | 'yā oṣadhayaḥ' iti bhaktamabhimantrya bhakṣayati | 'yā oṣadhayaḥ' iti havirjuhoti | svastyayanakāmaḥ | āplavanāvasecanācamanādīni yathāsambhavaṃ kartavyāni | pratīkavikalpaḥ | bhojane oṣadhivad haviṣaḥ | ājyasamidhādi | svastyayanakāmaḥ | 'vaiśvānaro na āgamat' ityekayodakamabhimantrya pibati | svastyayanakāmaḥ | 'śumbhanī dyāvāpṛthivī' ityekayā bhaktamabhimantrya bhakṣayati | svastyayanakāmaḥ | 'śumbhanī dyāvāpṛthivī' ityekayājyādihavirjuhoti | tantraṃ vā | 'yadarvācīnam' ityṛcā pānabhojanahavirapi etat tritayaṃ karoti | 'agniṃ brūmaḥ' iti sūktenodakamabhimantrya pibati | svastyayanakāmaḥ | 'agniṃ brūmaḥ' iti sūktena bhaktamabhimantrya bhakṣayati | 'agniṃ brūmaḥ' iti sūktena havirājyasamidhādi juhoti | svastyayanakāmaḥ | pāpasaṃsarge vyādhisaṃsarge varṇasaṃsarge anyasmin pāpe svastyayanam | sarvasvastyayanaṃ samāptam.

aṃholiṅgena vikalpena etena sūktena hṛdayamālabhya japaṃ kṛtvā upasthānamādityasya kuryāt tenaiva sūktena | svastyayanakāmaḥ | abhimarśanaṃ puruṣasya anyasya vā | hastyaśvavṛkṣagṛhastrīpuruṣādīnāṃ svastyayanaṃ kriyate | tasyābhimarśanamupasthānaṃ ca | svastyayanakāmaḥ | 'ya āśānām' ityekayā havirabhimantrya bhakṣayati | svastyayanakāmaḥ | bhakṣyaṃ haviḥ | pākatantre ājyatantre ca sarvatrābhimantraṇam | pākatantrasya vā havirucchiṣṭam | ājyatantrasya vā havirucchiṣṭammabhimantrya tato bhakṣaṇam | idaṃ karma svayaṃ karoti | 'agnermanve' iti saptabhiḥ sūktairhavirabhimantrya bhakṣayati | pākatantre | ājyatantre nābhimantraṇam | svastyayanakāmaḥ | 'yā oṣadhayaḥ' ityekayā havirabhimantrya bhakṣayati | 'vaiśvānaro na āgamat' ityekayā havirabhimantrya bhakṣayati | 'śumbhanī dyāvāpṛthivī' ityṛcā havirabhimantrya bhakṣayati | svastyayanakāmaḥ | 'agniṃ brūmaḥ' ityarthasūktena havirabhimantrya bhakṣayati | pākatantre vā | ājyatantre vā | aṃholiṅgena pratīkena havirhutvā tato'bhimantraṇaṃ karoti | tato bhakṣaṇaṃ kuryāt | iti svastyayanaṃ kriyate | svayamabhimantraṇaṃ karoti | 'svayaṃ haviṣāṃ bhojanam' (KauśS 52.17) iti vacanāt | śāntikapauṣṭikayoryaducchiṣṭaṃ tasyābhimantraṇam | śāntikapauṣṭike havirucchiṣṭe na bhakṣaṇaṃ vā | aṃholiṅgena havirucchiṣṭabhakṣaṇaṃ vā niyame kuryāt | yatra kvacicchāntiḥ kriyate tatra sarvatra svastyayanahomaṃ kuryāt | gṛhe nagare vane vā bahirvā pattane vā grāme pure vā sarvatra svastyayanaṃ kṛtvā sarveṣu kāmyeṣu svastyayanahomaḥ | samāptāni svastyayanāni ||
[āyuṣyakarmāṇi]
āyuṣyakarmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ-
[viśve devā (1.30) ityāyuṣyāṇi || KauśS_7,3{52}.18 ||
sthālīpāke ghṛtapiṇḍān pratinīyāśnāti || KauśS_7,3{52}.19 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'viśve devā' iti sūktena sthālīpākaṃ śrapayitvā tatsthālīpāke ghṛtapiṇḍatrayaṃ pratinīya sampātyābhimantrya ghṛtena saha sthālīpākamaśnāti | tririti | abhyātānādyuttaratantram ||
[asmin vasu (1.9) yadābadhnan (1.35) nava prāṇān (5.28) iti yugmakṛṣṇalamādiṣṭānāṃ sthālīpāka ādhāya badhnāti || KauśS_7,3{52}.20 ||
āśayati || KauśS_7,3{52}.21 ||]
'asmin vasu' iti sūktena hiraṇyamaṇiṃ yugmakṛṣṇalaṃ sthālīpāke sthāpayitvā sampātyābhimantrya badhnāti | sthālīpākaṃ sampātyābhimantryāśnāti | ājyatantre | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yadābadhnan' iti sūktena hiraṇyamaṇiṃ
yugmakṛṣṇalaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | sthālīpākaṃ sampātyābhimantryāśnāti | tata uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'nava prāṇān' iti sūktena hiraṇyarajatalohayugmakṛṣṇalamaṇiṃ triguṇaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | catuḥsūktāvṛttiḥ | badhnāti sthālīpāke sthāpayitvā sthālīpākaṃ cāśnāti | tata uttaratantram | kecit sthālīpāke sampātaṃ na kurvanti | āyuṣkāmaḥ ||
atha krameṇa 'yathā dyauḥ' (2.15) ityādi godānamadhye paṭhitam | prathamaṃ vyākhyāyate | 'yathā dyauśca' iti sūktena sthālīpākaṃ mahāvrīhimayaṃ śrapayitvā tataḥ śāntyudakena samprokṣya tato'bhimantryāśnāti | āyuṣkāmaḥ | 'manase cetase dhiyaḥ' (6.41) iti sūktena mahāvrīhīṇāṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā śāntyudakena prokṣya tamabhimantrya prāśnāti | āyuṣkāmaḥ | 'prāṇāpānau' 'ojo'si' (2.16-17) iti sūktābhyām ājyaṃ juhoti tantre | āyuṣkāmaḥ | 'prāṇāpānau' 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ samidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | pālāśādayaḥ praśastāḥ | āyuṣkāmaḥ | 'prāṇāpānau' 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ puroḍāśaṃ juhoti | tantra āyuṣkāmaḥ | 'prāṇāpānau', 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ pāyasaṃ juhoti | tantre | 'prāṇāpānau', 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ paśuṃ juhoti paśutantreṇa | devatānāmagrahaṇam | 'prāṇāpānau', 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ vrīhīnāvapati | āyuṣkāmaḥ | 'prāṇāpānau', 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ yavānāvapati | 'prāṇāpānau' 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ tilānāvapati | āyuṣkāmaḥ | 'prāṇāpānau', 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ dhānā juhoti | sarvatra tantre vā | 'prāṇāpānau', 'ojo'si' iti sūktābhyāṃ karambhaṃ juhoti | tantre | 'prāṇāpānau', 'ojo'si' iti śaṣkulīrjuhoti | āyuṣkāmaḥ | 'yathā dyauḥ', 'manase cetase dhiyaḥ' ityādi akrameṇa vyākhyātam || saptame tṛtīyā kaṇḍikā

53

[godānakarma]
atha godānam | saṃvatsare godānaṃ yathākuladharmeṇa vā kuryāt | atha godānavidhiṃ vakṣyāmaḥ-
[āyurdā (2.13) iti godānaṃ kārayiṣyan sambhārān sambharati || KauśS_7,4{53}.1 ||
amamrimojomānīṃ dūrvāmakarṇamaśmamaṇḍalamānaḍuhaśakṛtpiṇḍaṃ ṣaḍ darbhaprāntāni kaṃsamahate vasane śuddhamājyaṃ śāntā oṣadhīrnavamudakumbham || KauśS_7,4{53}.2 ||
bāhyataḥ śāntavṛkṣasyedhmaṃ prāñcamupasamādhāya || KauśS_7,4{53}.3 ||
parisamuhya paryukṣya paristīrya barhirudapātramupasādya paricaraṇenājyaṃ paricarya || KauśS_7,4{53}.4 ||
nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca || KauśS_7,4{53}.5 ||
paścādagneḥ prāṅmukha upaviśyānvārabdhāya śāntyudakaṃ karoti || KauśS_7,4{53}.6 ||]
'āyurdā' iti sūktena uktasambhārān sambharati | ājyatantraṃ kṛtvā idhmahomānte 'yadagne tapasā' (7.61.1-2) iti dvābhyāmṛgbhyāmagniṃ parisamūhati | 'saṃ mā siñcantu' (7.33.1) ityṛcāgniṃ triḥ paryukṣati | godāne viśeṣaḥ | ājyabhāgāntaṃ kṛtvā tataḥ śāntyudakaṃ karoti ||
[tatraitat sūktamanuyojayati || KauśS_7,4{53}.7 ||]
'āyurdā' iti sūktaṃ śāntyudaka anuyojayet ||
[trirevāgniṃ samprokṣati triḥ paryukṣati || KauśS_7,4{53}.8 ||]
mātalyantena śāntyudakena trirevāgniṃ samprokṣati | triḥ paryukṣati ||
[triḥ kārayamāṇamācāmayati ca samprokṣati ca || KauśS_7,4{53}.9 ||]
māṇavakaṃ trirācāmayati ca samprokṣati ca mantreṇa | tato'bhyātānāni hutvā 'āyurdā' iti sūktenājyaṃ juhvan mūrdhi sampātānānayati ||
[śakṛtpiṇḍasya sthālarūpaṃ kṛtvā suhṛde brāhmaṇāya prayacchati || KauśS_7,4{53}.10 ||
tatsuhṛddakṣiṇato'gnerudaṅmukha āsīno dhārayati || KauśS_7,4{53}.11 ||
athāsmā anvārabdhāya karoti || KauśS_7,4{53}.12 ||
āyurdā (2.13) ityanena sūktenājyaṃ juhvan mūrdhni sampātānānayati || KauśS_7,4{53}.13 ||
dakṣiṇe pāṇāvaśmamaṇḍala udapātra uttarasampātān sthālarūpa ānayati || KauśS_7,4{53}.14 ||]
uttarasampātān dakṣiṇataḥ suhṛdo haste śakṛtpiṇḍa ānayati | tato dakṣiṇāhasta aśvamaṇḍala udapātre ca sampātānānayati | uttarasampātān sthālarūpa ānayati | catuḥ sūktāvṛttiḥ ||
[amamrimojomānīṃ codapātre'vadhāya || KauśS_7,4{53}.15 ||]
udapātre pūtudāruṃ guḍūcīṃ ca prakṣipya tata uṣṇodakaṃ kṛtvā tataḥ sampātaḥ | śakṛtpiṇḍe dūrvāṃ kṛtvā tataḥ sampātaḥ ||
[sthālarūpe durvāṃ śāntyudakamuṣṇodakaṃ caikadhābhisamāsicya || KauśS_7,4{53}.16 ||
āyamagansavitā kṣureṇa (6.68) ityudapātramanumantrayate || KauśS_7,4{53}.17 ||]
śāntyudakamuṣṇodakaṃ caikadhābhisamāsicya 'āyamagan savitā kṣureṇa' iti tṛcenodapātramanumantrayate ||
[aditiḥ śmaśru (6.68.1) ityundati || KauśS_7,4{53}.18 ||]
'aditiḥ śmaśru' ityṛcā udapātrodakena śirasi keśān kledayet ||
[yatkṣureṇa (8.2.1) ityudakpatraṃ kṣuramadbhi ścotya triḥ pramārṣṭi || KauśS_7,4{53}.19 ||]
'yatkṣureṇa' ityṛcā kṣuraṃ mārjayati triḥ | sakṛnmantraḥ ||
[yenāvapat (6.68.3) iti dakṣiṇasya keśapakṣasya darbhapiñjūlyā keśānabhinidhāya pracchidya sthālarūpe karoti || KauśS_7,4{53}.20 ||
evameva dvitīyaṃ karoti || KauśS_7,4{53}.21 ||
evaṃ tṛtīyam || KauśS_7,4{53}.22 ||]
'yenāvapat' ityṛcā darbhapiñjūlīṃ gṛhītvā dakṣiṇapārśve keśachedanaṃ piñjūlyā saha karoti | tataḥ sthālarūpe keśān karoti | 'aditiḥ śmaśru' iti undanam | 'yenāvapat' iti darbhapiñjūlyā saha keśachedanam | punaḥ undanam | chedanam | saha piñjūlyā ekasmin pārśve trīṇi vapanāni karoti ||
[evamevottarasya keśapakṣasya karoti || KauśS_7,4{53}.23 ||]
uttare'pi trīṇi || saptame'dhyāye caturthī kaṇḍikā

54

atra brāhmaṇavācanam | vṛddhastrībhiḥ gītaṃ ca kārāpayet ||
[atha nāpitaṃ samādiśati akṣaṇvan vapa keśaśmaśru roma parivapa nakhāni ca kuru iti || KauśS_7,5{54}.1 ||]
atha nāpitāya praiṣaṃ dadāti | 'akṣaṇvan vapa keśaśmaśru roma parivapa nakhāni ca kuru' iti ||
[punaḥ prāṇaḥ (6.53.1) punarmaitvindriyam (6.67) iti trirnimṛjya || KauśS_7,5{54}.2 ||
tvayi mahimānaṃ sādayāmi ityantato yojayet || KauśS_7,5{54}.3 ||]
ardhamuṇḍite 'punaḥ prāṇaḥ', 'punarmaitvindriyam' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ trirnimṛjya kṣuraṃ 'somadevaśarmaṇi tvayi mahimānaṃ sādayāmi' iti kṣuraṃ mārjayitvā nāpitāya prayacchati | punarvapanārtham ||
[athainamuptakeśaśmaśruṃ kṛttanakhamāplāvayati || KauśS_7,5{54}.4 ||
hiraṇyavarṇāḥ (1.33) ityetena sūktena gandhapravādābhiralaṅkṛtya || KauśS_7,5{54}.5 ||]
tato 'hiraṇyavarṇāḥ' iti sūktena śāntikalaśamabhimantrya tena kumāramāplāvayati | 'yaste gandhaḥ' (12.1.23-25) iti tisṛbhiḥ ṛgbhiḥ puṣpaṃ kuṅkumaṃ candanādyabhimantrya kumāramalaṅkaroti hiraṇyālaṅkārān ||
[svāktaṃ me (7.30.1) ityānakti || KauśS_7,5{54}.6 ||]
'svāktaṃ me' ityṛcā añjana abhimantryākṣiṇī aṅkte ||
[athainamahatena vasanena paridhāpayati pari dhatta (2.13.2-3) iti dvābhyām || KauśS_7,5{54}.7 ||]
'pari dhatta' iti dvābhyāṃ vastramabhimantrya prayacchet ||
[ehyaśmānamā tiṣṭha (2.13.4) iti dakṣiṇena pādenāśmamaṇḍalamāsthāpya pradakṣiṇamagnimanupariṇīya || KauśS_7,5{54}.8 ||]
'ehyaśmānamā tiṣṭha' ityṛcā dakṣiṇena pādenāśmamaṇḍalamāsthāpya vedyupari pradakṣiṇamagnimanupariṇīya ||
[athāsya vāso nirmuṣṇāti yasya te vāsaḥ (2.13.5) ityetayā || KauśS_7,5{54}.9 ||]
'yasya te vāsaḥ' ityṛcoparitanaṃ vastraṃ gṛhṇāti kartā ||
[athainamapareṇāhatena vasanenācchādayati ayaṃ vaste garbhaṃ pṛthivyāḥ (13.1.16-20) iti pañcabhiḥ || KauśS_7,5{54}.10 ||]
'ayaṃ vaste garbhaṃ pṛthivyāḥ' iti pañcabhirṛgbhiḥ paridhānavastreṇopaparyācchādayati māṇavakam ||
[yathā dyauḥ (2.15) manase cetase dhiyaḥ (6.41) iti mahāvrīhīṇāṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā śāntyudakenopasicyābhimantrya prāśayati || KauśS_7,5{54}.11 ||
prāṇāpānau (2.16) ojo'si (2.17) ityupadadhīta || KauśS_7,5{54}.12 ||]
'yathā dyauśca' 'manase cetase dhiyaḥ' ityādi prathamato vyākhyānaṃ kṛtvā tato godānaṃ prārabdham | āyuṣyamantrā āyuṣyakarmamadhye paṭhitāḥ | 'prāṇāpānau' 'ojo'si' ityevamantaṃ vyākhyātaṃ prathamataḥ | iha na bhavanti paraprakaraṇapaṭhitatvāt | prakṛtamucyate ||
[tubhyameva jariman (2.28) iti kumāraṃ mātāpitarau triḥ samprayacchete || KauśS_7,5{54}.13 ||]
'tubhyameva jariman' iti sūktena putraṃ mātāpitarau triḥ samprayacchete | pitā mantraṃ japitvā mātuḥ samarpayati | punarmantraṃ japitvā mātā pituḥ samarpayati | evaṃ trirmantraprayogaḥ | piturmantraḥ ||
[ghṛtapiṇḍānāśayataḥ || KauśS_7,5{54}.14 ||]
trīn ghṛtapiṇḍān kṛtvā pratyekaṃ sampātyābhimantrya tataḥ kumāraṃ prāśayataḥ | mātāpitarau ||
[cūḍākaraṇam]
[cūḍākaraṇaṃ ca godānena vyākhyātam || KauśS_7,5{54}.15 ||
paridhāpanāśmamaṇḍalavarjam || KauśS_7,5{54}.16 ||
śive te stām (8.2.14-15) iti paridānāntāni || KauśS_7,5{54}.17 ||
pārthivasya (2.29.1-2) mā pra gāma (13.1.59-60) iti catasraḥ sarvāṇyapiyanti || KauśS_7,5{54}.18 ||]
'śive te stām' iti dve | 'pārthivasya' iti dve | 'mā pra gāma' iti dve | etābhirṛgbhiḥ vrīhiyavaśamīmabhimantrya kumārasya mūrdhni dadāti | 'śivau te stām' (8.2.18) iti dve | 'pārthivasya' iti dve | 'mā pra gāma' iti dve | etābhiḥ ṛgbhiḥ vrīhiyavaśamīmabhimantrya mūrdhni dadāti | 'ahne ca tvā' (8.2.20) ityekā | 'pārthivasya' iti dve | 'mā pra gāma' iti dve | 'ahorātrābhyāṃ paridadāmi' | vrīhyādi mūrdhni dadāti | 'śarade tvā' (8.2.22) ityekā | 'pārthivasya' dve | 'mā pra gāma' iti dve | 'ṛtubhyaṣṭvā paridadāmi' | vrīhyādi mūrdhni dadāti | abhyātānādyuttaratantram | godānaṃ samāptam ||
atha cūḍākaraṇamucyate-
[amamrimojomānīṃ ca dūrvāṃ ca keśāṃśca śakṛtpiṇḍaṃ caikadhābhisamāhṛtya || KauśS_7,5{54}.19 ||
śāntavṛkṣasyoparyādadhāti || KauśS_7,5{54}.20 ||
adhikaraṇaṃ brahmaṇaḥ kaṃsavasanaṃ gaurdakṣiṇā || KauśS_7,5{54}.21 ||
brāhmaṇān bhaktenopepsanti || KauśS_7,5{54}.22 ||]
dvisaṃvatsare vā godānavat cūḍākaraṇaṃ kāryaṃ pūrvatantraṃ kṛtvā | cūḍākaraṇaṃ ca godānena vyākhyātaṃ paridhāpanāśmamaṇḍalavarjam | śeṣaṃ godānavat kāryam | śāntyudake 'tubhyameva' (2.28) iti sūktamanuyojayet | śeṣaṃ samānam | tata uttaratantram | iti cūḍākaraṇam.
tathā ca yājñavalkyaḥ 'cūḍā kāryā yathākulam' (yāsmṛ 1.12) | punarupanayane godānavidhānena vapanaṃ kartavyam | savān dāsyato godānavat vapanam | agnihotraṃ kariṣyamāṇasya godānavidhānena vapanam | yathā brahmacaryaparimokṣe godānena vapanam | somayāge godānavidhānena vapanam | dīkṣaṇīyāprāk evaṃ bhavati | anyatra yatra vapanaṃ paṭhyate tatra sarvatra godānavidhānena vapanaṃ kuryāt iti dārilamatam | punarupanayanādiṣveteṣāṃ tadeva śāntyudakamuṣṇodakaṃ kṛtvodapātre viśeṣaḥ | śeṣaṃ godānavat bhavati || pañcamī kaṇḍikā

55

[upanayanam]
athopanayanamucyate-
[upanayanam || KauśS_7,6{55}.1 ||]
garbhapañcame garbhāṣṭame varṣe kuryāditi paiṭhīnasiḥ | vasante brāhmaṇamupanayīteti ca mīmāṃsāyām | ājyatantre godānikamājyabhāgāntaṃ kṛtvā tataḥ śāntyudake 'ā yātu mitraḥ' (3.8) iti sūktamanuyojayet | tato'bhyātānāni | tataḥ 'ā yātu mitraḥ' iti | 'āyurdā' (2.13) iti kecit | sūktena mūrdhni sampātānānayati | dakṣiṇe pāṇau | aśmamaṇḍalavarjam | śāntyudakamuṣṇodakaṃ kṛtvā tasminnudapātre sampātānānayati | uttarasampātān sthālarūpa ānayati ||
[āyamagan (6.68.1) iti mantroktam || KauśS_7,6{55}.2 ||]
'āyamagan savitā kṣureṇa' iti pādenodapātramanumantrayate ||
[yatkṣureṇa (8.2.17) ityuktam || KauśS_7,6{55}.3 ||]
'yatkṣureṇa' ityṛcā kṣuraṃ mārjayati triḥ | 'uṣṇena vāya' iti pādenodapātramanumantrayate | 'ādityā rudrā vasavaḥ' iti pādena 'aditiḥ śmaśru' (6.68.2) ityṛcā undanaṃ karoti ||
[yenāvapat (6.68.3) iti sakṛdapiñjūli || KauśS_7,6{55}.4 ||]
'somasya rājño vapata pracetasaḥ' iti pādena 'yenāvapad' ityṛcā vapanaṃ karoti | sakṛt dakṣiṇe piñjūlīvarjam | evamuttare śiraḥpārśve vapanaṃ sakṛt piñjūlīvarjaṃ ca ||
[laukikaṃ ca samānamā paridhānāt || KauśS_7,6{55}.5 ||
upetapūrvasya niyataṃ savān dāsyato'gnīnādhāsyamānaḥ paryavetavratadīkṣiṣyamāṇānām || KauśS_7,6{55}.6 ||]
laukikaṃ ca samānaṃ godānena vyākhyātamā paridhānāt | puṇyāhavācanam | vṛddhāstrīgītaṃ ca kārayet ||
[soṣṇodakaṃ śāntyudakaṃ pradakṣiṇamanupariṇīya purastādagneḥ pratyaṅmukhamavasthāpya || KauśS_7,6{55}.7 ||]
tataḥ pradakṣiṇamagnimanupariṇīya purastādagneḥ pratyaṅmukhamavasthāpya svayaṃ prāṅmukhaḥ ||
[āha brūhi || KauśS_7,6{55}.8 ||
brahmacaryamāgāmupa mā nayasva iti || KauśS_7,6{55}.9 ||]
brahmacārī bravīti | 'āha brūhi brahmacaryamāgāmupa mā nayasva' iti ||
[ko nāmāsi kiṅgotraḥ iti asau iti yathā nāmagotre bhavatastathā prabrūhi || KauśS_7,6{55}.10 ||]
tata ācāryo bravīti - 'ko nāmāsi kiṅgotraḥ' iti | punarbrahmacārī bravīti - 'somadevadattaśarmanāmāham | amukasagotro'ham | yathāsaṅkhyapravaro'ham' ||
[ārṣeyaṃ mā kṛtvā bandhumantamupanaya || KauśS_7,6{55}.11 ||]
punaḥ brahmacārī vadati - 'ārṣeyaṃ mā kṛtvā bandhumantamupanaya' ||
[ārṣeyaṃ tvā kṛtvā bandhumantamupanayāmi iti || KauśS_7,6{55}.12 ||]
tataḥ punarācārya āha - 'ārṣeyaṃ tvā kṛtvā bandhumantamupanayāmi' iti ||
[OMbhūrbhuvaḥ svarjanadom ityañjalāvudakamāsiñcati || KauśS_7,6{55}.13 ||]
'OM bhūrbhuvaḥsvarjanadom' iti mantreṇodakāñjalimādityāya dadāti brahmacārī ||
[uttaro'sāni brahmacāribhyaḥ ityuttamaṃ pāṇimanvādadhāti || KauśS_7,6{55}.14 ||]
'uttaro'sāni' iti mantreṇa dakṣiṇapāṇiṃ gṛhṇātyācāryaḥ ||
[eṣa ma ādityaputrastanme gopāyasva ityādityena samīkṣate || KauśS_7,6{55}.15 ||]
'eṣa ma ādityaputraḥ' iti mantreṇādityaṃ nirīkṣate ||
[apakrāman pauruṣeyādvṛṇānaḥ (7.105.1) ityenaṃ bāhugṛhītaṃ prāñcamavasthāpya dakṣiṇena pāṇinā nābhideśe'bhisaṃstabhya japati || KauśS_7,6{55}.16 ||
asmin vasu vasavo dhārayantu (1.9) viśve devā vasavaḥ (1.30) ā yātu mitra (3.8) amutrabhūyāt (7.53) antakāya mṛtyave (8.1) ā rabhasva (8.2) prāṇāya namaḥ (11.4) viṣāsahim (17.1-5) ityabhimantrayate || KauśS_7,6{55}.17 ||]
'apakrāman' ityṛcā paścādagneḥ pūrvābhimukhaṃ brahmacāriṇamupaveśya tato dakṣiṇena pāṇinā nābhideśaṃ saṃspṛśya tataḥ 'asmin vasu vasavo dhārayantu' iti gaṇaṃ japatyācāryaḥ ||
[athāpi paritvaramāṇaḥ ā yātu mitra (3.8) ityapi khalvetāvataivopanīto bhavati || KauśS_7,6{55}.18 ||]
athavā 'ā yātu mitra' iti sūktaṃ japati ||
[pracchādya trīn prāṇāyāmān kṛtvāvacchādya vatsatarīmudapātre samavekṣayet || KauśS_7,6{55}.19 ||]
brahmacāriṇaṃ vastreṇa pracchādya tatastrīn prāṇāyāmān kṛtvā | tata avacchādya brahmacāriṇamudapātre vatsikāmukhamavekṣayet ||
[samindra naḥ (7.97.2) saṃ varcasā (6.53.3) iti dvābhyāmṛtsṛjanti gām || KauśS_7,6{55}.20 ||]
'samindra naḥ' 'saṃ varcasā' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ gāmutsṛjati || saptame ṣaṣṭhī kaṇḍikā

