કૌશિકપદ્ધતિ · શ્લોક 78-97

[શર્મ વર્મ (14.2.21) ઇતિ રોહિતચર્માહરન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.1 ॥]
ઽશર્મ વર્મઽ ઇત્યૃચા રોહિતચર્માનુમન્ત્રયતે ॥
[ચર્મ ચોપસ્તૃણીથન (14.2.22) ઇત્યુપસ્તૃણન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.2 ॥]
ઽચર્મ ચોપસ્તૃણીથનઽ ઇતિ પાદેનોપસ્તૃણન્તમ્ ॥
[યં બલ્બજમ્ (14.2.22) ઇતિ બલ્બજં ન્યસ્યન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.3 ॥]
ઽયં બલ્બજમ્ઽ ઇતિ પાદેન ચર્મોપરિ બલ્બજં સ્તૃણાતિ ॥
[ઉપ સ્તૃણીહિ (14.2.23) ઇત્યુપસ્તૃણન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.4 ॥]
ઽઉપ સ્તૃણીહિ બલ્બજમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેનાનુમન્ત્રયતે બલ્બજં સ્તૃણન્તમ્ ॥
[તદા રોહતુ (14.2.22) ઇત્યારોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.5 ॥]
ઽતદા રોહતુઽ ઇત્યર્ધર્ચેન બલ્બજસ્તૃતે ચર્મણિ વધૂમારોહયતિ ॥
[તત્રોપવિશ્ય (14.2.23) ઇત્યુપવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.6 ॥]
ઽતત્રોપવિશ્યઽ ઇત્યર્ધર્ચેન તત્ર ચર્મણ્યુપવેશયતિ ॥
દક્ષિણોત્તરમુપસ્થં કુરુતે ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.7 ॥
[સુજ્યૈષ્ઠ્યઃ (14.2.24) ઇતિ કલ્યાણનામાનં બ્રાહ્મણાયનમુપસ્થ ઉપવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.8 ॥]
ઽસુજ્યૈષ્ઠ્યઃઽ ઇતિ પાદેન બ્રાહ્મણાયનં કુમારં વધ્વા ઉપસ્થ ઉપવેશયતિ ॥
[વિ તિષ્ઠન્તામ્ (14.2.25) ઇતિ પ્રમદનં પ્રમાયોત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.9 ॥]
ઽવિ તિષ્ઠન્તામ્ઽ ઇત્યૃચા કુમારાય ફલં મોદકાદિ દત્ત્વા તત ઉત્થાપયતિ ॥
[તેન ભૂતેન (6.78) તુભ્યમગ્રે (14.2.1-5) શુમ્ભની (14.2.45) અગ્નિર્જનવિન્મહ્યં જાયામિમામદાત્ સોમો વસુવિન્મહ્યં જાયામિમામદાત્ પૂષા જાતિવિન્મહ્યં જાયામિમામદાદિન્દ્રઃ સહીયાન્મહ્યં જાયામિમામદાદગ્નયે જનવિદે સ્વાહા સોમાય વસુવિદે સ્વાહા પૂષ્ણે જાતિવિદે સ્વાહેન્દ્રાય સહીયસે સ્વાહા ઇતિ આગછતઃ (6.82) સવિતા પ્રસવાનામ્ (5.24) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.10 ॥
મૂર્ધ્નોઃ સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.11 ॥]
તતોઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽતેન ભૂતેનઽ ઇતિ સૂક્તં, ઽતુભ્યમગ્રેઽ ઇતિ પઞ્ચ, ઽશુમ્ભનીઽ ઇત્યેકા, ઽઅગ્નિર્જનવિન્મહ્યમ્ઽ ઇત્યેકાવસાનં પૂર્વં કલ્પજં સૂક્તં, ઽઆગચ્છતઃઽ ઇતિ તૃચં સૂક્તં, ઽસવિતા પ્રસવાનામ્ઽ ઇતિ સૂક્તં એતૈઃ સૂક્તૈરાજ્યં જુહ્વત્ વરવધ્વોઃ ક્રમેણ મૂર્ધ્નોઃ સમ્પાતાનાનયતિ ॥
[ઉદપાત્ર ઉત્તરાન્ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.12 ॥]
ઉદપાત્ર ઉત્તરસમ્પાતાનાનયતિ ॥
[શુમ્ભન્યાઞ્જલ્યોર્નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.13 ॥]
તત ઉદપાત્રં વરવધ્વોરઞ્જલ્યોર્નિનયતિ ઽશુમ્ભનીઽ ઇત્યૃચા ॥
[તેન ભૂતેન (6.78) ઇતિ સમશનમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.14 ॥
રસાનાશયતિ સ્થાલીપાકં ચ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.15 ॥]
ઽતેન ભૂતેન હવિષાઽ ઇતિ સૂક્તેન રસં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતઃ સ્થાલીપાકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તેનૈવ સૂક્તેન તતો રસં સ્થાલીપાકં ચ જાયાપતી ઉપસર્પતિ । એકસ્મિન્ ભાજને સહોપવિશ્ય મિષ્ટમન્નં સહાશનં કુર્યાત્ ॥
[યવાનામાજ્યમિશ્રાણાં પૂર્ણાઞ્જલિં જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_10,4{78}.16 ॥]
ઽતેન ભૂતેનઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનામાજ્યમિશ્રાણાં પૂર્વાઞ્જલિં જુહોતિ । તતોઽભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽશર્મ વર્મઽ ઇત્યાદિવિધિઃ પિતૃગૃહે વિવાહાગ્નૌ કર્તવ્યઃ । ચતુર્થિકાકર્મ વિધિષુ પિતૃગૃહે કાર્યમ્ । ઇત્યુદ્વાહઃ સમાપ્તઃ ॥ ચતુર્થી કણ્ડિકા

અથ ચતુર્થિકાકર્મ ઉચ્યતે-
[સપ્ત મર્યાદાઃ (5.1.6) ઇતિ તિસૃણાં પ્રાતરાવપતે ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.1 ॥]
ઽસપ્ત મર્યાદાઃઽ ઇત્યૃચા વરઃ વ્રીહીન્ જુહોતિ વિવાહાગ્નૌ । તન્ત્રવિકલ્પઃ હસ્તહોમત્વાત્ । યવાન્ વેતિ તિલાન્ વેતિ ॥
[અક્ષ્યૌ નૌ (7.36.1) ઇતિ સમાઞ્જાતે ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.2 ॥]
ઽઅક્ષ્યૌ નૌઽ ઇત્યૃચા પરસ્પરં વરવધ્વૌ અક્ષિણી અઙ્ક્તે । સર્વત્ર મન્ત્રં કર્તા બ્રૂયાત્ ॥
[મહીમૂ ષુ (7.6.2) ઇતિ તલ્પમાલમ્ભયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.3 ॥]
ઽમહીમૂ ષુઽ ઇત્યૃચા તલ્પં ખટ્વામાલમ્ભયતિ ॥
[આ રોહ તલ્પમ્ (14.2.31) ઇત્યારોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.4 ॥]
ઽઆ રોહ તલ્પમ્ઽ ઇત્યૃચા વરવધૂ તસ્મિન્ શયન ઉપવેશયતિ ॥
[તત્રોપવિશ્ય (14.2.23) ઇત્યુપવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.5 ॥]
ઽતત્રોપવિશ્યઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ઉપવેશયતિ ॥
[દેવા અગ્રે (14.2.32) ઇતિ સંવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.6 ॥]
ઽદેવા અગ્રેઽ ઇત્યૃચા વરવધૂ સંવેશયતિ તસ્મિન્ તલ્પે ॥
[અભિ ત્વા (7.37) ઇત્યભિછાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.7 ॥]
ઽઅભિ ત્વા મનુજાતેનઽ ઇત્યૃચા વરવધૂ વસ્ત્રેણાચ્છાદયતિ ॥
[સં પિતરૌ (14.2.37-40) ઇતિ સમાવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.8 ॥]
ઽસં પિતરૌઽ ઇતિ ચતસૃભિરૃગ્ભિઃ અભિમુખૌ કરોતિ ॥
[ઇહેમૌ (14.2.64) ઇતિ ત્રિઃ સન્નુદતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.9 ॥]
ઽઇહેમૌઽ ઇત્યૃચા વરઃ વધૂકણ્ઠગ્રહણં કરોતિ ત્રિઃ ॥
[મદુઘમણિમૌક્ષેઽપનીય ઇયં વીરુદ્ (1.34) અમોઽહમ્ (14.2.71-72) ઇતિ સંસ્પૃશતઃ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.10 ॥]
ઽઇયં વીરુદ્ઽ ઇતિ સૂક્તમ્, ઽઅમોઽહમસ્મિઽ ઇતિ દ્વે ઋચૌ એતૈરૃગ્ભિરભિમન્ત્ર્ય મદુઘમણિમૌક્ષે પ્રક્ષિપ્ય પરસ્પરં વરવધ્વૌ સમાલમ્ભતઃ । આહ પૈઠીનસિઃ શ્લોકમ્-
આવપેત્ સુરભિર્ગન્ધાન્ ક્ષીરે સર્પિષ્યથોદકે.
એતદાયતનમિત્યાહુરૌક્ષં તુ મધુના સહ ॥
[બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (4.1.1; 5.6.1) ઇત્યઙ્ગુષ્ઠેન વ્યચસ્કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.11 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇત્યૃચા વરઃ અઙ્ગુષ્ઠેન પ્રજનનદેશં તુદતિ ॥
[સ્યોનાદ્યોનેઃ (14.2.43) ઇત્યુત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.12 ॥]
ઽસ્યોનાદ્યોનેઃઽ ઇત્યૃચા ખટ્વાયા ઉત્થાપયતિ ॥
[પરિધાપનીયાભ્યામહતેનાછાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.13 ॥]
શૌચં કારયિત્વા ઽયા અકૃન્તન્ઽ (14.1.45) ઽત્વષ્ટાઃ વાસઃઽ (14.1.53) ઇતિ દ્વાભ્યામહતવસ્ત્રમભિમન્ત્ર્ય પરિધાપયતિ વરઃ વધૂમ્ ॥
[બૃહસ્પતિઃ (14.1.55-56) ઇતિ શષ્પેણાભિઘાર્ય વ્રીહિયવાભ્યામભિનિધાય દર્ભપિઞ્જૂલ્યા સીમન્તં વિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.14 ॥]
ઽબૃહસ્પતિઃ પ્રથમઃ સૂર્યાયાઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં વધૂસીમન્તે શષ્પં નિદધાતિ । તૂષ્ણીં વ્રીહિયવૌ સીમન્તે નિદધાતિ । આજ્યેન સહ દર્ભપિઞ્જૂલ્યા સીમન્તં વિચૃતતિ ॥
[શણશકલેન પરિવેષ્ટ્ય તિસ્રો રાત્રીઃ પ્રતિ સુપ્તાસ્તે ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.15 ॥]
શણશકલેન વધૂકેશાન્ વેષ્ટ્ય તિસ્રો રાત્રીઃ પ્રતિ સુપ્તઃ ॥
[અનુવાકાભ્યામન્વારબ્ધાભ્યામુપદધીત ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.16 ॥]
તતઃ તન્ત્રં કૃત્વા ઽસત્યેનોત્તભિતાઽ (14.1, 2) ઇતિ સર્વેણ કાણ્ડેનાજ્યં જુહોતિ । તન્ત્રે । આજ્યં વા સમિધો વા પુરોડાશં વા । વ્રીહિયવતિલાદિ જુહોતિ । સર્વત્ર તન્ત્રવિકલ્પઃ । તન્ત્રે સર્વત્ર હસ્તહોમે અન્વાલમ્ભનમ્ । ઽઅનુવાકાભ્યામન્વારબ્ધાભ્યામુપદધીતઽ ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તમેતત્ । યદિ ચતુર્થિકાકર્મમધ્યે રજસ્વલા વધૂઃ ભવતિ તદેદં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । નિત્યમપિ ભવતિ । ચતુર્થિકાં નિત્યં કુર્યાત્ ॥
[ઇહેદસાથ (14.1.32) ઇત્યેતયા શુલ્કમપાકૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.17 ॥]
ઽઇહેદસાથઽ ઇત્યેતયા શુલ્કદ્રવ્યં પૃથક્ કરોતિ ॥
[દ્વાભ્યાં નિવર્તયતિ ઇહ મમ રાધ્યતામત્ર તવ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.18 ॥]
ઽઇહેદસાથઽ (14.1.32-33) ઇતિ દ્વાભ્યાં નિવર્તયતિ । ઽઇદં દ્રવ્યં તવ ઇદં મમ રાધ્યતામ્ઽ ॥
[યથા વા મન્યન્તે ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.19 ॥
પરા દેહિ (14.1.25-30) ઇતિ વાધૂયં દદતમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.20 ॥]
ઽપરા દેહિઽ ઇતિ ષડ્ભિરૃગ્ભિર્વાધૂયં દદતમનુમન્ત્રયતે ॥
[દેવૈર્દત્તમ્ (14.2.41-42) ઇતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.21 ॥]
ઽદેવૈર્દત્તમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં વાધૂયં કર્તા પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥
[અપાસ્મત્તમઃ (14.2.48) ઇતિ સ્થાણાવાસજતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.22 ॥]
ઽઅપાસ્મત્તમઃઽ ઇત્યૃચા સ્થૂણ આસજતિ ॥
[યાવતીઃ કૃત્યાઃ (14.2.49) ઇતિ વ્રજેત્ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.23 ॥]
તદ્વસ્ત્રં ગૃહીત્વા ઽયાવતીઃ કૃત્યાઃઽ ઇત્યૃચા વસ્ત્રં વિસર્જયતિ ॥
[યા મે પ્રિયતમા (14.2.50) ઇતિ વૃક્ષં પ્રતિછાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.24 ॥]
ઽયા મે પ્રિયતમાઽ ઇત્યૃચા વૃક્ષં પ્રતિચ્છાદયતિ કર્તા ॥
[શુમ્ભન્યાલ્પુત્ય ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.25 ॥]
ઽશુમ્ભનીઽ (14.2.45) ઇત્યૃચા સ્નાનં સર્વે કુર્વન્તિ ॥
[યે અન્તાઃ (14.2.51) ઇત્યાછાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.26 ॥]
તતો ઽયે અન્તાઃઽ ઇત્યૃચા વાધૂયેનાચ્છાદયતિ ॥
[નવં વસાનઃ (14.2.44) ઇત્યાવ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.27 ॥
પૂર્વાપરં યત્ર નાધિગછેત્ બ્રહ્માપરમ્ (14.1.64) ઇતિ કુર્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.28 ॥
ગૌર્દક્ષિણા પ્રતીવાહઃ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.29 ॥]
ઽનવં વસાનઃઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા કર્તા । સર્વે ગૃહમાગચ્છન્તિ । વેદિમધ્યે કર્તા ઉપવિશતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઇતિ ચતુર્થિકાકર્મ । વિવાહે ઉદ્વાહે સતિ એકા ગૌર્દક્ષિણા । યદિ મન્ત્રપ્રમાણં ન જાનાતિ તદા ઽબ્રહ્માપરમ્ઽ ઇત્યૃચા સર્વં કર્તવ્યમ્ ॥
[જીવં રુદન્તિ (14.1.46) યદીમે કેશિનઃ (14.2.59-62) ઇતિ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.30 ॥
એષ સૌર્યો વિવાહઃ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.31 ॥
બ્રહ્માપરમ્ (14.1.64) ઇતિ બ્રાહ્મ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.32 ॥]
કુમાર્યાં નીયમાનાયાં પિતૃગૃહાદ્યદિ રોદનં ભવતિ તદેદં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽજીવં રુદન્તિઽ ઇત્યેકયા, ઽયદીમે કેશિનઃઽ ઇતિ ચતસૃભિરેતાભિરાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । રુદનપ્રાયશ્ચિત્તમ્ ॥
[આવૃતઃ પ્રાજાપત્યાઃ પ્રાજાપત્યાઃ ॥ કૌશ્સ્_10,5{79}.33 ॥]
આવૃતાઃ પ્રાજાપત્ય ઇતિ । શૂદ્રસ્ય વિવાહે સર્વં તૂષ્ણીં કાર્યમાજ્યાદિ । વિવાહ ઉદ્વાહાનિ સમાપ્તાનિ ॥
અગ્ન્યાધેયં ચ યાત્રાર્થં ધર્મપુત્રાર્થમેવ ચ.
ભાર્યા સંસ્કારમુદ્વાહં દશમે પ્રાહ નો ગુરુઃ ॥
પઞ્ચમી કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ દશમોઽધ્યાયઃ ॥
અથ એકાદશોઽધ્યાયઃ
[પિતૃમેધઃ]
[અથ પિતૃમેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.1 ॥]
અથ અન્તેષ્ટિપિતૃમેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
[દહનનિધાનદેશે પરિવૃક્ષાણિ નિધાનકાલ ઇતિ બ્રાહ્મણોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.2 ॥]
ઽવૃક્ષવર્જિતે દેશે દહનનિધાનં કર્તવ્યમ્ઽ ઇતિ બ્રાહ્મણેનોક્તમ્ । આહિતાગ્નેરેકાગ્નેશ્ચાયં સંસ્કારઃ ॥
[દુર્બલીભવન્તં શાલાતૃણેષુ દર્ભાનાસ્તીર્ય સ્યોનાસ્મૈ ભવ (18.2.19-21) ઇત્યવરોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.3 ॥
મન્ત્રોક્તાવનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.4 ॥]
દુર્બલીભવન્તં મુમૂર્ષન્તમગ્નિહોત્રશાલાયામાવસથ્યશાલાયાં વા શાલાતૃણાન્યાસ્તીર્ય તેષૂપરિ દર્ભાન્ સ્તૃણાતિ । ઽસ્યોનાસ્મૈ ભવઽ ઇતિ તિસૃભિરૃગ્ભિઃ તં પુરુષં દર્ભેષુ સ્વાપયતિ । ઇદં કર્મ મરણકાલે ॥
અથ યદિ કાકપિપીલિકાસર્પવ્યાઘ્રશૃઙ્ગિશ્વાપદાદિષુ દંષ્ટ્રાદંશદોષાન્મ્રિયેત તદેદં પ્રાયશ્ચિત્તમુચ્યતે-
[યત્તે કૃષ્ણઃ (18.3.55) ઇત્યવદીપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.5 ॥]
ઽયત્તે કૃષ્ણઃ શકુનઃઽ ઇત્યૃચા તસ્ય દષ્ટવ્રણમગ્નિના દહતિ ॥
અથ સમ્ભારા ઉચ્યન્તે-
[આહિતાગ્નૌ પ્રેતે સમ્ભારાન્ સમ્ભરતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.6 ॥
આજ્યં ચ પૃષદાજ્યં ચાજં ચ ગાં ચ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.7 ॥
વસનં પઞ્ચમમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.8 ॥
હિરણ્યં પૃષ્ઠમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.9 ॥]
આજ્યં ચ પૃષદાજ્યં ચ । અજં ચ ગાં ચ । વસનં ચ । હિરણ્યશકલાનિ સપ્ત ॥
[શરીરં નાન્વાલભતે ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.10 ॥
અન્યં ચેષ્ટન્તમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.11 ॥]
ગોત્રિણઃ શરીરસ્પર્શં કુર્વન્તિ । સર્વત્ર કર્તા બ્રૂયાત્ દૂરસ્થઃ । આહિતાગ્નેરેકાગ્નેશ્ચ મૃતે સતિ ગૃહે કર્મ ઉચ્યતે । કેચિદ્ વનં નીત્વા વક્ષ્યમાણં કર્મ કુર્વન્તિ ॥
[શાન્ત્યુદકં કરોત્યસકલં ચાતનાનાં ચાન્વાવપતે ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.12 ॥]
અથ શાન્ત્યુદકં કરોતિ કર્તા । ન સકલમ્ । પ્રતીકત્રયેણ ઓષધિત્રયેણ ચ । ચાતનપ્રતીકત્રયં શાન્ત્યુદક અનુયોજયેત્ ॥
[શાન્ત્યુદકોદકેન કેશશ્મશ્રુરોમનખાનિ સંહારયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.13 ॥]
અનેન શાન્ત્યુદકેન ઉદકમિશ્રિતેન કેશશ્મશ્રુરોમનખાનિ સંહારયતિ ॥
[આપ્લાવયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.14 ॥]
આપ્લવનં ચ કારયતિ । સર્વં પ્રેતસ્ય કુર્યુર્ગોત્રિણઃ ન કર્તા ॥
[અનુલિમ્પન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.15 ॥]
ચન્દનાદ્યનુલિમ્પન્તિ ॥
સ્રજોઽભિહરન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.16 ॥
[એવં સ્નાતમલઙ્કૃતમહતેનાવાગ્દશેન વસનેન પ્રછાદયતિ એતત્તે દેવઃ (18.4.31) એતત્ત્વા વાસઃ પ્રથમં ન્વાગન્ (18.2.57) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.17 ॥]
એવં સ્નાતમલઙ્કૃતમહતેનાવાગ્દશેન વસનેન પાદૌ પ્રચ્છાદયતિ । ઽએતત્ તે દેવઃઽ ઇત્યૃચા, ઽએતત્ ત્વા વાસઃઽ ઇત્યૃચા એતાભ્યાં દ્વાભ્યાં વાસમભિમન્ત્રયતે । યત્ લોકાઃ સ્મરન્તિ તત્ સર્વં કુર્યાત્ ॥
[અપેમમ્ (18.2.27) ઇત્યગ્નિષુ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.18 ॥]
અથાગ્નિવિહારં કુર્યાત્ । તતઃ ઽઅપેમમ્ઽ ઇત્યૃચા ત્રિષ્વગ્નિષ્વાજ્યં જુહોતિ એકાગ્નૌ ચ ॥
ઉખાઃ કુર્વન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.19 ॥
[તાઃ શકૃદાભ્યન્તરં લિમ્પન્તિ શુષ્કેણ વા પૂરયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.20 ॥
તાઃ પૃથગગ્નિભિઃ સન્તાપયન્ત્યા શકૃદાદીપનાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.21 ॥]
તાઃ શકૃદાઽઽભ્યન્તરં લિમ્પન્તિ । શુષ્કેણ પૂરયિત્વાઽઽહવનીયે ગાર્હપત્યે દક્ષિણાગ્નૌ ચ પૃથગગ્નિભિઃ સન્તાપયત્યા શકૃદાદીપનાત્ ॥
[તેષાં હરણાનુપૂર્વમાહવનીયં પ્રથમં તતો દક્ષિણાગ્નિં તતો ગાર્હપત્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.22 ॥]
તાઃ ઉખા એવં નીયન્તે પ્રેતેન સહ રથેન પુરુષૈર્વા અગ્નિસહિતાઃ । અગ્ને આહવનીયં કૃત્વા તતો દક્ષિણાગ્નિં તતો ગાર્હપત્યમેવં હરણાનુપૂર્વ્યા નીયન્તે । એતત્ સર્વં ગૃહે કર્મ ॥
અથ દેશાન્તરમૃતે આહિતાગ્નેરેકાગ્નેશ્ચ કર્મોચ્યતે-
[અથ વિદેશે પ્રેતસ્ય આ રોહત જનિત્રીં જાતવેદસઃ (18.4.1) ઇતિ પૃથગરણીષ્વગ્નીન્ સમારોપયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.23 ॥]
ઽઆ રોહત જનિત્રીં જાતવેદસઃઽ ઇત્યૃચાઽરણિદ્વયં પ્રતાપયતિ ત્રિષ્વગ્નિષુ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । પ્રતાપેન અગ્નિસમારોપણમ્ । યોજનશતેઽપિ સમારોપણે નાપનીયન્તે । પ્રેતસમીપે પાત્રાણિ ચ । મન્થનં કૃત્વા અન્તેષ્ટિકર્મ કુર્યાત્ ॥
તેષુ યથોક્તં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.24 ॥
વક્ષ્યમાણં કર્મ । અથ દેશાન્તરમૃતે શરીરનાશે વા લૌકિકાગ્નિદગ્ધે વા અસ્થીનિ કૃષ્ણાજિને કૃત્વા પાત્રચયનાદિ કર્મ કુર્યાત્ । અસ્થિનાશે પલાશવૃન્તત્રીણિ શતાનિ ષષ્ટિ ચાઙ્કુરાણાં કૃષ્ણાજિને કૃત્વા અન્તેષ્ટિકર્મ કુર્યાત્ । આહિતાગ્નેરેકાગ્નેશ્ચ ઇદં કર્મ । સમારોપણમ્ । અથવા મૃતશરીરમગ્નિસમીપ આનીયતે તત્ર સંસ્કારઃ । અથવા અગ્નયઃ પ્રેતસમીપ આનીયન્તે । તત્ર વિધિરુચ્યતે । યસ્મિન્ પક્ષે સમારોપણં ક્રિયતે સ પક્ષ ઉચ્યતે । ઉભયોરપિ પક્ષયોઃ સમારોપણં વા । અગ્નિહોત્રહવનં કુર્યાત્ ॥
અગ્નિહોત્રહવનવિધાનમુચ્યતે-
[અપિ વાન્યવત્સાયા વા સન્ધિનીક્ષીરેણૈકશલાકેન વા મન્થેનાગ્નિહોત્રં જુહોત્યા દહનાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.25 ॥]
અપિ વાન્યવત્સાયાઃ સન્ધિનીક્ષીરેણ વા અગ્નિહોત્રં જુહોતિ આ દહનાત્ । ઉક્તં હોમવિધાનમાહિતાગ્નેરેકાગ્નેશ્ચ । એકશલાકેન વા મન્થેનાગ્નિહોત્રં જુહ્વતિ ॥
દર્શપૂર્ણમાસયોર્વિધાનમુચ્યતે-
[દર્શપૂર્ણમાસયોઃ કૃષ્ણકતણ્ડુલાનાં તસ્યા આજ્યેન નાન્તં ન બહિઃ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.26 ॥]
અથ તૂષ્ણીં નિર્વપતિ । કૃષ્ણતણ્ડુલાનામ્ । તસ્યા આજ્યેન નાન્તર્ન બહિઃ । મધ્યે જુહુયાત્ અગ્નેઃ ॥
પલાલાનિ બર્હિઃ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.27 ॥
[તિલ્પિઞ્જ્યા ઇધ્માઃ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.28 ॥]
તિલ્પિઞ્જ્યાનામ્ ઇધ્મગ્રહણમ્ ॥
[ગ્રહાનાજ્યભાગૌ પુરસ્તાદ્ધોમસંસ્થિતહોમાનુદ્ધૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.29 ॥
પ્રાણાપાનાવરુદ્ધ્યૈ નિધનાભિર્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.30 ॥]
અગ્નિહોત્રહોમં કુર્યાત્ । આજ્યભાગયોઃ પુરસ્તાદ્ધોમસંસ્થિતહોમેષુ સ્વાહાકારં કુર્યાત્ સર્વત્ર । સ્વધાકારં કુર્યાદન્યત્ર । બ્રાહ્મણા વા પ્રાણાપાનાવવરુધ્ય નિધનાભિઃ સ્વાહાહોમઃ । સ્વાહાકારવષટ્કારવર્જં અન્તેષ્ટિપિતૃમેધે સર્વત્રાપિ વિના કર્તવ્યમ્ । દેશાન્તરમૃતસ્ય દર્ભાજ્યાગ્નિહોત્રં વા સમારોપણં સમાપ્તમ્ ॥
અથ પ્રકૃતમુચ્યતે-
[અથોભયોઃ ઉત્તિષ્ઠ (18.3.8) ઇત્યુત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.31 ॥]
ઉખાપ્રદીપનાનન્તરં પ્રેતોત્થાપનકર્મ ઉચ્યતે । અથોભયોઃ એકં વિહિતં કર્મ ઉચ્યતે । ઉત્થાપનમ્ । ઽઉત્તિષ્ઠ પ્રેહિઽ ઇત્યેકા, ઽપ્રેહિ પ્રેહિઽ (18.1.54) ઇત્યેકા, ઽપ્ર ચ્યવસ્વઽ (18.3.9) ઇત્યેકા, ઽઉદવન્તીઽ (18.2.48-49) ઇતિ દ્વે, ઽઇત એત ઉદારુહન્ઽ (18.1.61-2.3) ઇતિ ચતસ્રઃ, ઽઅગ્નીષોમા પથિકૃતાઽ (18.2.53-55) ઇતિ તિસ્રઃ, ઽઇદં પૂર્વમ્ઽ (18.4.44) ઇત્યેકા એતાઃ ત્રયોદશ ઉત્થાપનીસઞ્જ્ઞાઃ । ઉત્થાપનીભિરૃગ્ભિઃ પ્રેતમુત્થાપ્ય શકટે કરોતિ શયને વા ॥
[પ્ર ચ્યવસ્વ (18.3.9) ઇતિ ત્રિઃ સંહાપયતિં યાવત્કૃત્વશ્ચોત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.32 ॥]
ઽપ્ર ચ્યવસ્વઽ ઇત્યૃચા પ્રેતસ્ય ગાત્રાણીતશ્ચેતશ્ચ કરોતિ ॥
[એવમેવ કૂદીં જઘને નિબધ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.33 ॥]
પશ્ચાત્કટિપ્રદેશે રજ્જ્વાં બદ્ધ્વા નિબધ્ય ગચ્છતિ ॥

[ઇમૌ યુનજ્મિ (18.2.56) ઇતિ ગાવૌ યુનક્તિ પુરુષૌ વા ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.34 ॥]
ઽઇમૌ યુનજ્મિઽ ઇત્યૃચા વૃષભૌ અભિમન્ત્ર્ય શકટે યુનક્તિ અન્યઃ શયને પુરુષાન્ વા અનયર્ચા ॥
[ઉત્તિષ્ઠ (18.3.8) પ્રેહિ (18.1.54) પ્ર ચ્યવસ્વ (18.3.9) ઉદન્વતી (18.2.48) ઇત એતે (18.1.61) અગ્નીષોમા (18.2.53) ઇદં પૂર્વમ્ (18.4.44) ઇતિ હરિણીભિર્હરેયુઃ અતિ દ્રવ (18.2.11-18) ઇત્યષ્ટભિઃ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.35 ॥]
અથ હરિણી ઉચ્યતે । ઽઅતિ દ્રવઽ ઇત્યષ્ટૌ ઋચો હરિણીત્યુચ્યતે । દહનદેશે નીયમાનં હરિણીભિરભિમન્ત્રયેત્ પ્રેતં દૂરસ્થઃ કર્તા ॥
[ઇદં તે (18.3.7) ઇત્યગ્નિમગ્રતઃ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.36 ॥]
ઽઇદં ત એકમ્ઽ ઇત્યૃચા અગ્નયઃ પ્રેતસ્યાગ્રે કૃત્વાભિમન્ત્રયતે । એકાગ્નિં ચ શકટે બદ્ધ્વા । પાત્રાણ્યગ્રતઃ કૃત્વા ॥
[પ્રજાનત્યઘ્ન્યે (18.3.4) ઇતિ જઘન્યં ગામેધમગ્નિં પરિણીય ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.37 ॥]
ઽપ્રજાનત્યઘ્ન્યે જીવઽ ઇત્યૃચા ગાં લૌકિકાગ્નિં સારસ્વતહોમાર્થં પરિણીય એધમગ્નિં પરિણીય દહનદેશે ગત્વા ॥
[સ્યોનાસ્મૈ ભવ (18.2.19) ઇત્યુત્તરતોઽગ્નેઃ શરીરં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.38 ॥]
ઽસ્યોનાસ્મૈ ભવઽ ઇત્યૃચા ઉત્તરતોઽગ્નેઃ પ્રેતસ્ય શરીરં નિદધાતિ અધઃ । પાણિં ચાગ્નિસમીપે નિદધાતિ । દહનસ્થાન ઇદં કર્મ કરોતિ ॥
અધ્વર્યવ ઇષ્ટિં નિર્વપન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.39 ॥
[તસ્યાં યથાદેવતં પુરસ્તાદ્ધોમસંસ્થિતહોમાનુદ્ધૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.40 ॥
પ્રાણાપાનાવરુદ્ધ્યૈ નિધનાભિર્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.41 ॥]
યદિ અન્તેષ્ટિઃ કૃતા ભવતિ તતઃ પ્રયોગસમાપ્તિઃ અસ્મિન્ સ્થાને.
તત્ર ભૂમૌ સંસ્કાર ઉચ્યતે -
[અથોભયોઃ અપેત (18.1.55) દદામિ (18.2.37) ઇતિ શાન્ત્યુદકં કૃત્વા સમ્પ્રોક્ષણીભ્યાં કામ્પીલશાખયા દહનં સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.42 ॥]
ઽઅપેત વીતઽ, ઽદદામ્યસ્મૈઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં કામ્પીલશાખયા દહનસ્થાનં સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥
[ઉદીરતામ્ (18.1.44) ઇત્યુદ્ધૃત્યાભ્યુક્ષ્ય લક્ષણં કૃત્વા પુનરભ્યુક્ષ્ય પ્રાગ્દક્ષિણમેધશ્ચિન્વન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.43 ॥]
ઽઉદીરતામ્ઽ ઇત્યૃચા ઉદ્ધૃત્યાભ્યુક્ષ્ય લક્ષણં કૃત્વા પુનરભ્યુક્ષ્ય દહનસ્થાનમ્ । પૂર્વદક્ષિણકોણાભિમુખાનિ કાષ્ઠાનિ ચિન્વન્તિ ॥
[ઇયં નારી (18.3.1) ઇતિ પત્નીમુપસંવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.44 ॥]
અન્યઃ ઽઇયં નારીઽ ઇત્યૃચા પત્નીં પ્રેતેન સહ સંવેશયતિ સહગમનાર્થમ્ । તથા ચ પુરાણે
પતિના સહ મરણે લોકાનન્ત્યમવાપ્નુયાત્.
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥
[ઉદીર્ષ્વ (18.3.2) ઇત્યુત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.45 ॥]
અથ યદિ ઉત્તિષ્ઠતિ તદા ઽઉદીર્ષ્વઽ ઇત્યૃચાભિમન્ત્ર્યોત્થાપયતિ ॥
[યદ્ધિરણ્યં બિભર્તિ તદ્દક્ષિણે પાણાવાદાયાજ્યેનાભિઘાર્ય જ્યેષ્ઠેન પુત્રેણાદાપયતિ ઇદં હિરણ્યમ્ (18.4.56) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.46 ॥]
ઽઇદં હિરણ્યમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન યદ્ધિરણ્યં બિભર્તિ તદ્ દક્ષિણે પાણાવાદાયાજ્યેનાભિઘાર્યાભિમન્ત્ર્ય જ્યેષ્ઠેન પુત્રેણાઽઽદાપયતિ ॥
[સ્વર્ગં યતઃ (18.4.56) ઇતિ દક્ષિણં હસ્તં નિર્માર્જયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.47 ॥]
ઽસ્વર્ગં યતઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન પ્રેતહસ્તં માર્જયતિ પુત્રઃ ॥
[દણ્ડં હસ્તાત્ (18.2.59) ઇતિ મન્ત્રોક્તં બ્રાહ્મણસ્યાદાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.48 ॥]
ઽદણ્ડં હસ્તાત્ઽ ઇત્યૃચા વેણુયષ્ટિં પ્રેતહસ્તાદ્ ગૃહ્ણાતિ પુત્રઃ । મન્ત્રં કર્તા સર્વત્ર ॥
[ધનુર્હસ્તાત્ (18.2.60) ઇતિ ક્ષત્રિયસ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.49 ॥]
ઽધનુર્હસ્તાત્ઽ ઇત્યૃચા ક્ષત્રિયહસ્તાદ્ધનુર્ગૃહ્ણાતિ ॥
[અષ્ટ્રામ્ ઇતિ વૈશ્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.50 ॥]
ઽઆષ્ટ્રં હસ્તાત્ઽ ઇતિ મન્ત્રવિકારં કૃત્વા સહ વિશા વર્ચસા બલેન પ્રેતાદ્દણ્ડં ગૃહ્ણાતિ વૈશ્યપુત્રઃ ॥
[ઇદં પિતૃભ્યઃ (18.1.46) ઇતિ દર્ભાનેધાન્ સ્તૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.51 ॥]
ઽઇદં પિતૃભ્યઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ચિતોપરિ દર્ભાન્ સ્તૃણાતિ ॥
[તત્રૈનમુત્તાનમાદધીત ઈજાનશ્ચિત્તમારુક્ષદગ્નિં (18.4.14-15) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.52 ॥]
તત્ર ચિતૌ પ્રેતમુત્તાનમાદધાતિ । ઽઈજાનશ્ચિત્તમારુક્ષદગ્નિમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં દૂરસ્થઃ કર્તાઽનુમન્ત્રયતે ॥
[પ્રાચ્યાં ત્વા દિશિ (18.3.30) ઇતિ પ્રતિદિશમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.53 ॥]
પૂર્વદક્ષિણતઃ પ્રેતશિરઃ કુર્યાત્ । ઽપ્રાચ્યાં ત્વા દિશિઽ ઇત્યેતાભિરૃગ્ભિઃ પ્રેતમભિમન્ત્રયતે સ્થાનસ્થિતમ્ ॥
[નેત્યુપરિબભ્રવઃ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.54 ॥]
કેચિત્ પ્રતિદિશં શિરઃ કુર્વન્તિ । તન્નેત્યુપરિબભ્રવ આચાર્યઃ ॥
[અનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.55 ॥]
અનુમન્ત્રણં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥
અથાસ્ય સપ્તસુ પ્રાણેષુ સપ્ત હિરણ્યશકલાન્યવાસ્યતિ અમૃતમસ્યમૃતત્વાયામૃતસ્મિન્ ધેહિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,1{80}.56 ॥
મન્ત્રેણ સપ્તવારાન્ મન્ત્રાવૃત્તિઃ । એકાગ્નેરપિ યથાસમ્ભવં યોજયિતવ્યમ્ ॥ એકાદશેઽધ્યાયે પ્રથમા કણ્ડિકા

[અથાહિતાગ્નેર્દર્ભેષુ કૃષ્ણાજિનમન્તર્લોમાસ્તીર્ય ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.1 ॥]
આહિતાગ્નેરધિકારઃ । ચક્ષુષી શ્રોત્રે નાસિકે મુખં ચ સપ્ત પ્રાણાઃ । આહિતાગ્નેર્દર્ભેષુ કૃષ્ણાજિનમન્તર્લોમાસ્તીર્ય ॥
[તત્રૈનમુત્તાનમાધાય ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.2 ॥]
તત્ર પ્રેતમુત્તાનમાધાય ॥
અથાસ્ય યજ્ઞપાત્રાણિ પૃષદાજ્યેન પૂરયિત્વાનુરૂપં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.3 ॥
ચતુર્ગૃહીત્વા નિદધતિ પ્રેતાઙ્ગેષુ ॥
પાત્રચયનમુચ્યતે -
દક્ષિણે હસ્તે જુહૂમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.4 ॥
સવ્ય ઉપભૃતમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.5 ॥
[કણ્ઠે ધ્રુવાં મુખેઽગ્નિહોત્રહવણીં નાસિકયોઃ સ્રુવમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.6 ॥]
કણ્ઠે ધ્રુવાં મુખેઽગ્નિહોત્રહવણીમ્ । નાસિકયોઃ અગ્નિહોત્રસ્રુવં પૃષદાજ્યેન પૂરયિત્વા નિધાય ॥
[તાન્યનુમન્ત્રયતે જુહૂર્દાધાર દ્યાં, ધ્રુવ આ રોહ (18.4.5-6) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.7 ॥]
ઽજુહૂર્દાધાર દ્યામ્ઽ ઇત્યેકા, ઽધ્રુવ આ રોહઽ ઇત્યેકા । એતાભ્યાં પાત્રાણ્યનુમન્ત્રયતે । સકૃન્મન્ત્રઃ ॥
લલાટે પ્રાશિત્રહરણમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.8 ॥
દ્વે તૂષ્ણીમ્ ॥
[ઇમમગ્ને ચમસમ્ (18.3.53-54) ઇતિ શિરસીડાચમસમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.9 ॥]
ઇડાપાત્રીં શિરસિ નિધાય ઽઇમમગ્ને ચમસમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામનુમન્ત્રયતે ॥
[દેવા યજ્ઞમ્ (18.4.2-4) ઇત્યુરસિ પુરોડાશમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.10 ॥]
ઽદેવા યજ્ઞમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિર્હૃદયે પુરોડાશમનુમન્ત્રયતે યદિ પુરોડાશો ભવતિ ॥
દક્ષિણે પાર્શ્વે સ્ફ્યં સવ્ય ઉપવેષમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.11 ॥
[ઉદરે પાત્રીમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.12 ॥]
ઉદરે પિષ્ટપાત્રી ॥
[અષ્ઠીવતોરુલૂખલમુસલમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.13 ॥]
અષ્ઠીવતો જાનુઃ પ્રસિદ્ધસ્તત્રોલૂખલં મુસલં ચ ॥
[શ્રોણ્યોઃ શકટમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.14 ॥]
શ્રોણિપ્રદેશે શકટમ્ ॥
[અન્તરેણોરૂ અન્યાનિ યજ્ઞપાત્રાણિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.15 ॥]
અન્તરેણોરૂ અન્યાનિ યજ્ઞપાત્રાણિ જઙ્ઘ્યોર્મધ્યે અન્યાનિ પ્રણીતાચમસ-હોતૃચમસ-બ્રહ્મચમસ-યજમાનચમસ-અન્તર્ધાનકટ- પૂર્ણપાત્ર-ષડવત્તાદીનિ પૃષદાજ્યેન પૂરયિત્વા નિદધ્યાત્ તૂષ્ણીમ્ ॥
પાદયોઃ શૂર્પમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.16 ॥
[અપો મૃન્મયાન્યુપહરન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.17 ॥]
મૃન્મયાનિ અપ્સુમધ્યે નિદધ્યાત્ ॥
[અયસ્મયાનિ નિદધતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.18 ॥]
લોહમયાનિ ભૂમૌ નિખનતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
[અમા પુત્રા ચ દૃષત્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.19 ॥]
અશ્મમયાનિ સ્વધિતિદાત્રપર્શ્વાદિ દૃષદુપલકં ભૂમૌ નિદધ્યાત્ । એકાગ્નેરાહિતાગ્નેરધિકારઃ ॥
[અથોભયોઃ અપશ્યં યુવતિં, પ્રજાનત્યઘ્ન્યે (18.3.3-4) ઇતિ જઘન્યાં ગાં પ્રસવ્યં પરિણીયમાનામનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.20 ॥]
ઽઅપશ્યં યુવતિમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ચિતૌ પાર્શ્વતઃ અપસવ્યં ગાં પરિણીયમાનામનુમન્ત્રયતે ॥
[તાં નૈરૃતેન જઘનતાઘ્નન્ત ઉપવેશયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.21 ॥]
ગાં નિરૃતિદેશે જઘનપ્રદેશે લકુટેન ઘાતયિત્વા મારયન્તિ । યથા હન્યમાના ગૌઃ ઉપવિશતિ તથા કર્તવ્યમ્ । શૂદ્રીજાતસ્ય પુત્રસ્ય એતત્ કર્મ । નાન્યો મારયતિ ॥
[તસ્યાઃ પૃષ્ઠતો વૃક્કાવુદ્ધાર્ય પાણ્યોરસ્યાદધતિ અતિ દ્રવ શ્વાનૌ (18.2.11-13) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.22 ॥
દક્ષિણે દક્ષિણં સવ્યે સવ્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.23 ॥]
ગોષ્ઠદેશાદ્ વૃક્કાવુદ્ધાર્ય પ્રેતહસ્તયોર્દદાતિ દક્ષિણે દક્ષિણં સવ્યે સવ્યમ્ । ઽઅતિ દ્રવઽ ઇતિ તિસૃભિરનુમન્ત્રયતે કર્તા દૂરસ્થઃ ॥
[હૃદયે હૃદયમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.24 ॥]
ગોહૃદયં પ્રેતહૃદયે દદાતિ ॥
[અગ્નેર્વર્મ (18.2.58) ઇતિ વપયા સપ્તછિદ્રયા મુખં પ્રછાદયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.25 ॥]
ઽઅગ્નેર્વર્મઽ ઇત્યૃચા વપયા સપ્તછિદ્રયા પ્રેતમુખં છાદયતિ ॥
યથાગાત્રં ગાત્રાણિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.26 ॥
દક્ષિણૈર્દક્ષિણાનિ સવ્યૈઃ સવ્યાનિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.27 ॥
[અનુબદ્ધશિરઃપાદેન ગોશાલાં ચર્મણાવછાદ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.28 ॥]
અનુબદ્ધશિરઃપાદેન ચર્મણા પ્રેતમવચ્છાદ્ય ॥
[અજો ભાગઃ (18.2.8-9), ઉત્ત્વા વહન્તુ (18.2.22) ઇતિ દક્ષિણતોઽજં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.29 ॥]
તતઃ ઽઅજો ભાગઃઽ ઇતિ દ્વે ઽઉત્ત્વા વહન્તુઽ ઇત્યેકા એતાભિસ્તિસૃભિર્દક્ષિણપાર્શ્વે ચિતૌ અજં પશું બધ્નાતિ । યથા દહ્યતે તથા બધ્નાતિ । તત્રોચ્યતે । તથા ચ માહકિઃ અજો હન્યતે દહ્યતે ॥
[અસ્માદ્વૈ ત્વમજાયથા અયં ત્વદધિ જાયતામસૌ સ્વાહા ઇત્યુરસિ ગૃહ્યે જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.30 ॥]
એકાગ્નિં પ્રેતહૃદયે કૃત્વા ઽઅસ્માદ્વૈ ત્વમજાયથા અયં ત્વદધિ જાયતામસૌ સ્વાહાઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણાજ્યં જુહોતિ કર્તાઽસ્પૃષ્ટઃ સન્ અથવા ગોત્રિણઃ ॥
[તથાગ્નિષુ જુહોતિ અગ્નયે સ્વાહા કામાય સ્વાહા લોકાય સ્વાહા ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.31 ॥]
અથાહવનીયાદિષુ જુહોતિ ઽઅગ્નયે સ્વાહા કામાય સ્વાહા લોકાય સ્વાહાઽ ઇતિ । ઽઅગ્નયે સ્વાહાઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સ્વાહાકારૈરાજ્યં જુહોતિ । ઇતિ તિસ્રસ્તિસ્ર આહુતીઃ ॥
દક્ષિણાગ્નાવિત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.32 ॥
ખણ્ડકલ્પં મન્યન્તે । પ્રેતં વેદિમધ્યે યથાદિક્ષુ અગ્નયઃ ॥
[મૈનમગ્ને વિ દહઃ (18.2.4-7) શં તપ (18.2.36) આ રભસ્વ (18.3.71-73) પ્રજાનન્તઃ (2.34.5) ઇતિ કનિષ્ઠ આદીપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.33 ॥]
અથ પુત્રોઽગ્નિં દદાતિ । પ્રેતસ્ય પિણ્ડદાનં કૃત્વા અપ્રદક્ષિણમુદકધારાં ભ્રામયિત્વા કરકૈઃ પ્રેતે ત્રિઃ શબ્દં કૃત્વા ભૂમૌ પ્રક્ષિપતિ તતોઽગ્નિં દદાતિ । એતૈર્મન્ત્રૈ સ્વયં પઠિત્વા ન કર્તા । ઽમૈનમગ્નેઽ ઇતિ ચતસ્રઃ, ઽશં તપ માતિતપઽ ઇત્યૃચા ઽઆ રભસ્વ જાતવેદઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ ઽપ્રજાનન્તઃ પ્રતિ ગૃહ્ણન્તુઽ ઇત્યેકા, એતાભિરૃગ્ભિઃ કનિષ્ઠપુત્રો ગોત્રિણો વા અન્યો વા આદીપયતિ । તતો દેવહેડનેનાનુવાકેન સ્રુવેણાજ્યં જુહોતિ ॥
[આદીપ્તે સ્રુવેણ યામાન્ હોમાઞ્જુહોતિ પરેયિવાસં પ્રવતો મહીઃ (18.1.49) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.34 ॥
યમો નો ગાતું પ્રથમો વિવેદ (18.1.50) ઇતિ દ્વે પ્રથમે ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.35 ॥
અઙ્ગિરસો નઃ પિતરો નવગ્વાઃ (18.1.58-61) ઇતિ સંહિતાઃ સપ્ત ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.36 ॥
યો મમાર પ્રથમો મર્ત્યાનામ્ (18.3.13) યે નઃ પિતુઃ પિતરો યે પિતામહાઃ (18.2.49) ઇત્યેકાદશ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.37 ॥]
પ્રજ્વલિતે ચિતૌ કર્તા આદીપ્તે સતિ સ્રુવેણ ખાદિરેણ યામ્યાન્ હોમાન્ જુહોતિ । એકીભૂતેષ્વગ્નિષુ । એકાગ્નેરપિ । ઽપરેયિવાંસમ્ઽ, ઽયમો નો ગાતુમ્ઽ ઇતિ દ્વે ઇતિ પ્રથમઃ પક્ષઃ । ઽઅઙ્ગિરસો નઃ પિતરો નવગ્વાઃઽ ઇતિ સંહતાઃ સપ્ત ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ । ઽપરેયિવાંસમ્ઽ ઇતિ દ્વે ઽઅઙ્ગિરસો નઃ પિતરઃઽ ઇતિ સપ્ત ઽયે નઃ પિતુઃ પિતરો યે પિતામહાઃઽ ઇતિ દ્વે એતાઃ સમસ્તા એકાદશ તૃતીયઃ પક્ષઃ । એતૈઃ સમુચ્ચિતૈરાજ્યં જુહોતિ । એકેન પક્ષેણ । અથ સપ્ત નવ એકાદશાદિ બ્રાહ્મણાઃ પૂર્વાભિમુખોપવિષ્ટાઃ ઽઓ ચિત્ સખાયમ્ઽ (18.1-4) ઇતિ કાણ્ડં સકલં જપન્તિ । વિવાહે સૂર્યવત્ ॥
[અથ સારસ્વતાઃ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.38 ॥
સરસ્વતીં દેવયન્તો હવન્તે, સરસ્વતીં પિતરો હવન્તે, સરસ્વતિ યા સરથં યયાથ (18.1.41-43) સરસ્વતિ વ્રતેષુ તે, ઇદં તે હવ્યં ઘૃતવત્ સરસ્વતિ (7.68.1-2) ઇન્દ્રો મા મરુત્વાન્ (18.3.25) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.39 ॥