56

[śraddhāyā duhitā (6.133.4-5) iti dvābhyāṃ bhādramauñjīṃ mekhalāṃ badhnāti || KauśS_7,7{56}.1 ||]
'śraddhāyā duhitā' iti dvābhyāṃ mauñjīṃ mekhalāṃ tripravarāṃ catuḥpravarāṃ vābhimantrya brahmacāriṇaḥ kaṭipradeśe badhnāti ||
[mitrāvaruṇayostvā hastābhyāṃ prasūtaḥ praśiṣā prayacchāmi iti pālāśaṃ daṇḍaṃ prayacchati || KauśS_7,7{56}.2 ||
mitrāvaruṇayostvā hastābhyāṃ prasūtaḥ praśiṣā pratigṛhṇāmi | suśravaḥ suśravasaṃ mā kurvavakro'vithuro'haṃ bhūyāsam iti pratigṛhṇāti || KauśS_7,7{56}.3 ||
śyeno'si (6.48) iti ca || KauśS_7,7{56}.4 ||]
tato 'mitrāvaruṇayostvā hastābhyām' iti mantreṇa 'śyeno'si' iti ca sūktena pālāśadaṇḍamabhimantrya brahmacāriṇe prayacchati | 'mitrāvaruṇayostvā' iti 'śyeno'si' iti ca paṭhitvā brahmacārī daṇḍaṃ gṛhṇāti | 'punarmaitvindriyam' (7.67.1) ityṛcā yajñopavītamabhimantrya paridhatte manvādivihitam | 'ahaṃ rudrebhiḥ' iti sūktaṃ pratyṛcaṃ brahmacāriṇaṃ vācayati | atha
vratagrahaṇaṃ karoti | 'brahmacārivrataṃ dvādaśavārṣikaṃ ṣaḍvārṣikaṃ vā trivārṣikaṃ vā yathāśāstravihitaṃ yathāsmaryamāṇadharmakam' ityādyuktamāṅgirasakalpe vrataśrāvaṇam | agnaye gurave ca brahmacārī vrataṃ nivedayet ||
[athainaṃ vratādānīyāḥ samidha ādhāpayati || KauśS_7,7{56}.5 ||
agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tatsamāpeyaṃ tanme rādhyatāṃ tanme samṛdhyatāṃ tanme mā vyanaśattena rādhyāsaṃ tatte prabravīmi tadupākaromi agnaye vratapataye svāhā || KauśS_7,7{56}.6 ||
vāyo vratapate | sūrya vratapate | candra vratapate | āpo vratapatnyo | devā vratapatayo | vedā vratapatayo | vratānāṃ vratapatayo vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ tatsamāptaṃ tanme rāddhaṃ tanme samṛddhaṃ tanme mā vyanaśattena rāddho'smi tadvaḥ prabravīmi tadupākaromi vratebhyo vratapatibhyaḥ svāhā iti || KauśS_7,7{56}.7 ||]
'agne vratapate' iti pratyṛcaṃ brahmacārī aṣṭau samidha ādadhāti | pāṭhayitvā aṣṭau mantrān ||
[athainaṃ baddhamekhalamāhitasamitkaṃ sāvitrīṃ vācayati || KauśS_7,7{56}.8 ||
pacchaḥ prathamam || KauśS_7,7{56}.9 ||
tato'rdharcaśaḥ || KauśS_7,7{56}.10 ||
tataḥ saṃhitām || KauśS_7,7{56}.11 ||]
tataḥ sāvitrīṃ vācayati pādaṃ pādaṃ prathamam | tato'rdhacaśaḥ | tataḥ sakalām ||
[athainaṃ saṃśāsti agneścāsi brahmacārinmama cāpo'śāna karma kurūrdhvastiṣṭhanmā divā svāpsīḥ samidha ādhehi || KauśS_7,7{56}.12 ||]
atha ācārya ācāraṃ kathayati | 'agneścāsi brahmacārin mama' | agnau evaṃ kuryāt | 'nityaṃ bhojane apo'śāna | karma kuru ūrdhvastiṣṭhan | mā divā svāpsīḥ | samidha ādhehi | mā kūpaṃ nirīkṣayeḥ | mā vṛkṣārohaṇaṃ kuryāḥ | mā yajñaṃ kuru' ityevamādi ācārān kathayati ||
[athainaṃ bhūtebhyaḥ paridadāti agnaye tvā paridadāmi brahmaṇe tvā paridadāmyudṅkyāya tvā śūlvāṇāya paridadāmi śatruñjayāya tvā kṣātrāṇāya paridadāmi mārtyuñjayāya tvā mārtyavāya paridadāmyaghorāya tvā paridadāmi takṣakāya tvā vaiśāleyāya paridadāmi hāhāhūhūbhyāṃ tvā gandharvābhyāṃ paridadāmi yogakṣemābhyāṃ tvā paridadāmi bhayāya ca tvābhayāya ca paridadāmi viśvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi sarvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi viśvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmi sarvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmi saprajāpatikebhyaḥ || KauśS_7,7{56}.13 ||]
'athainaṃ bhūtebhyaḥ' ityādibhirvrīhiyavaśamīmabhimantrya mūrdhni dadyāt ||
[svasti caratādiha iti mayi ramantāṃ brahmacāriṇaḥ ityanugṛhṇīyāt || KauśS_7,7{56}.14 ||
nānupraṇudet || KauśS_7,7{56}.15 ||]
'mayi ramantāṃ brahmacāriṇaḥ' ityetena mantreṇa brahmacāriṇamanugṛhṇīyāt ||
[praṇītīrabhyāvartasva (7.105.1) ityabhyātmamāvartayati || KauśS_7,7{56}.16 ||]
'praṇītīrabhyāvartasva' ityardharcena brahmacāriṇamātmasammukhaṃ karoti ||
[yathāpaḥ pravatā yanti māsā aharjaram | evā mā brahmacāriṇo dhātarāyantu sarvadā svāhā ityācāryaḥ samidhamādadhāti || KauśS_7,7{56}.17 ||]
ācāryaḥ samidhamādadhāti | 'yathāpaḥ pravatā' ityṛcā | tato'bhyātānāni hutvā 'vātājjāta' (4.10) iti sūktena śaṅkhamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | upanayanaṃ samāptam || saptame'dhyāye saptamī kaṇḍikā

57

[śrāddhāyā duhitā (6.133.4-5) iti dvābhyāṃ bhādramauñjīṃ mekhalāṃ brāhmaṇāya badhnāti || KauśS_7,8{57}.1 ||
maurvī kṣatriyāya dhanurjyāṃ vā || KauśS_7,8{57}.2 ||
kṣaumikīṃ vaiśyāya || KauśS_7,8{57}.3 ||
mitrāvaruṇayostvā hastābhyāṃ prasūtaḥ praśiṣā prayacchāmi iti pālāśaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇāya prayacchati || KauśS_7,8{57}.4 ||
āśvatthaṃ kṣatriyāya || KauśS_7,8{57}.5 ||
nyagrodhāvarohaṃ vaiśyāya || KauśS_7,8{57}.6 ||
yadyasya daṇḍo bhajyeta ya ṛte cidabhiśriṣa (14.2.47) ityetayālabhyābhimantrayate || KauśS_7,8{57}.7 ||
sarvatra śīrṇe bhinne naṣṭe'nyaṃ kṛtvā punarmaitvindriyam (7.67.1) ityādadhīta || KauśS_7,8{57}.8 ||
atha vāsāṃsi || KauśS_7,8{57}.9 ||
aiṇeyahāriṇāni brāhmaṇasya || KauśS_7,8{57}.10 ||
rauravapārṣatāni kṣatriyasya || KauśS_7,8{57}.11 ||
ājāvikāni vaiśyasya || KauśS_7,8{57}.12 ||
sarveṣāṃ kṣaumaśāṇakambalavastram || KauśS_7,8{57}.13 ||
kāṣāyāṇi || KauśS_7,8{57}.14 ||
vastraṃ cāpyakāṣāyam || KauśS_7,8{57}.15 ||]
daṇḍe bhagne 'punarmaitvindriyam' ityṛcā'nyaṃ daṇḍamabhimantrya brahmacāriṇe dadāti | daṇḍe bhagne prāyaścittam ||
[bhavati bhikṣāṃ dehi iti brāhmaṇaścaret || KauśS_7,8{57}.16 ||
bhikṣāṃ bhavatī dadātu iti kṣatriyaḥ || KauśS_7,8{57}.17 ||
dehi bhikṣāṃ bhavati iti vaiśyaḥ || KauśS_7,8{57}.18 ||
sapta kulāni brāhmaṇaścaret trīṇi kṣatriyo dve vaiśyaḥ || KauśS_7,8{57}.19 ||
sarvaṃ grāmaṃ cared bhaikṣaṃ stenapatitavarjam || KauśS_7,8{57}.20 ||]
'OM bhavati bhikṣāṃ dehi' iti brāhmaṇaścaredityādi sūtram ||
[mayyagre (7.82.2-6) iti pañcapraśnena juhoti || KauśS_7,8{57}.21 ||]
'mayyagre' iti pañcabhiḥ pañca samidha ādadhāti | upanayanāgnau naṣṭa idaṃ prāyaścittam | anena vidhinā brahmacārī punarādhānaṃ karoti | iti brahmacāryagniparigrahaḥ | dvādaśarātraṃ sāvitrīvratam | sāvitrīvratasya na grahaṇaṃ nodīkṣaṇaṃ bhavati | dvādaśarātramarasāśī bhavati | trayodaśe'hani vedavrataṃ dadāti | vratagrahaṇam | vratādānīyāḥ bhavanti ||
sāyamprātaragnikāryamucyate-
[saṃ mā siñcantu (7.33.1) iti triḥ paryukṣati || KauśS_7,8{57}.22 ||]
'avyasaśca' (19.68.1) ityṛcaṃ japitvā 'saṃ mā siñcantu' iti triḥ paryukṣaṇam ||
[yadagre tapasā tapo'gne tapastapyāmahe (7.61.1-2) iti dvābhyāṃ parisamūhayati || KauśS_7,8{57}.23 ||]
'yadagre tapasā' iti dvābhyāmagniṃ prajvālayati ||
[idamāpaḥ pravahata (7.98.3) iti pāṇī prakṣālayate || KauśS_7,8{57}.24 ||]
'idamāpaḥ pravahata' ityṛcā hastau prakṣālayati ||
[saṃ mā siñcantu (7.33.1) iti triḥ paryukṣati || KauśS_7,8{57}.25 ||]
punaḥ 'saṃ mā siñcantu' iti triḥ paryukṣati ||
[agne samidhamāhārṣam (19.64.1-4) ityādadhāti catasraḥ || KauśS_7,8{57}.26 ||]
'agne samidhamāhārṣam' iti catasṛbhirṛgbhiḥ catasraḥ samidha ādadhāti ||
[edho'si (7.89.4) ityūṣmabhakṣaṃ bhakṣayatyā nidhanāt || KauśS_7,8{57}.27 ||]
'edho'si' ityūṣmabhakṣaṃ bhakṣayati ||
[tvaṃ no medhe (6.108.1-5) ityupatiṣṭhate || KauśS_7,8{57}.28 ||]
'tvaṃ no medhe' iti pañcabhiṛgbhiragnimupatiṣṭhate ||
[yadannam (6.71.1-3) iti tisṛbhirbhaikṣasya juhoti || KauśS_7,8{57}.29 ||]
'yadannam' iti tisṛbhirbhaikṣaṃ juhoti | sarvatra haviḥprokṣaṇaṃ, utpavanaṃ ca | 'tryāyuṣam' iti bhūtinā rakṣāṃ karoti | lalāṭe skandhe hṛdaye ca | tataḥ 'satyaṃ tvartena' iti paryukṣaṇam | 'yasmāt kośāt' (19.7.2) iti japati ||
[aharahaḥ samidha āhṛtyaivaṃ sāyamprātarabhyādadhyāt || KauśS_7,8{57}.30 ||]
sāyamprātaraharahaḥ kuryāt | brahmacāryagnikāryaṃ samāptam ||
atha vratādeśā uttamapaṭale vyākhyātāḥ-
sāṃvatsaraṃ vedavrataṃ kalpānāṃ tu tadardhakam.
mṛgāre ṣaḍrātraṃ syāt trirātraṃ syādviṣāsahiḥ.
yāmyānāmapi mantrāṇāṃ ṣaṣṭhaṃ dvādaśarātrikam.
athavā kauśikavratavidhānaṃ kuryāt.
atha kauśikoktavratavidhānamucyate | sthaṇḍile'gnisthāpanam | vapanam | daṇḍa-mekhalā-yajñopavītaṃ ca dattvā tato vrataśrāvaṇam | vratādānīyā aṣṭau samidhaḥ | tato 'yasmāt kośāt' iti | sarveṣu vrateṣu vratādānaṃ samāptam ||
atha vratavisarjanamucyate-
ājyatantraṃ kṛtvā 'idāvatsarāya iti vratavisarjanamājyaṃ juhuyāt | samidho'bhyādadhyāt' (KauśS | 42.15-16) vrataśrāvaṇaṃ vratavisarjanaṃ ca | aṣṭau samidhaḥ | tato'bhyātānādyuttaratantram | iti sarvavratavisarjanaṃ samāptam | kauśikoktaṃ sarvatra bhavati | nityanaimittikakāmyeṣu etena vidhānena vratagrahaṇaṃ vratavisarjanaṃ ca kuryāt | kṛcchracāndrāyaṇādiṣu vratagrahaṇaṃ vratavisarjanaṃ ca bhavati | sarvatra laukike ca vrate vaidike ca sarvatra | iti vratādeśaḥ ||
[medhājanana āyuṣyairjuhuyāt || KauśS_7,8{57}.31 ||
yathākāmaṃ dvādaśarātramarasāśī bhavati || KauśS_7,8{57}.32 ||]
atha brahmacāryupanayanānantaraṃ medhājananamantraiḥ āyuṣyamantraiścājyaṃ juhuyāt | 'ye triṣaptā' (1.1) 'ahaṃ rudrebhiḥ' (4.30) 'tvaṃ no medhe' (6.108) 'dyauśca me' (7.1.53) ityājyaṃ juhuyāt medhākāmaḥ | medhā sampadyate | brahmacārī idaṃ karma kuryāt | tantravikalpaḥ | brahmacāriṇaḥ tantre anadhikāraḥ | akṛtavedādhyayanatvāt | anyo vā brahmacārī vā sarvasya karmaṇo'dhikāraḥ | medhājananena āyuṣyeṇa ājyaṃ juhuyāt | tantravikalpaḥ | brahmacārī upanayanadivase medhākāmaḥ | 'viśve devā' 'asmin vasu' 'yadābadhnan' 'nava prāṇān' ityājyaṃ juhuyāt | brahmacārī upanayanānantaram | āyuṣkāmaḥ | tantravikalpaḥ || saptame'dhyāye aṣṭamī kaṇḍikā

58

[bhadrāya karṇaḥ krośatu bhadrāyākṣi vi vepatām | parā duḥṣvapnyaṃ suva yadbhadraṃ tanna ā suva || akṣivepaṃ duḥṣvapnyamārtiṃ puruṣareṣiṇīm | tadasmadaśvinā yuvamapriye prati muñcatam || yatpārśvāduraso me aṅgādaṅgādavavepate | aśvinā puṣkarasrajā tasmānnaḥ pātamaṃhasaḥ iti karṇaṃ krośantamanumantrayate || KauśS_7,9{58}.1 ||]
'bhadrāya karṇaḥ krośatu' iti sūktena karṇaṃ krośantamanumantrayate ||
[akṣi vā sphurat || KauśS_7,9{58}.2 ||]
akṣi sphurantamanumantrayate | duḥsvapnadarśane svasti | aniṣṭadarśane ca | adbhutadarśane ca japati | svayaṃ japaḥ | kartā vā anvārabdhe japati ||
[āyuṣyāṇi]
[vi devā jarasā (3.31) uta devāḥ (4.13) āvataste (5.30) upa priyam (7.32) antakāya mṛtyave, ā rabhasva (8.1-2) prāṇāya namaḥ (11.4) viṣāsahim (17.1.1-5) ityabhimantrayate || KauśS_7,9{58}.3 ||]
'vi devā jarasā' iti sūktena puruṣaśarīramabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | kartre dakṣiṇā dhenuḥ brahmaṇaśca dhenuḥ sarvatra | 'uta devāḥ' iti sūktena śarīramabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | 'āvataste' iti sūktena puruṣasyāṅgamanumantrayate | āyuṣkāmaḥ | 'upa priyam' ityṛcāṅgamabhimantrayate | 'antakāya', 'ā rabhasva' iti sūktābhyāṃ śarīramabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | 'prāṇāya namaḥ' ityarthasūktena śarīramabhimantrayate | 'viṣāsahim' ityabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | āyuṣkāmasyābhimantraṇam ||
brāhmaṇoktamucyate-
[brāhmaṇoktamṛṣihastaśca || KauśS_7,9{58}.4 ||]
sapta brāhmaṇān miṣṭānnabhojanaṃ kārāpayitvā | ekaḥ prāṅmukhaḥ | eko dakṣiṇāmukhaḥ | ekaḥ pratyaṅmukhaḥ | catvāro udaṅmukhāḥ | sarve 'uta devāḥ' iti sūktenābhimṛśanti puruṣaśarīram | samāptaṃ brāhmaṇoktamāyuṣkāmasya.
ṛṣihasta ucyate | 'antakāya mṛtyave' iti sūktena nābherūrdhvamadhastādabhimantrayate | dviḥ sūktāvṛttiḥ | 'ā rabhasva' iti hṛdayamabhimantrayate | 'āvataste', 'prāṇāya namaḥ' iti sūktābhyāṃ dakṣiṇaṃ karṇamabhimantrayate | samāptam ṛṣihastaḥ ||
[karmaṇe vāṃ veṣāya vāṃ sukṛtāya vām iti pāṇī prakṣālya || KauśS_7,9{58}.5 ||]
āyuṣkāmasya 'karmaṇe vām' iti hastau prakṣālya 'vi devā' ityāyuṣārthinamabhimantrayate | 'karmaṇe vām' iti hastau prakṣālya 'uta devāḥ' ityabhimantrayate | 'karmaṇe vām' iti hastau prakṣālya 'āvataste' ityabhimantrayate | 'karmaṇe vām' iti hastau prakṣālya śarīraṃ 'upa priyam' ityabhimantrayate | 'karmaṇe vām' iti pāṇī prakṣālya 'antakāya', 'ā rabhasva' iti sūktābhyāmabhimantrayate | 'karmaṇe vām' iti hastau prakṣālya 'prāṇāya namaḥ' ityabhimantrayate | 'karmaṇe vām' iti pāṇī prakṣālya 'viṣāsahim' ityabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | kuṅkumacandanasarvauṣadhyādi śarīraṃ samālabhyātmānamabhimantrayate ||
[nirdurarmaṇya (16.2) iti sandhāvya || KauśS_7,9{58}.6 ||]
'nirdurarmaṇya' iti sūktena āyuḥkāmaḥ ||
[śuddhā na āpa (12.1.30) iti niṣṭhīvya jīvābhirācamya || KauśS_7,9{58}.7 ||]
'śuddhā na āpaḥ' ityṛcā śleṣmaṃ tyaktvātmānamanumantrayate | āyuṣkāmaḥ | 'jīvā stha' (19.69.1-4) iti sūktena ācamyānumantrayate | 'vi devā' iti gaṇaḥ punarvikalpena | āyuṣkāmaḥ ||
[ehi jīvam (4.9) ityāñjanamaṇiṃ badhnāti || KauśS_7,9{58}.8 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ehi jīvam' iti sūktenāñjanamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | uttaratantram | āyuṣkāmaḥ | 'ehi jīvam' iti sūktenāñjanatucchakamabhimantrya pāyayati | āyuṣkāmaḥ | yuddhe rakṣārtham | nainaṃ prāpnoti śapatho na kṛtyā nābhiśocanam ||
[vātājjāta (4.10) iti kṛśanam || KauśS_7,9{58}.9 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'vātājjāta' iti sūktena śaṅkhamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | tata uttaratantram | āyuṣkāmaḥ rakṣārthī | upanayane nityaṃ bandhanam ||
[nava prāṇān (5.28) iti mantroktam || KauśS_7,9{58}.10 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'nava prāṇān' iti sūktena suvarṇarajatalohatrīṇi śakalānyekatra kṛtvā navaśālākaṃ maṇiṃ trivṛtaṃ kṛtvā sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram ||
[ghṛtādulluptam (5.28.14) ā tvā cṛtatu (5.28.12) ṛtubhiṣṭvā (5.28.13) muñcāmi tvā (3.11) uta devāḥ (4.13) āvataste (5.30) upa priyam (7.32) antakāya mṛtyave, ā rabhasva (8.1-2) prāṇāya namaḥ (11.4) viṣāsahim (17.1.1-5) ityabhimantrayate || KauśS_7,9{58}.11 ||]
trayodaśyādayastisro dadhimadhumadhyāduddhṛtya trivṛtamaṇiṃ 'ghṛtādulluptam' ityṛcā, 'ā tvā cṛtatu' ityṛcā, 'ṛtubhiṣṭvā' ityṛcā badhnāti | anyatra sarvatra puṇyāhānte bandhanam | āyuṣkāmo rakṣākāmaśca | 'muñcāmi tvā' iti sūktenābhimantrayate āyuṣkāmaḥ | rājayakṣmaṇi jvare cānyasarvavyādhau ca | 'uta devāḥ' iti sūktenābhimṛśati dvābhyāṃ hastābhyām | āyuṣkāmaḥ | sarvavyādhibhaiṣajyaṃ rakṣākāmaḥ | iti nirodhe ca | 'āvataste' iti śarīramabhimantrayate | āyuṣkāma ārogyakāmaḥ | sarvavyādhibhaiṣajyam | hṛdroge ca | aṅgabhaṅge ca jvare ca | rakṣākāmaḥ | 'upa priyam' ityṛcā bālaśarīramabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | yuvānaṃ bālaṃ ca | 'antakāya' 'ā rabhasva' iti sūktābhyāṃ śarīramabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | mṛtyūbhaye ca | 'prāṇāya namaḥ' iti sūktena puruṣamabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | kṣubhitvā kāsitvā khāsitvā pītvā suptvā bhuktvā japati | 'viṣāsahim' ityabhimantrayate | āyuṣkāmaḥ | sumatikāmaḥ sakāmajātirāsāratvakāmaḥ ||
[nirdurarmaṇya (16.2) iti sarvasurabhicūrṇairaraṇye'pratīhāraṃ pralimpati || KauśS_7,9{58}.12 ||]
'nirdurarmaṇya' iti sūktena sarvauṣadhimabhimantrya puruṣaṃ pralimpati puruṣasyāraṇye | āyuṣkāmaḥ | śrotraṃ vāk manaḥ cakṣurdantaḥ nāsikā anyacca sarvaṃ vikalendriyaṃ dṛḍhaṃ bhavati | viṣakaṃ bhavati | yo vikalendriyastasyedaṃ karma | anulomaṃ pralimpati | samāptamāyuṣyam | punaragre bhaviṣyati ||
[nāmakaraṇam]
atha nāmakaraṇam || KauśS_7,9{58}.13 ||
ekādaśe'hani nāma dvādaśe'hani nāma śatarātrau vā puṇye nakṣatre vā yathākuladharmeṇa vā | nāmakaraṇasyaite kālāḥ smṛtivihitāḥ ||
[ārabhasvemām (8.2) ityavicchinnāmudakadhārāmālambhayati || KauśS_7,9{58}.14 ||]
ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā rabhasvemām' ityarthasūktena kumārasya dakṣiṇe hasta udakadhārāmavicchinnāṃ ninayati ||
[pūtudāruṃ badhnāti || KauśS_7,9{58}.15 ||
pāyayati || KauśS_7,9{58}.16 ||]
tata 'ā rabhasva' iti sūktena devadārumaṇiṃ sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti | maṇiṃ ghṛṣya pāyayati badhnāti ca | tataḥ pitā nāma karoti | atha ācāryo vā dakṣiṇe karṇe śrāvayati kṛttikādaivataṃ someśvaradattaśarmā nāma athavā agnidaivataṃ somadevadattaśarmā nāma nakṣatrakalpoktaṃ nāma dvyakṣaraṃ caturakṣaramityādi ||