દક્ષિણતોઽન્યસ્મિન્નનુષ્ઠાતા જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.40 ॥]
અથ સારસ્વતાન્ હોમાન્ કર્તા કરોતિ । ઽસરસ્વતીં દેવયન્તો હવન્તેઽ ઇત્યેકા, ઽસરસ્વતીં પિતરો હવન્તેઽ ઇત્યેકા, ઽસરસ્વતિ યા સરથમ્ઽ ઇત્યેકા, ઽસરસ્વતિ વ્રતેષુ તેઽ ઇત્યેકા, ઽઇદં તે હવ્યમ્ઽ ઇત્યેકા, ઽઇન્દ્રો મા મરુત્વાન્ઽ ઇતિ પઞ્ચભિઃ એતૈરાજ્યં જુહોતિ ચિતૌ । એતે સારસ્વતાઃ । દક્ષિણતઃ કનિષ્ઠપુત્રો યામસારસ્વતાન્ હોમાન્ કરોતિ । અથ કર્તા । સર્વે હોમાઃ પિત્ર્યુપવીતિના કર્તવ્યાઃ । કર્મ વા સારસ્વતં યજ્ઞોપવીતિના કર્તવ્યમ્ ॥
[સર્વૈરુપતિષ્ઠન્તિ ત્રીણિ પ્રભૃતિભિર્વા ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.41 ॥]
અથ સર્વે બાન્ધવાઃ ઽઓ ચિત્સખાયમ્ઽ (18.1-4) ઇતિ કાણ્ડેનોપતિષ્ઠન્તે । અથવા ઽસહસ્રણીથાઃ કવયઃઽ (18.2.18) ઇતિપ્રભૃતય ઉપતિષ્ઠન્તે । ઽત્રીણિ પદાનિઽ (18.3.40) ઇત્યાદિ ઉપતિષ્ઠન્તે દહ્યમાને ગોત્રિણઃ ॥
[અપિ વાનુષ્ઠાનીભિઃ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.42 ॥
એતા અનુષ્ઠાન્યઃ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.43 ॥
મૈનમગ્ને વિ દહઃ (18.2.4) ઇતિપ્રભૃતિ અવ સૃજ (18.2.10) ઇતિ વર્જયિત્વા સહસ્રણીથાઃ (18.2.18) ઇત્યાતઃ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.44 ॥]
અથવા ઽમૈનમગ્ને વિ દહઽ ઇત્યાદિ ઽઅવ સૃજઽ ઇત્યેકાં વર્જયિત્વા ઽસહસ્રણીથાઃઽ ઇત્યન્તમ્ । એતા અનુષ્ઠાન્યઃ । એતૈરુપતિષ્ઠન્તે ॥
[આ રોહત જનિત્રીં જાતવેદસઃ (18.4.1-15) ઇતિ પઞ્ચદશભિરાહિતાગ્નિમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.45 ॥]
ઽઆ રોહત જનિત્રીં જાતવેદસઃઽ ઇતિ પઞ્ચદશભિરૃગ્ભિરાહિતાગ્નિં ચિતૌ ઉપતિષ્ઠન્તે । અથવા એતત્ કર્મ આહિતાગ્નેરેકાગ્નૌ । અથ ઉભયોઃ કર્મ ઉચ્યતે ॥
[મિત્રાવરુણા પરિ મામધાતામ્ (18.3.12) ઇતિ પાણી પ્રક્ષાલયતે ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.46 ॥]
ઽમિત્રાવરુણા પરિ મામધાતામ્ઽ ઇત્યૃચા સર્વે પાણી પ્રક્ષાલયન્તે ॥
[વર્ચસા મામ્ (18.3.10) ઇત્યાચામતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.47 ॥]
ઽવર્ચસા મામ્ઽ ઇત્યૃચા સર્વે આચામયન્તિ ॥
[વિવસ્વાન્નઃ (18.3.61-62) ઇત્યુત્તરતોઽન્યસ્મિન્નનુષ્ઠાતા જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,2{81}.48 ॥]
તતઃ કર્તા ઽવિવસ્વાનઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામુત્તરતઃ અન્યસ્મિન્નનુષ્ઠાતા જુહોતિ । સમાપ્તં દહનકર્મ ॥ દ્વિતીયા કણ્ડિકા

અથ પ્રથમે દિવસે પુત્રગોત્રિણાં શાન્તિરુચ્યતે -
[યવીયઃપ્રથમાનિ કર્માણિ પ્રાઙ્મુખાનાં યજ્ઞોપવીતિનાં દક્ષિણાવૃતામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.1 ॥]
ઉદકાઞ્જલિં પ્રેતાય દત્ત્વા સ્નાનં ચ કૃત્વા તતઃ કર્મ કુર્યાત્ । ગોત્રિણો વા લઘુપુત્રો વા । પ્રાઙ્મુખાનાં યજ્ઞોપવીતિનાં સર્વેષાં ભવન્તિ ॥
[અથૈષાં સપ્તસપ્ત શર્કરાઃ પાણિષ્વાવપતે ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.2 ॥]
સપ્તસપ્ત શર્કરાઃ પાણિષ્વાવપતે ॥
[તાસામેકૈકાં સવ્યેનાવાચીનહસ્તેનાવકિરન્તોઽનવેક્ષમાણા વ્રજન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.3 ॥]
સ્ત્રિયો વા પુરુષસ્ય ચ કનિષ્ઠાદિ તાસામેકૈકાં સવ્યેન વા દક્ષિણેન વાઽવાચીનહસ્તેનાવકિરન્તિ । તતઃ અનવેક્ષમાણા વ્રજન્તિ ॥
[અપાઘેનાનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.4 ॥
સર્વેઽગ્રતો બ્રહ્મણો વ્રજન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.5 ॥
મા પ્ર ગામ (13.1.59) ઇતિ જપન્ત ઉદકાન્તે વ્યઘાપાઘે જપન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.6 ॥
પશ્ચાદવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.7 ॥
ઉદુત્તમમ્ (18.4.69) ઇતિ જ્યેષ્ઠઃ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.8 ॥]
ઽઅપ નઃ શોશુચદઘમ્ઽ (4.33) ઇતિ સૂક્તેનાનુમન્ત્રયતે કર્તા । સર્વે બાન્ધવા અગ્રે વ્રજન્તઃ ઽમા પ્ર ગામઽ ઇત્યૃચં જપન્તઃ । કર્તા પશ્ચાદ્ બાન્ધવાનામ્ । ચતુર્થેઽહનિ શુચિત્વમ્ । કર્તા દૂરસ્થો મન્ત્રં બ્રૂયાત્ । ઉદકાન્તે વ્યઘાપાઘે જપન્તિ । ગચ્છતામુદકસમીપે ઽવિ દેવાઃઽ (3.31) ઽઅપ નઃ શોશુચત્ઽ ઇતિ સૂક્તદ્વયં બ્રહ્મા જપતિ । સૂક્તદ્વયં વ્યઘાપાઘાભ્યામ્ । ઽઉદુત્તમમ્ઽ ઇતિ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સ્વયમવસિઞ્ચતિ સ્નાનં કુર્વન્તિ ॥
[પયસ્વતીઃ (18.3.56) ઇતિ બ્રહ્મોક્તાઃ પિઞ્જૂલીરાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.9 ॥]
ઽપયસ્વતીરોષધયઃઽ ઇત્યૃચા બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સ્નાનં કુર્વન્તિ । તતઃ એકવિંશા દર્ભપિઞ્જૂલીઃ નદ્યાં હ્રદે વાવપતિ બ્રહ્મા ॥
[શાન્ત્યુદકેનાચમ્યાભ્યુક્ષ્ય અશ્વાવતીમ્ (18.2.31) ઇતિ નદીં તારયતે ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.10 ॥]
તત્ર શાન્ત્યુદકં કરોતિ । સર્વેષામાચમનં દદાતિ । અભ્યુક્ષ્ય ઽઅશ્વાવતીમ્ઽ ઇત્યૃચા નદીં તરતોઽનુમન્ત્રયતે ॥
[નક્ષત્રં દૃષ્ટ્વોપતિષ્ઠતે નક્ષત્રાણાં મા સઙ્કાશશ્ચ પ્રતીકાશશ્ચાવતામ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.11 ॥]
બહિઃ સ્થિત્વા નક્ષત્રં દૃષ્ટ્વોપતિષ્ઠતે ઽનક્ષત્રાણાં મા સઙ્કાશશ્ચઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ॥
[શામ્યાકીઃ સમિધ આધાયાગ્રતો બ્રહ્મા જપતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.12 ॥
યસ્ય ત્રયા ગતમનુપ્રયન્તિ દેવા મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ સર્વે । તં નો દેવં મનો અધિ બ્રવીતુ સુનીતિર્નો નયતુ દ્વિષતે મા રધામ ઇતિ શાન્ત્યુદકેનાચમ્યાભ્યુક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.13 ॥]
શામ્યાકીઃ સમિધ આદાય તતઃ સર્વે આગચ્છન્તિ । તતોઽગ્રે બ્રહ્મા ભૂત્વા ઽયસ્ય ત્રયા ગતમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રં જપતિ । તતઃ શાન્ત્યુદકેનાચમનં કુર્વન્તિ ગૃહસમીપે સર્વે ॥
[નિસ્સાલામ્ (2.14) ઇતિ શાલાનિવેશનં સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.14 ॥
ઊર્જં બિભ્રત્ (7.60.1-6) ઇતિ પ્રપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.15 ॥]
ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ શાલાં સમ્પ્રોક્ષ્ય કર્તા ઽઊર્જં બિભ્રત્ઽ ઇતિ ષડર્ચેન બાન્ધવાન્ ગૃહે પ્રવેશયતિ ॥
[નદીમાલમ્ભયતિ ગામગ્નિમશ્માનં ચ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.16 ॥]
તાઃ પિઞ્જૂલીઃ આલમ્ભયતિ । ગામ્ । અગ્નિઃ લૌકિકઃ । એકાગ્નેર્વા । અશ્માનં ચ । એતાન્યાલમ્ભયતે ॥
[યવોઽસિ યવયાસ્મદૂદ્વેષો યવયારાતિમ્ ઇતિ યવાન્ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.17 ॥]
ઽયવોઽસિ યવયઽ ઇતિ મન્ત્રેણ યવાનાલમ્ભન્તે સર્વે ॥
[ખલ્વકાસ્ય ઇતિ ખલ્વાન્ ખલકુલાંશ્ચ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.18 ॥]
ઽખલ્વકાસ્યઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ખલ્વકાન્ કુલત્થાંશ્ચાલભન્તે ॥
[વ્યઘાપાઘાભ્યાં શામ્યાકીરાધાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.19 ॥]
ઽવિ દેવાઃઽ (3.31) ઽઅપ નઃ શોશુચદઘમ્ઽ (4.33) ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શામ્યાકીઃ સમિધ આદધાતિ કર્તા લૌકિકે વા એકાગ્નૌ વા । ગોત્રિણાં ચતુરહમશુચિત્વમ્ ॥
[તાસાં ધૂમં ભક્ષયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.20 ॥]
તાસાં ધૂમં ભક્ષયન્તિ બાન્ધવાઃ । યદિ પુત્રસ્યાગ્નિસ્તદા એકાગ્નૌ અથવા લૌકિકે । પ્રથમેઽહનિ એતત્ કર્મ । સમાપ્તમેતત્કર્મ ॥
અથ દ્વિતીયેઽહનિ કર્મોચ્યતે-
[યદ્યત્ ક્રવ્યાદ્ ગૃહ્યેદ્યદિ ક્રવ્યાદા નાન્તેઽપરેદ્યુઃ । દિવો નભઃ શુક્રં પયો દુહાના ઇષમૂર્જં પિન્વમાનાઃ ॥ અપાં યોનિમપાધ્વં સ્વધા યાશ્ચકૃષે જીવંસ્તાસ્તે સન્તુ મધુશ્રુતઃ ઇત્યગ્નૌ સ્થાલીપાકં નિપૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.21 ॥]
ઽદિવો નમઃઽ ઇત્યૃચાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય સ્થાલીપાકં સકૃત્ સર્વહુતં કરોતિ દહનસન્નિધૌ । ન તન્ત્રમ્ । દહને વા સકૃત્ સર્વહુતં કરોતિ સ્થાલીપાકમ્ ॥
[આદહને ચાપિવાન્યવત્સાં દોહયિત્વા તસ્યાઃ પૃષ્ઠે જુહોતિ વૈશ્વાનરે હવિરિદં જુહોમિ (18.4.35) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.22 ॥]
અથવા અન્યવત્સાં ગાં દોહયિત્વા તસ્યાઃ પૃષ્ઠે જુહોતિ ઽવૈશ્વાનરે હવિઃઽ ઇત્યેકયા ॥
તસ્યાઃ પયસિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.23 ॥
સ્થાલીપાક ઇત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.24 ॥
શ્રપયિત્વેત્યેકે આચાર્યા મન્યન્તે । સમાપ્તં દ્વિતીયેઽહનિ કર્મ । તૃતીયે નાસ્તિ કર્મ ॥
ચતુર્થેઽહનિ કર્મોચ્યતે-
[યે અગ્નયઃ (3.21) ઇતિ પાલાશ્યા દર્વ્યા મન્થમુપમથ્ય કામ્પીલીભ્યામુપમન્થનીભ્યાં તૃતીયસ્યામસ્થીન્યભિજુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.25 ॥]
ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ દશર્ચેન સૂક્તેન પાલાશ્યા દર્વ્યા મન્થં સક્તુમન્થમુપમથ્ય કામ્પીલીભ્યામુપમન્થનીભ્યાં પ્રત્યૃચમ્ અસ્થીન્યુપરિ હોમં કુર્યાત્ ॥
[ઉપ દ્યામ્ (18.3.5-6) શં તે નીહારઃ (18.3.60) ઇતિ મન્ત્રોક્તાન્યવદાય ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.26 ॥
ક્ષીરોત્સિક્તેન બ્રાહ્મણસ્યાવસિઞ્ચતિ મધૂત્સિક્તેન ક્ષત્રિયસ્યોદકેન વૈશ્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.27 ॥]
ઽઉપ દ્યામુષ વેતસમ્ઽ ઇતિ દ્વે, ઽશં તે નીહારઃઽ ઇત્યેકા એતાભિરૃગ્ભિર્મન્ત્રોક્તાનામોષધીનામુદકં ક્ષીરં ચૈકત્ર કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય બ્રાહ્મણસ્યાસ્થીનિ નિષિઞ્ચતિ । મન્ત્રોક્તા ઓષધય ઉચ્યન્તે । વેતસશ્ચ । કર્ણશ્ચ । નદીફેનશ્ચ । અવકા ચાગરુહેરુકા ચ । બૃહદ્દૂર્વા ચ । આકાશફેનશ્ચ । મણ્ડૂકપર્ણી ચ । શુક્તિકા ચ । એતા મન્ત્રોક્તા ઓષધયઃ । મધૂદકેન ક્ષત્રિયસ્ય તેનૈવ મન્ત્રેણ મન્ત્રોક્તાશ્ચ । ઉદકેનૌષધિસહિતેન તેનૈવ મન્ત્રેણ વૈશ્યસ્ય ॥
[અવ સૃજ (18.2.10) ઇત્યનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.28 ॥]
એકાગ્નેશ્ચાહિતાગ્નેશ્ચ દહનમ્ ઽઅવ સૃજઽ ઇત્યૃચાનુમન્ત્રયતે ॥
[મા તે મનઃ (18.2.24) યત્તે અઙ્ગમ્ (18.2.26) ઇતિ સઞ્ચિનોતિ પચ્છઃ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.29 ॥]
અથ પિણ્ડપ્રદાનં સઞ્ચયનશ્રાદ્ધમેકોદ્દિષ્ટં ચ કૃત્વા તતઃ સઞ્ચયનં કરોતિ । ઽમા તે મનઃઽ ઇત્યૃચા ઽયત્તે અઙ્ગમ્ઽ ઇત્યૃચા એતાભ્યામસ્થીન્યભિમન્ત્ર્ય કલશે નિદધાતિ । પાલાશપત્રેણ વા ગૃહીત્વા પચ્છઃ પાદતઃ ॥
પ્રથમં શીર્ષકપાલાનિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.30 ॥
[પશ્ચાત્ કલશે સમોપ્ય સર્વસુરભિચૂર્ણૈરવકીર્યોત્થાપનીભિરુત્થાપ્ય હરિણીભિર્હરેયુઃ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.31 ॥]

પશ્ચાત્ કલશે નિદધાતિ । પશ્ચાત્ સર્વૌષધિચૂર્ણાનિ ચ કલશે નિદધાતિ ઉત્થાપનીભિઃ કલશમુત્થાપ્ય હરિણીભિર્હરેયુઃ । ઽઉત્તિષ્ઠઽ (18.3.8), ઽપ્રેહિઽ (18.1.54), ઽપ્રચ્યવસ્વઽ (18.3.9), ઽઉદન્વતીઽ (18.2.48-49), ઽઇત એતેઽ (18.1.61), ઽઅગ્નીષોમાઽ (18.2.53), ઽઇદં પૂર્વમ્ઽ (18.4.44) ઇત્યુત્થાપનીઃ । ઽઅતિ દ્રવઽ (18.2.11-18) ઇત્યષ્ટાભિર્હરિણીભિઃ ॥
[મા ત્વા વૃક્ષઃ (18.2.25) ઇતિ વૃક્ષમૂલે નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.32 ॥]
ઽમા ત્વા વૃક્ષઃઽ ઇત્યૃચાસ્થિકલશં મૂલે નિખનતિ ॥
[સ્યોનાસ્મૈ ભવ (18.2.19) ઇતિ ભૂમૌ ત્રિરાત્રમરસાશિનઃ કર્માણિ કુર્વતે ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.33 ॥]
અથવા ઽસ્યોનાસ્મૈ ભવઽ ઇત્યૃચાભિમન્ત્ર્ય યદિ ભૂમૌ નિખનતિ તદાનયા । સમાપ્તં સઞ્ચયનં ચતુર્થેઽહનિ । કેચિત્ ઽયવીયઃપ્રથમાનિ કર્માણિઽ (કૌશ્સ્ 82.1) ઇત્યાદિ ચતુર્થે દિવસે કુર્વન્તિ । સર્વત્ર ઉભયોઃ કર્મ । તથા ચ માહકિઃ - ઽઆવસથ્યાગ્નિહોતૃકયોઃ સમાનં સર્વં કર્મ ભવતિઽ । ચતુર્થેઽહનિ કેચિદ્ ઽયવીયઃપ્રથમાનિ કર્માણિઽ (કૌશ્સ્ 82.1) ઇત્યાદિ અત્ર કુર્વન્તિ । ઉભયોઃ । તથા ચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ । ઽદ્વારે ઉપવિશ્ય નિમ્બપત્રાણિઽ ઇત્યાદિ શુચિર્ભૂત્વા તતઃ કર્માધિકારઃ । કેચિદ્ યથાપઠિતં સૂત્રં તથા સર્વમેવ કુર્વન્તિ । તતઃ પ્રભૃતિ ગોત્રિણાં માઙ્ગલ્યં કુર્વન્તિ । યથાકુલધર્મેણ વા । આવસથ્યાગ્નિશેષં ગૃહે ધારયિત્વા અરણિર્વા નિધાયામાવાસ્યાયાં ક્રવ્યાચ્છમનં કુર્યાત્ પુત્રો યદ્યાહિતાગ્નિર્ભવતિ । અથ ગોત્રિણઃ ત્રિરાત્રમરસાશિનઃ કર્માણિ નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યાનિ કુર્વન્તિ ॥
[દશરાત્ર ઇત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.34 ॥
યથાકુલધર્મં વા ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.35 ॥]
દશરાત્ર ઇત્યેકે । યથાકુલધર્મેણ વા ॥
[ઊર્ધ્વં તૃતીયસ્યા વૈવસ્વતં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા વિવસ્વાન્નઃ (18.3.61-62) ઇતિ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.36 ॥]
ચતુર્થેઽહનિ અસ્થિસઞ્ચયનં કૃત્વા ગૃહે આગત્ય તતઃ કર્તા વૈવસ્વતદેવતાકં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽવિવસ્વાન્નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં પ્રત્યૃચં દ્વે આહુતી જુહોતિ ॥
[યુક્તાભ્યાં તૃતીયામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.37 ॥]
યુક્તાભ્યાં તૃતીયામાહુતિમ્ ॥
[આનુમતીં ચુતર્થીમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.38 ॥]
અનુમતયે સ્વાહેતિ ચતુર્થીમ્ ॥
[શેષં શાન્ત્યુદકેનોપસિચ્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.39 ॥]
શાન્ત્યુદકં કૃત્વા હુતશેષં સ્થાલીપાકં શાન્ત્યુદકેનોપસિચ્ય ઽવિવસ્વાન્નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ । સમાનોદકા ગોત્રિણઃ દશપુરુષાત્ સપ્તપુરુષાદ્વા યથા તે સમાનોદકાઃ ॥
[આ પ્ર ચ્યવેથામ્ (18.4.49) ઇતિ ગાવાવુપયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.40 ॥]
અથ દક્ષિણાં દદાતિ । ઽઆ પ્ર ચ્યવેથામ્ઽ ઇત્યૃચા પ્રેતવહનવૃષભૌ અભિમન્ત્ર્ય ગૃહ્ણાતિ કર્તા । દશ ગાવો દક્ષિણા । અપરિમિતા વા દ્વાવિંશત્યા વા યથાશક્તિ ॥
[એયમગન્ (18.4.50) ઇતિ દશગવાવરાર્ધ્યા દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.41 ॥]
ઽએયમગન્ઽ ઇત્યૃચા દક્ષિણા અભિમન્ત્ર્ય ગૃહ્ણાતિ । ચતુર્થેઽહનિ ઇદં કર્મ । એકાદશે વા । સમાપ્તં ચતુરહકર્મ ॥
અથ કર્તુર્યમવ્રતમુચ્યતે-
[દ્વાદશરાત્રં કર્તા યમવ્રતં ચરેત્ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.42 ॥]
યમવ્રતં કર્તા ચરેત્ દ્વાદશરાત્રમ્ ॥
એકચૈલસ્ત્રિચૈલો વા ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.43 ॥
હવિષ્યભક્ષઃ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.44 ॥
[સાયમ્પ્રાતરુપસ્પૃશેત્ ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.45 ॥]
સાયમ્પ્રાતઃ સ્નાનં કુર્યાત્ ॥
[બ્રહ્મચારી વ્રત્યધઃ શયીત ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.46 ॥
સ્વસ્ત્યયનાનિ પ્રયુઞ્જીત ॥ કૌશ્સ્_11,3{82}.47 ॥]
સાયમ્પ્રાતર્યજ્ઞોપવીતી ભૂત્વા કર્મ કુર્યાત્ । સ્વસ્ત્યયનાન્યુચ્યન્તે । ઽવિવસ્વાન્નઃઽ (18.3.61-62) ઇતિ દ્વે, ઽઇન્દ્ર ક્રતું નઃઽ (18.3.67) ઇત્યેકા, ઽપ્રાસ્મત્ પાશાન્ઽ (18.4.70) ઇત્યેકા, ઽત્યમૂ ષુઽ (7.85) ઽત્રાતારમ્ઽ (7.86) ઽઆ મન્દ્રૈઃઽ (7.117) ઇતિ, ઽયો અગ્નૌઽ (7.87) ઇત્યૃચા, ઽપ્રાણાય નમઃઽ (11.4.1) ઇત્યૃચા, ઽપ્રાણ મા મત્ઽ (11.4.26) ઇત્યેકા, ઽનમસ્તે ઘોષિણીભ્યઃઽ (11.2.31) ઇત્યેકા, ઽસ્વસ્તિ નો અસ્ત્વભયં નઃઽ (19.8.7) ઇત્યર્ધર્ચં, ઽપૃથિવી શાન્તિઃઽ (19.9.14) એતાનિ સ્વસ્ત્યયનાનિ જપેત્ । યમકાણ્ડપઠને અન્તેષ્ટિપિતૃમેધકરણે એતસ્મિન્ પ્રકરણે સર્વત્રાયં સ્વસ્ત્યયનાનિ । સમાપ્તં સઞ્ચયનમ્ । અન્તેષ્ટિકર્મ । પાત્રચયનં ચ । યમવ્રતં ચ ॥ એકાદશે તૃતીયા કણ્ડિકા

અથ પિતૃમેધ ઉચ્યતે । ઽપિતૃમેધઃ સંવત્સરે કુર્યાત્ઽ ઇતિ શ્રુતિઃ । અથવા ઽસંવત્સરામધ્યે કુર્યાત્ઽ ઇતિ । માઘકાલાદિકાલા વક્ષ્યન્તે-
[પિતૄન્ નિધાસ્યન્ સમ્ભારાન્ સમ્ભરતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.1 ॥]
પિત્ર્યુપવીતી અન્તેષ્ટિપિતૃકર્મ કુર્યાત્ ॥
[એકાદશ ચરૂઞ્ચક્રકૃતાન્ કારયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.2 ॥
શતાતૃણ્ણસહસ્રાતૃણ્ણૌ ચ પાશીમૂષં સિકતાઃ શઙ્ખં શાલૂકં સર્વસુરભિશમીચૂર્ણકૃતં શાન્તવૃક્ષસ્ય નાવં ત્રિપાદકમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.3 ॥]
મૃણ્મયં શતચ્છિદ્રં સહસ્રચ્છિદ્રં ચ દ્વિતીયં મૃણ્મયે દ્વે કુર્યાત્ । સુખકિરમ્ । સિકતાઃ । શઙ્ખઃ પ્રસિદ્ધઃ । શાલૂકાનિ પ્રસિદ્ધાનિ । સુરભિસર્વૌષધિચૂર્ણમ્ । શમીપત્રચૂર્ણં ચ । શાન્તવૃક્ષસ્ય નાવમ્ । ત્રિપાદં શિવયમ્ ॥
[દ્વે નિઃશીયમાને નીલલોહિતે સૂત્રે સવ્યરજ્જું શાન્તવૃક્ષસ્ય ચતુરઃ શઙ્કૂંશ્ચતુરઃ પરિધીન્ વારણં શામીલમૌદુમ્બરં પાલાશં વૃક્ષસ્ય શાન્તૌષધીઃ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.4 ॥]
નિઃશીયમાને જીર્ણવાસસી દ્વે । નીલલોહિતસૂત્રે પ્રસિદ્ધે । પ્રસવ્યં રજ્જુમ્ । શાન્તવૃક્ષસ્ય ચતુરઃ શઙ્કૂન્ । ચતુરઃ પરિધીન્ । વારણં શામીલમૌદુમ્બરં પાલાશમ્ એતેષાં વૃક્ષાણાં શઙ્ક્વઃ પરિધયશ્ચ । શાન્તવૃક્ષાદ્વા । દ્વે શાન્તપુટિકા । એતે સમ્ભારા આહર્તવ્યાઃ । ઇતિ પિતૃનિધાનસમ્ભારાઃ ॥
અથ પિતૃનિધાનકાલ ઉચ્યતે-
[માઘે નિદધ્યાત્ માઽઘં ભૂત્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.5 ॥]
પાપં કુલે મા ભવત્ । માઘમાસે અમાવાસ્યાયાં નિદધ્યાત્ ॥
[શરદિ નિદધ્યાત્ શામ્યત્વઘમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.6 ॥
નિદાઘે નિદધ્યાત્ નિદહ્યતામઘમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.7 ॥
અમાવાસ્યાયાં નિદઘ્યાદમા હિ પિતરો ભવન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.8 ॥]
અથવા શરદિ નિદાઘે ઉષ્ણકાલે નિદધ્યાત્ । ઇતિ કાલા ઉક્તા નિધાનસ્ય ॥
[અથાવસાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.9 ॥]
અસ્થિગૃહ્યમુચ્યતે । તત્ સ્થાનમુચ્યતે ॥
[તદ્યત્ સમં સમૂલમવિદગ્ધં પ્રતિષ્ઠિતં પ્રાગુદક્પ્રવણમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.10 ॥
યત્રાકણ્ટકા વૃક્ષાશ્ચૌષધયશ્ચ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.11 ॥]
યત્ર શાન્તવૃક્ષા ઓષધયશ્ચ તત્ર કુર્યાત્ । અવસાનસ્થાનમેવંવિધં કુર્યાત્ । ઇત્યવસાનસ્થાનમ્ ॥
[ઉન્નતં સ્વર્ગકામસ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.12 ॥]
ઉન્નતં સ્વર્ગકામસ્ય ચયનં કુર્યાત્ ॥
અથ ચતુર્દશ્યામિદં કર્મ વક્ષ્યતે-
[શ્વોઽમાવાસ્યેતિ ગાં કારયતે ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.13 ॥]
શ્વોઽમાવાસ્યે પ્રભાતે કર્મ કુર્યાત્ । ચતુર્દશ્યાં ગાં મારયતિ । ન કર્તા ॥
[તસ્યાઃ સવ્યં ચાપઘનં પ્રપાકં ચ નિધાય ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.14 ॥
ભિક્ષાં કારયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.15 ॥]
તસ્યાઃ સવ્યસક્થિજઘનરક્તપિત્તૌદરમાંસાનિ વર્જયિત્વા શેષાણિ માંસાનિ સ્થાપયિત્વા વશાવિધાનેન । શકઃ (?) અગ્રે વિનિયોગો ભવિષ્યતિ । સમાંસઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ ॥
[ગ્રામે યામસારસ્વતાન્ હોમાન્ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.16 ॥]
ગ્રામમધ્યે મણ્ડપં કૃત્વા તત્રૈકાગ્નેર્યામસારસ્વતાન્ હોમાન્ હુત્વા અરણીભ્યામગ્નિં મથિત્વા । કેચિદ્ ગોમારણકર્મ વર્જયન્તિ । તન્ત્રં વા ॥
[સમ્પ્રોક્ષણીભ્યાં કામ્પીલશાખયા નિવેશનમનુચર્ય ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.17 ॥]
સમ્પ્રોક્ષણીભ્યાં કામ્પીલશાખયા નિવેશનસ્થાનં શોધયિત્વા ઽઅપેત વીતઽ (18.1.55) ઽદદામ્યસ્મૈઽ (18.2.37) ઇતિ દ્વાભ્યાં શાન્ત્યુદકં કૃત્વા નિવેશનં સમ્પ્રોક્ષતિ ॥
[પ્રાગ્દક્ષિણં શાખાં પ્રવિધ્ય સીરેણ કર્ષયિત્વા શાખાભિઃ પરિવાર્ય ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.18 ॥]
પ્રાગ્દક્ષિણં શાખાં પ્રવિધ્ય । તતઃ સીરેણ કર્ષયિત્વા શાખાભિઃ પરિવાર્ય વેષ્ટયિત્વા । અવસાનસ્થાનકર્મ ॥
અથાસ્થિકર્મોચ્યતે-
[પુનર્દેહિ (18.3.70) ઇતિ વૃક્ષમૂલાદાદત્તે ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.19 ॥]
ઽપુનર્દેહિ વનસ્પતેઽ ઇત્યૃચા વૃક્ષમૂલાદાદત્તે ॥
[યત્તે કૃષ્ણઃ (18.3.55) ઇતિ ભૂમેર્વસને સમોપ્ય સર્વસુરભિચૂર્ણૈરવકીર્યોત્થાપનીભિરુત્થાપ્ય હરિણીભિર્હરેયુઃ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.20 ॥]
યદિ ભૂમૌ ઽયત્તે કૃષ્ણઃઽ ઇત્યૃચા ભૂમેરાદત્તે । અસ્થીનિ વસને સમોપ્ય બન્ધનં કૃત્વા સર્વસુરભિચૂર્ણૈરવકીર્ય તતો ગ્રન્થિં કૃત્વા તત ઉત્થાપનીભિરુત્થાપ્ય હરિણીભિર્હરેયુઃ । તતો વક્ષ્યમાણં કર્મ કુર્યાત્ ॥
અથાસ્થિનાશે પ્રાયશ્ચિત્તકર્મોચ્યતે-
[અવિદન્તો દેશાત્ પાંસૂન્ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.21 ॥]
અસ્થિનાશે તદ્દેશાત્ પાંસું ગૃહીત્વા વસને સમોપ્ય તત ઉત્થાપનીભિરુત્થાપ્ય હરિણીભિર્હરેયુઃ । ઽઉત્તિષ્ઠ પ્રેહિઽ (18.3.8), ઽપ્ર ચ્યવસ્વઽ (18.3.9), ઽઉદન્વતીઽ (18.2.48), ઽઇત એતેઽ (18.1.61), ઽઅગ્નીષોમાઽ (18.2.53), ઽઇદં પૂર્વમ્ઽ (18.4.44) ઇત્યુત્થાપનીઃ । ઽઅતિ દ્રવઽ (18.2.11-18) ઇત્યષ્ટાભિર્હરિણીઃ ॥
[અપિ વોદકાન્તે વસનમાસ્તીર્ય અસૌ ઇતિ હ્વયેત્ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.22 ॥]
અથવોદકાન્તે વસનમાસ્તીર્ય ઽઅસૌઽ ઇતિ વપેત્ ॥
તત્ર યો જન્તુર્નિપતેત્ તમુત્થાપનીભિરુત્થાપ્ય હરિણીભિર્હરેયુઃ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.23 ॥
[અપિ વા ત્રીણિ ષષ્ટિશતાનિ પલાશત્સરૂણામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.24 ॥]
અથવા ત્રીણિ શતાનિ ષષ્ટિશ્ચ પાલાશત્સરૂણાં તૈઃ પુરુષં કલ્પયિત્વા તમુત્થાપનીભિરુત્થાપ્ય હરિણીભિર્હરેયુઃ । શરીરદગ્ધેઽસ્થિનાશે ચ એતત્ પ્રાયશ્ચિત્તં ભવતિ । સમાપ્તં દેશાન્તરમૃતેઽસ્થિનાશે ચ ॥
[ગ્રામે દક્ષિણોદ્ગદ્વારં વિમિતં દર્ભૈરાસ્તારયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.25 ॥]
ગ્રામમધ્યે યો મણ્ડપઃ પૂર્વં કૃતઃ તસ્યોત્તરદ્વારં દક્ષિણદ્વારં ચ કુર્યાત્ । તતઃ મણ્ડપં દર્ભૈઃ સંસ્તારયતિ ॥
[ઉત્તરં જીવસઞ્ચરો દક્ષિણં પિતૃસઞ્ચરઃ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.26 ॥]
ઉત્તરેણ મનુષ્યાઃ સઞ્ચરન્તિ । દક્ષિણેન પિત્રસ્થીનિ ॥
[અનસ્તમિત આ યાત (18.4.62) ઇત્યાયાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.27 ॥]
તસ્મિન્ મણ્ડપ અનસ્તમિત આદિત્ય ઇદં કર્મ કુર્યાત્ । ઽઆ યાત પિતરઃઽ ઇત્યૃચાસ્થીનિ મણ્ડપે પ્રવેશયતિ દક્ષિણદ્વારે ॥
[આચ્યા જાનુ (18.1.52) ઇત્યુપવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.28 ॥]
ઽઆચ્યા જાનુઽ ઇત્યૃચા ત્રિપાદે પિટકે ઉપવેશયતિ અસ્થિપુત્તલકમ્ ॥
[સં વિશન્તુ (18.2.29) ઇતિ સંવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.29 ॥]
ઽસં વિશન્તુઽ ઇત્યૃચા સંવેશયતિ ॥
[એતદ્વઃ પિતરઃ પાત્રમ્ ઇતિ ત્રીણ્યુદકંસાન્ નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.30 ॥]
ઽએતદ્વઃ પિતરઃ પાત્રમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ત્રીનુદકપૂર્ણાન્ કંસપાત્રાન્ અસ્થ્યભિમુખો નિનયેત્ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । તસ્મિન્ મણ્ડપે ॥
[ત્રીન્ સ્નાતાનુલિપ્તાન્ બ્રાહ્મણાન્ મધુમન્થં પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.31 ॥
બ્રહ્મણે મધુપર્કમાહારયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.32 ॥
ગાં વેદયન્તે ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.33 ॥
કુરુત ઇત્યાહ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.34 ॥
તસ્યા દક્ષિણમર્ધં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ સવ્યં પિતૄન્ ॥ કૌશ્સ્_11,4{83}.35 ॥]
બ્રહ્મણે મધુપર્કમાહારયતિ કર્તા પૂર્વં ગોવિકલ્પેન । યદિ ગાં કરોતિ તસ્યા દક્ષિણમર્ધં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ । સવ્યં પિતૃહોમેન યોજયિતવ્યમ્ । વશાવિધાનેન ઽપિતૃભ્યઃ સ્વધાઽ ઇતિ પ્રધાનમન્ત્રઃ ॥ એકાદશે ચતુર્થી કણ્ડિકા

[વહ વપાં જાતવેદઃ પિતૃભ્યો યત્રૈતાન્ વેત્થ નિહિતાન્ પરાકે । મેદસઃ કુલ્યા ઉપ તાન્ સ્રવન્તુ સત્યા એષામાશિષઃ સન્તુ કામાઃ સ્વાહા સ્વધા ઇતિ વપાયાસ્ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.1 ॥]
ઽવહ વપામ્ઽ ઇતિ વપાયાસ્ત્રિર્જુહોતિ ॥
[ઇમં યમ (18.1.60) ઇતિ યમાય ચતુર્થીમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.2 ॥]
ઽઇમં યમઽ ઇત્યૃચા યમાય ચતુર્થીમ્ । સમાપ્તં ગોવધં પિતૃદૈવતમ્ ॥
[એકવિંશત્યા યવૈઃ કૃશરં રન્ધયતિ યુતમન્યત્ પ્રપાકં ચ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.3 ॥]
તતઃ ચરુદ્વયં સયવમયવં ચ કર્તા શ્રપયતિ । એકવિંશત્યા યવૈઃ કૃશરં રન્ધયતિ । સયવં ચરું શ્રપયતિ ॥
[સયવસ્ય જીવાઃ પ્રાશ્નન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.4 ॥]
સયવસ્ય ચરોઃ સ્વગોત્રજા ભોજનં કુર્વન્તિ ॥
[અથેતરસ્ય પિણ્ડં નિપૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.5 ॥]
યથાશક્તિ પ્રપાકાદિ અયવકૃશરેણાસ્થિસમીપે પિણ્ડદાનં કુર્વન્તિ । પિણ્ડશેષમસ્થિકર્તા ભુઞ્જતે ॥
[યં તે મન્થમ્ (18.4.42) ઇતિ મન્ત્રોક્તં વિમિતે નિપૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.6 ॥
તદુદ્ગતોષ્મહર્તારો દાસા ભુઞ્જતે ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.7 ॥
વીણા વદન્તુ ઇત્યાહ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.8 ॥]
સ્વદાસાશ્ચ । તતઃ કર્તા પ્રૈષં દદાતિ ગોત્રિણાન્ । વીણાં વાદયેત્ । વાદ્યાનિ વાદયેત્ ॥
[મહયત પિતૄન્ ઇતિ રિક્તકુમ્ભં વિમિતમધ્યે નિધાય તં જરદુપાનહાઘ્નન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.9 ॥]
રિક્તકુમ્ભમ્ અસ્થ્યગ્રે મણ્ડપમધ્યે નિધાપયેત્ સર્વે તં દ્રુત્ય જરદુપાનદ્ભ્યામાઘ્નન્તિ સહ કર્તા ॥
[કસ્યે મૃજાનાઃ (18.3.17) ઇતિ ત્રિઃ પ્રસવ્યં પ્રકીર્ણકેશ્યઃ પરિયન્તિ દક્ષિણાનૂરૂનાઘ્નાનાઃ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.10 ॥]
ઽકસ્યે મૃજાનાઃઽ ઇત્યૃચા કર્તા મન્ત્રં બ્રૂયાત્ । ત્રિરપસવ્યં પરિકીર્ણકેશા મુક્તકેશા ઇત્યર્થઃ । પરિયન્તિ ભ્રમન્તીત્યર્થઃ । દક્ષિણાનૂરૂનાઘ્નાનાઃ સર્વે ગોત્રિણઃ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ ॥
એવં મધ્યરાત્રેઽપરરાત્રે ચ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.11 ॥
[પુરા વિવાસાત્ સમાંસઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.12 ॥]
પુરા વિવાસાત્ પ્રભાતાત્ ઇત્યર્થઃ । તતો માંસેન પિતૃયજ્ઞઃ કાર્યઃ । પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવિધાનં લૌકિકકૃતમાંસેન । ઇતિ ગ્રામમધ્યે મણ્ડપે ચતુર્દશ્યાં રાત્ર્યામેતત્ કર્મ કર્તવ્યમ્ ॥
અથામાવાસ્યાયાં પ્રભાતે કર્મોચ્યતે-
[ઉત્થાપનીભિરુત્થાપ્ય હરિણીભિર્હરેયુઃ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.13 ॥]
તાન્યસ્થીનિ મણ્ડપાદુત્થાપ્ય ઉત્થાપનીભિઃ હરિણીભિર્હરેયુઃ । તતઃ ત્રિપાદે નિધાય ॥
અથાવસાનમુચ્યતે-
[અથાવસાયેતિ પશ્ચાત્પૂર્વકૃતેભ્યઃ પૂર્વાણિ પૂર્વેભ્યોઽપરાણિ યવીયસામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.14 ॥]
પશ્ચાત્ પૂર્વકૃતેભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચયનં કર્તવ્યમ્ । પૂર્વાણિ । પૂર્વેભ્યોઽપરાણિ યવીયકાર્યાણિ ॥
[પ્રાગ્દક્ષિણાં દિશમભ્યુત્તરામપરાં દિશમભિ તિષ્ઠન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.15 ॥]
શ્મશાનાનિ પ્રાગ્દક્ષિણાં દિશમભિમુખાન્યારભ્યાણિ । ઉત્તરસ્યાં દિશિ સમાપ્યન્તે । ગ્રામસ્યાપિ દક્ષિણેન કર્તવ્યાનિ ॥
[યથા ચિતિં તથા શ્મશાનં દક્ષિણાપરાં દિશમભિ પ્રવણમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,5{84}.16 ॥]
યથા ચિતિં તથા શ્મશાને ધર્મા ભવન્તિ । ઽઉદીરતામ્ઽ (કૌશ્સ્ 80.43) ઇત્યાદિ । ઽસમ્પ્રોક્ષણીભ્યામ્ઽ (કૌશ્સ્ 80.42) ઇત્યુક્તમ્ । ઽઅતિ ધન્વાનીત્યવસાઽ (કૌશ્સ્ 43.3) ઇત્યુક્તમ્ । દક્ષિણાપ્રવણદેશે શ્માશાનાનિ કાર્યાણિ ॥ એકાદશે પઞ્ચમી કણ્ડિકા