[yatte vāsaḥ (8.2.16) ityahatenottarasicā pracchādayati || KauśS_7,9{58}.17 ||]
'yatte vāsaḥ' ityṛcā'hatenottarasicā pracchādayati | 'śive te stām' (8.2.14) ityādi paridānāni siṃhāvalokananyāyena godānamadhye uktāni | abhyātānādyuttaratantram | tataḥ śrāddham | nāmakaraṇaṃ samāptam ||
[niṣkramaṇam]
atha nirṇayanakarma ucyate-
[śive te stām (8.2.14-15) iti kumāraṃ prathamaṃ nirṇayati || KauśS_7,9{58}.18 ||]
caturthe māsi niṣkramaṇam | 'śive te stām' iti dvābhyāṃ kumāraṃ puṇyāhānte niṣkrāmayati tataḥ pūrvoktāni paridānāni dadāti | tataḥ śrāddham | samāptaṃ nirṇayanakarma | śiṣṭā avaśyaṃ kurvanti ||
[annaprāśanam]
athānnaprāśanam-
[śivau te stām (8.2.18) iti vrīhiyavau prāśayati || KauśS_7,9{58}.19 ||]
ṣaṣṭhe māsi prāśanaṃ kuryāditi paiṭhīnasiḥ | sarvasyāṃ smṛtau pañcame kumāryā iti | prathamaṃ 'bhūme mātaḥ' (12.1.63) ityṛcā
bhūmyāmupaveśya tataḥ 'udvayaṃ tamasaspari' (7.53.7) ityādityaṃ darśayitvā tato'nnaprāśanaṃ kuryāt puṇyāhānte | tataḥ 'śivau te stāṃ vrīhiyavau' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ vrīhiyavau piṣṭvābhimantrya kumāraṃ prāśayati | ājyatantre annāni ca sarvāṇi | tataḥ sruvaṃ pustakaṃ dadāti | 'śive te stām' (8.2.14-15) iti dvābhyāṃ 'pārthivasya' (2.29.1-2) iti dve 'mā pra gāma' (13.1.59-60) iti dve etābhiḥ ṛgbhirvrīhyādi mūrdhni dadāti | 'dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā paridadāmi' | 'śivau te stām' ityādi | 'vrīhiyavābhyāṃ tvā paridadāmi' ||
[ahne ca tvā (8.2.20) ityahorātrābhyāṃ paridadāti || KauśS_7,9{58}.20 ||
śarade tvā (8.2.22) ityṛtubhyaḥ || KauśS_7,9{58}.21 ||]
'ahne ca tvā' iti 'ahorātrābhyāṃ paridadāmi' | 'śarade tvā' ityādi 'ṛtubhyastvā paridadāmi' | godānavat paridānāni dadāti | nāmakaraṇe niṣkramaṇe annaprāśane ca godānikāni paridānāni bhavati | tata uttaratantram | ityannaprāśanaṃ samāptam ||
ūno vātirikto vā yaḥ svaśākhodito vidhiḥ.
tenaiva sarvaṃ sampūrṇaṃ syānna kuryāt pāratantrikam ||
paścāt śrāddhaṃ sarveṣu saṃskāreṣu kuryāt iti dārilabhāṣyakārasyābhiprāyeṇa vyākhyāta iti | śrāddhaṃ kṛtvā paścāt karmeti rudrabhadrau | ete bhāṣyakārāḥ kauśikasya | tathā ca manuḥ - 'akṛtvā mātaraḥ śrāddhaṃ na kuryāt karma vaidikam' | vaidikeṣu karmasu nityanaimittikakāmyeṣu śrāddhaṃ kṛtvā tataḥ karma kuryāt | sarvatra śrāddhaṃ kṛtvā śāntikapauṣṭikābhicārakādbhutāni atharvavedavihitāni kartavyāni | puṃsavanādisaṃskārāḥ svaśākhāvihitāḥ kartavyā na kuryāt pāratantrikāḥ | punaḥ-
svaśākhāṃ tu parityajya paraśākhāmupāsate.
sa śūdravad bahiḥ kāryo havyakavyeṣu garhitaḥ ||
[āyuṣyāṇi]
punarāyuṣyakarma ucyate-
[udasya ketavaḥ (13.2) mūrdhāhaṃ (16.3) viṣāsahim (17.1.1-5) ityudyantamupatiṣṭhate || KauśS_7,9{58}.22 ||
madhyandine'staṃ yantaṃ sakṛt paryāyābhyām || KauśS_7,9{58}.23 ||]
'udasya ketanaḥ' ityanuvākenādityamupatiṣṭhate | āyuṣkāmaḥ | 'mūrdhāhaṃ', 'nābhiraham' (16.3-4) iti sūktābhyāmādityamupatiṣṭhate | trikālamāyuṣkāmaḥ | 'viṣāsahim' ityanuvākena etasmin kāle ādityamupatiṣṭhate āyuṣkāmaḥ ||
[aṃholiṅgānāmāpo bhojanahavīṃṣyuktāni || KauśS_7,9{58}.24 ||]
aṃholiṅgānāmāpo bhojanahavīṃṣi kuryāt | 'āśānām' (1.31) iti sūktenodakamabhimantrya pibati | āyuṣkāmaḥ | 'āśānām' iti sūktena bhojanamabhimantrayate | āyuṣkāmo nityaṃ kuryāt | 'āśānām' iti sūktenājyaṃ juhoti ājyatantre | 'āśānām' iti sūktena samidha ādadhāti | āyuṣkāmaḥ | puroḍāśādyapyevaṃ yojanīyam | 'agnermanve' (4.23-29) iti saptabhiḥ sūktairudakamabhimantrya pibati | āyuṣkāmaḥ | 'agnermanve' iti saptabhi sūktaiḥ saktumabhimantrya bhuṅkte | āyuṣkāmaḥ | 'agnermanve' iti saptabhi sūktairhavirupadadhīta | yathāsambhavaṃ tantram | vikalpo vā | āyuṣkāmaḥ | 'yā oṣadhayaḥ' (6.96) iti bhaktamupadhānāni yojanīyāni | 'vaiśvānaro na āgamat' (6.35.2) ityṛcā udakaṃ bhaktamupadhānaṃ kuryāt | 'śumbhanī' (7.112) iti dvābhyāmṛgbhyāṃ tritayaṃ kuryāt | 'yadarvācīnam' (10.5.22) ityṛcā udakamabhimantrya pibati | āyuṣkāmaḥ | 'yadarvācīnam' ityṛcā bhaktamabhimantrya bhakṣayati | 'yadarvācīnam' ityṛcā upadhānaṃ kuryāt | sarvatra dakṣiṇādānam | svayaṅkartṛke anyasmai dakṣiṇāṃ dadāti śubhaṃ vā bahavo'pi kurvanti | eko'pi karoti | paśvādīnāmāyuṣyaṃ karma bhavati | puruṣastrīṇāmapi vṛddhabālataruṇānāṃ sarveṣāṃ mānuṣapaśumṛgapakṣiṇa aśvādīnāmāyuṣyaṃ karma bhavati | sarvatra dakṣiṇā dhenuḥ | tantre vā'tantre vā | āyuṣkāmaḥ ||
[uttamāsu yanmātalī rathakrītam (11.6.23) iti sarvāsāṃ dvitīyā || KauśS_7,9{58}.25 ||]
'agniṃ brūmaḥ' (11.6) iti sūktasya 'yanmātalī rathakrītam' iti sarvāsāṃ dvitīyā | vyatiṣaṅgeṇa yanmātalī kartavyā | 'agniṃ brūmaḥ' ityasya sūktasya pratyṛcaṃ mātalī kāryā | ante ca | abhyātānānte haviṣāmupadadhīta | tata uttaratantram | samāptāni āyuṣyāṇi | na dakṣiṇāhīnaṃ kurvīta | yadā svayaṃ karoti tadā'nyasmai dakṣiṇāṃ dadyāt || saptame'dhyāye navamī kaṇḍikā

59

[kāmyāni karmāṇi]
atha kāmyānāṃ karmaṇāṃ vidhiṃ vakṣyāmaḥ | sambhāralakṣaṇe maṇḍapavidhānamuktam | gṛhe vā kuryāt | nityāni karmāṇi gṛhe
kuryāt | avabhṛthaṃ na vā kuryāt | sarvatra kauśike karmaṇāṃ vikalpaḥ | sarvatrāvabhṛthaṃ karmasamāptau | pañcānāṃ kalpānāṃ kauśikoktaṃ tantraṃ kuryādityarthaḥ | atha vidhānamucyate-
[viśve devā (1.30) iti viśvānāyuṣkāmo yajate || KauśS_7,10{59}.1 ||]
vaiśvadevaṃ carum | pākayajñatantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'viśve devā' iti caruṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | āyuṣkāmaḥ | 'viśvebhyo devebhyo juṣṭaṃ nirvapāmi' | 'viśvebhyo devebhyastvā juṣṭaṃ prokṣāmi' | 'viśvān devān gacchatu haviḥ svāhā' iti viśeṣaḥ | śatavarṣaparimitamāyurbhavati | nityaṃ kuryāt ||
[upatiṣṭhate || KauśS_7,10{59}.2 ||]
athavā 'viśve devā' iti sūktenopatiṣṭhate viśvān devān ||
[idaṃ janāsa (1.32) iti dyāvāpṛthivyau puṣṭikāmaḥ || KauśS_7,10{59}.3 ||]
pākayajñatantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'idaṃ janāsa' itisūkte na dyāvāpṛthivīyaṃ caruṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | 'dyāvāpṛthivībhyāṃ juṣṭaṃ nirvapāmi' | 'dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā juṣṭaṃ prokṣāmi' | 'dyāvāpṛthivī gacchatu haviḥ svāhā' iti | puṣṭikāmaḥ dravyavṛddhikāmaḥ ||
[sampatkāmaḥ || KauśS_7,10{59}.4 ||]
manobhilaṣitakāmaḥ ityarthaḥ | nityaṃ kuryāt | 'idaṃ janāsa' iti sūktena upatiṣṭhate dyāvāpṛthivyau | sakṛnmantraḥ | puṣṭikāmaḥ | sampatkāmaḥ | sampacchabda udayaśabda ucyate | putrakāmaḥ dhanakāmaḥ paśukāmaḥ dhānyakāmaḥ hiraṇyakāmaḥ ratnakāmaḥ hastikāmaḥ aśvakāmaḥ puṣṭikāmaḥ phalakāmaḥ āyuṣyakāmaḥ vaśīkaraṇakāmaḥ cakṣurādīnīndriyāṇi vikale sati dṛṣṭikāmaḥ patnīkāmaḥ gṛhakāmaḥ saubhāgyakāmaḥ parasya daurbhāgyakāmaḥ | anyo'pyanuktakāmaḥ sampatkāmamadhye jñātavyaḥ | sarvakāma ityarthaḥ | kāmāvṛttau karmāvṛttiḥ | karmāvṛttau sūktāvṛttiḥ ||
[indra juṣasva (2.5) itīndraṃ balakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.5 ||]
pākatantre 'indra juṣasva' iti sūktena aindraṃ caruṃ juhoti | pāvaṇādyuttaratantram | 'devasya tvā' ityādi 'indrāya juṣṭaṃ nirvapāmi' | 'indrāya tvā juṣṭaṃ prokṣāmi' | 'saṃ barhiḥ' ityādi 'indraṃ gacchatu haviḥ svāhā' iti barhipraharaṇe | cāturaṅgahastiaśvapuruṣādibalakāmo rājā nityaṃ kuryāt | 'indra juṣasva' iti sūktena indramupatiṣṭhate | nityaṃ rājā balakāmaḥ ||
[indramaham (3.15) iti paṇyakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.6 ||]
tantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'indramaham' iti sūktena aindraṃ caruṃ juhoti | tata uttaratantram | vaṇijādiartharatnadhānyaputralābho'sti sarvaṃ vaṇijyotiparimuccairbhavati tataḥ kuryāt | 'indramahaṃ vaṇijam' iti sūktenendramupatiṣṭhate | vāṇijyakāmaḥ | aśvādipaṇyakāmaḥ ||
[udenamuttaraṃ naya (6.5) yo'smān (6.6) indraḥ sutrāmā (7.91) iti grāmakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.7 ||]
'udenamuttaraṃ naya', 'yo'smān brahmaṇaspate' iti sūktābhyāṃ pākatantre aindraṃ caruṃ juhoti | uttaratantram | grāmakāmaḥ | grāmapattanamaṇḍalapurakāmaḥ | grāmaśabda upalakṣaṇārthaḥ | 'udenamuttaraṃ naya' 'yo'smān' iti sūktābhyāmupatiṣṭhate | grāmakāmaḥ | pākatantre 'indraḥ sutrāmā' ityṛcā carum aindraṃ juhoti | grāmakāmaḥ | 'indraḥ sutrāmā' ityṛcā aindramupatiṣṭhate | grāmakāmaḥ ||
[grāmasāmpadānāmapyayaḥ || KauśS_7,10{59}.8 ||]
'udenamuttaraṃ naya' iti sūktābhyām udumbarasamidha ādadhāti | tantravikalpaḥ | grāmakāmaḥ | 'udenamuttaraṃ naya' iti sūktābhyāṃ pālāśasamidha ādadhāti | grāmakāmaḥ | 'udenamuttaraṃ naya' 'yo asmān brahmaṇaspate' iti sūktābhyāṃ karkandhūsamidha ādadhāti | 'udenamuttaraṃ naya' 'yo asmān brahmaṇaspate' iti sūktābhyāṃ sabhānāmupastaraṇāni juhoti | grāmakāmaḥ | evaṃ 'indraḥ sutrāmā' iti yojyam | grāmakāmaḥ | nāsti nirṛtikarma | adhikāre tadbhavati | iha na bhavati ||
[yaśasaṃ mendraḥ (6.58) iti yaśaskāmaḥ || KauśS_7,10{59}.9 ||]
indradaivataṃ carumājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yaśasaṃ mendraḥ' iti sūktena indrāya caruṃ juhoti | athavā 'yaśasaṃ mendraḥ' iti tṛcena sūktenendramupatiṣṭhate | yaśaskāmaḥ | pratiprakāśatādityavat yaśasvī bhavatītyarthaḥ ||
[mahyamāpaḥ (6.61) iti vyacaskāmaḥ || KauśS_7,10{59}.10 ||]
'mahyamāpaḥ' iti tṛcenendraṃ yajate | tāvatkūpataḍāgavāpīpuṣkariṇī udakakāmārthī setubandhādiudakakāmārthī vyacaskāmaḥ | 'mahyamāpaḥ' iti sūktenopatiṣṭhate | vāpīkūpataḍāgādikāmaḥ ||
[āgacchata (6.82) iti jāyākāmaḥ || KauśS_7,10{59}.11 ||]
'āgacchata' iti tṛcenendraṃ yajate pākatantreṇa jāyākāmaḥ | kumārīkarma ityarthaḥ | 'āgacchata' iti tṛcenendramupatiṣṭhate | patnīkāmaḥ | nityaṃ kuryāt ||
[vṛṣendrasya (6.86) iti vṛṣakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.12 ||]
'vṛṣendrasya' iti tṛcenendraṃ yajate pākatantreṇa | rājā vṛṣakāmaḥ | eko'syāṃ pṛthivyāṃ rājā bhavati eko'dhipatyakāma ityarthaḥ | pradhānakāmaḥ | 'vṛṣendrasya' iti tṛcenendramupatiṣṭhate | pradhānakāmaḥ | manuṣyāṇāṃ madhye pradhāno bhavati | śreṣṭha ityarthaḥ | śreṣṭhatvaṃ svajātipakṣe | brāhmaṇānāṃ madhye brāhmaṇaḥ kṣatriyāṇāṃ madhye kṣatriya ityarthaḥ ||
[ā tvāhārṣam (6.87) dhruvā dyauḥ (6.88) iti dhrauvyakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.13 ||]
'ā tvāhārṣam' 'dhruvā dyauḥ' iti sūktābhyāmindraṃ yajate pākayajñavidhānena | rājā dhrauvyakāmaḥ | nikhilaṃ rājyaṃ bhavatītyarthaḥ | 'ā tvāhārṣam' 'dhruvā dyauḥ' iti sūktābhyāmindramupatiṣṭhate | dhrauvyakāmaḥ | niścalakāmaḥ | sthiratvamityarthaḥ ||
[tyamū ṣu (7.85) trātāram (7.86) ā mandraiḥ (7.117) iti svastyayanakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.14 ||]
'tyamū ṣu' 'trātāram' ityṛgbhyāmindraṃ yajate pākatantreṇa | svastyayanakāmaḥ | svastītyavināśanāma | dvipadacatuṣpadānāmavināśamityarthaḥ | 'tyamū ṣu' 'trātāram' ityṛgbhyāmindramupatiṣṭhate | svastyayanakāmaḥ | nityaṃ kuryāt | 'ā mandraiḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāmindraṃ yajate pākatantreṇa svastyayanakāmaḥ | śāntikāma ityarthaḥ | gṛhe grāme vā sarvatra śāntiṃ kuryāt | niṣkāmo vā sakāmo vā | 'ā mandraiḥ' iti dvābhyāmindramupatiṣṭhate | svastyayanakāmaḥ | gośvājahastipuruṣādisvastyayanaṃ bhavati | nityaṃ kuryāt vā ||
[samāstvāgne (2.6) abhyarcata (7.82) ityagniṃ sampatkāmaḥ || KauśS_7,10{59}.15 ||]
'samāstvā' iti sūktena agniṃ yajate pākatantreṇa | sampatkāmaḥ | apūrvalābhaḥ | manasā cintitakāmaḥ sampadityucyate | 'samāstvāgne' iti sūktenāgnimupatiṣṭhate | sarvakāmaḥ | 'abhyarcata' iti sūktena ṣaḍarcenāgniṃ yajate | sarvakāmaḥ | 'abhyarcata' iti sūktena ṣaḍarcenāgnimupatiṣṭhate | sampatkāmaḥ ||

[pṛthivyām (4.39) iti mantroktam || KauśS_7,10{59}.16 ||]
'pṛthivyāmagnaye' iti daśabhirṛgbhiḥ | pṛthivīm | agnim | antarikṣam | vāyum | dyauḥ | ādityaḥ | diśaḥ | candramāḥ | punaḥ agnim | etā aṣṭau devatāḥ | aṣṭau caravaḥ | pratyṛcaṃ homaḥ | nirvapaṇādi yojyaṃ sannatikarma | pākatantram | sampatkāmaḥ | āyuṣkāmaḥ | dhanakāmaḥ | 'pṛthivyāmagnaye' iti daśarcena pṛthivyādidevatā upatiṣṭhate | sarvakāmaḥ ||
[tadidāsa (5.2) dhītī vā (7.1) itīndrāgnī || KauśS_7,10{59}.17 ||]
'tadidāsa' iti sūktenandrāgnī yajate vā upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'dhītī vā ye' iti dvābhyāmindrāgnī yajate vā upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ ||
[yasyedamā rajaḥ (6.33) atharvāṇam (7.2) aditirdyauḥ (7.6) diteḥ putrāṇām (7.7) bṛhaspate savitaḥ (7.16)
ityabhyuditaṃ brahmacāriṇaṃ bodhayati || KauśS_7,10{59}.18 ||]
'yasyedamā rajaḥ' iti sūktena tṛcenendraṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'atharvāṇaṃ pitaram' ityaṣṭabhiratharvāṇaṃ yajate vā upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'aditirdyauḥ' iti catasṛbhiraditiṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'diteḥ putrāṇām' ityṛcā devān yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'bṛhaspate savitaḥ' ityekayā bṛhaspatiṃ yajate vā upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'bṛhaspate savitaḥ' ityekayā suptaṃ brahmacāriṇamutthāpayati āditye udite sati | prāyaścittametat ||
[dhātā dadhātu (7.17) prajāpatirjanayati (7.19) anvadya naḥ (7.20) yanna indraḥ (7.24) yayorojasā (7.25) viṣṇornu kam (7.26) agnāviṣṇū (7.29) somārudrā (7.42) sinīvāli (7.46) bṛhaspatirnaḥ (7.51) yatte devā akṛṇvan (7.79) pūrṇā paścāt (7.80) prajāpate (7.80.3) abhyarcata (7.82) ko asyā naḥ (7.103) iti prajāpatim || KauśS_7,10{59}.19 ||]
'dhātā dadhātu' iti caturṛcena dhātāraṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | nityaṃ kuryāt | 'prajāpatirjanayati' ityṛcā prajāpatiṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'anvadya no'numatiḥ' iti ṣaḍarcenānumatiṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | nityam | varṣeṇa kāmaḥ sampadyate | pāpaśarīrasya daśavarṣeṇa | 'yanna indro akhanat' ityekayā indrādyā nava devatā mantroktā ekacaruṇā yajate | indram | agnim | viśvān devān | marutaḥ | arkam | savitāram | satyadharmāṇam | prajāpatim | anumatim | etā devatāḥ | sarvaphalakāmaḥ | upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'yayorojasā' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ viṣṇuṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'viṣṇornu kam' ityaṣṭarcena viṣṇuṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'agnāviṣṇū mahi' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ agnāviṣṇū yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'somārudrā vi vṛhatam' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ somārudrau yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'sinīvāli pṛthu ṣṭuke' iti navabhirṛgbhiḥ sinīvālī kuhū rākā devapatnī iti catasro devatāḥ yajata upatiṣṭhate vā | ekaścaruḥ | sarvakāmaḥ | sarvatra paryāyeṇa sarvakāmāvāptirbhavati | 'bṛhaspatirnaḥ' ityṛcā bṛhaspatiṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'yatte devā akṛṇvan' iti catasṛbhiramāvāsyāṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'pūrṇā paścāt' iti tisṛbhiḥ paurṇamāsīṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'prajāpate na tvat' ityṛcā prajāpatiṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'abhyarcata' iti ṣaḍbhirṛgbhiragniṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | 'ko asyā naḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ prajāpatiṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ ||
[agna indraśca (7.110) iti mantroktān sarvakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.20 ||]
'agna indraśca' iti catasṛbhirṛgbhiḥ agnimindraṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvakāmaḥ | na krameṇa kāmotpattiḥ | prajāpatikāmaḥ | mantrāvṛttiḥ | tathā yogamityadhikaraṇe na kramaḥ kāmyānāṃ karmaṇām | aṅgavat kratūnāmityadhikaraṇe ||
[ya īśe (2.34) ye bhakṣayantaḥ (2.35) itīndrāgnī lokakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.21 ||]
'ya īśe', 'ye bhakṣayantaḥ' iti dvābhyāṃ sūktābhyāmindrāgnī yajata upatiṣṭhate vā | sarvalokādhipatyakāmaḥ ||
[annaṃ dadāti prathamam || KauśS_7,10{59}.22 ||]
'ya īśe', 'ye bhakṣayantaḥ' iti dvābhyāṃ sūktābhyāṃ bhaktādyannamabhimantrya bhikṣukebhyo dadāti | sarvalokādhipatyakāmaḥ ||
[paśūpākaraṇamuttamam || KauśS_7,10{59}.23 ||]
'ya īśe paśupatiḥ' iti sūktena paśūpākaraṇaṃ karoti ||
[savapurastāddhomā yujyante || KauśS_7,10{59}.24 ||]
'ye bhakṣayantaḥ' iti sūktena savapurastāddhomā yujyante ||
[doṣo gāya (6.1) ityatharvāṇaṃ samāvṛtyāśnāti || KauśS_7,10{59}.25 ||]
'doṣo gāya' iti tṛcena sūktena atharvāṇaṃ yajata upatiṣṭhate vā | sarvalokādhipatyakāmaḥ | parimokṣaḥ | godānikaṃ tantram | paridhāpanāntaṃ kṛtvā tato'bhyātānāni 'idāvatsarāya' iti | tato'bhyātānāni | tataḥ 'ṛcaṃ sāma' iti | tato'bhyātānāni hutvā 'doṣo gāya' iti sūktena bhaktaṃ sampātyābhimantrāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | vrataṃ samāpya vratavisarjanaṃ karoti ||
[abhayaṃ dyāvāpṛthivī (6.40) śyeno'si (6.48) iti pratidiśaṃ saptarṣīnabhayakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.26 ||]
'abhayaṃ dyāvāpṛthivī' iti tṛcena sūktena pratidiśaṃ saptarṣīn yajata upatiṣṭhate vā | pratidiśamabhayakāmaḥ | yasya grāmasya nagarasya vā'bhayamicchati tasya pratidiśam | 'śyeno'si' tṛcena pratidiśaṃ saptarṣīn yajata upatiṣṭhate vā | abhayakāmaḥ | digabhimukhāni tantrāṇi kṛtvā pratidiśaṃ vā grāmasya | ekasmin sthāne vā sthitaḥ | abhayakāmaḥ ||
[uttareṇa dīkṣitasya vā brahmacāriṇo vā daṇḍapradānam || KauśS_7,10{59}.27 ||]
'śyeno'si' tṛcena sūktena brahmacāriṇe daṇḍapradānaṃ karoti | 'śyeno'si' iti jyotiṣṭome dīkṣitāya daṇḍapradānaṃ karoti brahmā ||
[dyauśca me (6.53) iti dyāvāpṛthivyau viriṣyati || KauśS_7,10{59}.28 ||]
'dyauśca ma idaṃ pṛthivī ca' iti tṛcena dyāvāpṛthivī yajata upatiṣṭhate vā | viriṣyati yadi vināśopasthitaḥ tata idaṃ karma kuryāt | yadi vināśe vā vartamāne vināśabhaye vā tadā idaṃ karma kuryāt | na kālavilambena | dravyanāśe putranāśe prajānāśe paśunāśe aśvanāśe hastināśe vṛṣabhanāśe gṛhanāśe samutpanne kuryāt | athavā śāntike doṣāḥ sarve vilayaṃ yānti iti brahmavido vadanti | 'dyāvāpṛthivībhyāṃ juṣṭaṃ nirvapāmi | dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā juṣṭaṃ prokṣāmi | dyāvāpṛthivī gacchatu haviḥ svāhā' iti | śeṣaṃ samānam ||
[yo agnau (7.87) iti rudrān svastyayanakāmaḥ svastyayanakāmaḥ || KauśS_7,10{59}.29 ||]

'yo agnau' ityṛcā rudrān yajata upatiṣṭhate vā | svastyayanakāmaḥ | sarvatra yāgaḥ darśapaurṇamāsavidhānena | śāntikapauṣṭikābhicāreṣu noṣṇīṣaṃ kārayet | sarvakarmasu | maṇḍapasyottare pārśve śāntikalaśaṃ sthāpayet sarvakarmasu | ekarātrādyupavāsaṃ kuryādādau puraścaraṇaṃ kārayitvā | ṛtvijāṃ sarvakarmasu sādhāraṇam | paurṇamāsyamāvāsye puṇye nakṣatre prayogaḥ sarvakarmasu ||
āyurvṛddhirdvaye prokta āyuṣyakarmasaṅgrahaḥ.
nānāphalasamāyuktaḥ kāmyayāgaśca saptame ||
saptame'dhyāye daśamī kaṇḍikā

69

iti kauśikapaddhatau saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
athāṣṭamo'dhyāyaḥ
[savāḥ]
atha savayajñānāṃ vidhānaṃ vyākhyāsyāmaḥ-
[sambhṛteṣu sāvikeṣu sambhāreṣu brāhmaṇamṛtvijaṃ vṛṇīta || ṛṣimārṣeyaṃ sudhātudakṣiṇamanaimittikam || eṣa ha vā ṛṣirārṣeyaḥ sudhātudakṣiṇo yasya tryavarārdhyāḥ pūrvapuruṣā vidyācaraṇavṛttaśīlasampannāḥ || udagayana ityeke || KauśS_8,8{67}.1-4 ||]
sambhṛteṣu sāvikeṣu sambhāreṣu | devayajanamuktam | udagayane | ṛṣīnārṣeyaguṇayuktān ṛtvijo vṛṇīte | eṣa ṛtvikkalpa ukto madhuparke ||
[athāta odanasavānāmupācārakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ || savān dattvāgnīnādadhīta || sārvavaidika ityeke || sarve vedā dvikalpāḥ || māsaparārdhyā dīkṣā dvādaśarātro vā || trirātra ityeke || haviṣyabhakṣā syurbrahmacāriṇaḥ || adhaḥ śayīran || kartṛdātārāvā samāpanāt kāmaṃ na bhuñjīran santatāścet syuḥ || ahani samāptamityeke || yātrārthaṃ dātārau vā dātā keśaśmaśruromanakhāni vāpayīta || keśavarjaṃ patnī || snātāvahatavasanau surabhiṇau vratavantau karmaṇyāvupavasataḥ || KauśS_8,8{67}.5-17 ||]
ekādaśyāṃ varaṇaṃ kṛtvā godānikena vidhānena keśaśmaśraromanakhāni vāpayitvā || keśavarjaṃ patnī nakhāni kartayet | snātāvahatavāsasau surabhiṇau bhūtvā dātā | upanayanavad daṇḍamekhalā | yajñopavītī | trirātraṃ dīkṣāgrahaṇaṃ saha patnyā | agnaye brahmaṇe gurave vrataśrāvaṇaṃ kṛtvā tato vratādānīyā aṣṭau samidha ādadhāti | tataḥ kartā abhyātānādyuttaratantram karoti | haviṣyabhakṣaṇādi kartā kārayitā patnī ca karoti ||
[śvo bhūte yajñopavītī śāntyudakaṃ kṛtvā yajñavāstu ca samprokṣya brahmaudanikamagniṃ mathitvā || yaddevā devaheḍanam (6.114) yadvidvāṃso yadavidvāṃsaḥ (6.115) apamityamapratīttam (6.117) ityetaistribhiḥ sūktairanvārabdhe dātari pūrṇahomaṃ juhuyāt || KauśS_8,8{67}.18-19 ||]
[atha devayajanam || tadyat samaṃ samūlamavidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇamākṛtiloṣṭavalmīkenāstīrya darbhaiśca lomabhiḥ paśūnām || KauśS_8,1{60}.17-18 ||]
atha caturdaśyāṃ prātaryajñopavītī śāntyudakaṃ kṛtvā devayajanaṃ samprokṣya ākṛtiloṣṭavalmīkenāstīrya devayajanaṃ darbhaiśca go-aśva-aja-avilomāni prastīrya | pālāśamayyaraṇidvayenāgniṃ manthayet yajamānaḥ ||
[agne jāyasva (11.1.1) iti manthantāvanumantrayate || patnī mantraṃ sannamayati || yajamānaṃ ca || KauśS_8,1{60}.19-21 ||]
'agne jāyasva' ityṛcā manthantāvanumantrayate | 'agne jāyasvāraṇikā nāthiteyaṃ brahmaudanaṃ pacati putrakāmā | agne jāyasva keśavadattaśarmā nāthito'yaṃ brahmaudanaṃ pacati putrakāmaḥ' | evaṃ patnīnāmayajamānanāmagrahaṇaṃ kṛtvā prathame'rdharce ||
[kṛṇuta dhūmam (11.1.2) iti dhūmam || KauśS_8,1{60}.22 ||]
tataḥ 'kṛṇuta dhūmam' ityṛcā dhūmamanumantrayate ||
[agne'janiṣṭhā (11.1.3) iti jātam || KauśS_8,1{60}.23 ||]
'agne'janiṣṭhā' iti tribhiḥ pādairjātam | 'asyai rayim' iti pādena patnīmanumantrayate ||
[samiddho agne (11.1.4) iti samidhyamānam || KauśS_8,1{60}.24 ||]
'samiddho agne samidhā' iti tribhiḥ pādaiḥ samidhyamānamanumantrayate | 'uttamaṃ nākam' iti pādaṃ dātāraṃ vācayati | evaṃ brahmaudanikamagniṃ mathitvā sthaṇḍile'gniṃ kṛtvā abhyātānāntaṃ kṛtvā 'yaddevā devaheḍanam' (6.114), 'yadvidvāṃsaḥ' (6.115), 'apamityamapratīttam' (6.117) ityetaistribhiḥ sūktairanvārabdhe dātari pūrṇahomaṃ juhuyāt | pūrṇahomasya vidhānaṃ śāntikalpa uktam ||
[agnīnādhāsyamānaḥ savān vā dāsyan saṃvatsaraṃ brahmaudanikamagniṃ dīpayati || ahorātrau vā || yāthākāmī vā || saṃvatsaraṃ tu praśastam || savāgnisenāgnī tādarthikau nirmathyau vā bhavataḥ || aupāsanau cobhau hi vijñāyete || tasmin devaheḍanenājyaṃ juhuyāt || samidho'bhyādadhyāt || śakalān vā || tasmin yathākāmaṃ savān dadātyekaṃ dvau sarvān vā || api vaikaikamātmāśiṣo dātāraṃ vācayati || parāśiṣo'numantraṇamanirdiṣṭāśiṣaśca || dātārau karmāṇi kurutaḥ || tau yathāliṅgamanumantrayate || ubhayaliṅgairubhau puṃliṅgairdātāraṃ strīliṅgaiḥ patnīm || udahṛtsampraiṣavarjam || KauśS_8,1{60}.1-16 ||]
tataḥ 'yaddevā devaheḍanam' (6.114-124) ityanuvākenājyaṃ juhuyāt | samidho'bhyādadhyāt | śakalān vādadhyāt | evaṃ brahmaudanikamagniṃ mathitvā sthaṇḍile'gniṃ kṛtvābhyātānāntaṃ kṛtvā dīpayati ahorātraṃ vā yāthākāmī vā | saṃvatsaraṃ tu praśastam ||
[parehi nāri (11.1.13) ityudahṛtaṃ sampreṣyatyanuguptāmalaṅkṛtām || KauśS_8,1{60}.25 ||]
athāmāvāsyāyāṃ prātaḥ udakāharaṇaṃ karoti | brāhmaṇīmalaṅkṛtvā tāṃ sādhuvādinīmudakaghaṭaṃ haste gṛhītāṃ 'parehi nāri' ityṛcodakagatāṃ preṣayati ||
[emā aguḥ (11.1.14) ityāyatīmanumantrayate || KauśS_8,1{60}.26 ||]
'emā aguḥ' iti pādenodakapūrṇāṃ nārīmanumantrayate ||
[uttiṣṭha nāri (11.1.14) iti patnīṃ sampreṣyati || KauśS_8,1{60}.27 ||]
'uttiṣṭha nāri' ityādi 'ā tvāgan yajñaḥ' ityantena dātrīṃ preṣayati ||
[prati kumbhaṃ gṛbhāya (11.1.14) iti pratigṛhṇāti || KauśS_8,1{60}.28 ||]
'prati kumbhaṃ gṛbhāya' iti pādārdhena jalakumbhaṃ gṛhadvāre pratigrāhayati dātrī ||
[ūrjo bhāgaḥ (11.1.15) iti nidadhāti || KauśS_8,1{60}.29 ||]
'ūrjo bhāgaḥ' iti pādena bhūmau nidadhāti uttarataḥ.
avyasaśca (19.69.11), barhirlavanam, vedyuttaravedyagnipratiṣṭhāpanam, anvādhānam, vratagrahaṇam, pavitrakaraṇam, pavitreṇedhmaprokṣaṇam, idhmopasamādhānam, barhiḥprokṣaṇam, brahmāsanam, brahmavaraṇam, brahmasthāpanam, staraṇam, stīrṇaprokṣaṇam, ātmāsanam, udapātrasaṃskāraḥ | tato'hataṃ vāso dakṣiṇataḥ upasādayate | tatsahiraṇyam | tatra dve udapātre nihite bhavato vedimadhye agnerdakṣiṇataḥ | ahatavāsāḥ sahiraṇyāṃ vastraghaṭikāṃ kṛtvā stṛṇāti tadupari dakṣiṇārtham | dakṣiṇato dakṣiṇataḥ udapātradvayaṃ sthāpayati ||
[pūrvāhṇe bāhyataḥ śāntavṛkṣasyedhmaṃ prāñcamupasamādhāya || parisamuhya paryukṣya paristīrya barhirudapātramupasādya paricaraṇenājyaṃ paricarya || nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca || KauśS_8,8{67}.20-22 ||]
tataḥ prakṛtamudapātraṃ jāṅmāyanaṃ vedyāṃ bahirbrahmāgrataḥ dakṣiṇamanyadantaramanyadantaraṃ yato'dhicariṣyan bhavati |
bāhyaṃ jāṅmāyanaṃ kṛtvā paricaraṇenājyaṃ paricarya nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca hutvā ||
[paścādagneḥ palpūlitavihitamaukṣaṃ vānaḍuhaṃ vā rohitaṃ carma prāggrīvamuttaraloma paristīrya || pavitre kurute || darbhāvapracchinnaprāntau prakṣālyānulomamanumārṣṭi || KauśS_8,8{67}.23-25 ||

iyaṃ mahī (11.1.8) iti carmāstṛṇāti prāggrīvamuttaraloma || pumān puṃsaḥ (12.3.1) iti carmārohayati || patnī hvayamānam || tṛtīyasyāmapatyamanvāhvayati || ṛṣipraśiṣṭā (11.1.15) ityudapātraṃ carmaṇi nidadhāti || KauśS_8,1{60}.30-34 ||]
tataḥ paścādagneḥ palpūlitavihitamaukṣaṃ vānaḍuhaṃ vā rohitaṃ carma prastṛṇantaṃ 'iyaṃ mahī' ityṛcā yajamānaṃ vācayati | 'ṛṣipraśiṣṭā' iti pādena patnī udakaghaṭaṃ carmaṇi nidhāpayati ||
[tadā āpasputrāsaḥ (12.3.4) iti sāpatyāvanunipadyete || KauśS_8,1{60}.35 || prācīmprācīm (12.3.7-10) iti mantroktam || catasṛbhirudapātramanupariyanti || pratidiśaṃ dhruveyaṃ virāṭ (12.3.11) ityupatiṣṭhante || piteva putrān (12.3.12) ityavarohya bhūmiṃ tenodakārthān kurvanti || KauśS_8,2{61}.1-4 ||]
punaḥ tūṣṇīṃ bhūmau sthāpayati | sarvāṇi karmāṇi tenodakena kuryāt ||
[pavitraiḥ samprokṣante || KauśS_8,2{61}.5 ||]
'punantu mā' (6.19) 'vāyoḥ pūtaḥ' (6.51) 'vaiśvānaro raśmibhiḥ' (6.62) iti pavitragaṇaḥ | etena dātā patnī apatyāni ca pavitreṇa samprokṣayet ||
atha nirvāpakaraṇam-
[darbhāgrābhyāṃ carmahaviḥ samprokṣati || KauśS_8,2{61}.6 ||]
dātā muṣṭiprasṛtāñjalidvayaparimite triguṇān vrīhīṃścarmaṇi kṛtvā darbhapavitrābhyāṃ tūṣṇīṃ carmahaviḥ samprokṣati | tataḥ carmaṇi trīṇi vibhāgāni karoti ||
[ādiṣṭānāṃ sānajānatyai prayacchati || KauśS_8,2{61}.7 ||]
tato devapitṛmanuṣyatrayaṃ patnī anajānatyai prayattaiḥ prayacchati | kartā praiṣaṃ dadāti ||
[tān tredhā bhāgaḥ (11.1.5) iti vrīhirāśiṣu nidadhāti || teṣāṃ yaḥ pitṝṇāṃ taṃ śrāddhaṃ karoti || yo manuṣyāṇāṃ taṃ brāhmaṇān bhojayati || yo devānāṃ tam agne sahasvān (11.1.6) iti dakṣiṇaṃ jānvācyāparājitābhimukhaḥ prahvo vā muṣṭiprasṛtāñjalibhiḥ kumbhyāṃ nirvapati || KauśS_8,2{61}.8-11 ||]
vrīhīn vibhāgeṣu kartā 'tredhā bhāgo nihitaḥ' iti tribhiḥ pādairvibhāgān devapitṛmanuṣyasambandhānanumantrayate | 'yo devānām' iti pādena patnīmanumantrayate | yaḥ pitṛbhāgastenāvabhṛthānte vṛddhiśrāddhaṃ karoti | yo manuṣyāṇāṃ bhāgastaṃ brāhmaṇān bhojayati | dvābhyāṃ tantrāgnau śrapaṇam | 'yo devānām' ityetena vakṣyamāṇaṃ karma kuryāt ||
[dakṣiṇaṃ jānvācyāparājitābhimukhaḥ prahvo vā muṣṭinā prasṛtināñjalinā yasyāṃ śrapayiṣyan syāt tayā caturtham || śarāveṇa catuḥśarāvaṃ devasya tvā savituḥ prasava ṛṣibhyastvārṣeyebhyastvaikarṣaye tvā juṣṭaṃ nirvapāmi || KauśS_8,8{67}.26-27 ||]
tato nirvapati 'devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmṛṣibhyastvārṣeyebhyastvaikaṛṣaye tvā juṣṭaṃ nirvapāmi' ||
[vasavastvā gāyatreṇa chandasā nirvapantu | ūrjamakṣitamakṣīyamāṇamupajīvyāsam iti dātāraṃ vācayati || rudrāstvā traiṣṭubhena chandasā | ādityāstvā jāgatena chandasā | viśve tvā devā ānuṣṭubhena chandasā nirvapantu | ūrjamakṣitamakṣīyamāṇamupajīvyāsam iti dātāraṃ vācayati || niruptaṃ sūktenābhimṛśati || KauśS_8,9{68}.1-3 ||]
'vasavastvā gāyatreṇa chandasā nirvapantu' | 'agne sahasvān' (11.1.6) ityṛcā dātāramanumantrya 'ūrjamakṣitamakṣīyamāṇamupajīvyāsam' iti dātāraṃ vācayati ||
[kumbhyā vā catuḥ || tān sapta medhān (12.3.16) iti sāpatyāvabhimṛśataḥ || gṛhṇāmi hastam (12.3.17) iti mantroktam || KauśS_8,2{61}.12-14 ||]
evaṃ caturṇāmekaikaṃ prati nirvāpamanuyojayet | niruptānanyasyāṃ kumbhyāṃ kṛtvā tasyāṃ śrapaṇakumbhyāvaśeṣāccaturthaṃ nirvapati | evaṃ pratimantraṃ catvāro nirvāpā bhavanti | athavā śrapaṇakumbhyāvaśeṣāccaturthaṃ nirvapati | anaḍuhi kṛtvā niruptaṃ haviḥ savasūktenābhimṛśati kartā ||
[trayo varāḥ (11.1.10) iti trīn varān vṛṇīṣva iti || KauśS_8,2{61}.15 ||]
'trīn varān vṛṇīṣva' iti dātṛpraiṣaṃ dattvā evaṃ patnyai dadāti | tau vṛṇantau 'trayo varāḥ' ityardharcena pratipratyanumantrayate ||
[anena karmaṇā dhruvān iti prathamaṃ vṛṇīte || KauśS_8,2{61}.16 ||]
dātā savakarmaṇāṃ samṛddhīḥ prathamaṃ vṛṇīte ||
[yāvaparau tāveva patnī || KauśS_8,2{61}.17 ||]
yāvaparau varau manyeta tau vṛṇīte | evaṃ tāveva patnī ||
[etau grāvāṇau (11.1.9) ayaṃ grāvā (12.3.14) ityulūkhalamusalaṃ śūrpaṃ prakṣālitaṃ carmaṇyādhāya || KauśS_8,2{61}.18 ||]
kartā 'arātīyoḥ' (10.3.1) iti takṣati | 'yadyat kṛṣṇaḥ' (12.3.13) ityṛcolūkhalamusale prakṣālayati | 'yattvā śikvaḥ' (10.6.3) ityṛcā śūrpamadhaḥ gomayena lepayati | tāni 'etau grāvāṇau' iti pādena dātā carmaṇi nidadhāti ||
[gṛhāṇa grāvāṇau (11.1.10) ityubhayaṃ gṛhṇāti || KauśS_8,2{61}.19 ||]
'gṛhāṇa grāvāṇau' ityardharcenolūkhalamusalaṃ grāhayati ||
[sākaṃ sajātaiḥ (11.1.7) iti vrīhīnulūkhala āvapati || vanaspatiḥ (12.3.15) iti musalamucchrayati || KauśS_8,2{61}.20-21 ||]
'sākaṃ sajātaiḥ' ityardharcena patnī vrīhīnulūkhala āvapati | 'ūrdhvo nākasya' ityardharcena musalamucchrayantīmanumantrayate ||
[nirbhindhyaṃśūn (11.1.9) grāhi pāpmānam (12.3.18) ityavahanti || KauśS_8,2{61}.22 ||]
'nirbhindhyaṃśūn' iti pādadvayenāvaghnatīmanumantrayate ||
[iyaṃ te dhītiḥ (11.1.11) varṣavṛddham (12.3.19) iti śūrpaṃ gṛhṇāti || KauśS_8,2{61}.23 ||]
'iyaṃ te dhītiḥ' ityardharcena śūrpaṃ gṛhṇāti ||
[ūrdhvaṃ prajām (11.1.9) viśvavyacāḥ (12.3.19) ityudūhantīm || KauśS_8,2{61}.24 ||]
'ūrdhvaṃ prajām' iti pādena ulūkhalādudūhantīm ||
[parā punīhi (11.1.11) tuṣaṃ palāvān (12.3.19) iti niṣpunatīm || KauśS_8,2{61}.25 ||]
'parā punīhi' iti pādena, niṣpunantīm ||
[pṛthag rūpāṇi (12.3.21) ityavakṣiṇatīm || KauśS_8,2{61}.26 ||]
'asyai rayim' (11.1.11) iti pādena avakṣiṇatīm ||
[trayo lokāḥ (12.3.20) ityavakṣīṇānabhimṛśataḥ || punarāyantu śūrpam (12.3.20) ityudvapati || upaśvase (11.1.12)
ityapavevekti || KauśS_8,2{61}.27-29 ||]
'upaśvase' iti pādena udvapatīm | 'upaśvase' ityardharcenāpavivaktīmanumantrayate | 'śriyā samānān' ityardharcaṃ dātāraṃ vācayati ||
[pṛthivīṃ tvā pṛthivyām (12.3.22) iti kumbhīmālimpati || KauśS_8,2{61}.30 ||]
'ayaṃ yajñaḥ' (11.1.15) ityardharcena kumbhīṃ mṛdālimpatīmanumantrayate ||
[agne caruḥ (11.1.16) ityadhiśrayati || KauśS_8,2{61}.31 ||]
'agne caruḥ' ityṛcā adhiśrayantam ||
[agniḥ pacan (12.3.24) iti paryādadhāti || KauśS_8,2{61}.32 ||]
'sahasrapṛṣṭhaḥ' (11.1.20) ityṛcā agnau kāṣṭhāni paryādadhantaṃ vācayati ||
[ṛṣipraśiṣṭā (11.1.15) ityudakamapakarṣati || KauśS_8,2{61}.33 ||]
'ṛṣipraśiṣṭā' iti pādena udakumbhāt patnīmudakamapakarṣatīmanumantrayate ||