અથ માનમુચ્યતે-
[અથ માનાનિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.1 ॥
દિષ્ટિકુદિષ્ટિવિતસ્તિનિમુષ્ટ્યરત્નિપદપ્રક્રમાઃ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.2 ॥
પ્રાદેશેન ધનુષા ચ ઇમાં માત્રાં મિમીમહે (18.2.38-44) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.3 ॥]
ખાતસ્ય । દિષ્ટિકુદિષ્ટિવિતસ્તિનિમુષ્ટ્યરત્નિપદપ્રક્રમાઃ પ્રાદેશેન ધનુષા વા । એભિઃ પ્રમાણૈર્મન્તવ્યાઃ । ઽઇમાં માત્રાં મિમીમહેઽ ઇતિ સપ્તભિરૃગ્ભિઃ પ્રતિદિશં મીયમાનમનુમન્ત્રયતે ॥
સપ્ત દક્ષિણતો મિમીતે સપ્તોત્તરતઃ પઞ્ચ પુરસ્તાત્ ત્રીણિ પશ્ચાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.4 ॥
એવંવિધં મણ્ડપં મિમીતે । અથવા
નવ દક્ષિણતો મિમીતે નવોત્તરતઃ સપ્ત પુરસ્તાત્ પઞ્ચ પશ્ચાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.5 ॥
અથવા
એકાદશ દક્ષિણતો મિમીત એકાદશોત્તરતો નવ પુરસ્તાત્ સપ્ત પશ્ચાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.6 ॥
એતે પક્ષાઃ શ્મશાનચયનસ્ય ભવન્તિ ॥
[એકાદશભિર્દેવદર્શિનામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.7 ॥]
અથર્વશાખાનામેકપક્ષઃ ॥
[અયુગ્મમાનાનિ પરિમણ્ડલાનિ ચતુરસ્રાણિ વા શૌનકિનામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.8 ॥]
અયુગ્મમાનાનિ કુર્યાત્ । પરિમણ્ડલાનિ વર્તુલાનિ ચતુરસ્રાણિ વા શ્મશાનાનિ કાર્યાણિ વિકલ્પેન શૌનકિનામ્ ॥
[તથા હિ દૃશ્યન્તે ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.9 ॥
યાવાન્ પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવાનગ્નિશ્ચિતઃ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.10 ॥]
યાવાન્ પુરુષઃ ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવાનગ્નિચિતઃ ઊર્ધ્વચયનમ્ । દ્વિપુરુષં વા ઊર્ધ્વબાહુઃ કુર્યાત્ ॥
[સવ્યાનિ દક્ષિણાદ્વારાણ્યયુગ્મશિલાન્યયુગ્મેષ્ટિકાનિ ચ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.11 ॥]
અપસવ્યં ચેતવ્યમ્ । દક્ષિણતઃ સમ્ભારહરણમ્ । દક્ષિણાદ્વારાણિ કર્તવ્યાનિ । અયુગ્મશિલૈશ્ચેતવ્યમ્ । અયુગ્મેષ્ટિકાભિર્વા શ્મશાનં કર્તવ્યમ્ ॥
[ઇમાં માત્રાં મિમીમહે (18.2.38-44) ઇતિ દક્ષિણતઃ સવ્યરજ્જું મીત્વા ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.12 ॥
વારયતામઘમ્ ઇતિ વારણં પરિધિં પરિદધાતિ શઙ્કું ચ નિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.13 ॥]
તસ્મિન્ ભૂમૌ ઽઇમાં માત્રાં મિમીમહેઽ ઇતિ સપ્તભિર્દક્ષિણતઃ સવ્યરજ્જું મીત્વા ઽવારયતામઘમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ વારણં પરિધિં પરિદધાતિ । શઙ્કું ચ નિચૃતતિ । પ્રતિદિઙ્મન્ત્રાવૃત્તિઃ ॥
[પુરસ્તાન્મીત્વા શમેભ્યોઽસ્ત્વઘમ્ ઇતિ શામીલં પરિધિં પરિદધાતિ શઙ્કું ચ નિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.14 ॥
ઉત્તરતો મીત્વા શામ્યત્વઘમ્ ઇત્યૌદુમ્બરં પરિધિં પરિદધાતિ શઙ્કું ચ નિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.15 ॥
પશ્ચાન્મીત્વા શાન્તમઘમ્ ઇતિ પાલાશં પરિધિં પરિદધાતિ શઙ્કું ચ નિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.16 ॥]
તતઃ પુરસ્તાત્ । તત ઉત્તરતઃ । તતઃ પશ્ચાત્ । શઙ્ક્વઃ પરિધયશ્ચ પ્રતિદિશં કાર્યાઃ । ઽશમેભ્યસ્ત્વઘમ્ઽ ઇતિ શામીલં પુરસ્તાત્ । ઽશામ્યત્વઘમ્ઽ ઇત્યુત્તરતઃ । ઽશાન્તમઘમ્ઽ ઇતિ પાલાશં પશ્ચાત્ ॥
[અમાસિ (18.2.45-47) ઇત્યનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.17 ॥]
તતઃ ઽઅમાસિ માત્રામ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ શ્મશાનમનુમન્ત્રયતે ॥
[અક્ષ્ણયા લોહિતસૂત્રેણ નિબધ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.18 ॥
સ્તુહિ શ્રુતમ્ (18.1.40) ઇતિ મધ્યે ગર્તં ખાત્વા પાશિસિકતોષોદુમ્બરશઙ્ખશાલૂકસર્વસુરભિશમીચૂર્ણાનિ નિવપતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.19 ॥]
તતઃ તસ્મિન્ શ્મશાનેઽક્ષ્ણયા લોહિતસૂત્રેણ નિબધ્ય ઽસ્તુહિ શ્રુતમ્ઽ ઇતિ ગર્તં ખનતિ । તદ્ગર્તે પાશિસિકતાખુકિરશઙ્ખશાલૂકોદુમ્બરસર્વસુરભિશમીચૂર્ણાનિ નિવપતિ ॥
[નિઃશીયતામઘમ્ ઇતિ નિઃશીયમાનમાસ્તૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.20 ॥]
ઽનિઃશીયતામઘમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ નિઃશીયમાનં જીર્ણવસ્ત્રં ગર્તે સ્તૃણાતિ ॥
અસમ્પ્રત્યઘમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.21 ॥
[વિ લુમ્પતામઘમ્ ઇતિ પરિચૈલં દૂર્શં વિલુમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.22 ॥]
ઽવિ લુમ્પતામઘમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દ્વિતીયં પરિચૈલં તત્રૈવ બહિર્ધારયતિ । ધારયિત્વા અગ્રે કર્મ ભવિષ્યતિ તેન વસ્ત્રેણ ॥
ઉક્તો હોમો દક્ષિણત સ્તરણં ચ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.23 ॥
ઽઇન્દ્રો મા મરુત્વાન્ઽ (18.3.25-37) ઇત્યેતાભિરાજ્યં જુહુયાત્ ગર્તે । ઽઇદં પિતૃભ્યઃઽ (18.1.46) ઇત્યૃચા ગર્તે દર્ભાન્ સ્તૃણાતિ ॥
[એતદા રોહ (18.3.73) દદામિ (18.2.37) ઇતિ કનિષ્ઠો નિવપતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.24 ॥]
ઽએતદા રોહઽ ઽદદામ્યસ્મૈઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં કનિષ્ઠપુત્રઃ તસ્મિન્ ગર્તે અસ્થીનિ નિવપતિ નિદધાતિ । મન્ત્રં કર્તા બ્રૂયાત્ ॥
[એદં બર્હિઃ (18.4.52) ઇતિ સ્થિતસૂનુર્યથાપરુ સઞ્ચિનોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.25 ॥]
ઽએદં બર્હિઃઽ ઇત્યૃચા કુલે જ્યેષ્ઠોઽસ્થીનિ યથાપરુ સઞ્ચિનોતિ । પુરુષગાત્રાણિવત્ ॥
[મા તે મનઃ (18.2.24) યત્તે અઙ્ગમ્ (18.2.26) ઇન્દ્રો મા (18.3.25) ઉદપૂઃ (18.3.37) ઇત્યાતોઽનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.26 ॥]
ઽમા તે મનઃઽ ઽયત્તે અઙ્ગમ્ઽ ઽઇન્દ્રો મા મરુત્વાન્ઽ ઇતિ ઽઉદપૂઃઽ ઇત્યાતઃ એતાભિરનુમન્ત્રયતે ॥
[ધાનાઃ સલિઙ્ગાભિરાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_11,6{85}.27 ॥]
ઽયાસ્તે ધાનાઃઽ (18.3.69; 18.4.26) ઇતિ દ્વે, ઽધાના ધેનુરભવત્ઽ (18.4.32) ઇત્યેકા, ઽએતાસ્તે અસૌ ધેનવઃઽ (18.4.33) ઇત્યેકા, ઽએનીર્ધાનાઃઽ (18.4.34) ઇત્યેકા ઽયાસ્તે ધાના અનુઽ (18.4.43) ઇત્યેકા એતાભિસ્તિલમિશ્રા ધાનાઃ તસ્મિન્નસ્થિષૂપરિ આદધાતિ ॥ ષષ્ઠી કણ્ડિકા

[ઇદં કસામ્બુ (18.4.37) ઇતિ સજાતાનવેક્ષયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.1 ॥]
ઽઇદં કસામ્બુઽ ઇત્યૃચા તાન્યસ્થીનિ ગર્તસ્થિતાનિ સર્વે ગોત્રિણઃ અવેક્ષન્તે । કર્તા મન્ત્રં બ્રૂયાત્ ॥
[યે ચ જીવાઃ (18.4.57) યે તે પૂર્વે પરાગતાઃ (18.3.72) ઇતિ સર્પિર્મધુભ્યાં ચરું પૂરયિત્વા શીર્ષદેશે નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.2 ॥]
ઽયે ચ જીવાઃઽ ઇત્યેકા, ઽયે તે પૂર્વે પરાગતાઃઽ ઇત્યેકા ઇતિ દ્વાભ્યાં દ્વૌ ચરૂ સર્પિર્મધુભ્યાં પૂરયિત્વાભિમન્ત્ર્ય શીર્ષદેશે નિદધાતિ અસ્થિસમીપે ॥
[અપૂપવાન્ (18.4.16-24) ઇતિ મન્ત્રોક્તં દિક્ષ્વષ્ટમદેશેષુ નિદધતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.3 ॥
મધ્યે પચન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.4 ॥]
ઽઅપૂપવાન્ઽ ઇતિ નવભિરૃગ્ભિઃ પશ્ચિમદિશિ પ્રભૃતિ અષ્ટૌ ચરવઃ । પ્રતિદિશં નિદધાતિ । એકં મધ્યે નિધાય તતોઽભિમન્ત્રયતે । પ્રતિમન્ત્રં ક્ષીરાદિપૂર્ણાઃ મન્ત્રોક્તા અપૂપાપિધાનાઃ સર્વે કર્તવ્યાઃ । પ્રસવ્યા દાતવ્યાઃ ॥
[સહસ્રધારમ્ (18.4.36) શતધારમ્ (18.4.29-30) ઇત્યદ્ભિરભિવિષ્યન્દ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.5 ॥]
ઽસહસ્રધારમ્ઽ ઇત્યેકા, ઽશતધારમ્ઽ ઇતિ દ્વે એતાભિઃ શતચ્છિદ્રે સહસ્રચ્છિદ્રે ચરુપાત્રમધ્યે નિધાયોપરિ તત ઉદકમભિમન્ત્ર્ય તેનોદકેનાપ્લાવયત્યસ્થીનિ ॥
[પર્ણો રાજા (18.4.53) ઇતિ મધ્યમપલાશૈરભિનિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.6 ॥]
ઽપર્ણો રાજાઽ ઇત્યૃચા મધ્યમપલાશપત્રૈઃ શતચ્છિદ્રસહસ્રચ્છિદ્રાદિ ચરવશ્ચ સર્વમ્ આચ્છાદયન્તિ । મન્ત્રં કર્તા બ્રૂયાત્ ॥
[ઊર્જો ભાગઃ (18.4.54) ઇત્યશ્મભિઃ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.7 ॥]
ઽઊર્જો ભાગઃઽ ઇત્યૃચાશ્મભિઃ પાષાણૈર્વા ઇષ્ટકાભિર્વા આચ્છાદયતિ । ચરવશ્ચ ગૃહવત્ ચેતવ્યાઃ ॥
[ઉત્તે સ્તભ્નામિ (18.3.52) ઇતિ લોગાન્ યથાપરુ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.8 ॥]
ઽઉત્તે સ્તભ્નામિઽ ઇત્યૃચા લોષ્ટેન ચ ચરુમસ્થીનિ ચ પૂરયતિ નિધાનક્રમેણ ॥
[નિઃશીયતામઘમ્ ઇતિ નિઃશીયમાનેનાવછાદ્ય દર્ભૈરવસ્તીર્ય ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.9 ॥]
ઽનિઃશીયતામઘમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ જીર્ણવસ્ત્રમાચ્છાદયતિ । દર્ભૈરવસ્તીર્ય શ્મશાનમસ્થ્યુપરિ દ્વિતીયં વસ્ત્રં સ્તૃણાતિ ॥
[ઇદમિદ્વા ઉ ના (18.2.50-52) ઉપ સર્પ (18.3.49-51) અસૌ હૈ (18.4.66-67) ઇતિ ચિન્વન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.10 ॥]
ઽઇદમિદ્વાઽ ઇતિ તિસ્રઃ, ઽઉપ સર્પઽ ઇતિ તિસ્રઃ, ઽઅસૌ હા ઇહ તેઽ ઇતિ દ્વે એતાભિરૃગ્ભિઃ શ્મશાનં પિતૃગૃહં શિલાભિર્વિષમાભિઃ ઇષ્ટકાભિર્વા પ્રસવ્યં ચિન્વન્તિ । દેવગૃહે ચ દક્ષિણં દ્વારં કરોતિ । કર્તાનુમન્ત્રયતે ॥
[યથા યમાય (18.4.55) ઇતિ સંશ્રિત્ય ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.11 ॥]
ઽયથા યમાયઽ ઇત્યૃચા શ્મશાનં ઘ્નન્તિ કુટયન્તિ । સર્વત્ર કર્તા મન્ત્રમ્ । પિતૃગૃહમુચ્ચૈઃ કૃત્વા । ઽઉન્નતં સ્વર્ગકામસ્યઽ ઇતિ
શ્રુતિઃ ॥
[શૃણાત્વઘમ્ ઇત્યુપરિ શરસ્તમ્બમાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.12 ॥]
ઽશૃણાત્વઘમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ શ્મશાનોપરિ શરસ્તમ્બમાદધાતિ । સમૂલમાર્દ્રં યથા વર્ધતે ॥
પ્રતિષિદ્ધમેકેષામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.13 ॥
[અકલ્માષાણાં કાણ્ડાનામષ્ટાઙ્ગુલીં તેજનીમ્ અન્તર્હિતમઘમ્ ઇતિ ગ્રામદેશાદુચ્છ્રયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.14 ॥]
તથા વિકલ્પઃ શરસ્તમ્બસ્ય । ઽઅન્તર્હિતમઘમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ કલ્માષાણાં કાષ્ઠાનામષ્ટાઙ્ગુલાં કટિકામભિમન્ત્ર્ય ગ્રામશ્મશાનયોરન્તર્ધાનં કરોતિ ॥
[પ્રસવ્યં પિરિષિચ્ય કુમ્ભાન્ ભિન્દન્તિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.15 ॥]
કુશેન પ્રસવ્યં ત્રિઃ પરિષિચ્ય કુમ્ભાન્ ભિન્દન્તિ । પશ્ચિમાયાં દિશિ સ્ફોટયન્તિ ॥
[સમેત (7.21.1) ઇત્યપરસ્યાં શ્મશાનસ્રક્ત્યાં ધુવનાન્યુપયછન્તે ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.16 ॥]
ઽસમેત વિશ્વેઽ ઇત્યનયા ઋચા સર્વે બાન્ધવાઃ અપરસ્યાં શ્મશાનસ્રક્ત્યાં ધુવનાન્યુપયચ્છન્તિ । ઽત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિકીર્ણકેશાઃ પરિયન્તિ દક્ષિણાનૂરૂનાધ્નાનાઃઽ ઇતિ ધુવનાનિ સર્વે બાન્ધવાઃ કુર્વન્તિ ॥
[પશ્ચાદુત્તરતોઽગ્નેઃ વર્ચસા મામ્ (18.3.10-11) વિવસ્વાન્ (18.3.61) ઇન્દ્ર ક્રતુમ્ (18.3.67) ઇત્યાતઃ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.17 ॥]
તતઃ ઽવર્ચસા મામ્ઽ ઇતિ દ્વે ઽવિવસ્વાનઃઽ ઇત્યાદિ ઽઇન્દ્ર ક્રતું નઃઽ ઇત્યન્તમ્ એતૈઃ પશ્ચાત્ સ્થિત ઉપતિષ્ઠન્તે કર્તા ગોત્રિણશ્ચ ॥
[સમિન્ધતે (18.4.41-42) ઇતિ પશ્ચાત્ સઙ્કસુકમુદ્દીપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.18 ॥]
ઽસમિન્ધતે અમર્ત્યમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ગ્રામમધ્યે યન્મણ્ડપં કૃતં તત્ આનીય શ્મશાનપશ્ચાદ્દેશે પ્રજ્વાલયતિ દહતિ । સઙ્કસુકશબ્દેન યામસારસ્વતાન્ હુત્વા ઉત્તરં જીવશરદે દક્ષિણં યજ્જુનં તત્ સઙ્કસુકશબ્દેનોચ્યતે । તં જ્વાલયતિ । શ્મશાનચિત્યસ્ય કર્મ સમાપ્તમ્ । અનેન વિધાનેનાસ્થિચયનં કુર્યાત્ । પુત્રો વા ગોત્રિણો વા ઇદં કર્મ કારયતિ સ્વર્ગમિચ્છતા ॥
[અસ્મિન્ વયમ્ (12.2.13), યદ્રિપ્રં (12.2.40), સીસે મૃડ્ઢ્વં (12.2.19) ઇત્યભ્યવનેજયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.19 ॥]
ઽઅસ્મિન્ વયમ્ઽ, ઽયદ્રિપ્રમ્ઽ, ઽસીસે મૃડ્ઢ્વમ્ઽ ઇત્યાદિ ક્રવ્યાચ્છમનેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥
કૃષ્ણોર્ણયા પાણિપાદાન્ નિમૃજ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.20 ॥
સર્વે ગોત્રિણઃ ॥
ઇમે જીવાઃ (12.2.22) ઉદીચીનૈઃ (12.2.29) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.21 ॥
ત્રિઃ સપ્ત (12.2.29) ઇતિ કૂદ્યા પદાનિ યોપયિત્વા શ્મશાનાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.22 ॥
દહનમપિ શ્મશાનમુચ્યતે ॥
મૃત્યોઃ પદમ્ (12.2.30) ઇતિ દ્વિતીયયા નાવઃ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.23 ॥
પરં મૃત્યોઃ (12.2.21) ઇતિ પ્રાગ્દક્ષિણં કૂદીં પ્રવિધ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.24 ॥
સપ્ત નદીરૂપાણિ કારયિત્વોદકેન પૂરયિત્વા ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.25 ॥
આરોહત સવિતુર્નાવમેતામ્ (12.2.48) સુત્રામાણમ્ (7.6.3) મહીમૂ ષુ (7.6.2) ઇતિ સહિરણ્યાં સયવાં નાવમારોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.26 ॥
અશ્મન્વતી રીયતે (12.2.26) ઉત્તિષ્ઠતા પ્ર તરતા સુખાયઃ (12.2.27) ઇત્યુદીચસ્તારયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.27 ॥
[શર્કરાદ્યા સમિદાધાનાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.28 ॥
વૈવસ્વતાદિ સમાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.29 ॥]
ઉત્તરતો ગર્તઃ ઇતિ ક્રવ્યાચ્છમનં ચ કૃત્વા । તતો ઽયવીયઃપ્રથમાનિ કર્માણિ પ્રાઙ્મુખાનાં યજ્ઞોપવીતિનાં દક્ષિણાવૃતામ્ઽ (કૌશ્સ્ 82.1) । અથૈષાં સપ્ત શર્કરાઃ પાણિષ્વાવપતિ ઇત્યાદિ સર્વં કુર્યાત્ । ઽશામ્યાકીરાદધાતિ । તાસાં ધૂમં ભક્ષયન્તિઽ (કૌશ્સ્ 82.19-20) ઇત્યેવમન્તં સર્વં કુર્વન્તિ ગોત્રિણઃ । ઽવૈવસ્વતં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાઽ (કૌશ્સ્ 82.36) ઇત્યાદિ । વૃષભદ્વયં દશગવાવરાર્ધ્યા આચાર્યદક્ષિણા । દ્વાદશરાત્રં કર્તા યમવ્રતાન્તં (કૌશ્સ્ 82.42) સર્વં ભવતિ ॥
[પ્રાપ્ય ગૃહાન્ સમાનઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ ॥ કૌશ્સ્_11,7{86}.30 ॥]
પ્રાપ્ય ગૃહાન્ સમાન એકઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ કાર્યઃ સર્વેષાં ગોત્રિણાં વિધાનેન । તતઃ સામાવાસ્યાયાં નિધાનમમાવાસ્યાયાં ક્રવ્યાચ્છમનં કુર્યાદિતિ । કેચિલ્લૌકિકેઽપિ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞં કુર્વન્તિ । સમાપ્તઃ પિતૃમેધઃ । એકાગ્ન્યાહિતાગ્ન્યોરુભયોઃ પિતૃમેધ અધિકારઃ । અન્તેષ્ટિઃ પાત્રચયનં દેશાન્તરવિધાનં પિતૃમેધશ્ચ ॥ એકાદશે સપ્તમી કણ્ડિકા

અથ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.1 ॥
[અમાવાસ્યાયાં સાયં ન્યહ્નેઽહનિ વિજ્ઞાયતે ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.2 ॥]
અમાવાસ્યાયામપરાહ્ણે કુર્યાત્ ॥
[મિત્રાવરુણા પરિ મામધાતામ્ (18.3.12) ઇતિ પાણી પ્રક્ષાલયતે ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.3 ॥]
વૈશ્વદેવં કૃત્વા ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.68) ઇતિ જપિત્વા ઽમિત્રાવરુણા પરિ મામધાતામ્ઽ ઇત્યૃચા પાણી પ્રક્ષાલયતે ॥
[વર્ચસા મામ્ (18.3.10) ઇત્યાચામતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.4 ॥]
ઽવર્ચસા મામ્ઽ ઇત્યૃચાચામયતિ ॥
[પુનઃ સવ્યેનાચમનાદપસવ્યં કૃત્વા પ્રૈષકૃતં સમાદિશતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.5 ॥]
તતઃ તૂષ્ણીં પુનઃ સવ્યેનાચમનં કરોતિ । તતઃ પિત્ર્યુપવીતી ભૂત્વા વક્ષ્યમાણં કર્મ કરોતિ । પરિચારકાય પ્રૈષં દદાતિ ॥
[ઉલૂખલમુસલં શૂર્પં ચરું કંસં પ્રક્ષાલ્ય બર્હિરુદકુમ્ભમાહર ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.6 ॥]
ઉલૂખલમુસલં શૂર્પં ચરું કાંસ્યપાત્રમુદકુમ્ભં દર્ભાન્ વ્રીહીન્ સમિધઃ નેક્ષણાદિકમાહરેતિ ॥
[યજ્ઞોપવીતી દક્ષિણપૂર્વમન્તર્દેશમભિમુખઃ શૂર્પ એકપવિત્રાન્તર્હિતાન્ હવિષ્યાન્ નિર્વપતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.7 ॥
ઇદમગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા પિતૃભ્યઃ પૃથિવિષદ્ભ્યઃ ઇતિ ઇદં સોમાય પિતૃમતે સ્વધા પિતૃભ્યઃ સોમવદ્ભ્યઃ પિતૃભ્યઃ વા અન્તરિક્ષસદ્ભ્યઃ ઇતિ ઇદં યમાય પિતૃમતે સ્વધા પિતૃભ્યશ્ચ દિવિષદ્ભ્યઃ ઇતિ ત્રીનવાચીનકાશીન્ નિર્વપતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.8 ॥]
તતઃ યજ્ઞોપવીતી દક્ષિણપૂર્વમન્તર્દેશમભિમુખઃ શૂર્પ એકપવિત્રં નિધાય તતો નિર્વપતિ તણ્ડુલમુષ્ટિમ્ । ઽઇદમગ્નયે કવ્યવાહનાયઽ ઇત્યેતૈર્મન્ત્રૈસ્ત્રીન્ અધોમુષ્ટીન્ નિર્વપતિ । તતઃ પિત્ર્યુપવીતી ઽઇદમગ્નયે કવ્યવાહનાયઽ ઇતિ ત્રિઃ સમ્પ્રોક્ષણમ્ ॥
[ઉલૂખલ ઓપ્ય ત્રિરવહન્તિ ઇદં વઃ પિતરો હવિઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.9 ॥
યથા હવિસ્તથા પરિચરતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.10 ॥
હવિર્હ્યેવ પિતૃયજ્ઞઃ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.11 ॥]
તત ઉલૂખલ ઓપ્ય ત્રિરવહન્તિ ઽઇદં વઃ પિતરો હવિઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ । તતઃ શૂર્પેણ નિષ્પવનમ્ ॥
[પ્રૈષકૃતં સમાદિશતિ ચરું પ્રક્ષાલયાધિશ્રયાપ ઓપ્ય તણ્ડુલાનાવપસ્વ નેક્ષણેન યોધયન્નાસ્વ મા શિરો ગ્રહીઃ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.12 ॥]
તતસ્તણ્ડુલપ્રક્ષાલનમ્ । ઽચરું પ્રક્ષાલયાધિશ્રયઽ ઇતિ પ્રૈષઃ । ચરોરધિશ્રયણમ્ । ઽઅપ ઓપ્યઽ ચરોરુદકાસેકઃ । ઽતણ્ડુલાનાવપસ્વઽ તણ્ડુલાવપનમ્ । ઽપરિ ત્વાગ્નેઽ (7.71.1) ઇત્યૃચા પર્યગ્નિકરણમ્ । નેક્ષણેન ત્રિષ્પ્રદક્ષિણમુદાયૌતિ ચરુમ્ । યથોત્પૂતં ભવતિ તથા કુર્યાત્ ॥
[શિરોગ્રહં પરિચક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.13 ॥]
શિરોગ્રહણં ન કુર્યાત્ ॥
[બાહ્યેનોપનિષ્ક્રમ્ય યજ્ઞોપવીતી દક્ષિણપૂર્વમન્તર્દેશમભિમુખઃ ઉદીરતામ્ (18.1.44) ઇતિ કર્ષૂં ખનતિ પ્રાદેશમાત્રીં તિર્યગઙ્ગુરિમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.14 ॥]
અગ્નિશાલાયા બાહ્યેનોપનિષ્ક્રમ્ય યજ્ઞોપવીતી ભૂત્વા દક્ષિણપૂર્વમન્તર્દેશાભિમુખ ઽઉદીરતામ્ઽ ઇત્યૃચા કર્ષૂં ખનતિ પ્રાદેશમાત્રીં તિર્યગઙ્ગુરિમ્ ॥
અવાગઙ્ગુરિં પર્વમાત્રીમિત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.15 ॥
[અપહતા અસુરા રક્ષાંસિ યે પિતૃષદઃ ઇતિ પ્રાગ્દક્ષિણં પાંસૂનુદૂહતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.16 ॥]
ઽઅપહતા અસુરા રક્ષાંસિ યે પિતૃષદઃઽ ઇતિ યજુષા પ્રાગ્દક્ષિણં પાંસૂન્ ઉદૂહતિ ॥
[કર્ષૂં ચ પાણી ચ પ્રક્ષાલ્ય એતદ્ વઃ પિતરઃ પાત્રમ્ ઇતિ કર્ષૂમ્ ઉદકેન પૂરયિત્વા ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.17 ॥]
કર્ષૂં ચ પાણી ચ પ્રક્ષાલ્ય તતો નિર્વાપપવિત્રં ગૃહીત્વા કાંસ્યોદકપાત્રં કલ્પયિત્વા કર્ષૂમધ્યે નિનયતિ ઽએતદ્ વઃ પિતરઃ પાત્રમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ॥
[અન્તરુપાતીત્ય મસ્તુના નવનીતેન વા પ્રતિનીય દક્ષિણાઞ્ચમુદ્વાસ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.18 ॥]
તતો મધ્યે પ્રવિશ્ય મસ્તુના નવનીતેન વા પ્રતિનીય ચરૌ પ્રક્ષિપેત્ । દક્ષિણત ઉદ્વાસયતિ ॥
[દ્વે કાષ્ઠે ગૃહીત્વા ઉશન્તઃ (18.1.56-57) ઇત્યાદીપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.19 ॥]
દ્વે કાષ્ઠે ગૃહીત્વા ઽઉશન્તઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામાદીપયતિ ॥
[આદીપ્તયોરેકં પ્રતિનિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.20 ॥
ઇહૈવૈધિ ધનસનિઃ (18.4.38) ઇત્યેકં હૃત્વા ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.21 ॥]
એકં દીપ્તકાષ્ઠં ગૃહીત્વા ઽઇહૈવૈધિઽ ઇત્યૃચા પાંસૂપરિ નિદધાતિ ॥
[પાંસુષ્વાધાયોપસમાદધાતિ યે નિખાતાઃ (18.2.34-35) સમિન્ધતે (18.4.41) યે તાતૃષુઃ, યે સત્યાસઃ (18.3.47-48) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.22 ॥]
ઽયે નિખાતાઃઽ ઇતિ દ્વે ઽસમિન્ધતેઽ ઇત્યેકા, ઽયે તાતૃષુઃઽ ઇત્યેકા, ઽયે સત્યાસઃઽ ઇત્યેકા એતૈઃ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચ સમિધ આદધાતિ । તતઃ ॥
સમ્ભારાનુપસાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.23 ॥
[પર્યુક્ષણીં બર્હિરુદકુમ્ભં કંસં દર્વિમાજ્યમાયવનં ચરું વાસાંસ્યાઞ્જનમભ્યઞ્જનમિતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.24 ॥]
પર્યુક્ષણીં બર્હિઃ ઉદકુમ્ભં કાંસ્યભાજનમ્ । દર્વિમ્ । આજ્યમ્ । આયવનમ્ । ચરુમ્ । વાસાંસિ । આઞ્જનમ્ । અભ્યઞ્જનમ્ । એતાનિ સર્વાણિ પાત્રાણિ ઉપસાદ્ય ॥
[યદત્રોપસમાહાર્યં ભવતિ તદુપસમાહૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.25 ॥
અતો યજ્ઞોપવીતી પિત્ર્યુપવીતી બર્હિર્ગૃહીત્વા વિચૃત્ય સન્નહનં દક્ષિણાપરમષ્ટમદેશમભ્યવાસ્યેત્ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.26 ॥]
તતઃ પિત્ર્યુપવીતી સકૃદાચ્છિન્નં બર્હિર્ગૃહીત્વા વિચૃત્ય સન્નહનં દક્ષિણાપરદેશે નિરસ્યતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
[બર્હિરુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય બર્હિષદઃ પિતરઃ (18.1.51) ઉપહૂતા નઃ પિતરઃ (18.3.45) અગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતરઃ (18.3.44) યે નઃ પિતુઃ પિતરઃ (18.3.46) યેઽસ્માકમ્ (18.4.68) ઇતિ પ્રસ્તૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.27 ॥]
બર્હિરુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય ઽબર્હિષદઃ પિતરઃઽ ઇત્યૃચા, ઽઉપહૂતા નઃ પિતરઃઽ ઇત્યૃચા ઽઅગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતરઃઽ ઇત્યેકા, ઽયે નઃ પિતુઃ પિતરઃઽ ઇત્યેકા, ઽયેઽસ્માકં પિતરઃઽ ઇત્યર્દ્ધર્ચઃ એતાભિર્બર્હિઃ સ્તૃણાતિ । બર્હિષિ આવાહનં કરોતિ ॥
[આયાપનાદીનિ ત્રીણિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.28 ॥]
ઽઆ યાત પિતરઃઽ (18.4.62) ઇત્યૃચા ઽઆચ્યા જાનુઽ (18.1.52) ઇત્યૃચા ઽસં વિશન્તુઽ (18.2.29) ઇત્યૃચા એતૈઃ તિલાન્ વિકીર્ય ॥
[ઉદીરતામ્ (18.1.44-46) ઇતિ તિસૃભિરુદપાત્રાણ્યન્વૃચં નિનયેત્ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.29 ॥]
ઽઉદીરતામ્ઽ ઇતિ તિસૃભિરુદપાત્રાણિ એકૈકયર્ચા બર્હિષિ નિનયતિ ॥
[અતઃ પિત્ર્યુપવીતી યજ્ઞોપવીતી યે દસ્યવઃ (18.2.28) ઇત્યુભયત આદીપ્તમુલ્મુકં ત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિહૃત્ય નિરસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.30 ॥
પર્યુક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,8{87}.31 ॥]
તતો યજ્ઞોપવીતી ઽયે દસ્યવઃઽ ઇત્યુભયત આદીપ્તમુલ્મુકં પરિહૃત્ય નિરસ્યતિ । પર્યુક્ષ્ય ॥ એકાદશે અષ્ટમી કણ્ડિકા

[યે રૂપાણિ પ્રતિમુઞ્ચમાના અસુરાઃ સન્તઃ સ્વધયા ચરન્તિ । ત્વ તાનગ્ને અપ સેધ દૂરાન્ સત્યા નઃ પિતૄણાં સન્ત્વાશિષઃ સ્વાહા સ્વધા ઇતિ હુત્વા કુમ્ભીપાકમભિઘારયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.1 ॥]
ઽયે રૂપાણિઽ ઇત્યૃચાજ્યં સ્રુવેણ જુહોતિ । તતઃ કુમ્ભીપાકમભિઘારયતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
[અગ્નયે કવ્યવાહનાય ઇતિ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.2 ॥]
તતઃ ઽઅગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા પિતૃભ્યઃઽ ઇતિ ચરું જુહોતિ ॥
યથાનિરુપ્તં દ્વિતીયામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.3 ॥
[યમાય પિતૃમતે સ્વધા પિતૃભ્યઃ ઇતિ તૃતીયામ્ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.4 ॥]
ઽયમાય પિતૃમતે સ્વધાઽ ઇતિ તૃતીયામ્ ॥
[યદ્વો અગ્નિઃ (18.4.64) ઇતિ સાયવનાંસ્તણ્ડુલાન્ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.5 ॥]
ઽયદ્વો અગ્નિઃઽ ઇતિ સાયવનાંસ્તણ્ડુલાન્ જુહોતિ ॥
[સં બર્હિઃ (7.98.1) ઇતિ સદર્ભાંસ્તણ્ડુલાન્ પર્યુક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.6 ॥]
ઽસં બર્હિઃઽ ઇત્યૃચા સદર્ભાન્ તણ્ડુલાન્ જુહોતિ । તતઃ પર્યુક્ષણમ્ ॥
[અતો યજ્ઞોપવીતી પિત્ર્યુપવીતી દર્વ્યોદ્ધરતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.7 ॥]
તતઃ પિત્ર્યુપવીતી દર્વ્યોદ્ધરતિ ભાજને ॥
[દ્યૌર્દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તા સા યથા દ્યૌર્દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તૈવા પ્રતતામહસ્યેયં દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તા ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.8 ॥
અન્તરિક્ષં દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તા સા યથાન્તરિક્ષં દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તૈવા તતામહસ્યેયં દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તા ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.9 ॥
પૃથિવી દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તા સા યથા પૃથિવી દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તૈવા તતસ્યેયં દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાનુપદસ્તા ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.10 ॥]
ઽદ્યૌર્દર્વિરક્ષિતાપરિમિતાઽ ઇતિ ત્રિભિઃ । પ્રતિમન્ત્રમુદ્ધરણમ્ ॥
[ઉદ્ધૃત્યાજ્યેન સન્નીય ત્રીન્ પિણ્ડાન્ સંહતાન્ નિદધાતિ એતત્તે પ્રતતામહ (18.4.75-77) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.11 ॥]
તતઃ ઉદ્ધૃત્યાજ્યેન સન્નીય ઽએતત્તે પ્રતતામહઽ ઇતિ ત્રિભિરૃગ્ભિઃ ત્રીન્ પિણ્ડાન્ સંહિતાન્ નિદધાતિ બર્હિષિ ॥
દક્ષિણતઃ પત્નીભ્યઃ ઇદં વઃ પત્ન્યઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.12 ॥
[ઇદમાશંસૂનામિદમાશંસમાનાનાં સ્ત્રીણાં પુંસાં પ્રકીર્ણાવશીર્ણાનાં યેષાં વયં દાતારો યે ચાસ્માકમુપજીવન્તિ । તેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ સપત્નીકેભ્યઃ સ્વધાવદક્ષય્યમસ્તુ ઇતિ ત્રિઃ પ્રસવ્યં તણ્ડુલૈઃ પરિકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.13 ॥]
ઽઇદમાશંસૂનામ્ઽ ઇતિ ત્રિઃ પ્રસવ્યં તણ્ડુલૈઃ પરિકિરતિ ॥
[પિઞ્જૂલીરાઞ્જનં સર્પિષિ પર્યસ્ય અઙ્ધ્વં પિતરઃ ઇતિ ન્યસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.14 ॥]
ઽઅઙ્ધ્વં પિતરઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ પિઞ્જૂલીરાઞ્જનં ઘૃતાક્તં કૃત્વા પિણ્ડેષુ નિદધાતિ ॥
[વદ્ધ્વં પિતરો મા વોઽતોઽન્યત્ પિતરો યોયુવત ઇતિ સૂત્રાણિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.15 ॥]
ઽવદ્ધ્વં પિતરઃઽ ઇતિ સૂત્રં નિદધાતિ ॥
[અઞ્જતે વ્યઞ્જતે (18.3.18) ઇત્યભ્યઞ્જનમ્ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.16 ॥]
ઽઅઞ્જતે વ્યઞ્જતેઽ ઇત્યૃચા ઘૃતેનાભિઘારયતિ ॥
[આજ્યેનાવિછિન્નં પિણ્ડાનભિઘારયતિ યે ચ જીવાઃ (18.4.57), યે તે પૂર્વે પરાગતાઃ (18.3.72) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.17 ॥]
ઽયે ચ જીવાઃઽ ઇતિ ઘૃતેનાભિઘારયતિ પિણ્ડાન્ । ઽયે તે પૂર્વે પરાગતાઃઽ ઇત્યૃચા પિણ્ડોપરિ ધારાં નિનયતિ ॥
[અત્ર પિતરો માદયધ્વં યથાભાગં યથાલોકમાવૃષાયધ્વમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.18 ॥]
ઽઅત્ર પિતરઃઽ ઇતિ પ્રતિપિણ્ડં જપતિ ॥
[અત્ર પત્ન્યો માદયધ્વં યથાભાગં યથાલોકમાવૃષાયધ્વમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.19 ॥]
ઽઅત્ર પત્ન્યઃઽ ઇતિ પત્નીપિણ્ડે જપતિ ॥
[યોઽસાવન્તરગ્નિર્ભવતિ તં પ્રદક્ષિણમવેક્ષ્ય તિસ્રસ્તામીસ્તામ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.20 ॥]
યોઽસાવન્તરગ્નિર્ભવતિ તં પ્રદક્ષિણમવેક્ષ્ય ત્રીન્ પ્રાણાયામાન્ કુર્યાત્ ॥
[પ્રતિપર્યાવૃત્ય અમીમદન્ત પિતરો યથાભાગં યથાલોકમાવૃષાયિષત ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.21 ॥
અમીમદન્ત પત્ન્યો યથાભાગં યથાલોકમાવૃષાયિષત ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.22 ॥]
પુનઃ ઽઅમીમદન્તઽ ઇતિ પિણ્ડેષૂપતિષ્ઠતે ॥
[આપો અગ્નિમ્ (18.4.40) ઇત્યદ્ભિરગ્નિમવસિચ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.23 ॥]
ઽઆપો અગ્નિમ્ઽ ઇત્યૃચા અદ્ભિરગ્નિમવસિચ્ય
[પુત્રં પૌત્રમભિતર્પયન્તીઃ (18.4.39) ઇતિ આચામત મમ પ્રતતામહાસ્તતામહાસ્તતાઃ સપત્નીકાસ્તૃપ્યન્ત્વાચામન્તુ ઇતિ પ્રસવ્યં પરિષિચ્ય ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.24 ॥]
ઽપુત્રં પૌત્રમ્ઽ ઇત્યૃચા ઽઆચામત મમ પ્રતતામહાસ્તતામહાસ્તતાઃ સપત્નીકાસ્તૃપ્યન્ત્વાચામન્તુઽ ઇતિ ભાજનં પ્રક્ષાલ્ય તેન પિણ્ડોપરિ સવ્યં પરિષિચ્ય ॥
[વીરાન્ મે પ્રતતામહા દત્ત વીરાન્ મે તતામહા દત્ત વીરાન્ મે પિતરો દત્ત પિતૄન્ વીરાન્ યાચતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.25 ॥]
ઽવીરાન્ મે પ્રતતામહાઽ ઇતિ પિણ્ડાનુપતિષ્ઠતે ॥
નમો વઃ પિતરઃ (18.4.81) ઇત્યુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.26 ॥
[અક્ષન્ (18.4.61) ઇત્યુત્તરસિચમવધૂય ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.27 ॥]
ઽઅક્ષન્નમીમદન્તઽ ઇત્યૃચા ઉત્તરસિચમવકુર્યાત્.
[પરા યાત (18.4.63) ઇતિ પરાયાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.28 ॥]
ઽપરા યાતઽ ઇત્યૃચા પિતૄન્ વિસર્જયેત્ ॥
[અતઃ પિત્ર્યુપવીતી યજ્ઞોપવીતી યન્ન ઇદં પિતૃભિઃ સહ મનોઽભૂત્ તદુપાહ્વયામિ ઇતિ મન ઉપાહ્વયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,9{88}.29 ॥]
તતઃ યજ્ઞોપવીતી ॥ એકાદશે નવમી કણ્ડિકા