[śuddhāḥ pūtāḥ (11.1.17) pūtāḥ pavitraiḥ (12.3.25) iti pavitre antardhāya || udakamāsiñcati || KauśS_8,2{61}.34-35 ||
svargabrahmaudanau tantram || sannipāte brahmaudanamitamudakamāsecayodvibhāgam || yāvantastaṇḍulāḥ syurnāvasiñcenna pratiṣiñcet || yadyavasiñcet mayi varco atho yaśaḥ (6.69.3) iti brahmā yajamānaṃ vācayati || atha pratiṣiñcet || ā pyāyasva, saṃ te payāṃsi iti dvābhyāṃ pratiṣiñcet || ā pyāyasva sametu te viśvataḥ soma vṛṣṇyam | bhavā vājasya saṅgathe || saṃ te payāṃsi samu yantu vājāḥ saṃ vṛṣṇyānyabhimātiṣāhaḥ | āpyāyamāno amṛtāya soma divi śravāṃsyuttamāni dhiṣva iti || KauśS_8,9{68}.4-10 ||]
'śuddhāḥ pūtāḥ' iti tribhiḥ pādaiḥ kumbhyāṃ pavitre antardhāyodakamāsiñcantaṃ vācyam | 'paktaudanasya' iti pādena dātāramanumantrayate | mitamudakamāsecayedvibhāgam | yāvantastaṇḍulāḥ syurnāvasiñcenna pratiṣiñcet | yadyavasiñcet 'mayi varco atho yaśaḥ' iti brahmā yajamānaṃ vācayet | atha pratiṣiñcet 'ā pyāyasva' 'saṃ te payāṃsi' iti dvābhyāṃ pratiṣiñcet ||
[brahmaṇā śuddhāḥ (11.1.18) saṅkhyātā stokāḥ (12.3.28) ityāpastāsu niktvā taṇḍulānāvapati || KauśS_8,2{61}.36 ||]
'brahmaṇā śuddhāḥ' ityṛcā āpastāsu niktvā dātā taṇḍulān kumbhyāṃ nivapati ||
[uruḥ prathasva (11.1.19) udyodhanti (12.3.29) iti śrapayati || KauśS_8,2{61}.37 ||]
'uruḥ prathasva' ityardharcena śrapayantaṃ yajamānamanumantrayate | 'pitāmahāḥ pitaraḥ' ityardharcena dātāraṃ vācayati ||
[pra yaccha parśum (12.3.31) iti darbhāhārāya dātraṃ prayacchati || KauśS_8,2{61}.38 ||]
darbhāhārāya dātraṃ prayacchati ||
[oṣadhīrdāntu parvan (12.3.31) ityupari parvaṇāṃ lunāti || navaṃ barhiḥ (12.3.32) iti barhi stṛṇāti || KauśS_8,2{61}.39-40 ||]
upari parvaṇāṃ lūtvā tūṣṇīmāhṛtyottarato'gnerupasādayati | tadādāvāstṛtasyopari paścādagneḥ tūṣṇīṃ stṛṇāti kartā ||
[udehi vedim (11.1.21) dhartā dhriyasva (12.3.35) ityudvāsayati || KauśS_8,2{61}.41 ||]
'udehi vedim' ityṛcā patnyā kumbhīmudvāsyamānāmanumantrayate | 'prajayā vardhayainām' iti mantreṇa patnīmanumantrayate | 'nudasva rakṣaḥ' iti kumbhīm | 'prataraṃ dhehyenām' iti patnīm | 'śriyā samānān' ityardharcena dātāraṃ vācayati ||
abhyāvartasva (11.1.22) iti kumbhīṃ pradakṣiṇamāvartayati ||
[vanaspate stīrṇam (12.3.33) iti barhiṣi pātrīṃ nidadhāti || KauśS_8,2{61}.42-43 ||]
'ṛtena taṣṭhā' (11.1.23) ityardharcena nave barhiṣi pātrīṃ nidadhatīmanumantrayate ||
[aṃsadhrīm (11.1.23) ityupadadhāti || KauśS_8,2{61}.44 ||]
'aṃsadhrīṃ śuddhām' ityardharcena upadadhāti kumbhīm ||
[upa stṛṇīhi (12.3.37) ityājyenopastṛṇāti || upāstarīḥ (12.3.38) ityupastīrṇāmanumantrayate || KauśS_8,2{61}.45-46 ||]
dātāra tūṣṇīṃ pātrīmājyenopastṛṇāti ||
[aditerhastām (11.1.24), sarvān samāgāḥ (12.3.36) iti mantroktam || KauśS_8,3{62}.1 ||]
kartā 'aditerhastām' ityṛcā patnyā darvīṃ grāhayati ||
[tata udakamādāya pātryāmānayati || darvyā kumbhyāma || darvikṛte tatraiva pratyānayati || KauśS_8,3{62}.2-4 ||]
dātā tūṣṇīṃ sruveṇa sakṛdantarād udapātrādudakamādāya pātryāmānayati | punaḥ darvyām | odanakumbhyāṃ ca ||
[darvyottamamapādāya tatsuhṛddakṣiṇato'gnerudaṅmukha āsīno dhārayati || athoddharati || KauśS_8,3{62}.5-6 ||]
suhṛdāyavanena amuṣyodanasya uttamamādāya dakṣiṇato'gnerudaṅmukha āsīno dhārayati | tasmin darvīkṛte śeṣamantarodapātra eva pātryāṃ kṛtsnamodanamuddharati ||
[uddhṛte yadapādāya dhārayati taduttarārdha ādadhāti || anuttarādharatāyā odanasya yaduttaraṃ taduttaramodana evaudanaḥ || ṣaṣṭhyāṃ śaratsu (12.3.34) iti paścādagnerupasādayati || nidhiṃ nidhipāḥ (12.3.42) iti trīṇi kāṇḍāni karoti || yadyajjāyā (12.3.39) iti mantroktam || sā patyāvanvārabhate || anvārabdheṣvata ūrdhvaṃ karoti || agnī rakṣaḥ (12.3.43) iti paryagni karoti || KauśS_8,3{62}.7-14 ||]
[babhreradhvaryo (11.1.31), idaṃ prāpam (12.3.45) ityuparyāpānaṃ karoti || KauśS_8,3{62}.15 ||]
'babhreradhvaryo mukham' ityardharcena dātrā preṣitaḥ | 'aditerhastām' ityṛcānumantrayate | 'babhreradhvaryo mukham' ityardharcena dātrā preṣitaḥ odanasyopari gartaṃ karoti ||
[babhrerbrahman iti brūyādanadhvaryum || KauśS_8,3{62}.16 ||
ghṛtena gātrā (11.1.31), ā siñca sarpiḥ (12.3.45) iti sarpiṣā viṣyandayati || KauśS_8,3{62}.17 ||]
'ghṛtena gātrā' iti pādena preṣitaḥ | tenodanaṃ viṣyandayati | 'kṛṇve panthām' (11.1.28) iti pādaṃ dātāraṃ vācayati | 'babhre rakṣaḥ' (11.1.32) ityṛcodanamanumantrayate ||
[vasoryā dhārāḥ (12.3.41), ādityebhyo aṅgirobhyaḥ (12.3.44) iti rasairupasiñcati || priyaṃ priyāṇām (12.3.49) ityuttarato'gnerdhenvādīnyanumantrayate || tām atyāsarat prathamā iti yathoktaṃ dohayitvopasiñcati || atyāsarat prathamā dhokṣyamāṇā sarvān yajñān bibhratī vaiśvadevī | upa vatsaṃ sṛjata vāśyate gaurvyasṛṣṭa sumanā hiṅkṛṇoti | badhāna vatsamabhidhehi bhuñjatī nijya godhugupa sīda dugdhi | irāmasmā odanaṃ pinvamānā kīlālaṃ ghṛtaṃ madamannabhāgam | sā dhāvatu yamarājñaḥ savatsā sudughāṃ pathā prathameha dattā | atūrṇadattā prathamedamāgan vatsena gāṃ saṃ sṛja viśvarūpām iti || KauśS_8,3{62}.18-21 ||]
'atyāsaratprathamā dhokṣyamāṇā' ityardharcena abhisarantīṃ gāmanumantrayate | 'upa vatsaṃ sṛjata' iti pādena vatsaṃ saṃsarjayati | 'vāśyate gauḥ' iti vāśyāmānāmanumantrayate | 'vyasṛṣṭa sumanā hiṅkṛṇoti' iti hiṅkurvatīmanumantrayate | 'badhāna vatsamabhi dhehi' iti vatsaṃ bandhayati | 'bhuñjatī nijya' iti niyojayati | 'godhugupa sīda' iti brāhmaṇaṃ dohāyopasādayati | 'dugdhi' ityādi padasahitenārdharcena dohayati | 'sā dhāvatu' ityardharcena vimucyamānāṃ gāmanumantrayate | 'atūrṇadattā' ityardharcena punaḥ vatsena saṃsarjayati | evaṃ dohayitvā dugdhenodanamavasicya ||
[idaṃ me jyotiḥ (11.1.28) samagnayaḥ (12.3.50) iti hiraṇyamadhidadāti || KauśS_8,3{62}.22 ||]
'idaṃ me jyotiḥ' iti pādaṃ dātāraṃ vācayati | hiraṇyamabhinidadhāti ||
[eṣā tvacām (12.3.51) ityamotaṃ vāso'grataḥ sahiraṇyaṃ nidadhāti || KauśS_8,3{62}.23 ||]
dātā sūktena sarvaṃ sampātavantaṃ karoti | 'śrāmyataḥ' (11.1.30) itiprabhṛtibhirvā dātṛpatnyapatyāni anvārambhaṃ karoti ||

[tatra cedupādhimātrāyāṃ nakhena na lavaṇasya kuryāt tenaivāsya tadvṛthānnaṃ sampadyate || ahataṃ vāso dakṣiṇata upaśete || tatsahiraṇyam || tatra dve udapātre nihite bhavataḥ || dakṣiṇamanyadantaramanyat || antaraṃ yato'dhicariṣyan bhavati || bāhyaṃ jāṅmāyanam || tata udakamādāya pātryāmānayati || darvyā kumbhyām || darvikṛte tatraiva pratyānayati || darvyottamamapādāya tatsuhṛd dakṣiṇato'gnerudaṅmukha āsīno dhārayati || athoddharati || uddhṛte yadapādāya dhārayati taduttarārdha ādhāya rasairupasicya pratigrahītre dātopavahati || KauśS_8,9{68}.11-23 ||]
rasairupasicya pratigrahītre dātopavahati | kartā samīpe sarvaṃ karoti | anvārabdheṣu dātṛpatnyapatyeṣu ata ūrdhvaṃ karoti ||
[tasminnanvārabdhaṃ dātāraṃ vācayati || KauśS_8,9{68}.24 ||]
tasminnanvārabdhaṃ dātāraṃ kartā sūktaṃ vācayati ||
[tantraṃ sūktaṃ pacchaḥ snānena yau te pakṣau yadatiṣṭhaḥ || yau te pakṣāvajarau patatriṇau yābhyāṃ rakṣāṃsyapahaṃsyodana | tābhyāṃ pathyāsma sukṛtasya lokaṃ yatra ṛṣayaḥ prathamajāḥ purāṇāḥ | yadatiṣṭho divaspṛṣṭhe vyomannadhyodana | anvāyan satyadharmāṇo brāhmaṇā rādhasā saha || kramadhvamagninā nākaṃ, pṛṣṭhāt pṛthivyā ahamantarikṣamāruhaṃ, svaryanto nāpekṣante (4.14.2-4) uruḥ prathasva mahatā mahimnā (11.1.19) idaṃ me jyotiḥ (11.1.28) satyāya ca (12.3.46-48) iti tisraḥ, samagnayaḥ (12.3.50) iti sārdhametayā || KauśS_8,9{68}.25-27 ||]
[yadakṣeṣu (12.3.52) iti samānavasanau bhavataḥ || dvitīyaṃ tatpāpacailaṃ bhavati tanmanuṣyādhamāya dadyādityeke || KauśS_8,4{63}.1-2 ||]
tantraṃ sūktaṃ pacchaḥ snānena sarvaṃ vācayati | tataḥ pūrvatantramucyate - 'yau te pakṣau' ityekā, 'yadatiṣṭhau divaḥ' ityekā, 'kramadhvamagninā' ityekā, 'pṛṣṭātpṛthivyāḥ' ityekā, 'svaryanto nāpekṣante' ityekā, 'uruḥ prathasva' ityekā, 'idaṃ me jyotiḥ' ityekā etatsarvaṃ tantram | tataḥ savasūktaṃ vācayati | tataḥ pradhānaṃ 'agne jāyasva' (11.1) sūktaṃ vācayati | athottaratantramucyate | 'satyāya ca' iti tisraḥ 'samagnayaḥ' ityṛcā 'eṣā tvacām' ityardharcaḥ | ityuttaratantram.
atha pāṇitantramucyate-dātā 'karmaṇe vām' iti pāṇī prakṣālya jīvābhirācamya 'ahe daidhiṣavya' ityādi 'vimṛgvarīm' (12.1.29) ityetayā codaṅmukha upaviśya antarādudapātrāt sruveṇa karturhastena juhoti ||
[ye bhakṣayantaḥ (2.35) iti purastāddhomāḥ || agne tvaṃ no antama uta trātā śivo bhavā varūthyaḥ | taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ sumnāya nūnamīmahe sakhibhyaḥ || gayasphāno amīvahā vasuvit puṣṭivardhanaḥ | sumitraḥ sumano bhava ityājyabhāgau || KauśS_8,9{68}.30-31 ||]
'ye bhakṣayantaḥ' iti sūktena purastāddhomān hutvā 'agne tvaṃ no antamaḥ' 'gayasphāno amīvahā' iti dve ājyabhāgau ca ||
[pāṇāvudakamānīyetyuktam || pratimantraṇāntam || KauśS_8,9{68}.32-33 || pāṇāvudakamānīya || athāmuṣyaudanasyāvadānānāṃ ca madhyāt pūrvārdhācca dviravadāyopariṣṭādudakenābhighārya juhoti somena pūto jaṭhare sīda brahmaṇām (11.1.25) ārṣeyeṣu ni dadha odana tvā (11.1.33-35) iti || KauśS_8,6{65}.11-12 ||]
svapāṇāvudakamānīyāthāmuṣyaudanasyāvadānānāṃ ca madhyāt pūrvārdhācca dviravadāyopariṣṭādudakenābhighārya juhoti | hastamadhye 'somena pūtaḥ' ityardharcena | 'ārṣeyeṣu ni dadha odana tvā' iti tribhirṛgbhirekāmāhutiṃ hastamadhye juhoti ||
[atha prāśnāti || agneṣṭvāsyena prāśnāmi bṛhaspatermukhena | indrasya tvā jaṭhare sādayāmi varuṇasyodare | tadyathā
hutamiṣṭaṃ prāśnīyād devātmā tvā prāśnāmyātmāsyātmannātmānaṃ me mā hiṃsīḥ iti prāśitamanumantrayate || yo'gnirnṛmaṇā nāma brāhmaṇeṣu praviṣṭaḥ | tasmin ma eṣa suhuto'stvodanaḥ sa mā mā hiṃsīt parame vyoman || so asmabhyamastu parame vyoman iti dātāraṃ vācayati || vīkṣaṇāntaṃ śataudanāyāḥ prātarjapena vyākhyātam || KauśS_8,6{65}.13-16 ||]
tataḥ kartā 'agneṣṭvāsyena' iti dvābhyāṃ prāśnāti | 'yo'gnirnṛmaṇā' iti prāśitamanumantrayate | 'so asmabhyamastu parame vyoman' iti pādaṃ dātāraṃ vācayati ||
[vāṅma āsan (19.60.1-2) iti mantroktānyabhimantrayate || KauśS_8,7{66}.1 ||]
'vāṅma āsan' iti mantroktānyabhimṛśata indriyāṇi ||
[bṛhatā manaḥ (5.10.8) dyauśca me (6.53) punarmaitvindriyam (7.67) iti pratimantrayate || KauśS_8,7{66}.2 ||]
'bṛhatā manaḥ' ityṛcā, 'dyauśca me' iti tṛcaṃ sūktaṃ, 'punarmaitvindriyam' ityṛcā etābhiḥ pratimantraṇaṃ kuryāt ||
[śṛtaṃ tvā havyam (11.1.25) iti catura ārṣeyān bhṛgvaṅgirovida upasādayati || KauśS_8,4{63}.3 ||]
atha atharvavedabrāhmaṇānām āhvānakālaḥ | dātā 'soma rājan' (11.1.26) ityṛcā catura ārṣeyān bhṛgvaṅgirovida āhūya 'śṛtaṃ tvā havyam' ityardharcena tāneva āsanenopaveśayati ||
[śuddhāḥ pūtāḥ (11.1.27) iti mantroktam || pavavaṃ kṣetrāt (11.1.28) varṣaṃ vanuṣva (12.3.53) ityapakarṣati || KauśS_8,4{63}.4-5 ||]
'śuddhāḥ pūtā yoṣito yajñiyā imā brahmaṇā hasteṣu' ityṛcā teṣāṃ hastaprakṣālanaṃ dattvā 'pakvaṃ kṣetrāt' pādatrayeṇa odanapātraṃ brāhmaṇasamīpe karoti ||
[pratimantrite vyavadāyāśnanti || KauśS_8,7{66}.3 ||
pratimantrite vyavadāyāśnanti || KauśS_8,9{68}.34 ||]
te tasyāṃ pātryāṃ svayamevaudanaṃ gṛhītvā prāśnanti | dātā 'puṇyāhaṃ dīrghamāyurastu' ityevamādi vācanam ||
[eke sahiraṇyāṃ dhenuṃ dakṣiṇām || godakṣiṇāṃ vā kaurupathiḥ || sampātavato'bhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ || KauśS_8,4{63}.26-28 ||
ata ūrdhvaṃ vācite hute saṃsthite amūṃ te dadāmi iti nāmagrāhamupaspṛśet || sadakṣiṇaṃ kāmastat (19.52) ityuktam || KauśS_8,9{68}.28-29 ||]
'sahiraṇyāṃ dhenuṃ dakṣiṇāṃ brahmaudanaṃ tubhyamahaṃ sampradade' iti sarveṣu saveṣu savanāmagrahaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇāṃ dadāti | kartā 'ka idam' (3.29.7) 'kāmastadagre' (19.52), 'yadannam' (6.71), 'punarmaitvindriyam' (7.67) iti sarvaṃ sadakṣiṇaṃ pratigṛhṇāti ||
[eta bhāgaṃ (6.122) etaṃ sadhasthāḥ (6.123) ulūkhale (10.9.26) iti saṃsthitahomāḥ || KauśS_8,4{63}.29 ||]
dātā karturhaste 'etaṃ bhāgam' 'etaṃ sadhasthāḥ' iti dvābhyāṃ sūktābhyāṃ, 'ulūkhale musale' ityṛcā etābhiḥ saṃsthitahomān juhoti ||
[āvapate || anumantraṇaṃ ca || KauśS_8,4{63}.30-31 ||]
kartā 'ulūkhale' ityṛcā vrīhīn juhoti ||
[agnau tuṣān (11.1.29) iti tuṣānāvapati || KauśS_8,4{63}.6 ||]
'agnau tuṣān' iti pādena dātā tuṣānagnau ca juhoti ||
[paraḥ kambūkān (11.1.29) iti savyena pādena phalīkaraṇānapohati || tanvaṃ svargaḥ (12.3.54) ityanyānāvapati || KauśS_8,4{63}.7-8 ||]

'paraḥ kambūkān' iti tribhiḥ pādairdātā savyena pādena phalīkaraṇānudūhati tūṣṇīm ||
[agne prehi (4.14.5) samācinuṣva (11.1.36) ityājyaṃ juhuyāt || KauśS_8,4{63}.9 ||]
dātā 'agne prehi' ityṛcā 'samācinuṣva' ityṛcā dve etābhirājyaṃ juhuyāt ||
[idāvatsarāya iti vratavisarjanamājyaṃ juhuyāt || samidho'bhyādadhyāt || tatra ślokau -
yajuṣā mathite agnau yajuṣopasamāhite.
savān dattvā savāgnestu kathamutsarjanaṃ bhavet ||
vācayitvā savān sarvān pratigṛhya yathāvidhi.
hutvā sannatibhistatrotsargaṃ kauśiko'bravīt ||
prāñco'parājitāṃ vā diśamavabhṛthāya vrajanti || apāṃ sūktairāplutya pradakṣiṇamāvṛtyāpa upaspṛśyānavekṣamāṇāḥ pratyudāvrajanti || brāhmaṇān bhaktenopepsanti || yathoktā dakṣiṇā yathoktā dakṣiṇā || KauśS_8,9{68}.35-41 ||]
atha dātā vrataṃ nivedya sāvitravrataṃ trirātraṃ yathāśāstravihitamityādi vrataśrāvaṇam | 'idāvatsarāya' iti vratavisarjanamājyaṃ juhuyāt | samidho'bhyādadhyāt vratasamāpanīśca | kartā sannatibhirājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | tantraṃ kṛtvā savāgnimutsṛjati | prāñco'parājitāṃ vā diśamavabhṛthāya vrajanti | 'ambayo yanti' (1.4) 'āpo hi ṣṭhāḥ' (1.5) 'śaṃ no devīḥ' (1.6) 'hiraṇyavarṇāḥ' (1.33) 'yadadaḥ' (3.13) 'kṛṣṇaṃ niyānaṃ' (6.22) 'sasruṣīḥ' (6.23) 'himavataḥ pra sravanti' (6.24) 'vāyoḥ pūtaḥ' (6.51) 'vaiśvānaro raśmibhiḥ' (6.62) ityapāṃ sūktairāplutya snātvā pradakṣiṇamāvṛtyācamanaṃ kṛtvā'napekṣamāṇāḥ pratyudāvrajanti | brāhmaṇān bhaktenopepsanti | vṛddhiśrāddhaṃ kuryāditi ||
[eṣa savānāṃ saṃskāraḥ || arthaluptāni nivartante || yathāsavaṃ mantraṃ sannamayati || liṅgaṃ parihitasyānantaraṃ karma karmānupūrveṇa liṅgaṃ parīkṣeta || liṅgena vā || karmotpattyānupūrvaṃ praśastam || atathotpatteryathāliṅgam || samuccayastulyārthānāṃ vikalpo vā || athaitayorvibhāgaḥ || sūktena pūrvaṃ sampātavantaṃ karoti || śrāmyataḥ (11.1.30) itiprabhṛtirvā sūktenābhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ || anuvākenottaraṃ sampātavantaṃ karoti || prācyai tvā diśe (12.3.55) itiprabhṛtibhirvānuvākenābhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ || yathāsavamanyān pṛthagveti prakṛtiḥ || sarve yathotpattyācāryāṇāṃ pañcaudanavarjam || prayuktānāṃ punaraprayogam || KauśS_8,4{63}.10-25 ||]
iti brahmaudanaprakṛtisarvasavavidhānaṃ samāptam.
yaḥ ekaṃ savayajñaṃ karoti tasyaikakratuphalaṃ bhavati | yo bahūni savayajñāni karoti tasya bahukratuphalaṃ bhavati | atharvavedavihitā yāgā ete | āvasathyādhāne savayajñān kṛtvā tato'gnyādhānaṃ kuryāt | brahmaudanaṃ vā kṛtvādhānaṃ kuryāt | ādhāne nityaṃ savadānaṃ kuryāt | athavā phalakāmo'pi savayajñaṃ kuryāt | trividhāḥ savayajñā nityanaimittikakāmyā bhavanti | mantre trividhā vijñāyante | samāpto brahmaudanaḥ | savayajñāḥ kāmyā bhavanti | naimittikā bhavanti | trividhā bhavanti | brahmaudanatantreṇa vā kuryāt | sarveṣāṃ sarve savāḥ | svargaudanatantreṇa vā kuryāt | sarveṣāṃ savānāṃ brahmaudanatantraṃ svargaudanatantraṃ vā bhavati | athavā sarve pṛthaktantrāḥ | ekamantro nāsti | sa tūṣṇīṃ kartavyaḥ | dvāviṃśatiḥ savāḥ | pañcaudana-śataudana-ajaudaneṣu viśeṣaḥ ||
[āśānām (1.31) iti catuḥśarāvam || yad rājānaḥ (3.29) ityavekṣati || KauśS_8,5{64}.1-2 ||]
savatantra ājyabhāgānte paśvālambhaḥ | 'yad rājānaḥ' iti ṣaḍbhiravimīkṣate ||
[padasnātasya pṛthakpādeṣvapūpān nidadhāti || KauśS_8,5{64}.3 ||]
aveḥ pādaprakṣālanaṃ karoti tūṣṇīm | caturṣu pādeṣu pṛthagapūpān nidadhāti ||
[nābhyāṃ pañcamam || KauśS_8,5{64}.4 ||]
pañcamamapūpaṃ nābhyāṃ vasanena bandhanaṃ karoti ||
[unnahyan vasanena sahiraṇyaṃ sampātavantam || KauśS_8,5{64}.5 ||]
tataḥ 'yad rājānaḥ' iti sūktena sahiraṇyamaviṃ sampātavantaṃ karoti ||
[ā nayaitam (9.5.1) ityaparājitādajamānīyamānamanumantrayate || KauśS_8,5{64}.6 ||]
'ā nayaitam' ityṛcā avimānīyamānamanumantrayate ||
[indrāya bhāgam (9.5.2) ityagniṃ pariṇīyamānam || KauśS_8,5{64}.7 ||]
'indrāya bhāgam' ityardharcenāgniṃ pariṇīyamānamanumantrayate ||
[ye no dviṣanti (9.5.2) iti sañjñapyamānam || KauśS_8,5{64}.8 ||]
'ye no dviṣanti' ityardharcena sañjñapyamānamanumantrayate ||
[pra padaḥ (9.5.3) iti padaḥ prakṣālayantam || KauśS_8,5{64}.9 ||]
tataḥ 'pra padaḥ' ityṛcā pādaprakṣālanaṃ karoti ||
[anu cchya śyāmena (9.5.4) iti yathāparu viśasantam || KauśS_8,5{64}.10 ||]
'anu cchya śyāmena' ityardharcena viśasantamanumantrayate ||
[ṛcā kumbhīm (9.5.5) ityadhiśrayantam || KauśS_8,5{64}.11 ||]
'ṛcā kumbhīm' iti pādena kumbhīmadhiśrayaṇaṃ karoti ||
[ā siñca (9.5.5) ityāsiñcantam || KauśS_8,5{64}.12 ||]
'ā siñcodakam' ityanena kumbhyāmudakaṃ siñcati ||
[ava dhehi (9.5.5) ityavadadhatam || KauśS_8,5{64}.13 ||]
'ava dhehyenam' ityanena māṃsānyavadadhatam ||
[paryādhatta (9.5.5) iti paryādadhatam || KauśS_8,5{64}.14 ||]
'paryādhatta' iti pādena paryādhattaṃ karoti ||
[śṛto gacchatu (9.5.5) ityudvāsayantam || KauśS_8,5{64}.15 ||]
'śṛto gacchatu' iti pādenodvāsanaṃ karoti ||
[utkrāmātaḥ (9.5.6) iti paścādagnerdarbheṣūddharantam || KauśS_8,5{64}.16 ||]
'utkrāmātaḥ' ityṛcā paścādagnerdarbheṣūddharantaṃ karoti ||
[uddhṛtaṃ ajamanajmi (4.14.6) ityājyenānakti || KauśS_8,5{64}.17 ||]
tadupari 'ajamanajmi' ityṛcājyenānakti | evaṃ viśeṣaḥ | tataḥ 'iyaṃ mahī' (11.1.8) iti carmāstṛṇātītyādi odanasavavihitaṃ bhāgādi karma karoti | yathaikavāraṃ sahaodanamāṃsānāmudvāsanaṃ bhavati tathā kāryam | ājyabhāgānte paśvālambhaḥ ||
[pañcaudanam (4.14.7) iti mantroktam || odanān pṛthakpādeṣu nidadhāti || madhye pañcamam || dakṣiṇaṃ paścārdhaṃ yūṣenopasicya || śṛtamajam (4.14.9) ityanubaddhaśiraḥpādaṃ tvetasya carma || ajo hi (4.14) iti sūktena sampātavantaṃ yathoktam || uttaro'motaṃ tasyāgrataḥ sahiraṇyaṃ nidadhāti || pañca rukmā (9.5.25) iti mantroktam || dhenvādīnyuttarataḥ sopadhānamāstaraṇaṃ vāso hiraṇyaṃ ca || ā nayaitam (9.5) iti sūktena sampātavantam || āñjanāntaṃ śataudanāyāḥ pañcaudanena vyākhyātam || KauśS_8,5{64}.18-28 ||]

śeṣaṃ sūtrapaṭhitamavagantavyam | kartavyaṃ ca | savayajñānāṃ parigaṇanaṃ kriyate | 'agne jāyasva' (11.1) ityarthasūktena brahmaudanaṃ dadāti | 'pumān puṃsaḥ' (12.3) ityanuvākena svargaudanaṃ dadāti | 'āśānām' (1.31) iti catuḥśarāvam | 'yadrājānaḥ' (3.29) iti pañcarcenāvisavam | 'ajo hyagnerajaniṣṭha' (4.14) iti sūktenājaudanaṃ savam | 'ā nayaitam' (9.5) ityarthasūktena pañcaudanaṃ savam ||
[aghāyatām (10.9) ityatra mukhamapinahyamānamanumantrayate || sapatneṣu vajram (10.9.1) grāvā tvaiṣaḥ (10.9.2) iti nipatantam || vediṣṭe (10.9.2) iti mantroktamāstṛṇāti || viṃśatyodanāsu śrayaṇīṣu śatamavadānāni vadhrīsannaddhāni pṛthagodaneṣūparyādadhati || madhyamāyāḥ prathame randhriṇyāmikṣāṃ daśame'bhitaḥ saptasaptāpūpān pariśrayati || pañcadaśe puroḍāśau || agne hiraṇyam || apo devīḥ (10.9.27) ityagrata udakumbhān || bālāste (10.9.3) iti sūktena sampātavatīm || pradakṣiṇamagnimanupariṇīyopaveśanaprakṣālanācamananuktam || KauśS_8,6{65}.1-10 ||
śataudanāyāṃ dvādaśaṃ śataṃ dakṣiṇāḥ | adhikaṃ dadataḥ kāmapraṃ sampadyate || KauśS_8,7{66}.4-5 ||]
'aghāyatām' ityarthasūktena śataudanaṃ savam ||
[brahmāsya (4.34) ityodane hradān pratidiśaṃ karoti || uparyāpānam || tadabhitaścatasro diśyāḥ kulyāḥ || tā rasaiḥ pūrayati || pṛthivyāṃ surayādbhirāṇḍīkādivanti mantroktāni pratidiśaṃ nidhāya || KauśS_8,7{66}.6-10 ||]
'brahmāsya śīrṣam' iti sūktena brahmāsyaudanaṃ savam ||
[yamodanam (4.35) ityatimṛtyum || KauśS_8,7{66}.11 ||]
'yamodanam' iti sūktenātimṛtyuṃ savam ||
[anaḍvān (4.11) ityanaḍvāham || KauśS_8,7{66}.12 ||]
'anaḍvān dādhāra' iti sūktena anaḍvāhaṃ savam ||
[sūryasya raśmīn (4.38.5) iti karkīṃ sānūbandhyāṃ dadāti || KauśS_8,7{66}.13 ||]
'sūryasya raśmīn' iti tisṛbhirṛgbhiḥ karkīṃ savam ||
[āyaṃ gauḥ pṛśniḥ (6.31) ayaṃ sahasram (7.22) iti pṛśniṃ gām || KauśS_8,7{66}.14 ||]
'āyaṃ gauḥ pṛśniḥ' iti tisṛbhirṛgbhiḥ pṛśniṃ savam | 'ayaṃ sahasram' iti dvābhyāṃ pṛśniṃ gāṃ savam ||
[devā imaṃ madhunā saṃyutaṃ yavam (6.30.1) iti paunaḥśilaṃ madhumanthaṃ sahiraṇyaṃ sampātavantam || KauśS_8,7{66}.15 ||]
'devā imam' ityṛcā paunaḥśilaṃ savam ||
[punantu mā devajanāḥ (6.19) iti pavitraṃ kṛśaram || KauśS_8,7{66}.16 ||]
'punantu mā' iti sūktena pavitraṃ savam ||
[kaḥ pṛśnim (7.104) ityurvarām || KauśS_8,7{66}.17 ||]
'kaḥ pṛśnim' ityṛcā urvarāṃ savam ||
[sāhasraḥ (9.4) ityṛṣabham || KauśS_8,7{66}.18 ||]
'sāhasrastveṣaḥ' ityarthasūktena ṛṣabhaṃ savam ||
[prajāpatiśca (9.7) ityanaḍvāham || KauśS_8,7{66}.19 ||]
'prajāpatiśca' iti sūktenānaḍvāhaṃ savam ||
[namaste jāyamānāyai (10.10) dadāmi (12.4) iti vaśāmudapātreṇa sampātavatā samprokṣyābhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ || bhūmiṣṭvā (3.29.8) ityenāṃ pratigṛhṇāti || KauśS_8,7{66}.20-21 ||]
'namaste jāyamānāyai' ityarthasūktena vaśāṃ savam | 'dadāmi' ityanuvākena vaśāṃ savam ||
[upamitām (9.3) iti yacchālayā saha dāsyan bhavati tadantarbhavatyapihitam || mantroktaṃ tu praśastam || iṭasya te vi cṛtāmi (9.3.18) iti dvāramavasārayati || pratīcīṃ tvā pratīcīnaḥ (9.3.22) ityudapātramagnimādāya prapadyante || tadantareva sūktena sampātavat karoti || udapātreṇa sampātavatā śālāṃ samprokṣyābhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ || antarā dyāṃ ca pṛthivīṃ ca (9.3.15) ityenāṃ pratigṛhṇāti || upamitām (9.3.1) iti mantroktāni pracṛtati || mā naḥ pāśam (9.3.24) ityabhimantrya dhārayati || nāsyāsthīni (9.5.23) iti yathoktam || sarvamenaṃ samādāya (9.5.23) ityadbhiḥ pūrṇe garte pravidhya saṃvapati || śataudanāṃ ca || KauśS_8,7{66}.22-23 ||]
'upamitām' ityarthasūktena śālāṃ savam | 'tasyaudanasya' (11.3) ityarthasūktena bṛhaspatiṃ savam | abhicārakāmasya | dvāviṃśatisavayajñāḥ saṃhitāyāṃ paṭhyante | svargaudanatantreṇa sarve kartavyāḥ | brahmaudanatantreṇa vā | 'svargabrahmaudanau tantram' (KauśS 68.4) iti vacanāt | śeṣaṃ samānam || ajaudanapacaudanaśataudanānāṃ viśeṣaṃ paṭhitam ||
adhyātmavimukho homādevātharvāṅgirasapārage.
savāṣṭame'dhyāye uktā nānāphalapradāḥ smṛtāḥ ||
iti kauśikapaddhatau aṣṭamo'dhyāyaḥ ||
atha navamo'dhyāyaḥ
atha kravyācchamanena sahāvasathyādhānaṃ vyākhyāsyāmaḥ -
[pitryamagniṃ śamayiṣyañjyeṣṭhasya cāvibhaktina ekāgnimādhāsyan || KauśS_9,1{69}.1 ||]
sāditye araṇipradānaṃ karoti | dakṣiṇataḥ patnī adharāraṇiṃ gṛhṇāti | uttarato yajamāna uttarāraṇim | araṇilakṣaṇe araṇiḥ uktā tatra manthane yo vidhiśca | 'yo aśvatthaḥ' (taibrā 1.2.1) iti dvābhyāṃ yajamānaṃ vācayati.
arcayitvā dahedrūpaṃ candanena samālabhet.
ubhayorvāgyamanaṃ tāvat pūrṇāhutivisarjanam ||
[amāvāsyāyāṃ pūrvasminnupaśāle gāṃ dvihāyanīṃ rohiṇīmekarūpāṃ bandhayati || KauśS_9,1{69}.2 ||]
amāvāsyāyāṃ pūrvasminnupaśāle gāṃ dvivarṣāṃ bandhayati ||
[niśi śāmūlaparihito jyeṣṭho'nvālabhate || KauśS_9,1{69}.3 ||]
kambalaparihito yajamāno gāmanvālabhate ||
patnyahatavasanā jyeṣṭham || KauśS_9,1{69}.4 ||
patnīmanvañca itare || KauśS_9,1{69}.5 ||
trirmantrajapam ||
[athainānabhivyāhārayati adhrigo śamīdhvam | suśami śamīdhvam | śamīdhvamadhrigā 3 u iti triḥ || KauśS_9,1{69}.6 ||]
'adhrigo śamīdhvam' iti kartā mantraṃ bravītyuṣasi | kartā śāntyudakaṃ ca karoti | śāntigaṇe 'yanmātalī' (11.6.23) yāvat ||
[ayamagniḥ satpatiḥ (7.62) naḍamā roha (12.2) ityanuvākaṃ mahāśāntiṃ ca śāntyudaka āvapate || KauśS_9,1{69}.7 ||]
'ayamagniḥ satpatiḥ' ityṛcā 'naḍamā roha' ityanuvākaḥ vāstoṣpatyo mātṛnāmā cātanaḥ śāntigaṇaśca | etāni śāntyudaka āvapati | tataḥ paścād yanmātalīṃ kṛtvā śāntyudakaṃ samāpayet | tataḥ kartā ācāmayati samprokṣati ca | patnīṃ ca ||
[agne akravyād (12.2.42) iti bhraṣṭrāddīpaṃ dhārayati || KauśS_9,1{69}.8 ||]
'agne akravyād' ityṛcā ekāvasānā bhrāṣṭrāt ambarīṣānmahānasād vāgnimānīyāvasathyāśālāyā madhye | yavā yatra sthāpitaṃ tatsthānaṃ bhrāṣṭramityucyate | tasmādagniṃ visṛjya bhūmeḥ dīpaṃ dhārayati ||
[bhūmeścopadagdhaṃ samutkhāya || KauśS_9,1{69}.9 ||]
tena dīpena bhūmiṃ dagdhāṃ samutkhāya ||
ākṛtiloṣṭavalmīkenāstīrya || KauśS_9,1{69}.10 ||
[śakṛtpiṇḍenābhilipya || KauśS_9,1{69}.11 ||]
sikatābhiḥ prakīryābhyukṣya || KauśS_9,1{69}.12 ||
lakṣaṇaṃ kṛtvā || KauśS_9,1{69}.13 ||
punarabhyukṣya || KauśS_9,1{69}.14 ||
tasyāṃ vrīhīyavāvopyetyādi sarvaṃ bhavati ||

[paścāllakṣaṇasyābhimanthanaṃ nidhāya || KauśS_9,1{69}.15 ||]
tataḥ paścāllakṣaṇasyābhimanthanaṃ nidhāya manthanasthāne ||
manthanasthānamucyate -
[go'śvājāvīnāṃ puṃsāṃ lomabhirāstīrya vrīhiyavaiśca śakṛtpiṇḍamabhivimṛjya prāñcau darbhau nidadhāti || KauśS_9,1{69}.16 ||]
vṛṣabharomāṇyaśvaromāṇyajaromāṇi meṣaromāṇi puruṣaromāṇi agnipatanasthāna āstīrya vrīhiyavaiśca śuṣkagomayāni ca | prāñcau darbhau nidadhāti ||
[vṛṣaṇau sthaḥ ityabhiprāṇyāraṇyau || KauśS_9,1{69}.17 ||
tayoruparyadharāraṇim || KauśS_9,1{69}.18 ||
dakṣiṇatomūlām || KauśS_9,1{69}.19 ||
paścātprajananām urvaśyasi iti || KauśS_9,1{69}.20 ||
āyurasi iti mūlata uttarāraṇimupasandhāya || KauśS_9,1{69}.21 ||]
'vṛṣaṇau sthaḥ' ityanena mantreṇa tatropari araṇī dattvā tasyopari ucchvāsaṃ dadāti | araṇilakṣaṇa uktaṃ manthanavidhānam | 'urvaśyasi' iti | 'āyurasi' ityanena mantreṇa uttarāraṇimūlamadharāraṇinā saha saṃyojyam | patnī paścānmukhī manthaṃ dhārayati | pūrvābhimukho yajamāno manthati ||
[pṛtanājitam (7.63) ityāhūya || KauśS_9,1{69}.22 ||]
'pṛtanājitam' ityṛcāgnimāhvayati ||
[abhidakṣiṇaṃ jyeṣṭhastrirabhimanthati oṃ bhūrgāyatraṃ chando'nuprajāyasva traiṣṭubhaṃ jāgatamānuṣṭubhamo bhūrbhuvaḥ svarjanadom iti || KauśS_9,1{69}.23 ||
ata ūrdhvaṃ yathākāmam || KauśS_9,1{69}.24 ||]
tato yajamānaḥ pradakṣiṇaṃ trirabhimanthati | 'oṃ bhūrgāyatraṃ chando'nuprajāyasva' ityādyadhikṛto mantraḥ | trirmantrāvṛttiḥ | manthanamantrāḥ || navame'dhyāye prathamā kaṇḍikā

70

[manthāmi tvā jātavedaḥ sujātaṃ jātavedasam | sa no jīveṣvā bhaja dīrghamāyuśca dhehi naḥ || jāto'janiṣṭhā yaśasā sahāgne prajāṃ paśūṃstejo rayimasmāsu dhehi | ānandino modamānāḥ suvīrā anāmayāḥ sarvamāyurgamema || uddīpyasva jātavedo'va sediṃ tuṣṇāṃ kṣudhaṃ jahi | apāsmattama uchatvapa hrītamukho jahyapa durhārddiśo jahi || ihaivaidhi dhanasaniriha tvā samidhīmahi | ihaidhi puṣṭivardhana iha tvā samidhīmahi iti || KauśS_9,2{70}.1 ||
prathamayā manthati || KauśS_9,2{70}.2 ||
dvitīyayā jātamanumantrayate || KauśS_9,2{70}.3 ||
tṛtīyayoddīpayati || KauśS_9,2{70}.4 ||
caturthyopasamādadhāti || KauśS_9,2{70}.5 ||
yattvā kruddhāḥ (12.2.5) iti ca oṃ bhūrbhuvaḥ svarjanadom iti aṅgirasāṃ tvā devānāmādityānāṃ vratenā dadhe | dyaurmahūnāsi bhūmirbhūmnā tasyāste devyaditirupasthe'nnādāyānnapatyāyā dadhat iti || KauśS_9,2{70}.6 ||]
'manthāmi tvā jātavedaḥ' ityṛcā manthati | 'jāto'janiṣṭhāḥ' ityṛcā jātamanumantrayate | 'uddīpyasva' ityṛcā jvalantamanumantrayate | 'ihaivaidhi dhanasaniḥ' ityṛcā 'yattvā kruddhāḥ' ityṛcā ca dvābhyāmagnau kāṣṭhānyādadhāti ||
[lakṣaṇe pratiṣṭhāpyopotthāya || KauśS_9,2{70}.7 ||
athopatiṣṭhate || KauśS_9,2{70}.8 ||
agne gṛhapate sugṛhapatirahaṃ tvayāgne gṛhapatinā bhūyāsam | sugṛhapatistvaṃ mayāgne gṛhapatinā bhūyāḥ | asthūri ṇau gārhapatyāni dīdihi śataṃ samāḥ iti || KauśS_9,2{70}.9 ||]
'OM bhūrbhuvaḥ svaḥ' ityādimantreṇa lakṣaṇe pratiṣṭhāpya tata upatiṣṭhate | 'satyaṃ bṛhat' (12.1.1-9) iti navabhiḥ 'śāntivā' (12.1.59) iti daśamyā 'udāyuṣā' (3.31.10-11) iti dvābhyām 'agne gṛhapate' ityṛcā vaitānāgnimupatiṣṭhate ||
[vyākaromi (12.2.32) iti gārhapatyakravyādau samīkṣate || KauśS_9,2{70}.10 ||]
tataḥ kravyādaṃ manthanāt pṛthakkṛtya 'vyākaromi' ityṛcā gārhapatyakravyādau ca samīkṣate ||
[śāntamājyaṃ gārhapatyāyopanidadhāti || KauśS_9,2{70}.11 ||]
śāntamājyaṃ gārhapatyasamīpe nidadhāti ||
[māṣamanthaṃ kravyādam || KauśS_9,2{70}.12 ||]
māṣamanthaṃ kravyātsamīpe nidadhāti ||
[upa tvā namasā (3.15.7) iti puronuvākyā || KauśS_9,2{70}.13 ||]
tata ājyasaṃskāraṃ kṛtvā srucaṃ ca sammṛjya pratapya sravaṃ sruci grahaṇaṃ kṛtvā ūrdhvasthitaḥ samiduttarāṃ 'upa tvā namasā' ityṛcānte oṃkāraṃ kṛtvā puronuvākyāṃ vadet ||
viśvāhā te (3.15.8) iti pūrṇāhutiṃ juhoti || KauśS_9,2{70}.14 ||
asmin kāle puṇyāhavācanaṃ sāyaṃhomadānam | daśa gāḥ kartre dadyāt | hiraṇyadānaṃ sadasyebhyo dadāti | brāhmaṇabhojanamutsargaḥ śatādi yathāśakti vā ||
[yo no agniḥ (12.2.33) iti saha kartrā hṛdayānyabhimṛśante || KauśS_9,2{70}.15 ||]
'yo no agniḥ' ityṛcā saha kartrā sarve hṛdayānyabhimṛśanti || dvitīyā kaṇḍikā

71

[aṃśo rājā vibhajatīmāvagnī vidhārayan | kravyādaṃ nirṇudāmasi havyavāḍiha tiṣṭhatu iti vibhāgaṃ japati || KauśS_9,3{71}.1 ||]
'aṃśo rājā vibhajati' ityṛcā mantreṇa kravyādaṃ vibhajati ||
[sugārhapatyaḥ (12.2.45) iti dakṣiṇena gārhapatye samidhamādadhāti || KauśS_9,3{71}.2 ||]
'sugārhapatyaḥ' ityardharcadvayena gārhapatye śāntasamidha ādadhāti ||
[yaḥ kravyāttamaśīśamam iti savyena naḍamayīṃ kravyādi || KauśS_9,3{71}.3 ||]
'yaḥ kravyāttamaśīśamam' iti yajuṣā vāmena hastena naḍamayīṃ samidhamādadhāti | naḍo nalaḥ ||
[apāvṛtya (12.2.34-39) iti mantroktaṃ bāhyato nidhāya || KauśS_9,3{71}.4 ||]
'apāvṛtya' iti ṣaḍbhirṛgbhiḥ kravyādaṃ gṛhītvā ekāgniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā dakṣiṇasyāṃ diśi niṣkramya tato gṛhadvāre bhūmau nidadhāti kravyādam ||
[naḍamā roha (12.2.1) samindhate (12.2.11-12) iṣīkāṃ jaratīm (12.2.54) pratyañcamarkam (12.2.55) ityupasamādadhāti || KauśS_9,3{71}.5 ||]
tato 'naḍamā roha' ityṛcā, 'samindhate' iti dve, 'iṣīkāṃ jaratīm' ityekā, 'pratyañcamarkam' ityekā | etābhiḥ purāṇī iṣīkā śaravīriṇatilpiñjikānalāścaitāni kāṣṭhānyādadhāti sakṛdvāmena hastena ||
[yadyagniḥ (12.2.4) yo agniḥ (12.2.7) aviḥ kṛṣṇā (12.2.53) mā no ruroḥ śucadvidaḥ śivo no astu bharato rarāṇaḥ | ativyādhī vyādho agrabhīṣṭa kravyādo agnīñchamayāmi sarvān iti śaktyā māṣapiṣṭāni juhoti || KauśS_9,3{71}.6 ||]
'yadyagniḥ' ityekā, 'yo agniḥ kravyād' ityekā, 'aviḥ kṛṣṇā' ityekā, 'mā no ruroḥ' ityekā etābhiḥ śuktyā māṣapiṣṭaṃ juhoti ||
[sīsaṃ darvyāmavadhāyodgrathya manthaṃ juhvañchamayet || KauśS_9,3{71}.7 ||]
tasmin sīsaṃ darvidaṇḍe baddhvā tato māṣamanthaṃ darvyā juhoti ||
[naḍamā roha (12.2.1-4) iti catasraḥ agne akravyād (12.2.42) imaṃ kravyād (12.2.43) yo no aśveṣu (12.2.15) anyebhyastvā (12.2.16-18) hiraṇyapāṇim (3.2.1.8-10) iti śamayati || KauśS_9,3{71}.8 ||]
'naḍamā roha' iti catasraḥ, 'agne kravyād' ityekā, 'imaṃ kravyādā viveśa' ityekā, 'yo no aśveṣu vīreṣu' ityekā, 'anyebhyastvā puruṣebhyaḥ' iti tisraḥ etairmantrairmāṣamanthaṃ juhoti sakṛt kravyādi | 'hiraṇyapāṇim' iti tisṛbhiḥ saktumanthaṃ juhoti | yathā śamayati tathā hotavyam ||
[dakṣiṇato jaratkoṣṭhe śītaṃ bhasmābhiviharati || KauśS_9,3{71}.9 ||
śāntyudakena suśāntaṃ kṛtvāvadagdhaṃ samutkhāya || KauśS_9,3{71}.10 ||
paraṃ mṛtyo (12.2.21) ityutthāpayati || KauśS_9,3{71}.11 ||]
tataḥ jīrṇapiṭake kravyādaṃ bhasma kṛtvā tataḥ śāntyudakena tadbhūmisthānaṃ suśāntaṃ kṛtvā dagdhaṃ khātvā piṭake prakṣipya tataḥ 'paraṃ mṛtyo' ityṛcā piṭakaṃ yajamānaśirasi dadāti ||
[kravyādam (12.2.8-10) iti tisṛbhirhrīyamāṇamanumantrayate || KauśS_9,3{71}.12 ||]
'kravyādamagnim' iti tisṛbhirhrīyamāṇamanumantrayate ||
[dīpādyābhinigadanāt pratiharaṇena vyākhyātam || KauśS_9,3{71}.13 ||]
vāmena hastena dīpaṃ dhārayati | dakṣiṇena hastena alābu udakapūrṇaṃ dhārayati | śirasi kravyādapiṭakamagne sthitvā vāgyatāḥ sarve paścād gacchanti ||
[aviḥ kṛṣṇā (12.2.53) iti nidadhāti || KauśS_9,3{71}.14 ||]
araṇye ūṣarādideśe 'aviḥ kṛṣṇā' ityṛcā kravyādapiṭakaṃ nidadhāti | tataḥ alābūdakena dīpamavasicya 'yathā sūrya' (10.1.32) ityṛcā pradakṣiṇamāvṛtya tata āvrajanti sarve ||
[uttamavarjaṃ jyeṣṭhasyāñjalau sīsāni || KauśS_9,3{71}.15 ||]
sīsaṃ nadīphenaṃ lohamṛttikā etāni trīṇi dravyāṇi yajamānasyāñjalau dattvā ||
[asmin vayam (12.2.13-14) yadripram (12.2.40) sīse mṛḍḍhvam (12.2.19-20) ityabhyavanejayati || KauśS_9,3{71}.16 ||]
'asmin vayaṃ saṅkusuke' iti dve, 'yadripraṃ śamalam' ityekā, 'sīse mṛḍḍhvam' iti dve ityetairmantrairudakasahitena sīsena hastaprakṣālanaṃ karoti ||
[kṛṣṇorṇayā pāṇipādān nimṛjya || KauśS_9,3{71}.17 ||
ime jīvāḥ (12.2.22) udīcīnaiḥ (12.2.29) iti mantroktam || KauśS_9,3{71}.18 ||
triḥ sapta (12.2.29) iti kūdyā padāni yopayitvā nadībhyaḥ || KauśS_9,3{71}.19 ||]
kṛṣṇorṇayā pāṇipādān mārjayitvā nijyeṣṭhāḥ 'ime jīvā vi mṛtaiḥ' ityṛcā prāṅmukhā āgacchanti | 'udīcīnaiḥ' ityardharcena tata udaṅmukhā āgacchanti | abhimantrayate | 'triḥ sapta kṛtvaḥ' ityardharcena kūdyā padāni lopayitvā ā nadībhyaḥ ||
[mṛtyoḥ padam (12.2.30) iti dvitīyayā nāvaḥ || KauśS_9,3{71}.20 ||]
'mṛtyoḥ padam' ityardharcena dvitīyayā kūdyā padāni lopayati ā nāvaḥ ||
[paraṃ mṛtyo (12.2.21) iti prāgdakṣiṇaṃ kūdīṃ pravidhya || KauśS_9,3{71}.21 ||]
'paraṃ mṛtyo' ityekayā prāgdakṣiṇasyāṃ diśi kūdīṃ prakṣipati ||
[sapta nadīrūpāṇi kārayitvodakena pūrayitvā || KauśS_9,3{71}.22 ||]
gṛhasamīpe gatvā sapta nadīrūpāṇi kārayitvodakena pūrayitvā sapta nāvaḥ kārayati | tāsu prakṣipya sahiraṇyāḥ sayavāḥ sarve bhavanti ||
[ā rohata saviturnāvametām (12.2.48) sutrāmāṇam (7.6.3) mahīmū ṣu (7.6.2) iti sahiraṇyāṃ sayavāṃ nāvamārohayati || KauśS_9,3{71}.23 ||]
tataḥ sarve nāvamārohanti | etairmantraiḥ kartānumantrayate | sakṛnmantraḥ | 'ā rohata savituḥ' ityardharcena 'sutrāmāṇaṃ' 'mahīmū ṣu' ityekaikā | sakṛnmantraḥ | sapta nāvānte sarve uttaranti ||
[aśmanvatī rīyate, uttiṣṭhatā prataratā sakhāyaḥ (12.2.26-27) ityudīcastārayati || KauśS_9,3{71}.24 ||]
'aśmanvatī rīyate' ityekā 'uttiṣṭhatā pra taratā sakhāyaḥ' ityekā etābhyāmudaṅmukhottaratāmanumantrayate | kecit tasmin nāvāṃ sahiraṇyaṃ yavān prakṣipya tata uttaranti | navame'dhyāye tṛtīyā kaṇḍikā