[મનો ન્વા હ્વામહે નારાશંસેન સ્તોમેન । પિતૄણાં ચ મન્મભિઃ ॥ આ ન એતુ મનઃ પુનઃ ક્રત્વે દક્ષાય જીવસે । જ્યોક્ ચ સૂર્યં દૃશે ॥ પુનર્નઃ પિતરો મનો દદાતુ દૈવ્યો જનઃ । જીવં વ્રાતં સચેમહિ ॥ વયં સોમ વ્રતે તવ મનસ્તનૂષુ બિભ્રતઃ । પ્રજાવન્તઃ સચેમહિ ॥ યે સજાતાઃ સુમનસો જીવા જીવેષુ મામકાઃ । તેષાં શ્રીર્મયિ કલ્પતામસ્મિન્ ગોષ્ઠે શતં સમાઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.1 ॥]
ઽયન્ન ઇદમ્ઽ ઇતિ ઽમનો ન્વા હ્વામહેઽ ઇતિ સૂક્તં હૃદયમન્વાલભ્ય જપેત્ ॥
યચ્ચરુસ્થાલ્યામોદનાવશિષ્ટં ભવતિ તસ્યોષ્મભક્ષં ભક્ષયિત્વા બ્રાહ્મણાય દદ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.2 ॥
યદિ બ્રાહ્મણો ન લભ્યેતાપ્સ્વભ્યવહરેત્ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.3 ॥
નિજાય દાસાયેત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.4 ॥
[મધ્યમપિણ્ડં પત્ન્યૈ પુત્રકામાયૈ પ્રયછતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.5 ॥
આ ધત્ત પિતરો ગર્ભં કુમારં પુષ્કરસ્રજમ્ । યથેહ પુરુષોઽસત્ ॥ આ ત્વારુક્ષદ્વૃષભઃ પૃશ્નિરગ્નિયો મેધાવિનં પિતરો ગર્ભમા દધુઃ । આ ત્વાયં પુરુષો ગમેત્ પુરુષઃ પુરુષાદધિ । સ તે શ્રૈષ્ઠ્યાય જાયતાં સ સોમે સામ ગાયતુ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.6 ॥]
ઽઆ ધત્ત પિતરઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મધ્યમપિણ્ડં પત્ન્યૈ પુત્રકામાયૈ પ્રયચ્છતિ પ્રાશનાર્થમ્ ॥
[યદ્યન્યા દ્વિતીયા ભવત્યપરં તસ્યૈ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.7 ॥]
પિતુઃ પિણ્ડં દ્વિતીયાપત્ન્યૈ પ્રયચ્છતિ તેનૈવ મન્ત્રેણ ॥
[પ્રાગ્રતમં શ્રોત્રિયાય ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.8 ॥]
પ્રાગ્રતમં પિણ્ડં શ્રોત્રિયાય દદાતિ ॥
[અથ યસ્ય ભાર્યા દાસી વા પ્રદ્રાવિણી ભવતિ યેઽમી તણ્ડુલાઃ પ્રસવ્યં પરિકીર્ણા ભવન્તિ તાંસ્તસ્યૈ પ્રયછતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.9 ॥
અર્વાચ્યુપસઙ્ક્રમે મા પરાચ્યુપ વસ્તથા । અન્નં પ્રાણસ્ય બન્ધનં તેન બધ્નામિ ત્વા મયિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.10 ॥]
ઽઅર્વાચ્યુપસઙ્ક્રમેઽ ઇત્યૃચા પશ્ચિમતણ્ડુલાન્ દાસ્યૈ પ્રયચ્છતિ ॥
[પર્યુક્ષણીં સમિધશ્ચાદાય મા પ્ર ગામ્ (13.1.59-60) ઇત્યાવ્રજ્ય ઊર્જં બિભ્રત્ (7.60.1-6) ઇતિ ગૃહાનુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.11 ॥]
પર્યુક્ષણીં સમિધશ્ચાદાય ઽમા પ્ર ગામઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં જપિત્વા ગૃહે વ્રજતિ । તત ઽઊર્જં બિભ્રત્ઽ ઇતિ ષડ્ભિર્ગૃહાનુપતિષ્ઠતે ॥
[રમધ્વં મા બિભીતનાસ્મિન્ ગોષ્ઠે કરીષિણઃ । ઊર્જં દુહાનાઃ શુચયઃ શુચિવ્રતા ગૃહા જીવન્ત ઉપ વઃ સદેમ ॥ ઊર્જં મે દેવા અદદુરૂર્જં મનુષ્યા ઉત । ઊર્જં પિતૃભ્ય આહાર્ષમૂર્જસ્વન્તો ગૃહા મમ ॥ પયો મે દેવા અદદુઃ પયો મનુષ્યા ઉત । પયઃ પિતૃભ્યઃ આહાર્ષં પયસ્વન્તો ગૃહા મમ ॥ વીર્યં મે દેવા અદદુર્વીર્યં મનુષ્યા ઉત । વીર્યં પિતૃભ્યઃ આહાર્ષં વીરવન્તો ગૃહા મમ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.12 ॥]
ઽરમધ્વં મા બિભીતનઽ ઇતિ સૂક્તેનોપતિષ્ઠતે ॥
[અન્તરુપાતીત્ય સમિધોઽભ્યાદધાતિ । અયં નો અગ્નિરધ્યક્ષોઽયં નો વસુવિત્તમઃ । અસ્યોપસદ્યે મા રિષામાયં રક્ષતુ નઃ પ્રજામ્ ॥ અસ્મિન્ સહસ્રં પુષ્યાસ્મૈધમાનાઃ સ્વે ગૃહે । ઇમં સમિન્ધિષીમહ્યાયુષ્મન્તઃ સુવર્ચસઃ । ત્વમગ્ન ઈડિતઃ
(18.3.42) આ ત્વાગ્ન ઇધીમહિ (18.4.88) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.13 ॥]
તતોઽગ્નિહોત્રશાલાયાં પ્રવિશ્ય દક્ષિણાગ્નૌ સમિધ આદધાતિ પ્રત્યૃચં ઽઅયં નો અગ્નિઃઽ ઇતિ દ્વે, ઽત્વમગ્નેઽ ઇત્યેકા ઽઆ ત્વાગ્નેઽ ઇત્યેકા એતૈઃ સમિધ આદધાતિ ॥
[અભૂદ્ દૂતઃ (18.4.65) ઇત્યગ્નિં પ્રત્યાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.14 ॥]
ઽઅભૂદ્ દૂતઃઽ ઇત્યૃચાગ્નિં પ્રત્યાનયતિ ॥
યદિ સર્વઃ પ્રણીતઃ સ્યાદ્ દક્ષિણાગ્નૌ ત્વેતદાહિતાગ્નેઃ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.15 ॥
[ગૃહ્યેષ્વનાહિતાગ્નેઃ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.16 ॥]
ગૃહ્યેષ્વનાહિતાગ્નેર્હોમઃ ॥
[ઇદં ચિન્મે કૃતમસ્તીદં ચિચ્છક્નવાનિ । પિતરશ્ચિન્મા વેદન્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.17 ॥
યો હ યજતે તં દેવા વિદુર્યો દદાતિ તં મનુષ્યા યઃ શ્રાદ્ધાનિ કુરુતે તં પિતરસ્તં પિતરઃ ॥ કૌશ્સ્_11,10{89}.18 ॥]
ઽઇદં ચિન્મે કૃતમસ્તિઽ ઇતિ મન્ત્રેણાગ્નિમુપતિષ્ઠતે । ઽયસ્માત્ કોશાત્ઽ (19.72) ઇતિ । પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ સમાપ્તઃ ॥
પ્રતિપત્ત્યર્થં શરીરસ્ય પિતૃમેધસ્ય કર્મણઃ.
વિધિરેકાદશે સાર્ધં પિતૃયજ્ઞસ્ય કીર્તિતઃ ॥
એકાદશે દશમી કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥
અથ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
[મધુપર્કઃ]
અથ મધુપર્ક ઉચ્યતે । આચાર્યે ગહમાગતે ઇદં કર્મ કરોતિ ॥
[મધુપર્કમાહારયિષ્યન્ દર્ભાનાહરતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.1 ॥]
દાતા વદતિ । મધુપર્કમાહારયિષ્યન્નિતિ । તત આચાર્યો વદતિ । દર્ભાનાહારયેતિ । પુનર્દાતા વદતિ ॥
[અથ વિષ્ટરાન્ કારયતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.2 ॥]
અથ વિષ્ટરાન્ કુરુ । તત આચાર્યો વિષ્ટરાન્ કરોતિ મન્ત્રેણ ॥
[સ ખલ્વેકશાખમેવ પ્રથમં પાદ્યં દ્વિશાખમાસનં ત્રિશાખં મધુપર્કાય ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.3 ॥]
એકશાખં દ્વિશાખં ત્રિશાખં ચેતિ વિષ્ટરત્રયં કરોતિ ॥
[સ યાવતો મન્યેત તાવત ઉપાદાય વિવિચ્ય સમ્પર્યાપ્ય મૂલાનિ ચ પ્રાન્તાનિ ચ યથાવિસ્તીર્ણ ઇવ સ્યાદિત્યુપોત્કૃષ્ય મધ્યદેશેઽભિસન્નહ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.4 ॥
ઋતેન ત્વા સત્યેન ત્વા તપસા ત્વા કર્મણા ત્વા ઇતિ સન્નહ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.5 ॥
અથ હ સૃજતિ અતિસૃષ્ટો દ્વેષ્ટા યોઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.6 ॥]
ઽઋતેન ત્વાઽ ઇતિ સન્નહનમ્ । મધ્યદેશે ગ્રન્થિં કરોતિ । ઽઅતિસૃષ્ટો દ્વેષ્ટાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ વિષ્ટરાન્ કરોતિ । પ્રતિવિષ્ટરં મન્ત્રાવૃત્તિઃ ॥
[અસ્ય ચ દાતુઃ ઇતિ દાતારમીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.7 ॥]
વિષ્ટરાન્ કૃત્વા ઽઅસ્ય ચ દાતુઃઽ ઇતિ દાતારમીક્ષતે ॥
[અથોદકમાહારયતિ પાદ્યં ભો ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.8 ॥]
અથોદકમાનયતિ । તતો દાતા કુરુતે ઽપાદ્યં ભોઽ ઇતિ ॥
[હિરણ્યવર્ણાભિઃ પ્રતિમન્ત્ર્ય દક્ષિણં પાદં પ્રથમં પ્રકર્ષતિ મયિ બ્રહ્મ ચ તપશ્ચ ધારયાણિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.9 ॥]
ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ (1.33) ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા પુનઃ આચાર્ય ઉદકમભિમન્ત્રયતે । ઽમયિ બ્રહ્મ ચઽ ઇતિ મન્ત્રેણ સ્વયં દક્ષિણં પાદં પ્રક્ષાલયતિ ॥
[દક્ષિણે પ્રક્ષાલિતે સવ્યં પ્રકર્ષતિ મયિ ક્ષત્રં ચ વિશશ્ચ ધારયાણિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.10 ॥]
ઽમયિ ક્ષત્રં ચઽ ઇતિ સવ્યં પ્રક્ષાલયતિ ॥
[પ્રક્ષાલિતાવનુમન્ત્રયતે ઇમૌ પાદાવવનિક્તૌ બ્રાહ્મણં યશસાવતામ્ । આપઃ પાદાવનેજનીર્દ્વિષન્તં નિર્દહન્તુ મે ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.11 ॥]
તતઃ સ્વપાદાવભિમન્ત્રયતે । ઽઇમૌ પાદાવવનિક્તૌઽ ઇત્યૃચા આચાર્યઃ ॥
અસ્ય ચ દાતુઃ ઇતિ દાતારમીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.12 ॥ અથાસનમાહારયતિ.
દાતા વદતિ-
સવિષ્ટરમાસનં ભો ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.13 ॥
તસ્મિન્ પ્રત્યઙ્મુખ ઉપવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.14 ॥
[વિમૃગ્વરીં પૃથિવીમ્ (12.1.29) ઇત્યેતયા વિષ્ટરે પાદૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય અધિષ્ઠિતો દ્વેષ્ટા યોઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.15 ॥]
ઽવિમૃગ્વરીમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દ્વિશાખં વિષ્ટરમાસને નિદધાતિ । એકશાખં પાદયોર્નિદધાતિ । વિષ્ટરે પાદૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ઽઅધિષ્ઠિતો દ્વેષ્ટાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ॥
અસ્ય ચ દાતુઃ ઇતિ દાતારમીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.16 ॥ અથોદકમાહારયતિ.
દાતા વદતિ-
અર્ઘ્યં ભો ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.17 ॥
[તત્પ્રતિમન્ત્રયતે અન્નાનાં મુખમસિ મુખમહં શ્રેષ્ઠઃ સમાનાનાં ભૂયાસમ્ । આપોઽમૃત સ્થામૃતં મા કૃણુત દાસાસ્માકં બહવો ભવન્ત્વશ્વાવદ્ગોમન્મય્યસ્તુ પુષ્ટમો ભૂર્ભુવઃ સ્વર્ જનદ્ ઓમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.18 ॥
તૂષ્ણીમધ્યાત્મં નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.19 ॥]
ઽઅન્નાનાં મુખમસિઽ ઇતિ મન્ત્રેણ પુષ્પાક્ષતોદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય આચાર્યહસ્તે નિનયતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
તેજોઽસ્યમૃતમસિ ઇતિ લલાટમાલભતે ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.20 ॥ અથોદકમાહારયતિ.
દાતા વદતિ-
આચમનીયં ભો ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.21 ॥
[જીવાભિરાચમ્ય ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.22 ॥]
તત આચાર્ય આચમનં કરોતિ । કારાપયતિ ઽજીવા સ્થઽ (19.69) ઇતિ સૂક્તેન ॥
અથાસ્મૈ મધુપર્કં વેદયન્તે.
તતો દાતા વદતિ-
દ્વ્યનુચરો મધુપર્કો ભો ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.23 ॥
ત્રિશાખં મધુપર્કાય ॥
દ્વાભ્યાં શાખાભ્યામધસ્તાદેકયોપરિષ્ટાત્ સાપિધાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.24 ॥
[મધુ વાતા ઋતાયતે ઇત્યેતાભિરેવાભિમન્ત્રણમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.25 ॥
તથા પ્રતિમન્ત્રણમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,1{90}.26 ॥]
દ્વાદશેઽધ્યાયે પ્રથમા કણ્ડિકા

[મધુ વાતા ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિન્ધવઃ । માધ્વીર્ગાવો ભવન્તુ નઃ ॥ મધુ નક્તમુતોષસો મધુમત્ પાર્થિવં રજઃ । માધ્વીર્નઃ સન્ત્વોષધીઃ ॥ મધુમાન્નો વનસ્પતિર્મધુમા;મ્ અસ્તુ સૂર્યઃ । મધુ દ્યૌરસ્તુ નઃ પિતા ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.1 ॥]
ઽમધુ વાતા ઋતાયતેઽ ઇત્યેતાભિરેવાભિમન્ત્રણમ્ । તથા પ્રતિમન્ત્રણમ્ । આચાર્યઃ પ્રતિમન્ત્રણં કરોતિ ॥
[તત્ સૂર્યસ્ય ત્વા ચક્ષુષા પ્રતીક્ષે ઇતિ પ્રતીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.2 ॥]
ઽસૂર્યસ્ય ત્વાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ મધુપર્કં પ્રતીક્ષતે ॥
[અયુતોઽહં, દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ (19.51.1-2) ઇતિ પ્રતિગૃહ્ય પુરોમુખં પ્રાગ્દણ્ડં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.3 ॥]
ઽઅયુતોઽહંઽ, ઽદેવસ્ય ત્વાઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ । સન્મુખં પ્રાગ્દણ્ડં નિદધાતિ ॥
[પૃથિવ્યાસ્ત્વા નાભૌ સાદયામ્યદિત્યા ઉપસ્થે ઇતિ ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.4 ॥
દ્વાભ્યામઙ્ગુલિભ્યાં પ્રદક્ષિણમાચાલ્યાનામિકયાઙ્ગુલ્યાઙ્ગુષ્ઠેન ચ સઙ્ગૃહ્ય પ્રાશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.5 ॥]
ઽપૃથિવ્યાસ્ત્વાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય તતઃ પૂર્વાભિમુખો ભૂત્વા મધુપર્કં પ્રાશ્નાતિ ભોજનવત્ । પ્રાઙ્મુખોઽન્નાનિ ભુઞ્જીત । દ્વાભ્યામઙ્ગુલીભ્યાં પ્રદક્ષિણમાચાલ્યાનામિકાઙ્ગુલ્યાઙ્ગુષ્ઠેન ચ સઙ્ગૃહ્ય પ્રાશ્નાતિ ॥
[ઓં ભૂસ્તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભૂઃ સ્વાહા ઇતિ પ્રથમમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.6 ॥
ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ભુવઃ સ્વાહા ઇતિ દ્વિતીયમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.7 ॥
ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ સ્વઃ સ્વાહા ઇતિ તૃતીયમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.8 ॥
વયં દેવસ્ય ધીમહિ જનત્ સ્વાહા ઇતિ ચતુર્થમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.9 ॥
તુરં દેવસ્ય ભોજનં વૃધત્ સ્વાહા ઇતિ પઞ્ચમમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.10 ॥
કરત્ સ્વાહા ઇતિ ષષ્ઠમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.11 ॥
રુહત્ સ્વાહા ઇતિ સપ્તમમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.12 ॥
મહત્ સ્વાહા ઇત્યષ્ટમમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.13 ॥
તત્ સ્વાહા ઇતિ નવમમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.14 ॥
શં સ્વાહા ઇતિ દશમમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.15 ॥
ઓમ્ ઇત્યેકાદશમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.16 ॥]
ઽઓમ્ ભૂસ્તત્સવિતુઃઽ ઇત્યેકાદશ મન્ત્રાઃ । પ્રતિમન્ત્રં પ્રાશ્નાતિ ॥
[તૂષ્ણીં દ્વાદશમ્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.17 ॥]
તૂષ્ણીં દ્વાદશં પ્રાશ્નાતિ ॥
તસ્ય ભૂયોમાત્રમિવ ભુક્ત્વા બ્રાહ્મણાય શ્રોત્રિયાય પ્રયછેત્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.18 ॥
[શ્રોત્રિયાલાભે વૃષલાય પ્રયછેત્ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.19 ॥
અથાપ્યયં નિગમો ભવતિ સોમમેતત્ પિબત યત્ કિં ચાશ્નીત બ્રાહ્મણાઃ । મા બ્રાહ્મણાયોછિષ્ટં દાત માં સોમં પાત્વસોમપઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,2{91}.20 ॥]
અન્યસ્ય વા । દ્વાદશેઽધ્યાયે દ્વિતીયા કણ્ડિકા

[દધિ ચ મધુ ચ બ્રાહ્મો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.1 ॥
પાયસ ઐન્દ્રો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.2 ॥
મધુ ચાજ્યં ચ સૌમ્યો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.3 ॥
મન્થશ્ચાજ્યં ચ પૌષ્ણો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.4 ॥
ક્ષીરં ચાજ્યં ચ સારસ્વતો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.5 ॥
સુરા ચાજ્યં ચ મૌસલો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.6 ॥
સ ખલ્વેષ દ્વયે ભવતિ સૌત્રામણ્યાં ચ રાજસૂયે ચ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.7 ॥
ઉદકં ચાજ્યં ચ વારુણો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.8 ॥
તૈલં ચાજ્યં ચ શ્રાવણો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.9 ॥
તૈલશ્ચ પિણ્ડશ્ચ પારિવ્રાજકો મધુપર્કઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.10 ॥
ઇતિ ખલ્વેષ નવવિધો મધુપર્કો ભવતિ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.11 ॥]
ઽદધિ ચઽ ઇત્યાદિ નવવિધં મધુપર્કં જાનીયાત્ ॥
અથાસ્મૈ ગાં વેદયન્તે.
દાતા બ્રૂતે-
ગૌર્ભો ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.12 ॥
[તાન્ પ્રતિમન્ત્રયતે । ભૂતમસિ ભવદસ્યન્નં પ્રાણો બહુર્ભવ । જ્યેષ્ઠં યન્નામ નામત ઓં ભૂર્ભુવઃ સ્વર્જનદોમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.13 ॥]
આચાર્યોઽપિ પ્રતિમન્ત્રયતે । ઽભૂતમસિ ભવદસ્યન્નમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ॥
[અતિસૃજતિ માતાદિત્યાનાં દુહિતા વસૂનાં સ્વસા રુદ્રાણામમૃતસ્ય નાભિઃ । પ્ર ણો વોચં ચિકિતુષે જનાય મા ગામનાગામદિતિં વધિષ્ટ । ઓં તૃણાનિ ગૌરત્તુ ઇત્યાહ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.14 ॥]
ગાં વિસર્જયતિ ઽમાતાદિત્યાનામ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ । આચાર્યો બ્રૂતે ઽતૃણાનિ ગૌઃઽ ઇતિ । તૃણાનિ દદાતિ ગવે ॥
સૂયવસાત્ (7.73.11) ઇતિ પ્રતિષ્ઠમાનામનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.15 ॥
નાલોહિતો મધુપર્કો ભવતિ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.16 ॥
નાનુજ્ઞાનમધીમહે ઇતિ કુરુત ઇત્યેવ બ્રૂયાત્ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.17 ॥
સ્વધિતે મૈનં હિંસીઃ ઇતિ શસ્ત્રં પ્રયછતિ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.18 ॥
પાષ્માનમેવ જહિ ઇતિ શસ્ત્રં કર્તારમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.19 ॥
આગ્નેયીં વપાં કુર્યુઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.20 ॥
અપિ વા બ્રાહ્મણ એવ પ્રાશ્નીયાત્ । તદ્દેવતં હિ તદ્ધવિર્ભવતિ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.21 ॥
અથાસ્મૈ સ્નાનમનુલેપનં માલ્યાભ્યઞ્જનમિતિ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.22 ॥
[યદત્રોપસમાહાર્યં ભવતિ તદુપસમાહૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.23 ॥]
વસ્ત્રાલઙ્કારાદિ સર્વં સમાહૃત્ય દદાતિ ॥
અથોપાસકાઃ પ્રાપ્ય ઉપાસકાઃ સ્મો ભો ઇતિ વેદયન્તે ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.24 ॥
[તાન્ પ્રતિમન્ત્રયતે ભૂયાંસો ભૂયાસ્મ યે ચ નો ભૂયસઃ કાર્ષ્ટાપિ ચ નોઽન્યે ભૂયાંસો જાયન્તામ્ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.25 ॥]
ભેદકાર આચાર્યઃ પ્રતિમન્ત્રયતે ઽભૂયાંસો ભૂયાસ્મઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ॥
અસ્ય ચ દાતુઃ ઇતિ દાતારમીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.26 ॥
આચાર્યઃ ॥
અથાન્નાહારાઃ પ્રાપ્ય અન્નાહારાઃ સ્મો ભો ઇતિ વેદયન્તે ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.27 ॥
દાતા વદતિ ॥
[તાન્ પ્રતિમન્ત્રયતે અન્નાદા ભૂયાસ્મ યે ચ નોઽન્નાદાન્ કાર્ષ્ટાપિ ચ નોઽન્યેઽન્નાદા ભૂયાંસો જાયન્તામ્ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.28 ॥]
આચાર્યોઽનુમન્ત્રયતે ઽઅન્નાદા ભૂયાસ્મ યે ચ નઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ । ખર્જકલમકભક્તાદિ ॥
અસ્ય ચ દાતુઃ ઇતિ દાતારમીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.29 ॥
[આહૃતેંઽન્ને જુહોતિ યત્ કામ કામયમાના ઇત્યેતયા ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.30 ॥
યત્ કામ કામાયમાના ઇદં કૃણ્મસિ તે હવિઃ । તન્નઃ સર્વં સમૃધ્યતામથૈતસ્ય હવિષો વીહિ સ્વાહા ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.31 ॥]
આહૃતેઽન્ને સતિ ભક્તે જુહોતિ ઽયત્ કામ કામઽ ઇત્યૃચા વિવાહે તન્ત્રાગ્નૌ જુહોતિ । અન્યત્ર હસ્તહોમત્વાત્ તન્ત્રવિકલ્પઃ ॥
[એષ આચાર્યકલ્પ એષ ઋત્વિક્કલ્પ એષ સંયુક્તકલ્પ એષ વિવાહકલ્પ એષોઽતિથિકલ્પ એષોઽતિથિકલ્પઃ ॥ કૌશ્સ્_12,3{92}.32 ॥]
અભ્યાગતાય મધુપર્કો દેયઃ । અતિથયે મધુપર્કો દેયઃ । અન્યેભ્યઃ સ્વધર્મસ્થિતેભ્યશ્ચ ચાતુર્વર્ણિકેભ્યો દ્રવ્યાઢ્યેભ્યશ્ચતુરાશ્રમિભ્યશ્ચ ગૃહાગતે મધુપર્કો દેયઃ । મધુપર્કઃ સમાપ્તઃ । ષડર્ઘ્યા મધુપર્કિણઃ । ગુર્વાદ્યાગતે ગૃહે મધુપર્કસૂત્રં પ્રયોજનમ્ ॥ દ્વાદશેઽધ્યાયે તૃતીયા કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ॥
અથ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ
[અદ્ભુતાનિ]
અથાદ્ભુતકર્મપરિભાષા ઉચ્યન્તે-
અથાદ્ભુતાનિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.1 ॥
લોકવિરુદ્ધં દૃશ્યતે તદદ્ભુતમિત્યુચ્યતે ॥
વર્ષે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.2 ॥
રુધિરાદિવિકૃતિદોષઃ ॥
યક્ષેષુ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.3 ॥
યક્ષરાક્ષસપિશાચાદિદર્શને સતિ ॥
ગોમાયુવદને ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.4 ॥
મણ્ડૂકદ્વયાતિવદને ॥
કુલે કલહિનિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.5 ॥
સ્વકુલે પરકુલે ચ કલહે ઉત્પન્ને ॥
[ભૂમિચલે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.6 ॥]
ભૂમિચલને ભૂમિકમ્પે ॥
આદિત્યોપલ્પવે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.7 ॥
આદિત્યગ્રહે ॥
ચન્દ્રમસશ્ચ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.8 ॥
ચન્દ્રગ્રહણે ॥
[ઔષસ્યામનુદ્યત્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.9 ॥]
ઉષાયામનુદ્યત્યામ્ ઉષાકાલ અનુદિત આદિત્યે ॥
સમાયાં દારુણાયામ્ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.10 ॥
દારુણસંવત્સરે દુર્ભિક્ષે મરકે વા અનાવૃષ્ટિર્વા ભયે સતિ ॥
[ઉપતારકશઙ્કાયામ્ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.11 ॥]
ઉષાતારકશઙ્કાયામ્ । ઉષાતારકગ્રહનક્ષત્રાદિસમીપે દૃશ્યતે નક્ષત્રમ્ ॥
બ્રાહ્મણેષ્વાયુધિષુ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.12 ॥
આયુધગ્રહણે સતિ ॥
દૈવતેષુ નૃત્યત્સુ ચ્યોતત્સુ હસત્સુ ગાયત્સુ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.13 ॥
અન્યાનિ વા રૂપાણિ કુર્વન્તિ દેવતાઃ ॥
લાઙ્ગલયોઃ સંસર્ગે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.14 ॥
લાઙ્ગલે દ્વે સંસર્ગે ભવતઃ ॥
[રજ્જ્વોસ્તન્ત્વોશ્ચ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.15 ॥]
રજ્જ્વોસ્તન્ત્વો રજ્જુર્વા સૂત્રં વલ્યમાને દ્વે ભવતઃ ॥
અગ્નિસંસર્ગે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.16 ॥
લૌકિકાગ્નિદ્વયે સંસર્ગે ॥
[યમવત્સાયાં ગવિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.17 ॥]
યમલવત્સાયાં ગવિ ॥
[વડવાગર્દભ્યોર્માનુષ્યાં ચ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.18 ॥]
યમલજનને વડવાગર્દભ્યોઃ । માનુષીયમલજનને ઇદં સમીકર્મ ॥
યત્ર ધેનવો લોહિતં દુહતે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.19 ॥
લોહિતદોહને ગોઽશ્વાજામહિષીગર્દભોષ્ટ્રાદિષુ રક્તદુગ્ધે ॥
અનડુહિ ધેનું ધયતિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.20 ॥
વૃષભો ગાં ધયતિ ॥
[ધેનૌ ધેનું ધયન્ત્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.21 ॥]
ધેનુર્ધેનું ધયતિ પરસ્પરં પિબતિ ॥
આકાશફેને ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.22 ॥
ગૌર્વાઽશ્વો વાઽશ્વતરો વા પુરુષો વા આકાશફેનં પિબતિ ॥
પિપીલિકાનાચારે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.23 ॥
શ્વેતકૃષ્ણરક્તવર્ણાદિ બહુશો ગૃહે સન્તિ ॥
[નીલમક્ષાનાચારે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.24 ॥]
નીલમક્ષા અતિશયેન બહુશઃ । મક્ષિકાઃ પ્રસિદ્ધાઃ ॥
[મધુમક્ષાનાચારે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.25 ॥]
મધુજાલં ગૃહ ઉત્પદ્યતે મધુમક્ષા ॥
[અનાજ્ઞાતે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.26 ॥]
અનાજ્ઞાતમદ્ભુતં દૃશ્યતે । યદદ્ભુતે ન પઠિતં તદજ્ઞાતમદ્ભુતમ્ । અથવા લૌકિકં જુગુપ્સિતં વાઽદૃષ્ટં વા ॥
અવદીર્ણે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.27 ॥
સ્વયં ગૃહાદિ અવદીર્ણે સતિ ॥
અનુદક ઉદકોન્મીલે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.28 ॥
મરુદેશે ઉદકં ભવતિ । અથવા સ્થલે સર્વત્રોદકં સન્દૃશ્યતે મૃગતૃષ્ણાવત્ ॥
તિલેષુ સમતૈલેષુ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.29 ॥
તિલાઃ સમતૈલા ભવન્તિ ॥
હવિઃષ્વભિમૃષ્ટેષુ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.30 ॥
વપાં હવીંષિ વા વયાંસિ દ્વિપદચતુષ્પદં વા ગૃહીત્વા ગચ્છેયુઃ ॥
પ્રસવ્યેષ્વાવર્તેષુ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.31 ॥
કુમારસ્ય કુમાર્યા વા દ્વાવાવર્તૌ મૂર્ધન્યૌ ભવતઃ સવ્યાવૃત્તૌ ॥
[યૂપે વિરોહતિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.32 ॥]
યૂપો વિરોહતિ । યૂપશબ્દઃ કાષ્ઠવાચી । યજ્ઞપ્રાયશ્ચિત્તે યૂપગ્રહણાત્ ॥
ઉલ્કાયામ્ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.33 ॥
દિવા ઉલ્કાપાતઃ સન્ધ્યાયાં ચ ॥
[ધૂમકેતૌ સપ્તર્ષીનુપધૂપયતિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.34 ॥]
ધૂમકેતુઃ સપ્તઋષીનુપધૂપયતિ । કેતુચારઃ પઠિતઃ । કેતુશબ્દગ્રહણેન સર્વત્ર ધૂમકેતુરુચ્યતે ॥
નક્ષત્રેષુ પતાપતેષુ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.35 ॥
રાત્રૌ નક્ષત્રપાતેષુ બહુશઃ ॥
[માંસમુખે નિપતતિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.36 ॥]
માંસમુખા ગૃહે પતન્તિ માંસં વા પતતિ ॥
અનગ્નાવવભાસે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.37 ॥
અગ્નિર્દૃશ્યતે । ગૃહાદિષુ અગ્નિદૃશ્યા જ્વાલા દૃશ્યતે ॥
અગ્નૌ શ્વસતિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.38 ॥
ઉચ્છ્વાસો વા શબ્દકરણં ભવતિ વા ॥
સર્પિષિ તૈલે મધુનિ ચ વિષ્યન્દે ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.39 ॥
યદિ ઘૃતાદિ સ્થીયતે સ્યન્દતે વા સ્રવતિ વા ॥
[ગ્રામ્યેઽગ્નૌ શાલાં દહતિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.40 ॥]
ગ્રામ્યોઽગ્નિઃ શાલાં દહતિ ગ્રામનગરશાલાદિદાહ્યે લૌકિકેનાગ્નિના ॥
આગન્તૌ ચ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.41 ॥
વિદ્યુતે વા સૂર્યપ્રજ્વલિતે વા ગૃહં દહતિ આગન્તુર્વા ॥
[વંશે સ્ફોટતિ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.42 ॥]
વંશઃ સ્ફોટયતિ વંશસ્ફોટનં બલહરણભઙ્ગદ્વારભઙ્ગકપાટાદિભઙ્ગેષુ ॥
કુમ્ભોદધાને વિકસત્યુખાયાં સક્તુધાન્યાં ચ ॥ કૌશ્સ્_13,1{93}.43 ॥
ઉદકુમ્ભે સ્વયં ભગ્ને ઉદકધાનમલિઞ્જરે ભગ્ને ઉખાદિભાણ્ડે સક્તુધાન્યાં હણ્ડિકા ॥ ત્રયોદશેઽધ્યાયે પ્રથમા કણ્ડિકા

[અથ યત્રૈતાનિ વર્ષાણિ વર્ષન્તિ ઘૃતં માંસં મધુ ચ યદ્ હિરણ્યં યાનિ ચાપ્યન્યાનિ ઘોરાણિ વર્ષાણિ વર્ષન્તિ તત્ પરાભવતિ કુલં વા ગ્રામો વા જનપદો વા ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.1 ॥]
ઽઅથ યત્રૈતાનિઽ ઇત્યાદિ પ્રતિનિમિત્તશાન્તિં વક્ષ્યામઃ । અથાદ્ભુતશાન્તિર્યત્ર ન ક્રિયતે તત્ર દોષો ભવતિ । ઽતત્ પરાભવતિઽ ઇત્યાદિ પરિભાષા ઉચ્યતે । અથાદ્ભુતં યત્ર ભવતિ તત્ પરાભવતિ વિનશ્યતિ । વિનાશાર્થે અદ્ભુતં દેવાઃ સૃજન્તિ । તથા ચોક્તં સૃજન્તિ દિવ્યા દેવાદ્ભુતાનિ પ્રાગુપસર્ગપ્રતિબોધનાર્થમ્ । વિનાશે સમુપસ્થિતે । કુલં વા ગ્રામો વા જનપદો વા કુલે ગ્રામે નગરે વા રાષ્ટ્રે વા યત્રાદ્ભુતં દૃશ્યતે તત્સર્વં વિનશ્યતિ ॥
[તત્ર રાજા ભૂમિપતિર્વિદ્વાંસં બ્રહ્માણમિછેત્ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.2 ॥
એષ હ વૈ વિદ્વાન્ યદ્ ભૃગ્વઙ્ગિરોવિત્ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.3 ॥
એતે હ વા અસ્ય સર્વસ્ય શમયિતારઃ પાલયિતારો યદ્ ભૃગ્વઙ્ગિરસઃ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.4 ॥]
તત્ર ગૃહસ્થો વા ગ્રામપતિર્વા રાજા વા ભૂમિપતિઃ । યદ્ ભૃગ્વઙ્ગિરસ અથર્વાઙ્ગિરસ ઇત્યર્થઃ ॥
સ આહ ઉપકલ્પયધ્વમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.5 ॥
તદુપકલ્પયન્તે કંસમહતે વસને શુદ્ધમાજ્યં શાન્તા ઓષધીર્નવમુદકુમ્ભમ્ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.6 ॥
બાહ્યે તન્ત્રપ્રયોગઃ ॥
ત્રીણિ પર્વાણિ કર્મણઃ પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યે પુણ્યં નક્ષત્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.7 ॥
અપિ ચેદેવ યદા કદાચિદાર્તાય કુર્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.8 ॥
સ્નાતોઽહતવસનઃ સુરભિર્વ્રતવાન્ કર્મણ્ય ઉપવસત્યેકરાત્રં ત્રિરાત્રં ષડ્રાત્રં દ્વાદશરાત્રં વા ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.9 ॥
[દ્વાદશ્યાઃ પ્રાતર્યત્રૈવાદઃ પતિતં ભવતિ તત ઉત્તરમગ્નિમુપસમાધાય ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.10 ॥
પરિસમૂહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય બર્હિરુદપાત્રમુપસાદ્ય પરિચરણેનાજ્યં પરિચર્ય ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.11 ॥
નિત્યાન્ પુરસ્તાદ્ધોમાન્ હુત્વાજ્યભાગૌ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.12 ॥]
તતો દ્વિતીયેઽહનિ પ્રાતઃ કર્મપ્રયોગઃ । પ્રથમત અયુતહોમલક્ષહોમૌ વા ઈશાનયાગગ્રહયાગનક્ષત્રયાગનિરૃતિયાગમણ્ડપસંસ્કારવાસ્તુસંસ્કારાદિ । ઉત્તરતઃ સર્વકર્મપ્રયોગઃ । ઇતિ સર્વકર્મસુ પરિભાષા સમાપ્તા ॥
અથ વર્ષાદ્ભુતે શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.13 ॥
ઘૃતસ્ય ધારા ઇહ યા વર્ષન્તિ પક્વં માંસં મધુ ચ યદ્ધિરણ્યમ્ । દ્વિષન્તમેતા અનુ યન્તુ વૃષ્ટયોઽપાં વૃષ્ટયો બહુલાઃ સન્તુ મહ્યમ્ ॥ લોહિતવર્ષં મધુપાંસુવર્ષં યદ્વા વર્ષં ઘોરમનિષ્ટમન્યત્ । દ્વિષન્તમેતે અનુ યન્તુ સર્વે પરાઞ્ચો યન્તુ નિવર્તમાનાઃ ॥ અગ્નયે સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.14 ॥]
આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઘૃતસ્ય ધારાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામાજ્યં જુહુયાત્ ॥
[દિવ્યો ગન્ધર્વઃ (2.2) ઇતિ માતૃનામભિર્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.15 ॥]
ઽદિવ્યો ગન્ધર્વઃઽ ઇત્યાદિ માતૃનામ્ના ગણેનાજ્યં જુહુયાત્ । સર્વત્ર શાન્ત્યુદકં યોજયેત્ । સર્વત્ર ચાતનાન્યનુયોજયેત્ । માતૃનામાનિ ચાનુયોજયેત્ । વરાં ધેનું કર્ત્રે દદ્યાત્ । સર્વત્ર કંસવસનં ગૌર્દક્ષિણા । બ્રાહ્મણાન્ ભક્તેનોપેપ્સન્તિ । તતઃ પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
વરમનડ્વાહં બ્રાહ્મણઃ કર્ત્રે દદ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.16 ॥
સીરં વૈશ્યોઽશ્વં પ્રાદેશિકો ગ્રામવરં રાજા ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.17 ॥
[સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,2{94}.18 ॥]
ધેન્વાદીનિ સર્વત્ર કાંસ્યાદીનિ ચ દક્ષિણા વા । ઘૃતવર્ષે । માંસવર્ષે । મધુવર્ષે । હિરણ્યવર્ષે । પાંસુવર્ષે । સર્પમત્સ્યપક્ષિણો યદાભ્યવર્ષન્તિ । અસ્થીનિ રુધિરં વસા મજ્જા પાષાણાસ્ત્રૈર્વા (?) કીટાનિ અન્યાશ્ચાન્યં ચ ઘોરં વર્ષણં દધિ પયો તૈલં ચ પક્વાન્નવિકારાશ્ચ । અન્યેષાં ઘોરાણાં વર્ષણે ઇદં કર્મ કુર્યાત્ । સમાપ્તા વિકૃતવર્ષાદ્ભૂતશાન્તિઃ ॥ દ્વિતીયા
કણ્ડિકા

અથ યક્ષાદ્ભુતશાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતાનિ યક્ષાણિ દૃશ્યન્તે તદ્યથૈતન્મર્કટઃ શ્વાપદો વાયસઃ પુરુષરૂપમિતિ તદેવમાશઙ્ક્યમેવ ભવતિ ॥ કૌશ્સ્_13,3{95}.1 ॥
તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,3{95}.2 ॥
યન્મર્કટઃ શ્વાપદો વાયસો યદીદં રાષ્ટ્રં જાતવેદઃ પતાતિ । પુરુષરક્ષસમિષિરં યત્પતાતિ દ્વિષન્તમેતે અનુ યન્તુ સર્વે પરાઞ્ચો યન્તુ નિવર્તમાનાઃ ॥ અગ્નયે સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,3{95}.3 ॥
દિવ્યો ગન્ધર્વઃ (2.2) ઇતિ માતૃનામભિર્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,3{95}.4 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,3{95}.5 ॥]
શાન્ત્યુદકં કૃત્વા કારયિતાચમનં પ્રોક્ષણં કૃત્વાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયન્મર્કટઃ શ્વાપદઃઽ ઇત્યૃચાજ્યં જુહુયાત્ । માતૃનામગણેનાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । યક્ષશબ્દેન સર્પશ્વાપદૌ વાયસઃ પુરુષરૂપા એતે દૃશ્યન્તે । રક્ષો વા હસ્તિનો વા સૂકરો વા કૂપે ઘટે વારણ્યે વા ગૃહે વા રક્ષોરૂપં દૃષ્ટ્વા વપુસ્તત્ક્ષણાદેવ ન દૃશ્યતે । તત્સર્વં યક્ષ ઇત્યુચ્યતે । સમાપ્તા યક્ષાદ્ભુતશાન્તિઃ ॥ તૃતીયા કણ્ડિકા

અથ ગોમાયુવદને શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ હ ગોમાયૂ નામ મણ્ડૂકૌ યત્ર વદતસ્તદ્યન્મન્યન્તે ઽમાં પ્રતિ વદતો માં પ્રતિ વદતઃઽ ઇતિ તદેવમાશઙ્ક્યમેવ ભવતિ ॥ કૌશ્સ્_13,4{96}.1 ॥
તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,4{96}.2 ॥
યદ્ ગોમાયૂ વદતો જાતવેદોઽન્યયા વાચાભિ જઞ્જભાતઃ । રથન્તરં બૃહચ્ચ સામૈતદ્ દ્વિષન્તમેતાવભિ નાનદૈતામ્ ॥ રથન્તરેણ ત્વા બૃહચ્છમયામિ બૃહતા ત્વા રથન્તરં શમયામિ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બ્રહ્મણા વાવૃધાનાવાયુષ્મન્તાવુત્તમં ત્વા કરાથઃ ॥ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,4{96}.3 ॥
દિવ્યો ગન્ધર્વઃ (2.2) ઇતિ માતૃનામભિર્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,4{96}.4 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,4{96}.5 ॥]
શાન્ત્યુદકં કૃત્વા તત આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયદ્ ગોમાયૂઽ ઇતિ દ્વયં માતૃનામગણેન ચાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । મણ્ડુકદ્વયં વા । સતે ગૃહે વા બહિર્વા અભિમુખઃ ગોમાયુઃ । અદ્ભુતશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ ચતુર્થી કણ્ડિકા

અથ કુલકલહે અદ્ભુતશાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતત્ કુલં કલહિ ભવતિ તન્નિરૃતિગૃહીતમિત્યાચક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.1 ॥
તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.2 ॥
આરાદરાતિમ્ (8.2.12-13) ઇતિ દ્વે ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.3 ॥
અયાશ્ચાગ્નેઽસ્યનભિશસ્તિશ્ચ સત્યમિત્ત્વમયા અસિ । અયાસા મનસા કૃતોઽયાસ્યં હવ્યમૂહિષે । અયા નો ધેહિ ભેષજં સ્વાહા ઇત્યગ્નૌ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.4 ॥
તત્રૈવૈતાન્ હોમાઞ્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.5 ॥
આરાદગ્નિં ક્રવ્યાદે નિરૂહઞ્જીવાતવે તે પરિધિં દધામિ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બ્રાહ્મણા વાવૃધાનાવાયુષ્મન્તાવુત્તમં ત્વા કરાથઃ ॥ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.6 ॥
અપેત એતુ નિરૃતિઃ ઇત્યેતેન સૂક્તેન જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.7 ॥
અપેત એતુ નિરૃતિર્નેહાસ્યા અપિ કિઞ્ચન । અપાસ્યાઃ સત્વનઃ પાશાન્ મૃત્યૂનેકશતં નુદે ॥ યે તે પાશા એકશતં મૃત્યો મર્ત્યાય હન્તવે । તાંસ્તે યજ્ઞસ્ય માયયા સર્વા;મ્ અપ યજામસિ ॥ નિરિતો યન્તુ નૈરૃત્યા મૃત્યવ એકશતં પરઃ । સેધામૈષાં યત્તમઃ પ્રાણં જ્યોતિશ્ચ દધ્મહે ॥ યે તે શતં વરુણ યે સહસ્રં યજ્ઞિયાઃ પાશા વિતતા મહાન્તઃ । તેભ્યો અસ્માન્ વરુણઃ સોમ ઇન્દ્રો વિશ્વે મુઞ્ચન્તુ મરુતઃ સ્વર્કાઃ ॥ બ્રહ્મ ભ્રાજદુદગાદન્તરિક્ષં દિવં ચ બ્રહ્માવાધૂષ્ટામૃતેન મૃત્યુમ્ । બ્રહ્મોપદ્રષ્ટા સુકૃતસ્ય સાક્ષાદ્ બ્રહ્માસ્મદપ હન્તુ શમલં તમશ્ચ ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.8 ॥
વરમનડ્વાહમિતિ સમાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_13,5{97}.9 ॥]
શાન્ત્યુદકં ચાતનમાતૃનામાન્યનુયોજિતં કૃત્વા આચમનાદિ આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઆરાદરાતિમ્ઽ ઇતિ દ્વે, ઽઅયાશ્ચાગ્નેઽ ઇત્યૃચા, ઽઆરાદગ્નિમ્ઽ ઇતિ દ્વે, ઽઅપેત એતુઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહુયાત્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । કુલયુદ્ધે રાજકુલગ્રામયુદ્ધે જાતિબ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાદિયુદ્ધે સ્ત્રીણાં યુદ્ધે કલહે ચ પુરુષાણાં યુદ્ધે કલહે ચ સ્વકુલે ચાપરસ્ય યુદ્ધે કલહે ચ । કલહાદ્ભુતશાન્તિઃ ॥ પઞ્ચમી કણ્ડિકા