72

[uttarato garta udakprasravaṇe'śmānaṃ nidadhātyantaśchinnam || KauśS_9,4{72}.1 ||]
uttarato garta udakprasravaṇe kartavyaḥ | tasminnakarṇamaśmānamudakamadhya nidadhāti ||
[tiro mṛtyum (12.2.23) ityaśmānamatikrāmati || KauśS_9,4{72}.2 ||]
'tiro mṛtyum' iti pādenāśmānaṃ svapadbhyāmatikrāmati kartā ||
[tā adharādudīcīḥ (19.2.41) ityanumantrayate || KauśS_9,4{72}.3 ||]
'tā adharādudīcīḥ' ityṛcānumantrayate ||
[nissālām (2.14) iti śālāniveśanaṃ samprokṣya || KauśS_9,4{72}.4 ||]
'niḥsālām' iti sūktenāgniśālāgṛhaṃ śāntyudakena samprokṣya ||
[ūrjaṃ bibhrat (7.60) iti prapādayati || KauśS_9,4{72}.5 ||]
'ūrjaṃ bibhrat' iti pratipādayati | sarvatra sūktaprayogaḥ | etayoḥ sarvatra vidhikarma | sarve śālāṃ praviśanti | kecid gṛhadvāre mahāśāntiṃ caturgaṇīmuccairabhinigadanti | kecinna kurvanti | tatra vikalpaḥ ||
[vaiśvadevīm (12.2.28) iti vatsatarīmālambhayati || KauśS_9,4{72}.6 ||]
'vaiśvadevīm' ityṛcā vatsikāmālambhayati ||
[imamindram (12.2.47) iti vṛṣam || KauśS_9,4{72}.7 ||]
'imamindram' ityarddharcatrayeṇa vṛṣabhamabhimantrayate | anaḍvāhaṃ vā ||
[anaḍvāham (12.2.48) ahorātre (12.2.49-52) iti talpamālambhayati || KauśS_9,4{72}.8 ||]
'ahorātre anveṣi' iti catasṛbhiḥ śayanamālambhayati ||
[ā rohatāyuḥ (12.2.24-25) ityārohati || KauśS_9,4{72}.9 ||]
'ā rohatāyurjarasam' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ śayane sarve ārohanti ||
[āsīnāḥ (12.2.30) ityāsīnāmanumantrayate || KauśS_9,4{72}.10 ||]
'āsīnā mṛtyum' ityarddharcena śayana upaviśyānumantrayate ||
[piñjūlīrāñjanaṃ sarpiṣi paryasya imā nārīḥ (12.2.31) iti strībhyaḥ prayacchati || KauśS_9,4{72}.11 ||]
'imā nārīravidhavāḥ' ityṛcā darbhapiñjūlīḥ ghṛtenābhyajya tato'bhimantrya strībhyaḥ prayacchati | ekaikāṃ sarvābhyaḥ kulastrībhyaḥ | trīṇi darbhapavitrāṇyekatra baddhvā piñjūlītyucyate | kecid ekaṃ darbhagranthiṃ taṃ piñjūlītyucyate ||
[ime jīvā avidhavāḥ sujāmayaḥ iti pumbhya ekaikasmai tisrastisrastā adhyadhyudadhānaṃ paricṛtya prayacchati || KauśS_9,4{72}.12 ||]
'ime jīvā avidhavāḥ sujāmayaḥ' ityanenāñjanena sarpiṣā saha udakaṃ kṛtvā piñjūlīrudakaghaṭopari bhrāmayitvā yajamānādipuruṣebhyaḥ prayacchati | ekaikasmai puruṣāya tisrastisraḥ ||
[paraṃ mṛtyo (12.2.21) vyākaromi (12.2.32) ā rohata (12.2.24-25) antardhiḥ (12.2.44) pratyañcamarkam (12.2.55) ye agnayaḥ (3.21) namo devavadhebhyaḥ (6.13) agne'bhyāvartin, agne jātavedaḥ, saha rayyā, punarūrjā iti || KauśS_9,4{72}.13 ||
agne'bhyāvartinnabhi na ā vavṛtsva | āyuṣā varcasā sanyā medhayā prajayā dhanena ||
agne jātavedaḥ śataṃ te sahasraṃ ta upāvṛtaḥ | adhā puṣṭasyeśānaḥ punarno rayimā kṛdhi ||
saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā | viśvapsnanyā viśvataspari ||
punarūrjā vavṛtsva punaragna iṣāyuṣā | punarnaḥ pāhyaṃhasaḥ || KauśS_9,4{72}.14 ||]
tataḥ abhyātānāntaṃ kṛtvā 'paraṃ mṛtyo' ityekā, 'vyākaromi' ityekā, 'ā rohatāyuḥ' iti dve, 'antarddhirdevānām' ityekā, 'pratyañcamarkam' ityekā, 'ye agnayaḥ' iti saptarcaṃ, 'namo devavadhebhyaḥ' iti tṛcaṃ sūktaṃ, 'agne'bhyāvartin' iti catasra etairmantrairājyaṃ juhoti ||
[śarkarān svayamātṛṇṇāñchaṇarajjubhyāṃ vibadhya dhārayati || KauśS_9,4{72}.15 ||]
śarkarān svayañchidritān śaṇarajjubhyāṃ baddhvāgnerupari nidadhāti ||
[samayā khena juhoti || KauśS_9,4{72}.16 ||]
anyaḥ śarkarāchidreṇa ebhirmantrairājyaṃ juhoti ||
[imaṃ jīvebhyaḥ (12.2.23) iti dvāre nidadhāti || KauśS_9,4{72}.17 ||]
'imaṃ jīvebhyaḥ paridhim' iti tribhiḥ pādaiḥ śarkarān gṛhadvāre nikhanati | 'imaṃ jīvebhyaḥ' ityṛcā ekāmāhutiṃ juhoti ||
[juhotyetayarcā āyurdāvā dhanadāvā baladāvā paśudāvā puṣṭidāvā prajāpataye svāhā iti || KauśS_9,4{72}.18 ||
ṣaṭsampātaṃ mātā putrānāśayate || KauśS_9,4{72}.19 ||]
'āyurdāvā' ityādimantreṇa ekāmāhutimājyena juhoti | 'āyurdāvā' ityādi ṣaṭkṛtvaḥ bhaktaṃ sampātyābhimantrya tato mātā putrān duhitṝścāśayati ||
[ucchiṣṭaṃ jāyām || KauśS_9,4{72}.20 ||
saṃvatsaramagniṃ nodvāyānna harennāhareyuḥ || KauśS_9,4{72}.21 ||
dvādaśarātra ityeke || KauśS_9,4{72}.22 ||]
yajamāno'śitvā ucchiṣṭaṃ jāyāyai dadyāt | tato'bhyātānādyuttaratantram | ityāvasathyādhānaṃ samāptam ||
[daśa dakṣiṇā || KauśS_9,4{72}.23 ||]
ādhāne daśa gā dakṣiṇā dadyāt ||
paścādagnervāgyataḥ saṃviśati || KauśS_9,4{72}.24 ||
[aparedyuragniṃ cendrāgnī ca yajeta || KauśS_9,4{72}.25 ||]
tataḥ dvitīye'hani pratipadi pākayajñavidhānenāgnimindrāgnī ca yajati ||
sthālīpākābhyām ||
'udenamuttaraṃ naya' (6.5) iti tṛcena sūktena 'prajāpate na tvad' (7.80.3) ityṛcā vā āgneyaṃ caruṃ juhoti | 'indrāgnī rocanā' (KauśS | 5.2) iti caturṛcena aindrāgnaṃ caruṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | ityamāvāsyādhāne viśeṣaḥ ||
[agniṃ cāgnīṣomau ca paurṇamāsyām || KauśS_9,4{72}.26 ||]
atha paurṇamāsyādhānam | pākayajñavidhānataḥ | agniṃ cāgnīṣomau ca paurṇamāsyāṃ yajeta | 'udenamuttaraṃ naya' (6.5) iti sūktena 'prajāpate na tvad' (7.80.3) ityṛcā vāgneyaṃ caruṃ juhoti | 'asmai kṣatramagnīṣomau' (6.54.2) ityṛcā 'agnīṣomā savedasā' (KauśS 5.1) iti tṛcena agnīṣomīyaṃ caruṃ juhoti | tataḥ pārvaṇādyuttaratantram.
jīvatpitṛko vā mṛtapitṛko vā kravyācchamanasahitamevādhānaṃ bhavati | na kevalādhānam | jīvabhrātṛko vā mṛtabhrātṛko vā kravyācchamanasahitamevādhānaṃ bhavati | yadā punarādhānaṃ karoti tadā kevalādhānameva bhavati ||
[prātardvādaśarātre'gniṃ paśunā yajeta || KauśS_9,4{72}.29 ||]
athādhānād dvādaśarātrāvatīte trayodaśe'hani āgneyaṃ paśumālabheta | vaśāvidhānena | 'udenamuttaraṃ naya' (6.5) iti tṛcena sūktena śāntyudakamanuyojayet | avadānahome sthālīpākahome ca triṣu sthāneṣvapi sūktaṃ bhavati | śeṣaṃ samānam ||

[sthālīpākena vobhayorviriṣyati || saṃvatsaratamyāṃ śāntyudakaṃ kṛtvā || ghṛtāhutirno bhavāgne akravyāhutirghṛtāhutiṃ tvā vayamakravyāhutimupaniṣadema jātavedaḥ iti catura udapātre sampātānānīya || tānullupya || purastādagneḥ pratyaṅṅāsīno juhoti hute ramasva hutabhāga edhi mṛḍāsmabhyaṃ mota hiṃsīḥ paśūnnaḥ iti || yadyudvāyād bhasmanāraṇiṃ saṃspṛśya tūṣṇīṃ mathitvoddīpya || pūrṇahomaṃ hutvā || sannatibhirājyaṃ juhuyād vyāhṛtibhirvā || saṃsṛṣṭe caivaṃ juhuyāt || agnāvanugate jāyamāne || ānaḍuhena śakṛtpiṇḍenāgnyāyatanāni parilipya || homyamupasādya || prāṇāpānābhyāṃ svāhā samānavyānābhyāṃ svāhodānarūpābhyāṃ svāhā ityātmanyeva juhuyāt || KauśS_9,4{72}.30-42 ||]
athavāgneyasthālīpākamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'udenamuttaraṃ naya' (6.5) iti tisṛbhiḥ 'prajāpate na tvad' (7.80.3) ityṛcā sthālīpākaṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | trayodaśe'hani karma samāptam ||
atha sāyaṃhomavidhānamucyate-
[sāyamprātarvrīhīnāvaped yavān vā agnaye svāhā prajāpataye svāhā iti || sāyaṃ sūryāya svāhā prajāpataye svāhā iti || KauśS_9,4{72}.27-28 ||
atha prātarutthāyāgniṃ nirmathya yathāsthānaṃ praṇīya yathāpuramagnihotraṃ juhuyāt || sāyamāśaprātarāśau yajñāvṛtvijau || KauśS_9,4{72}.43-44 ||]

73

[purodayādastamayācca pāvakaṃ prabodhayed gṛhiṇī śuddhahastā.
samatīte sandhivarṇe'tha hāvayet susamiddhe pāvaka āhutīṣahiḥ || KauśS_9,5{73}.1 ||
agnaye ca prajāpataye ca rātrāvādityaśca divā prajāpatiśca.
udakaṃ ca samidhaśca homehome puro varam || KauśS_9,5{73}.2 ||
homyaiḥ samidbhiḥ payasā sthālīpākena sarpiṣā.
sāyamprātarhoma eteṣāmekenāpi sidhyati || KauśS_9,5{73}.3 ||
abhyuddhṛto huto'gniḥ pramādādupaśāmyati.
mathite vyāhṛtīrjuhuyāt pūrṇahomau yathaṛtvijau || KauśS_9,5{73}.4 ||]
'avyasaśca' (19.69.1) 'viṣṇormanasā' (KauśS 1.37) iti havirutpavanam | 'ṛtaṃ tvā satyena' (KauśS 3.4) iti triḥ paryukṣaṇam | tatastisraḥ samidha ādadhāti | 'agnaye svāhā' 'prajāpataye svāhā' iti vrīhīn juhoti | punastisraḥ samidha ādadhāti | 'satyaṃ tvartena' iti paryukṣaṇaṃ ca ||
[vanaspatibhyo vānaspatyebhya oṣadhibhyo vīrudbhyaḥ sarvebhyo devebhyo devajanebhyaḥ puṇyajanebhyaḥ iti prācīnaṃ tadudakaṃ ninīyate || KauśS_9,5{73}.5 ||]
udakaṃ pātre kṛtvā 'vanaspatibhyo vānaspatyebhyaḥ' iti mantreṇa tadudakaṃ prācīnaṃ ninayati ||
[svadhā prapitāmahebhyaḥ svadhā pitāmahebhyaḥ svadhā pitṛbhyaḥ iti dakṣiṇataḥ || KauśS_9,5{73}.6 ||]
apasavyaṃ kṛtvā 'svadhā prapitāmahebhyaḥ' iti mantreṇa dakṣiṇato ninayati ||
[tārkṣyāyāriṣṭanemaye'mṛtaṃ mahyam iti paścāt || KauśS_9,5{73}.7 ||]
'tārkṣyāyāriṣṭanemaye'mṛtaṃ mahyam' iti paścānninayati ||
[somāya saptarṣibhyaḥ ityuttarataḥ || KauśS_9,5{73}.8 ||]
'somāya saptaṛṣibhyaḥ' iti mantreṇa uttarataḥ ninayati | 'yasmāt kośāt' (19.72) iti | samāptaṃ sāyaṃhomavidhānam | atha prātarhome 'sūryāya svāhā' iti viśeṣaḥ | śeṣaṃ pūrvavat | prātarhomavidhānaṃ samāptam ||
[parimṛṣṭe parilipte ca parvaṇi vrātapataṃ hāvayedannamagnau.
bhūyo dattvā svayamalpaṃ ca bhuktvāparāhṇe vratamupaiti yājñikam || KauśS_9,5{73}.9 ||
anaśanaṃ brahmacaryaṃ ca bhūmau śuciragnimupaśete sugandhiḥ || KauśS_9,5{73}.10 ||
agnīṣomābhyāṃ darśana indrāgnibhyāmadarśane.
āgneyaṃ tu pūrvaṃ nityamanvāhāryaṃ prajāpateḥ || KauśS_9,5{73}.11 ||
arghāhutistu sauviṣṭakṛtī sarveṣāṃ haviṣāṃ smṛtā.
ānumatī vā bhavati sthālīpākeṣvatharvaṇām || KauśS_9,5{73}.12 ||
ubhau ca sandhijau yau vaiśvadevau yathaṛtvijau.
varjayitvā sabarhiṣaḥ sājyā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ || KauśS_9,5{73}.13 ||
yathāśakti yathābalaṃ || hutādo'nye ahutādo'nye.
vaiśvadevaṃ havirubhaye sañcaranti || KauśS_9,5{73}.14 ||
te samyañca iha mādayantāmiṣamūrjaṃ yajamānā yamichata.
viśve devā idaṃ havirādityāsaḥ saparyata.
asmin yajñe mā vyathiṣyamṛtāya haviṣkṛtam || KauśS_9,5{73}.15 ||
vaiśvadevasya haviṣaḥ sāyamprātarjuhoti.
sāyamāśaprātarāśau yajñāvetau smṛtāvubhau || KauśS_9,5{73}.16 ||
apratibhuktau śucikāryau ca nityaṃ vaiśvadevau jānatā yajñaśreṣṭhau.
nāśrotriyo nānavaniktapāṇirnāmantravijjuhuyānnāvipaścit || KauśS_9,5{73}.17 ||
bībhatsavaḥ śucikāmā hi devā nāśraddadhānasya havirjuṣante.
brāhmaṇena brahmavidā tu hāvayenna strīhutaṃ śūdrahutaṃ ca devagam || KauśS_9,5{73}.18 ||
yastu vidyādājyabhāgau yajñānmantraparikramān.
devatājñānamāvṛta āśiṣaśca karma striyā apratiṣiddhamāhuḥ || KauśS_9,5{73}.19 ||]
atha madhyāhne sāyaṃ ca vaiśvadevavidhānamucyate | 'avyasaśca' (19.69.1) iti japitvā prokṣaṇaṃ dviḥ kṛtvā siddhasya pākasyotpavanaṃ 'ṛtaṃ tvā satyena' iti paryukṣaṇam | samidādhānam | 'hutādo'nye' 'viśve devā idaṃ haviḥ' iti dvābhyāṃ havirjuhoti | punaḥ samidādhānaṃ paryukṣaṇaṃ ca

74

tataḥ baliharaṇaṃ kuryāt-
[tayorbaliharaṇam || KauśS_9,6{74}.1 ||
agnaya indrāgnibhyāṃ vāstoṣpataye prajāpataye'numataye iti hutvā || KauśS_9,6{74}.2 ||]
'agnaye svāhā, indrāgnibhyāṃ svāhā, vāstoṣpataye svāhā, prajāpataye svāhā, anumataye svāhā' ityagnau hutvā ||
[niṣkramya bahiḥ prācīnaṃ brahmaṇe vaiśravaṇāya viśvebhyo devebhyaḥ sarvebhyo devebhyo viśvebhyo bhūtebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ iti bahuśo baliṃ haret || KauśS_9,6{74}.3 ||]
niḥṣkramya bahiḥ prācīnamudakena maṇḍalaṃ prokṣya tato baliharaṇaṃ karoti | brahmaṇe baliṃ harāmi vaṣaṭ | vaiśravaṇāya baliṃ harāmi vaṣaṭ | viśvebhyo devebhyo baliṃ harāmi vaṣaṭ | sarvebhyo devebhyo baliṃ harāmi vaṣaṭ | viśvebhyo bhūtebhyo baliṃ harāmi vaṣaṭ | sarvebhyo bhūtebhyo baliṃ harāmi vaṣaṭ | bahuśo baliṃ haret ||
[dviḥ prokṣan pradakṣiṇamāvṛtyāntarupātītya dvāre || KauśS_9,6{74}.4 ||]
dviḥ prokṣan pradakṣiṇamāvṛtyāntarupātītya tata agnigṛhe praviśya madhye dadāti ||
[dvāryayoḥ mṛtyave dharmādharmābhyām || KauśS_9,6{74}.5 ||]
tato dvārapārśvayoḥ dadāti | mṛtyave baliṃ harāmi vaṣaṭ | dharmāya baliṃ harāmi vaṣaṭ | adharmāya baliṃ harāmi vaṣaṭ ||
[udadhāne dhanvantaraye samudrāyauṣadhivanaspatibhyo dyāvāpṛthivībhyām iti || KauśS_9,6{74}.6 ||]
udakakalaśe dadāti | dhanvantaraye baliṃ harāmi vaṣaṭ | samudrāya baliṃ harāmi vaṣaṭ | oṣadhivanaspatibhyo baliṃ harāmi vaṣaṭ | dyāvāpṛthivībhyāṃ baliṃ harāmi vaṣaṭ ||
[sthūṇāvaṃśayoḥ digbhyo'ntardeśebhyaḥ iti || KauśS_9,6{74}.7 ||]
sthūṇāvaṃśe dvayaṃ dadāti | caturṣu koṇeṣvagre balicatuṣṭayaṃ dadāti | digbhyo'ntardeśebhyo baliṃ harāmi vaṣaṭ ||
[sraktiṣu vāsukaye citrasenāya citrarathāya takṣopatakṣābhyām iti || KauśS_9,6{74}.8 ||]
pūrvādicaturdikṣu balicatuṣṭayaṃ dadāti | vāsukaye baliṃ harāmi vaṣaṭ | citrasenāya baliṃ harāmi vaṣaṭ | citrarathāya baliṃ harāmi vaṣaṭ | takṣakopatakṣābhyāṃ baliṃ harāmi vaṣaṭ ||
[samantamagneḥ āśāyai śraddhāyai meghāyai śriyai hriyai vidyāyai iti || KauśS_9,6{74}.9 ||]
agnisamīpe pūrvāsu dikṣu dadāti | āśāyai baliṃ harāmi vaṣaṭ | śraddhāyai baliṃ harāmi vaṣaṭ | medhāyai baliṃ harāmi vaṣaṭ | śriyai baliṃ harāmi vaṣaṭ | hriyai baliṃ harāmi vaṣaṭ | vidyāyai baliṃ harāmi vaṣaṭ ||
[prācīnamagneḥ gṛhyābhyo devajāmibhyaḥ iti || KauśS_9,6{74}.10 ||]
agneḥ prācīnaṃ 'gṛhyābhyo devajāmibhyo baliṃ harāmi vaṣaṭ' | apasavyaṃ 'svadhā prapitāmahebhyaḥ svadhā pitāmahebhyaḥ svadhā pitṛbhyaḥ sapatnīkebhyaḥ svadhā' ityanena mantreṇa pātrasthaṃ sarvaṃ bhaktaṃ dakṣiṇato ninayati | tataḥ 'yasmāt kośāt'
(19.72) iti | iti vaiśvadevaṃ samāptam | dvau kālau vaiśvadevasya | sāyaṅkāle madhyāhnakāle vaiśvadevaṃ kuryāt ||
[bhūyo'bhyuddhṛtya brāhmaṇān bhojayet || KauśS_9,6{74}.11 ||]
tato hantakāraṃ manuṣyebhyo gavādikebhyaśca vāyasebhyo'nnaṃ dadyāt | brāhmaṇān bhojayet | eko dvau vā bahavaḥ | yathāśakti annaṃ bhikṣukebhyo dadāti ||
[tadapi śloko vadati
mābrāhmaṇāgrataḥkṛtamaśnīyādviṣavadannamannakāmyā.
devānāṃ devo brāhmaṇo bhāvo nāmaiṣa devateti || KauśS_9,6{74}.12 ||]
tatra ślokaḥ - mā brāhmaṇāgrataḥkṛtamaśnīyādviṣavadannamannakāmyā | devānāṃ devo brāhmaṇo bhāvo nāmaiṣa devateti ||
kevalādhāna araṇipradānādi māṣāśitavarjyaṃ pūrṇāhutyantaṃ kṛtvā tatraitat ṣaṭsampātaṃ bhaktamaśanaṃ śāntirbhavati | yasya punarādhānaṃ tasya kevalādhāna adhikāraḥ | kravyācchamanasahitaṃ vādhānaṃ bhavati | na kevalaṃ punarādhāne'pi kravyācchamanavikalpena | athavācamanaṃ kṛtvā godānikaṃ vapanam | tataḥ pūrṇāhutyantaṃ kṛtvā ṣaṭsampātānāṃ bhavati | śeṣaṃ samānam | punarādhānaṃ samāptam ||
athāgrayaṇamucyate-
[āgrayaṇe śāntyudakaṃ kṛtvā yathartu taṇḍulānupasādya || KauśS_9,6{74}.13 ||]
śaradvasantayorāgrayaṇaṃ bhavati | 'avyasaśca' (19.68) | barhirlavanam, vedyuttaravedyagnipraṇayanaṃ, agnipratiṣṭhāpanaṃ, vratagrahaṇaṃ, pavitrakaraṇaṃ, pavitreṇedhmopasamādhānaṃ, barhiḥprokṣaṇaṃ, staraṇam | nirvāpakāle ete devatā nirvaptavyāḥ | pañca caravo bhavanti | agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi | indrāgnibhyāṃ dyāvāpṛthivībhyāṃ viśvebhyo devebhyo vrīhibhirvā eteṣāṃ nirvāpakāryaṃ ca | catvāraścaravaḥ | 'somāya' iti pañcamaṃ caruṃ śyāmākena kurvan | vasante yavaiḥ pañcamaṃ kuryāt | tataḥ abhyātānāntaṃ kṛtvā śāntyudakaṃ karoti uktena vidhānena | āgrayaṇe śārade vrīhīn śyāmākāścāśaradi vā | śāliśyāmākābhāve tatsthāne yavānupasādya | pañca caravaḥ sampadyante ||
[apsu sthālīpākaṃ śrapayitvā payasi vā || KauśS_9,6{74}.14 ||]
tenodakena carūṇāṃ śrapaṇaṃ kuryāt | athavā payasi caruśrapaṇaṃ kuryāt | 'śuddhāḥ pūtāḥ' (11.1.17) 'brahmaṇā śuddhāḥ' (11.1.18) iti dvābhyām | āpasthāne payaḥ kuryāt | śeṣaṃ samānam | tāvat samānaṃ yāvadājyabhāgau hutvā | tataḥ pañcānāṃ carūṇāṃ homaḥ ||
[sajūrṛtubhiḥ sajūrvidhābhiḥ sajūragnaye svāhā | sajūrindrāgnibhyāṃ sajūrdyāvāpṛthivībhyāṃ sajūrviśvebhyo devebhyaḥ sajūrṛtubhiḥ sajūrvidhābhiḥ sajūḥ somāya svāhā ityekahavirvā syānnānāhavīṃṣi vā || KauśS_9,6{74}.15 ||]
'sajūrṛtubhiḥ' iti pratyṛcam | catvāraścaravaḥ ||
[saumyaṃ tanvacchyāmākaṃ śaradi || KauśS_9,6{74}.16 ||]
pañcamaṃ caruṃ saumyaṃ śyāmākaṃ pañcamayā ṛcā juhoti | pārvaṇādisviṣṭakṛdantaṃ kṛtvā tataḥ caruprāśanaṃ karoti yajamānaḥ | kartā prāśitraharaṇe dviravadānaṃ carūṇām | sarveṣāṃ pratihaviṣāṃ samuddhṛtya prāśitraharaṇe kṛtvā yajamānāya prayacchati ||
[atha yajamānaḥ prāśitraṃ gṛhṇīte || KauśS_9,6{74}.17 ||
prajāpateṣṭvā grahaṃ gṛhṇāmi | mahyaṃ bhūtyai mahyaṃ puṣṭhyai mahyaṃ śriye mahyaṃ hriyai mahyaṃ yaśase mahyamāyuṣe mahyamannāya mahyamannādyāya mahyaṃ sahasrapoṣāya mahyamaparimitapauṣāya iti || KauśS_9,6{74}.18 ||]
atha yajamānaḥ prāśitraṃ gṛhṇīte 'prajāpateṣṭvā grahaṃ gṛhṇāmi' iti mantreṇa ||
[atha prāśnāti bhadrānnaḥ śreyaḥ samanaiṣṭa devāstvayāvasena samaśīmahi tvā | sa naḥ pito madhumā;m ā viveśa śivastokāya tanvo na ehi iti || KauśS_9,6{74}.19 ||]
'bhadrānnaḥ śreyaḥ' iti mantreṇa prāśitraṃ prāśnāti | tataḥ smṛtivihitaṃ bhakṣaṇam | dvirācamanaṃ kṛtvā tataḥ karma kuryāt ||
[prāśitamanumantrayate amo'si prāṇa tadṛtaṃ bravīmyamāsi sarvāṅasi praviṣṭaḥ | sa me jarāṃ rogamapanudya śarīrādanāmayaidhi mā riṣāma indo iti || KauśS_9,6{74}.20 ||]
tataḥ hṛdayamanvālabhya japati 'amo'si prāṇa' iti mantreṇa | 'svāheṣṭebhyaḥ' ityādi uttaratantram ||

vatsaḥ prathamajo grīṣme vāsaḥ śaradi dakṣiṇā || KauśS_9,6{74}.21 ||
[śaktyā vā dakṣiṇāṃ dadyāt || KauśS_9,6{74}.22 ||
nātiśaktirvidhīyate nātiśaktirvidhīyata iti || KauśS_9,6{74}.23 ||]
yathāśaktyā dakṣiṇāṃ dadyāt | āgrayaṇaṃ samāptam | sarvanityanaimittikakāmyeṣu yathāśakti dakṣiṇādānam | 'nātiśaktirvidhīyate' iti vacanāt ||
pitṛbhrātrāgnisadanaṃ navame ko ti kena tvā.
avaśiṣṭāni kāryārthamagnyādheyaṃ ca kīrtitam ||
adhyāyasyānte sarve rudrasya ślokāḥ

75

iti kauśikapaddhatau navamo'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
atha daśamo'dhyāyaḥ
atha vivāha ucyate-
[atha vivāhaḥ || KauśS_10,1{75}.1 ||
ūrdhvaṃ kārtikyā ā vaiśākhyāḥ || KauśS_10,1{75}.2 ||
yāthākāmī vā || KauśS_10,1{75}.3 ||
citrāpakṣaṃ tu varjayet || KauśS_10,1{75}.4 ||
maghāsu hanyante gāvaḥ phalgunīṣu vyuhyate (14.1.13) iti vijñāyate maṅgalaṃ ca || KauśS_10,1{75}.5 ||
satyenottabhitā (14.1.1-16) pūrvāparam (14.1.23-24) ityupadadhīta || KauśS_10,1{75}.6 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'satyenottabhitā' iti ṣoḍaśabhirṛgbhiḥ 'pūrvāparam' iti dvābhyāmājyaṃ juhoti ||
[pativedanaṃ ca || KauśS_10,1{75}.7 ||]
'ā no agne' (2.36) iti sūktenāgamakṛśaraṃ tilamiśraṃ sampātyābhimantrya kumārīmāśayati ||
[yuvaṃ bhagam (14.1.31) iti sambhalaṃ sānucaraṃ prahiṇoti || KauśS_10,1{75}.8 ||]
'yuvaṃ bhagam' ityardharcena puruṣaṃ śarāvasampuṭahastagṛhītaṃ sānucaraṃ varaṃ prati preṣayati ||
[brahmaṇaspate (14.1.31) iti brahmāṇam || KauśS_10,1{75}.9 ||
tadvivṛhācchaṅkamāno niśi kumārīkulādvalīkānyādīpya || KauśS_10,1{75}.10 ||
devā agne (14.2.32-36) iti pañcabhiḥ sakṛtpūlyānyāvāpayati || KauśS_10,1{75}.11 ||]
'brahmaṇaspate' ityardharcena brāhmaṇaṃ preṣayati ||
[anṛkṣarā (14.1.34) iti kumārīpālaṃ prahiṇoti || KauśS_10,1{75}.12 ||]
'anṛkṣarā' ityṛcā kumārīrakṣārthaṃ pālaṃ preṣayati ||
[udāhārasya pratihiteṣuragrato jaghanato brahmā || KauśS_10,1{75}.13 ||]
udakaharaṇārthamagrato dhanurdharaḥ | madhya udakahāraḥ | pṛṣṭhato brahmā ||
[yo anidhmaḥ (14.1.37) ityapsu logaṃ pravidhyati || KauśS_10,1{75}.14 ||]
'yo anidhmaḥ' ityṛcāpsu loṣṭaṃ prakṣipati ||
[idamaham (14.1.38) ityapohya || KauśS_10,1{75}.15 ||
yo bhadraḥ (14.1.38) ityanvīpamudacya || KauśS_10,1{75}.16 ||]
'idamaham' ityardharcenāvagāhya 'yo bhadraḥ' ityardharcenodakaghaṭaṃ pūrayati ||
[āsyai brāhmaṇāḥ (14.1.39) iti prayachati || KauśS_10,1{75}.17 ||]
'āsyai brāhmaṇāḥ' ityardharcena ghaṭamudakahārāya prayacchati | tata āgacchanti ||
[āvrajatāmagrato brahmā jaghanato'dhijyadhanvā || KauśS_10,1{75}.18 ||]
brahmāgrataḥ | tata udakahāraḥ | pṛṣṭhato dhanurdharaḥ ||
[bāhyataḥ plakṣodumbarasyottarato'gneḥ śākhāyāmāsajati || KauśS_10,1{75}.19 ||]
uttarato'gneḥ bāhyataḥ plakṣaśākhāyāmupari nidadhāti ||
tenodakārthān kurvanti || KauśS_10,1{75}.20 ||
[tataścānvāsecanamanyena || KauśS_10,1{75}.21 ||]
punaḥ anvāsecanamanyenodakena ||
[antarupātītya aryamaṇam (14.1.17) iti juhoti || KauśS_10,1{75}.22 ||]
antarupātītya 'aryamaṇam' ityṛcājyaṃ juhoti ||
[pra tvā muñcāmi (14.1.19) iti veṣṭaṃ vicṛtati || KauśS_10,1{75}.23 ||]
'pra tvā muñcāmi' ityṛcā kumārīkeśān vicṛtati ||
[uśatīḥ (14.2.52) ityetayā trirādhāpayati || KauśS_10,1{75}.24 ||]
'uśatīḥ' ityṛcā triḥ samidha ādadhāti kumārī ||
[saptabhiruṣṇāḥ sampātavatīḥ karoti || KauśS_10,1{75}.25 ||]
'uśatīḥ' (14.2.52-58) iti saptabhirṛgbhiruṣṇodakaṃ sampātya ||
[yadāsandyām (14.2.65) iti pūrvayoruttarasyāṃ sraktyāṃ tiṣṭhantīmāplāvayati || KauśS_10,1{75}.26 ||]
'yadāsandyām' ityṛcā īśānakoṇe kumārīṃ snāpayati ||
[yacca varcaḥ (14.1.35) yathā sindhuḥ (14.1.43) ityutkrāntāmanyenāvasiñcati || KauśS_10,1{75}.27 ||]
'yacca varcaḥ', 'yathā sindhuḥ' iti dvābhyām anyena śītodakenotkramamāṇāṃ kumārīmavasiñcati || daśame'dhyāye prathamā kaṇḍikā

76

[yad duṣkṛtam (14.2.66-67) iti vāsasāṅgāni pramṛjya kumārīpālāya prayachati || KauśS_10,2{76}.1 ||]
'yadduṣkṛtam' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ vāsasāṅgāni pramṛjya kumārīpālāya prayacchati ||
[tumbaradaṇḍena pratipādya nirvrajet || KauśS_10,2{76}.2 ||
tadvana āsajati || KauśS_10,2{76}.3 ||]
tad vāsaḥ tumbaradaṇḍena gṛhītvā gopāṭe prakṣipati ||
[yā akṛntan (14.1.45) tvaṣṭā vāsaḥ (14.1.53) ityahatenāchādayati || KauśS_10,2{76}.4 ||]
'yā akṛntan', 'tvaṣṭā vāsaḥ' iti dvābhyāmahatavastreṇācchādayati || yajñopavītavad vādhūyaṃ vastraṃ badhnāti ||
[kṛtrimaḥ (14.2.68) iti śatadataiṣīkeṇa kaṅkatena sakṛt pralikhya || KauśS_10,2{76}.5 ||]
'kṛtrimaḥ' ityṛcā śatadanteṣīkena kaṅkatena keśān pratilikhya sakṛt ||
[kṛtayāmam ityavasṛjati || KauśS_10,2{76}.6 ||]
'kṛtayāmam' ityanena mantreṇa kaṅkatamavasṛjati ||
[āśāsānā (14.1.42) saṃ tvā nahyāmi (14.2.70) ityubhayataḥpāśena yoktrena sannahyati || KauśS_10,2{76}.7 ||]
'āśāsānā', 'saṃ tvā nahyāmi' iti dvābhyām ubhayataḥpāśaṃ yoktraṃ kaṭipradeśe badhnāti ||
[iyaṃ vīrud (1.34) iti madughamaṇiṃ lākṣāraktena sūtreṇa vigrathyānāmikāyāṃ badhnāti || KauśS_10,2{76}.8 ||]
'iyaṃ vīrud' iti sūktena jyeṣṭhīmadhumaṇiṃ sampātyābhimantrya raktasūtreṇānāmikāyāṃ badhnāti ||
[antato ha maṇirbhavati bāhyo granthiḥ || KauśS_10,2{76}.9 ||]
vara āgate sati brāhmaṇān svasti vācayitvā varāya madhuparkaṃ dattvā kautukāni kārayet | kaṅkaṇabandhanayavamadhūkamālādarpaṇagrahaṇādi kautukaṃ ca sarvaṃ tūṣṇīṃ lokācārāt ||
[bhagastvetaḥ (14.1.20) iti hastegṛhya nirṇayati || KauśS_10,2{76}.10 ||]
upādhyāyaḥ kautukagṛhe praviśya kumārīṃ haste gṛhītvā nirṇayati 'bhagastvetaḥ' ityṛcā ||
[śākhāyāṃ yugamādhāya dakṣiṇato'nyo dhārayati || KauśS_10,2{76}.11 ||]
anyo dakṣiṇataḥ śākhāyāṃ yugamādhāyāgrato dhārayati ||
[dakṣiṇasyāṃ yugadhuryuttarasmin yugatardmani darbheṇa vigrathya śaṃ te (14.1.40-41) iti lalāṭe hiraṇyaṃ saṃstabhya japati || KauśS_10,2{76}.12 ||
tardma samayāvasiñcati || KauśS_10,2{76}.13 ||]
lalāṭapradeśe 'śaṃ te hiraṇyam' iti dvābhyāṃ yugacchidre hiraṇyaṃ darbheṇa baddhvā tata udakaṃ chidreṇāvasiñcati tūṣṇīm ||
[upagṛhyottarato'gneḥ aṅgādaṅgāt (14.2.69) iti ninayati || KauśS_10,2{76}.14 ||]
yugacchidrodakaṃ gṛhītvā 'aṅgādaṅgāt' ityṛcottarato'gnerninayati ||
[syonam (14.1.47) iti śakṛtpiṇḍe'śmānaṃ nidadhāti || KauśS_10,2{76}.15 ||]
'syonaṃ dhruvam' ityardharcena śakṛtpiṇḍe'śmānaṃ nidadhāti ||
[tamā tiṣṭha (14.1.47) ityāsthāpya || KauśS_10,2{76}.16 ||]
'tamā tiṣṭha' ityardharcenāśmanopari kumārīṃ sthāpayati ||
[iyaṃ nārī (14.2.63) iti dhruvāṃ tiṣṭhantīṃ pūlyānyāvāpayati || KauśS_10,2{76}.17 ||]
'iyaṃ nārī' ityṛcā tiṣṭhantī kumārī trīn lājāñjalīn juhoti ||
[triravichindatīṃ caturthī kāmāya || KauśS_10,2{76}.18 ||]
triravicchindatīṃ kāmāya caturthīm | tataḥ pitā dānakāle nāmagotraṃ kurute | amukaprapautrāya amukapautrāya amukaputrāya amukaprapautrīṃ amukapautrīṃ amukaputrīṃ amukīṃ sahiraṇyāṃ savasrālaṅkārāṃ tubhyaṃ sampradade ||
[yenāgniḥ (14.1.48-52) iti pāṇiṃ grāhayati || KauśS_10,2{76}.19 ||]
tataḥ 'yenāgniḥ' pañcabhiḥ varaḥ pāṇigrahaṇaṃ karoti | varaḥ mantraṃ japati | 'ā no agne' (2.36) 'satyenottabhitā' (14.1) ityanuvākaṃ 'vi hi sotorasṛkṣata' (20.126) iti vṛṣākapiṃ brāhmaṇāḥ sūktaṃ paṭhanti | 'sahṛdayam' (3.30) iti kecit ||
[aryamṇaḥ (14.1.39) ityagniṃ triḥ pariṇayati || KauśS_10,2{76}.20 ||]
'aryamṇaḥ' ityardharcenāgniṃ triḥ pariṇayati | caturthī lokācārāt | sakṛnmantraḥ ||
[sapta maryādāḥ (5.1.6) ityuttarato'gneḥ sapta lekhā likhati prācyaḥ || KauśS_10,2{76}.21 ||]
tataḥ 'sapta maryādāḥ' ityṛcottarato'gneḥ sapta lekhā likhati prācyaḥ ||
[tāsu padānyutkrāmayati || KauśS_10,2{76}.22 ||
iṣe tvā sumaṅgali prajāvati susīme iti prathamam || KauśS_10,2{76}.23 ||
ūrje tvā rāyaspoṣāya tvā saubhāgyāya tvā sāmrājyāya tvā sampade tvā jīvātave tvā sumaṅgali prajāvati susīme iti saptamaṃ sakhā saptapadī bhava iti || KauśS_10,2{76}.24 ||]
'iṣe tvā sumaṅgali' iti saptabhirmantraiḥ tāsu lekhāsūpari kumārī padāni dadāti ||
[ā roha talpam (14.2.31) bhagastatakṣa (14.1.60) iti talpa upaveśayati || KauśS_10,2{76}.25 ||]
'ā roha talpam', 'bhagastatakṣa' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ talpa upaveśayati ||
upaviṣṭāyāḥ suhṛt pādau prakṣālayati || KauśS_10,2{76}.26 ||
[prakṣālyamānāvanumantrayate imau pādau subhagau suśevau saubhāgyāya kṛṇutāṃ no aghāya | prakṣālyamānau subhagau supatnyāḥ prajāṃ paśūn dīrghamāyuśca dhattām iti || KauśS_10,2{76}.27 ||]
prakṣālyamānāvanumantrayate 'imau pādau' ityṛcā ||
[ahaṃ vi ṣyāmi, pra tvā muñcāmi (14.1.57-58) iti yoktraṃ vicṛtati || KauśS_10,2{76}.28 ||]
'ahaṃ vi ṣyāmi', 'pra tvā muñcāmi' iti dvābhyāṃ kumārī kaṭiveṣṭitaṃ yoktraṃ vicṛtati ||
[aparasmin bhṛtyāḥ saṃrabhante || KauśS_10,2{76}.29 ||
ye jayanti te balīyāṃsa eva manyate || KauśS_10,2{76}.30 ||
bṛhaspatinā (14.2.53-58) iti sarvasurabhicūrṇānyṛcarcā kāmpīlapalāśena mūrdhnyāvapati || KauśS_10,2{76}.31 ||]
tataḥ 'bṛhaspatinā' iti ṣaḍbhirṛgbhiḥ sarvauṣadhiṃ pratyṛcaṃ kāmpīlapalāśena mūrdhniṃ āvapati ||
[udyachadhvam, bhagastatakṣa, (14.1.59-60) abhrātṛghnīṃ (14.1.62) ityekaikayotthāpayati || KauśS_10,2{76}.32 ||]
'udyacchadhvaṃ', 'bhagastatakṣa', 'abhrātṛghnīṃ' ityekaikayā ṛcā utthāpayati kumārīm ||
[prati tiṣṭha (14.2.15) iti pratiṣṭhāpayati || KauśS_10,2{76}.33 ||]
'prati tiṣṭha' ityṛcā pratiṣṭhāpayati | abhyātānādyuttaratantram | iti vivāhaḥ samāptaḥ || daśame dvitīyā kaṇḍikā

77

athodvāha ucyate-
[sukiṃśukam (14.1.61) rukmaprastaraṇam (14.2.30) iti yānamārohayati || KauśS_10,3{77}.1 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sukiṃśukam' 'rukmaprastaraṇam' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ yānamaśvādi sampātyābhimantrya tata uttaratantram | tato varavadhū ārohayati ||
[emaṃ panthām (14.2.8) brahmāparam (14.1.64) ityagrato brahmā prapadyate || KauśS_10,3{77}.2 ||]
'emaṃ panthām', 'brahmāparam' iti dve ṛcau japitvā pathi gacchatoḥ varavadhvoḥ agre kartā vrajati ||
[mā vidan (14.2.11) anṛkṣarā (14.1.34) adhvānam ityuktam || KauśS_10,3{77}.3 ||]
'mā vidan' 'anṛkṣarāḥ' iti dvābhyāmadhvānaṃ dakṣiṇena prakrāmati kartā ||
[yedaṃ pūrvā (14.2.74) iti tenānyasyāmūḍhāyāṃ vādhūyasya daśāṃ catuṣpathe dakṣiṇairabhitiṣṭhati || KauśS_10,3{77}.4 ||]
yenaiva yānena sā ūḍhā tenaiva yadā anyā ūḍhā bhavati tadā idaṃ prāyaścittaṃ bhavati | 'yedaṃ pūrvā' ityṛcā kartā vādhūyasya daśākhaṇḍaṃ gṛhītvā catuṣpathe dattvā dakṣiṇena pādena tiṣṭhati ||
sa cedubhayoḥ śubhakāmo bhavati sūryāyai devebhyaḥ (14.2.46) ityetāmṛcaṃ japati || KauśS_10,3{77}.5 ||
samṛchata svapatho'navayantaḥ susīmakāmāvubhe virājāvubhe suprajasau ityatikramayato'ntarā brahmāṇam || KauśS_10,3{77}.6 ||
[ya ṛte cidabhiśriṣaḥ (14.2.47) iti yānaṃ samprokṣya viniṣkārayati || KauśS_10,3{77}.7 ||]
tata 'ya ṛte cidabhiśriṣaḥ' ityṛcā yānaṃ yānaṃ samprokṣya viniṣkārayati ||
[sā mandasānā (14.2.6) iti tīrthe logaṃ pravidhyati || KauśS_10,3{77}.8 ||]
'sā mandasānā' ityṛcā nadyāṃ loṣṭaṃ prakṣipya tata uttaranti ||
[idaṃ su me (14.2.9) iti mahāvṛkṣeṣu japati || KauśS_10,3{77}.9 ||]
'idaṃ su me' ityṛcā mahāvṛkṣeṣu japati ||
[sumaṅgalīḥ (14.2.28) iti vadhvīkṣīḥ prati japati || KauśS_10,3{77}.10 ||]
sumaṅgalīḥ iti vadhvīkṣīḥ prati japati ||
[yā oṣadhayaḥ (14.2.7) iti mantrokteṣu || KauśS_10,3{77}.11 ||]
dvaibhede 'yā oṣadhayaḥ' ityṛcaṃ japati | vrīhiyavādikṣetraṃ dṛṣṭvā vane vṛkṣādi nadyādikaṃ ca ||
[ye pitaraḥ (14.2.73) iti śmaśāneṣu || KauśS_10,3{77}.12 ||]
'ye pitaraḥ' ityṛcaṃ śmaśāneṣu japati ||
[pra budhyasva (14.2.75) iti suptāṃ prabodhayet || KauśS_10,3{77}.13 ||]
'pra budhyasva' ityṛcā suptāṃ prabodhayet | yadi pathi svapiti ||
[saṃ kāśayāmi (14.2.12) iti gṛhasaṅkāśe japati || KauśS_10,3{77}.14 ||]
'saṃ kāśayāmi' iti svapitṛgṛhasaṅkāśe samīpe japati ||
[udva ūrmiḥ (14.2.16) iti yānaṃ samprokṣya vimocayati || KauśS_10,3{77}.15 ||]
'udva ūrmiḥ' ityṛcā yānaṃ samprokṣya vimocayati ||
[uttiṣṭhetaḥ (14.2.19) iti patnī śālāṃ samprokṣati || KauśS_10,3{77}.16 ||]
'uttiṣṭhetaḥ kimicchantī' ityṛcā patnī śālāṃ samprokṣati ||
[syonam (14.1.47) iti dakṣiṇato valīkānāṃ śakṛtpiṇḍe'śmānaṃ nidadhāti || KauśS_10,3{77}.17 ||]
'syonam' ityardharcena dakṣiṇataḥ gṛhapārśve valīkānāṃ śakṛtpiṇḍe'śmānaṃ nidadhāti ||
[tasyopari madhyamapalāśe sarpiṣi catvāri dūrvāgrāṇi || KauśS_10,3{77}.18 ||]
tasyopari madhyamapalāśe ghṛte catvāri dūrvāgrāṇi muñcati ||
[tamā tiṣṭha (14.1.47) ityāsthāpya || KauśS_10,3{77}.19 ||]
tasyopari vadhūmāsthāpayati 'tamā tiṣṭha' ityardharcena ||
[sumaṅgalī prataraṇī (14.2.26) iha priyam (14.1.21) mā hiṃsiṣṭam, brahmāparam (14.1.63-64) iti pratyṛcaṃ prapādayati || KauśS_10,3{77}.20 ||]
'sumaṅgalī prataraṇī' ityṛcā, 'iha priyam' ityṛcā, 'mā hiṃsiṣṭaṃ kumāryam' ityṛcā, 'brahmāparam' ityṛcā etābhiścatasṛbhiḥ vadhūvarau gṛhaṃ praveśayati ||
[suhṛt pūrṇakaṃsena pratipādayati || KauśS_10,3{77}.21 ||]
pṛṣṭhataḥ suhṛt pūrṇakalaśaṃ phala-akṣatasahitaṃ haste kṛtvā vadhūṃ praveśayati ||
[aghoracakṣuḥ (14.2.17-18) ityagniṃ triḥ pariṇayati || KauśS_10,3{77}.22 ||]
'aghoracakṣuḥ' iti dvābhyāmṛgbhyāmagniṃ prajvālya tato hastagrahaṇaṃ kṛtvā varaḥ pariṇayati | pitṛgṛhe | trirmantrāvṛttiḥ | tūṣṇīṃ caturtham ||
[yadā gārhapatyam (14.2.20) sūryāyai devebhyaḥ (14.2.46) iti mantroktebhyo namaskurvatīmanumantrayate || KauśS_10,3{77}.23 ||]
tato gṛhadevatānamaskārān kurvatīṃ vadhūmanumantrayate 'yadā gārhapatyam', 'sūryāyai devebhyaḥ' iti dvābhyāmṛgbhyām || daśame tṛtīyā kaṇḍikā

Original text: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc