કૌશિકપદ્ધતિ · શ્લોક 49-77

[સપત્નહનમ્ (9.2) ઇત્યૃષભં સમ્પાતવન્તમતિસૃજતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.1 ॥]
ઽસપત્નહનમ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેનર્ષભં સમ્પાતવન્તં કૃત્વા દ્વેષ્યાભિમુખં વિસૃજતિ । વૃષોત્સર્ગવત્ । યન્તા । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[આશ્વત્થીરવપન્નાઃ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.2 ॥]
ઽસપત્નહનમ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેનાશ્વત્થીઃ સ્વયમ્પતિતાઃ સમિધ આદધાતિ ॥
ઉદવજ્રાણાં વિધાનમુચ્યતે -
[સ્વયમ્ ઇન્દ્રસ્યૌજઃ (10.5) ઇતિ પ્રક્ષાલયતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.3 ॥]
ઽઇન્દ્રસ્યૌજઃ સ્થઽ ઇતિ પૂર્વાર્ધર્ચૈર્ઘટં પ્રક્ષાલયતિ ॥
[જિષ્ણવે યોગાય (10.5) ઇત્યપો યુનક્તિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.4 ॥]
ઽજિષ્ણવે યોગાયઽ ઇત્યુત્તરાર્ધર્ચૈઃ ષડુદકસમીપે ઘટં નિદધાતિ ॥
[વાતસ્ય રંહિતસ્યામૃતસ્ય યોનિઃ ઇતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.5 ॥
ઉત્તમાઃ પ્રતાપ્યાધરાઃ પ્રદાય એનમેનાનધરાચઃ પરાચોઽવાચસ્તપસસ્તમુન્નયત દેવાઃ પિતૃભિઃ સંવિદાનઃ પ્રજાપતિઃ પ્રથમો દેવતાનામ્ ઇત્યતિસૃજતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.6 ॥
ઇદમહં યો મા પ્રાચ્યા દિશોઽઘાયુરભિદાસાદપવાદીદિષૂગુહઃ તસ્યેમૌ પ્રાણાપાનાવપક્રામામિ બ્રહ્મણા ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.7 ॥
દક્ષિણાયાઃ પ્રતીચ્યા ઉદીચ્યા ધ્રુવાયા વ્યધ્વાયા ઊર્ધ્વાયાઃ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.8 ॥
ઇદમહં યો મા દિશામન્તર્દેશેભ્યઃ ઇતિ અપક્રામામિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.9 ॥
એવમભિષ્ટ્વા ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.10 ॥
નાપોહનનિવેષ્ટનાનિ સર્વાણિ ખલુ શશ્વદ્ભૂતાનિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.11 ॥
બ્રાહ્મણાદ્વજ્રમુદ્યચ્છમાનાચ્છઙ્કન્તે માં હનિષ્યસિ માં હનિષ્યસિ ઇતિ તેભ્યોઽભયં વદેત્
શમગ્નયે શં પૃથિવ્યૈ શમન્તરિક્ષાય શં વાયવે શં દિવે શં સૂર્યાય શં ચન્દ્રાય શં નક્ષત્રેભ્યઃ શં ગન્ધર્વાપ્સરોભ્યઃ શં સર્પેતરજનેભ્યઃ શિવં મહ્યમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.12 ॥
યો વ આપોઽપામ્ (10.5.15-21), યં વયમ્ (10.5.42-49) અપામસ્મૈ વજ્રમ્ (10.5.50) ઇત્યન્વૃચમુદવજ્રાન્ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.13 ॥
વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિ (10.5.25-35) ઇતિ વિષ્ણુક્રમાન્ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.14 ॥]
ઽઇદમહં યો મા પ્રાચ્યા દિશઃઽ ઇત્યષ્ટર્ચેન કલ્પજેન સૂક્તેનોદકમધ્યે ઘટં નિદધાતિ । ઽઇદમહમ્ઽ ઇતિ ઘટમુદકેઽધોમુખં કરોતિ । ઽઇદમહમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઘટમુદકપૂર્ણં કૃત્વાપક્રામતિ । ઽઇદમહં યો મા પ્રાચ્યા દિશઃઽ સૂક્તેનોદકપૂર્ણં ઘટં મણ્ડપે સ્થાપયતિ । એતદભિચાર ઉદકાહરણમ્.
યેન વિધાનેન વજ્રપ્રહરણં ક્રિયતે તદુચ્યતે -
ઽઇન્દ્રસ્યૌજઃઽ (10.5) ઇત્યાદિ સર્વં કૃત્વા ઽઇદમહમ્ઽ ઇતિ સ્થાપનાન્તં કૃત્વા ઽઅગ્નેર્ભાગઃ સ્થઽ (10.5.8-14) ઇત્યષ્ટાભિરૃગ્ભિર્દ્વિધાકરણમ્ । અર્ધં ઘટે કૃત્વાર્ધં ભાજને કરોતિ । ભાજનમગ્નૌ તાપયતિ । ઘટમન્યસ્મૈ પુરુષાય પ્રદાપયતિ । ઽઅગ્નેર્ભાગઃઽ ઇત્યષ્ટૌ તાપને મન્ત્રાઃ । બર્હિરાસને દક્ષિણામુખ ઉપવિશ્ય ભાજનમગ્નૌ કૃત્વા ઽવાતસ્ય રંહિતસ્યામૃતસ્ય યોનિઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણોદકં ગૃહીત્વા ઽશમગ્નયેઽ ઇતિ સૂક્તેન કલ્પજેન સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યોઽભયં વદેત્ । ઽયો વ આપોઽપાં ભાગોઽપ્સ્વન્તઃઽ ઇત્યૃચોદવજ્રપ્રક્ષેપઃ । પુનરપિ ઽવાતસ્ય રંહિતસ્યઽ ઇત્યુદકં સઙ્ગૃહ્ય ઽશમગ્નયેઽ ઇત્યભયં દત્ત્વા ઽયો વ આપોઽપામૂર્મિરપ્સ્વન્તઃઽ ઇત્યૃચા વજ્રપ્રક્ષેપઃ । પુનરપિ ઽવાતસ્ય રંહિતસ્યઽ ઇત્યુદકં સઙ્ગૃહ્ય ઽશમગ્નયેઽ ઇત્યભયં દત્ત્વા ઽયો વ આપોઽપાં વત્સોઽપ્સ્વન્તઃઽ ઇતિ વજ્રં પ્રક્ષિપેત્ । ઽવાતસ્ય રંહિતસ્યઽ ઇત્યુદકં સઙ્ગૃહ્ય ઽશમગ્નયેઽ ઇત્યભયં દત્ત્વા ઽયો વ આપોઽપાં વૃષભોઽપ્સ્વન્તઃઽ ઇત્યૃચા વજ્રં પ્રક્ષિપેત્ । પુનઃ ઽવાતસ્ય રંહિતસ્યઽ ઇત્યુદકં ગૃહીત્વા ઽશમગ્નયેઽ ઇત્યભયં દત્ત્વા ઽયો વ આપોઽપાં હિરણ્યગર્ભોઽપ્સ્વન્તઃઽ ઇત્યૃચા વજ્રં પ્રક્ષિપેત્ । પુનઃ ઽવાતસ્ય રંહિતસ્યઽ ઇત્યુદકં સઙ્ગૃહ્ય ઽશમગ્નયેઽ ઇત્યભયં દત્ત્વા ઽયો વ આપોઽપામશ્મા પૃશ્નિઃઽ ઇત્યૃચા વજ્રં પ્રક્ષિપેત્ । પુનઃ ઽવાતસ્ય રંહિતસ્યામૃતસ્ય યોનિઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણોદકં સઙ્ગૃહ્ય ઽશમગ્નયેઽ ઇત્યભયં દત્ત્વા ઽયો વ આપોઽપામગ્નયોઽપ્સ્વન્તઃઽ ઇત્યૃચા વજ્રં પ્રક્ષિપેત્ । ઽએનમેનાનધરાચઃ પરાચઃઽ ઇતિ કલ્પજયર્ચા ભાજનસ્થમુદકં ભૂમૌ નિનયતિ । ઽયં વયમ્ઽ (10.5.42) ઇતિ સૂક્તેનૈવમ્ ઽઅપામસ્મૈ વજ્રમ્ઽ (10.5.50) ઇત્યેકયૈવમેવ । ઽઇન્દ્રસ્યૌજઃઽ ઇત્યાદિ કર્તવ્યમ્ । તત્ર રુદ્રકૃતાઃ શ્લોકાઃ -
પ્રક્ષાલનં તથા યોગો અપ્સુ પાત્રનિધાપનમ્.
અપોહનમનેનૈવ તં નિવેષ્ટ્ય પાત્રપૂરણમ્ ॥
અપક્રામસ્તદાયં તુ સૂક્તેનેદમહં તતઃ.
નિધાપનાદિ તેનૈવ સર્વત્રાનીય સાદયેત્ ॥
વિભાગદાનસન્તાપા ગ્રહણં શાન્તયશ્ચ યાઃ.
વજ્રાતિસર્ગાવિત્યેતે સપ્ત વજ્રસ્ય કેવલાઃ ॥
ગ્રહણં પ્રતિવજ્રં ચાભયદાનં તથૈવ ચ ॥
એતે શ્લોકાઃ । ઽવિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિઽ ઇતિ દ્વાદશભિઃ પ્રત્યૃચં વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે શત્રોરભિમુખમ્ ॥
[મમાગ્ને વર્ચઃ (5.3) ઇતિ બૃહસ્પતિશિરસં પૃષાતકેનોપસિચ્યાભિમન્ત્ર્યોપનિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.15 ॥]
સવવિધાનેન બૃહસ્પતિશિરસમોદનં દ્વેષ્યાય દદાતિ । ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તં પૃષાતકેનોપસિચ્ય ઽતસ્યૌદનસ્યઽ ઇત્યર્થસૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । સૂક્તેનાભિમૃશતિ । સૂક્તેન સમ્પાતવન્તં કરોતિ । તન્ત્રમ્ । સૂક્તં વાચયતિ । ઽત્રિભિઃ સ્થાનૈઃઽ ઇત્યુક્તમ્ ॥
પ્રતિજાનન્ નાનુવ્યાહરેત્ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.16 ॥
ઉત્તમેનોપદ્રષ્ટારમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.17 ॥
[ઉદેહિ વાજિન્ (13.1.1) ઇત્યર્ધર્ચેન નાવં મજ્જતીમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.18 ॥]
ઽઉદેહિ વાજિન્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન નાવચટિતં દ્વેષ્યમન્વાહ ॥
[સમિદ્ધોઽગ્નિઃ (13.1.28-32) ય ઇમે દ્યાવાપૃથિવી (13.3) અજૈષ્મ (16.6-9) ઇત્યધિપાશાનાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.19 ॥
પદેપદે પાશાન્ વૃશ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.20 ॥
અધિપાશાન્ બાધકાઞ્છઙ્કૂંસ્તાન્ સઙ્ક્ષુદ્ય સન્નહ્ય ભ્રષ્ટેઽભ્યસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.21 ॥]
ઽસમિદ્ધો અગ્નિઃ સમિધાનો ઘૃતવૃદ્ધઃઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેન શઙ્કુસહિતાન્ પાશાનભિમન્ત્ર્યારણ્યે નિદધાતિ । ઽસમિદ્ધો અગ્નિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પઞ્ચર્ચેન પાશાનભિમન્ત્ર્ય દ્વેષ્યસ્ય પદં વૃશ્ચતિ વિધાનેન । ઽસમિદ્ધો અગ્નિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પઞ્ચર્ચેન શઙ્કુસહિતાન્ પાશાન્ પદેઽવચ્છિનત્તિ । તાન્ સન્નહ્ય ભ્રષ્ટેઽભ્યસ્યતિ । ઽય ઇમે દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યનુવાકેન શઙ્કુસહિતાઞ્છત્રુષુ પાશાન્ બદ્ધ્વાભિમન્ત્ર્ય વૃશ્ચતિ પદેપદે । ઽય ઇમે દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યનુવાકેનાધિપાશાન્ બાધકાઞ્છઙ્કૂંસ્તાન્ સઙ્ક્ષુદ્ય સન્નહ્ય ભ્રષ્ટેઽભ્યસ્યતિ । અષ્ટૌ સૂક્તાવૃત્તિઃ । ઽઅજૈષ્મઽ ઇતિ સૂક્તચતુષ્ટયેન ઽઅગન્મ સ્વઃઽ (16.9.3-4) ઇત્યવસાનદ્વયવર્જિતેન શત્રુષુ પાશાન્ બદ્ધ્વાભિમન્ત્ર્યારણ્યે નિદધાતિ । ઽઅજૈષ્મઽ ઇતિ સૂક્તચતુષ્ટયેનોત્તમાવસાનદ્વયવર્જિતેન પાશાનભિમન્ત્ર્ય પદે પદે વૃશ્ચતિ । ઽઅજૈષ્મઽ ઇતિ સૂક્તચતુષ્ટયેન ઽઅગન્મ સ્વઃઽ ઇતિ વર્જિતેનાધિપાશાન્ બાધકાઞ્છઙ્કૂંસ્તાન્ સઙ્ક્ષુદ્ય સન્નહ્ય ભ્રષ્ટેઽભ્યસ્યતિ ॥
[અશિશિષોઃ ક્ષીરૌદનાદીનિ ત્રીણિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.22 ॥]

ઽસમિદ્ધો અગ્નિઃ સમિધાનઃઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેનામપાત્રસ્યોપરિ દ્વેષ્યાય હસ્તપ્રક્ષાલનં દદાતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસમિદ્ધો અગ્નિઃઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેન વૃષભં સમ્પાત્યાતિસૃજતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽય ઇમે દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યનુવાકેન રક્તશાલિક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય દ્વેષ્યાય દદાતિ । ઽય ઇમે દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યનુવાકેનામપાત્રસ્યોપરિ દ્વેષ્યાય હસ્તપ્રક્ષાલનં દદાતિ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽય ઇમે દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યનુવાકેન વૃષભં સમ્પાતવન્તં કૃત્વા શત્રુમભિમુખં વિસૃજતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽઅજૈષ્મઽ ઇતિ ચતુર્ભિઃ પર્યાયૈઃ ઽઅગન્મ સ્વઃઽ ઇત્યવસાનદ્વયવર્જ્યં રક્તશાલિક્ષીરૌદનમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । તન્ત્રે । ઽઅજૈષ્મઽ ઇતિ પૂર્વમ્ । આમપાત્રસ્યોપરિ દ્વેષ્યાય હસ્તપ્રક્ષાલનં દદાતિ । ઽઅજૈષ્મઽ ઇતિ પૂર્વં વૃષભં સમ્પાતવન્તં કૃત્વા શત્રુગૃહાનભિમૃશતિ । વૃષોત્સર્ગવત્ ॥
[ગર્તેધ્માવન્તરેણાવલેખનીં સ્થાણૌ નિબધ્ય દ્વાદશરાત્રં સમ્પાતાનભ્યતિનિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.23 ॥]
પ્રથમે દિવસેઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા શત્રુપ્રતિકૃતિં ચ મૃન્મયાં કૃત્વા વેદિમધ્ય ઊર્ધ્વં સ્થાણૌ નિબધ્ય ઽસમિદ્ધો અગ્નિઃઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેન મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ । ઘૃતેન પાચયતિ પ્રદિદિનમ્ । એકતન્ત્રં યાવત્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આભિચારિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽય ઇમે દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યનુવાકેન શત્રુપ્રતિકૃતિં મૃન્મયાં પશ્ચાદગ્નેઃ સ્થાણૌ બદ્ધ્વા તસ્ય મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ । પ્રતિદિનં સૂક્તાવૃત્તિઃ । દ્વાદશમે દિવસેઽભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભિચારં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅજૈષ્મઽ ઇતિ ચતુર્ભિઃ સૂક્તૈર્ગર્તેધ્માવન્તરેણાવલેખનીં સ્થાણૌ નિબધ્ય દ્વાદશરાત્રં સમ્પાતાનાનયતિ । અભ્યાતાનાનિ હુત્વા । તતઃ સ્વિષ્ટકૃદાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ષષ્ઠ્યોદવજ્રાન્ પ્રહરતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.24 ॥]
ઽયસ્મિન્ ષડુર્વીઃ પઞ્ચઽ (13.3.6) ઇત્યુદવજ્રાન્ પ્રહરતિ । ઉક્તેન વિધાનેન ॥
[સપ્તમ્યાચામતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.25 ॥]
ઽયો અન્નાદોઽન્નપતિઃઽ (13.3.7) ઇત્યૃચોદકમભિમન્ત્ર્ય દ્વેષ્યં મનસા ચાધ્યાયન્ સ ચાચામતિ । સ્વયં કર્તા । દ્વેષ્યસ્ય મરણં ભવતિ ॥
[યશ્ચ ગામ્ (13.1.56) ઇત્યન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.26 ॥]
ઽયશ્ચ ગાં પદા સ્ફુરતિઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દ્વેષ્યં દૃષ્ટ્વાન્વાહ જપતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આભિચારિકે તન્ત્રે વિશેષઃ । પાર્વણૌ સમૃદ્ધિઃ સન્નતિરેતે હોમા ન ભવન્તિ । અભ્યાતાનાનિ હુત્વા તતઃ સ્વિષ્ટકૃદાદ્યુત્તરતન્ત્રં ભવતિ । ઽનિરમું નુદઽ ઇતિ સંસ્થિતહોમઃ । ઽવિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિઽ ઇતિ વિષ્ણુક્રમાન્ । દ્વાદશ ભવન્તિ । જાઙ્માયને સમ્પાતા ન ભવન્તિ । શેષં સમાનમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇદાવત્સરાયઽ ઇતિ વ્રતવિસર્જનમાજ્યં જુહુયાત્ । સમિધોઽભ્યાદધ્યાત્ (કૌશ્સ્ 42.15-16) । વ્રતસમાપનીરષ્ટૌ સમિધ આદધ્યાત્ । અભ્યાતાનાદિ શાન્તમુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[નિર્દુર્મણ્યઃ (16.2) ઇતિ સન્ધાવ્યાભિમૃશતિ ॥ કૌશ્સ્_6,3{49}.27 ॥]
અવભૃથં સ્નાત્વા ઽનિર્દુર્મણ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સર્વૌષધિરાત્માનમભિમૃશતિ । સ્પૃશતીત્યર્થઃ । અભિચારં કૃત્વા કર્તેમાં શાન્તિં કરોતિ । મરણં બન્ધનં વા વ્યસનં વા પ્રણિપાતો વોન્મત્તતાભાવો વા ભવતિ । અભિચારપદ્ધતિઃ સમાપ્તા ॥
ભદ્રમતેન ભાષ્યકાર તથા દારિલમતેન ચ.
એભિસ્ત્રિભિર્ભાષ્યકારૈઃ કૌશિકીયો વિચારિતઃ ॥
તસ્ય તસ્યૈતે પદાર્થા ભવન્તિ । મરણં વા બન્ધનં વા વ્યસનં વા પ્રણિપાતો વોન્મત્તતા વા દૈવોપહતિર્વા પુત્રધનાદિવિનાશો ભવતિ । તત્ર શ્લોકાઃ -
મરણં વ્યસનં ચૈવ બન્ધનં ચ વિશેષતઃ.
પ્રણિપાતોન્મત્તતા વા દૈવોપહતિરેવ ચ ॥
પુત્રાદિધનનાશશ્ચ ગૃહે દોષાન્ બહૂનપિ.
અભિચરતિ પુરુષ એતાનિ તુ વિનિર્દિશેત્.
ત્રયાણાં ભાષ્યકારાણાં મતં જગ્રાહ કૌશિકી ॥
ઉપાધ્યાયકવીશ્વરેણ નામતોઽભિચારઃ કૃતઃ તુરુષ્કમહુમદસ્યોપરિ કારિતઃ ॥
પૃથિવ્યાં દુષ્ટ ઉત્પન્નઃ સર્વદા ચ વિનાશયેત્.
અધર્મસમ્ભવો દુષ્ટઃ પ્રજાહિંસનતત્પરઃ ॥
તુરુષ્કનામ્ના પાપિષ્ઠા દેવબ્રાહ્મણહિંસકાઃ.
પૃથિવ્યાં શ્રીભોજદેવો ધર્મસંરક્ષણાય ચ ॥
દેશે માલવક ઉત્પન્નઃ શ્રીરાજગૃહેષુ ચ.
શ્રીભોજદેવો જગદ્વિખ્યાતો રાજ્ઞાં સર્વેષાં ચ મૂર્ધનિ ॥
ન ચ તુલ્યો જગત્પતિર્ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ.
અથર્વવેદવિહિતાનામનુષ્ઠાતા સવકર્મણામ્.
પ્રતિબોદ્ધારશાસ્ત્રાણાં સ્વયં રાજ્યસ્ય ચિન્તકઃ.
દેવબ્રાહ્મણભક્તશ્ચ ગુરુશુશ્રૂષણે રતઃ ॥
અથર્વવેદવિહિતા મહાશાન્તિરનેકશઃ.
કારાપિતા યથોક્તાસ્તેન યથાવિહિતદક્ષિણાઃ ॥
બ્રહ્મક્ષત્રિયરક્ષણાર્થા અભિચારા મહર્ષિણા.
ક્રમેણ સૂત્રિતાઃ ષષ્ઠે સંહિતાક્રમકારણાત્ ॥
ઇતિ ષષ્ઠે તૃતીયા કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
[સ્વસ્ત્યયનકર્માણિ]
સ્વસ્ત્યયનકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[સ્વસ્તિદાઃ (1.21) યે તે પન્થાનઃ (7.55) ઇત્યધ્વાનં દક્ષિણેન પ્રક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.1 ॥]
યદા ગ્રામે ગચ્છતિ તદાચમનં કૃત્વા ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા દક્ષિણેન પાદેન પ્રક્રામત્યધ્વાનમ્ । ઽયે તે પન્થાનોઽવ દિવઃઽ ઇત્યૃચં જપિત્વાધ્વાનં દક્ષિણેન પાદેન પ્રક્રામતિ । તતો ગ્રામં ગચ્છતિ । સ્વસ્ત્યયનં ભવતિ ॥
[વ્યુદસ્યત્યસઙ્ખ્યાતાઃ શર્કરાઃ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.2 ॥]
ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શર્કરા અભિમન્ત્ર્ય ગૃહે ક્ષેત્રેઽન્યત્ર વા પ્રક્ષિપતિ । સ્વસ્ત્યર્થી । ઇદં કર્મ । સર્વાર્થકામઃ । ઽયે તે પન્થાનઃઽ ઇત્યેકર્ચેન સૂક્તેનાસઙ્ખ્યાતાઃ શર્કરા અભિમન્ત્ર્ય ગૃહાદિષુ પ્રક્ષિપતિ । ઇદં કર્મ સર્વાર્થસ્વસ્ત્યયનકામઃ । યત્ર ક્ષિપતિ તત્રાવિનાશો ભવતિ । દ્વિપદચતુષ્પદાદીનાં સ્વસ્ત્યયનં ભવતીત્યર્થઃ ॥
[તૃણાનિ છિત્ત્વોપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.3 ॥]
ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દર્ભાદીનિ તૃણાન્યભિમન્ત્ર્ય ગૃહે વા ક્ષેત્રે વા પ્રક્ષિપતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયે તે પન્થાનોઽવ દિવઃઽ ઇત્યૃચા તૃણાન્યભિમન્ત્ર્ય પ્રક્ષિપતિ । ગૃહે પથિ વા સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽસ્વસ્તિદાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઇન્દ્રમુપતિષ્ઠતે સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયે તે પન્થાનોઽવ દિવઃઽ ઇત્યૃચેન્દ્રમુપતિષ્ઠતે સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥
[આરે (1.26) અમૂઃ પારે (1.27) પાતં નઃ (6.3) ય એનં પરિષીદન્તિ (6.76) યદાયુધં દણ્ડેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.4 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆરેઽસૌઽ ઇતિ સૂક્તેન શસ્ત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છત્યભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽઅમૂઃ પારેઽ ઇતિ સૂક્તેન ખડ્ગાદિશસ્ત્રં સમ્પાત્ય હસ્તેન વિમૃજ્યાભિમન્ત્ર્ય ધારયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપાતં નઃઽ ઇતિ સૂક્તેન છુરિકાદિશસ્ત્રં સમ્પાત્ય વિમૃજ્યાભિમન્ત્ર્ય રાજ્ઞે પ્રયચ્છતિ । સુખં ભવતીત્યર્થઃ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽય એનં પરિષીદન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન યસ્ય યચ્છસ્ત્રં તત્ સમ્પાત્ય વિમૃજ્યાભિમન્ત્ર્ય યુધિ વીરાય પ્રયચ્છતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શસ્ત્રમ્ । છુરિકા । ધનુષમ્ । કણ્ડ । ખડ્ગમ્ । કુન્ત । કડનલ । વજ્ર । ગદા । પરશુ । કુઠાર । ભિણ્ડમાલા । ત્રાસગણ્ડા । લોહદણ્ડ । લષ્ટિ । પાગાનિમ્ । ઇત્યાદ્યાયુધમ્ ॥
[દિષ્ટ્યા મુખં વિમાય સંવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.5 ॥]
ઽઆરેઽસૌઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા દિષ્ટ્યા મુખં મીત્વા સ્વપિતિ રાત્રૌ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । મધ્યમાઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં પ્રાદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં પ્રાદેશી દિષ્ટિરિત્યુચ્યતે । ઽઅમૂઃ પારેઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા દિષ્ટ્યા મુખં વિમાય સ્વપિતિ રાત્રૌ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દિષ્ટ્યા મુખં મીત્વા સ્વપિતિ રાત્રૌ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽય એનં પરિષીદન્તિઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા દિષ્ટ્યા મુખં વિમાય સ્વપિતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥
[ત્રીણિ પદાનિ પ્રમાયોત્તિષ્ઠતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.6 ॥]
ઽઆરેઽસૌઽ ઇતિ સૂક્તેન યદોત્તિષ્ઠતિ તદા સૂક્તં જપિત્વા ત્રીણિ પદાનિ પ્રક્રમ્ય તતો ગચ્છતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । પ્રભાતે નિદ્રાં ત્યક્ત્વા ઽઅમૂઃ પારેઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા ત્રીણિ પદાનિ પ્રક્રમ્ય તતો ગચ્છતિ પ્રાતર્ગ્રામે વા । યદા પ્રયોજનાર્થં ગચ્છતિ તદા ઽપાતં નઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા ત્રીણિ પદાનિ પ્રક્રમ્ય તતો ગચ્છતિ । ગચ્છતાં સ્વસ્તિર્ભવતિ । યો મન્ત્રં પઠતિ સ સ્વયં કરોતિ । અન્યકર્તૃકે દક્ષિણાદાનં સર્વત્ર । નિદ્રાં ત્યક્ત્વા ઽય એનં પરિષીદન્તિઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા ત્રીણિ પદાનિ પ્રક્રમ્ય તતો ગચ્છતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥
[તિસ્રો દિષ્ટીઃ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.7 ॥]
સુપ્તોત્થાય ઽઆરેઽસૌઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા ભૂમૌ તિસ્રો દિષ્ટીર્મીત્વા તતો ગચ્છતિ । પ્રયોજનાર્થમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । નિદ્રાં ત્યક્ત્વા ઽઅમૂઃ પારેઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા તિસ્રઃ પ્રાદેશીર્ભૂમૌ મીત્વોત્થાય ગચ્છતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । યદા પ્રયોજનાર્થં ગચ્છતિ તદા ઽપાતં નઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા તિસ્રો દિષ્ટીઃ પ્રાદેશીર્મીત્વા ભૂમૌ તતો ગચ્છતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । સુપ્ત્વોત્થાય ઽય એનં
પરિષીદન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન તિસ્રઃ પ્રાદેશીર્ભૂમૌ મીત્વા તત ઉત્તિષ્ઠન્ ગચ્છતિ । પ્રયોજનાર્થમ્ । ગ્રામે વાઽધ્વનિ વા । સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥
અથાધ્વાને ગચ્છતાં કર્મોચ્યતે -
[પ્રેતં પાદૌ (1.27.4) ઇત્યવશસ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.8 ॥
પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.9 ॥]
પથિ ગચ્છન્તં સમ્બલં સક્ત્વાદિ ઽપ્રેતં પાદૌઽ ઇત્યૃચાભિમન્ત્ર્ય બ્રાહ્મણાય દદાતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥
[ઉપસ્થાસ્તે (12.1.62) ઇતિ ત્રીણ્યોપ્યાતિક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.10 ॥]
ઽઉપસ્થાસ્તેઽ ઇત્યૃચૌદનસક્તૂન્ વટકાદીનિ ત્રીણિ દ્રવ્યાણ્યભિમન્ત્ર્ય ભૂમૌ નિક્ષિપતિ । ત્રીણિ ત્રીણિ પ્રસૃતીર્વાઞ્જલીર્વા મુષ્ટીર્વા પથિ । તતો ગચ્છતિ । સ્વસ્તિર્ભવતિ । સર્વસ્યાનેન વિધાનેન । એતદધ્વાનકર્મ સમાપ્તમ્ ॥
અથ સર્વાર્થસ્વસ્ત્યયનકર્મોચ્યતે -
[સ્વસ્તિ માત્રે (1.31.4) ઇતિ નિશ્યુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.11 ॥]
ઽસ્વસ્તિ માત્રેઽ ઇત્યૃચા નિશ્યુપતિષ્ઠતે સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ગૃહે વાથવારણ્યે વા ભયે વા સમુપસ્થિતે સ્વસ્ત્યયનં નિત્યં વા કુર્વીત ॥
વણિક્કર્મલાભ ઉચ્યતે -
[ઇન્દ્રમહમ્ (3.15) ઇતિ પણ્યં સમ્પાતવદુત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.12 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇન્દ્રમહમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વણિજં વસ્ત્રં વા પૂગીફલં વાશ્વાન્ વા હસ્તિનો વા રત્નાદિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તત ઉત્થાપયતિ ॥
[નિમૃજ્ય દિગ્યુક્તાભ્યાં દોષો ગાય (6.1) પાતં નઃ (6.3-7) ઇતિ પઞ્ચ અનડુદ્ભ્યઃ (6.59) યમો મૃત્યુઃ (6.93) વિશ્વજિત્ (6.107) શકધૂમમ્ (6.128) ભવાશર્વૌ (4.28) ઇત્યુપદધીત ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.13 ॥]
નિમૃજ્ય વિક્રયયોગ્યં કૃત્વા । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । લાભો ભવતિ સ્વસ્તિર્ભવતિ । સર્વત્રાધિકરણં ધેનુર્દક્ષિણા । બ્રહ્મણે ચ ધેનુઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયેઽસ્યામ્ઽ (3.26) ઽપ્રાચી દિક્ઽ (3.27) ઇતિ સૂક્તાભ્યામાજ્યં જુહુયાત્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પાલાશસમિધ આદધાતિ । હસ્તહોમત્વાત્ તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામ્ ઉદુમ્બરસમિધ આદધાતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં જમ્બસમિધ આદધાતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કામ્પીલસમિધ આદધાતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સ્રક્સમિધ આદધાતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વન્દકસમિધ આદધાતિ શુભકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શિરીષસમિધ આદધાતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સ્રક્ત્યસમિધ તિલકસમિધ આદધાતિ । સર્વત્ર ધેનુર્દક્ષિણા.

ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વરણસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં બિલ્વસમિધ આદધાતિ । સ્વસ્ત્યયનકામોઽનુવર્તતે સર્વત્ર । હસ્તહોમે તન્ત્રં વા । કર્મબાહુલ્યાત્ ફલબાહુલ્યમ્ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં જઙ્ગિડસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કુટકસમિધ આદધાતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ગર્હ્યકસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ગલાબલસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વેતસસમિધ આદધાતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શાલ્મલિસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સિવનિસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સ્યન્દનકસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામ્ અરણિકસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામ્ અશ્મન્તકસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ
ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તુન્યકસમિધ આદધાતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં દેવદારુસમિધ આદધાતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । પાલાશાદિવૃક્ષદ્વાવિંશતિસમિધ આદધાતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામ્ । તત્ર સર્વત્રૈતે સમુચ્ચિતા વા વિકલ્પિતા ભવન્તિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પુરોડાશં જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં દુગ્ધં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદૌદનં જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે । તન્ત્રં કૃત્વા ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પાયસં જુહોતિ । તન્ત્રં સમાપયેત્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । પશુતન્ત્રં કૃત્વા ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં રુદ્રદૈવત્યાન્યવદાનાનિ સ્થાલીપાકં ચ જુહોતિ । પશુતન્ત્રોત્તરતન્ત્રમ્ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વ્રીહીન્ જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં યવાઞ્જુહોતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તિલાઞ્જુહોતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં દધિધાનાઞ્જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં દધિસક્તૂઞ્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શષ્કુલીર્જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વત્ર સ્વસ્ત્યયનકામઃ.
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન પાલાશાદયો દ્વાવિંશતિવૃક્ષાણાં સમિધ આદધાતિ । હસ્તહોમત્વાત્તન્ત્રવિકલ્પઃ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન પુરોડાશં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । બ્રાહ્મણતર્પણાન્તં સમાનમ્ । દુગ્ધમ્ । ઓદનમ્ । પાયસમ્ । પશુતન્ત્રં કૃત્વા ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેનાથર્વવિધાનેનાથર્વણં યજતે । પશ્વવદાનાનિ જુહોતિ । સ્થાલીપાકં ચ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહીનાવપતિ । ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનાવપતિ । ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાનાવપતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેન ધાનાન્ જુહોતિ । ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેન કરમ્ભં જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલશષ્કુલીર્જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપાતં નઃઽ ઇતિ પઞ્ચભિરૃગ્ભિરાજ્યં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ પઞ્ચભિરૃગ્ભિઃ પાલાશાદયઃ સમિધ આદધાતિ વૃક્ષાણાં દ્વાવિંશતીનાં સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ પયો જુહોતિ આજ્યતન્ત્રે । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ ભક્તં જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ પાયસં જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ ઇન્દ્રં પશુના યજેત । વશાવિધાનેન । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ વ્રીહીન્ જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ યવાનાવપતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ તિલાનાવપતિ । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ ધાના જુહોતિ । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ દધિસક્તૂન્ જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽપાતં નઃઽ ઇતિ શષ્કુલીર્જુહોતિ । શષ્કુલ્યઃ શ્રીઆનન્દપુરે પ્રસિદ્ધઃ.
ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇત્યાજ્યં જુહોતિ સૂક્તેનાજ્યતન્ત્રે । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન પાલાશાદયો દ્વાવિંશતિવૃક્ષાણાં સમિધ આદધાતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । યત્ર સમિધ આદધાતિ તત્ર પાલાશાદિદ્વાવિંશતિવૃક્ષાણાં ગૃહીતવ્યાઃ । શાન્તિકપૌષ્ટિકેષુ ચ । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશં જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દુગ્ધં જુહોતિ । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉદૌદનં જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન ક્ષીરૌદનં જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન રુદ્રાય પાયસં જુહોતિ પશુતન્ત્રે । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન વ્રીહીનાવપતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન યવાનાવપતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન તિલાનાવપતિ । હસ્તહોમે તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન ધાના જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન દધિસક્તૂન્ જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽઅનડુદ્ભ્યઃઽ ઇતિ તૃચેન શષ્કુલીર્જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ.
ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સમિધ આદધાતિ પાલાશાદીનાં દ્વાવિંશતિવૃક્ષાણાં સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ તિસૃભિઃ ઋગ્ભિઃ પુરોડાશં જુહોત્યાજ્યતન્ત્રે । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પયો જુહોતિ । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉદૌદનં જુહોતિ તન્ત્રે । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાયસં જુહોતિ તન્ત્રે । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ પશું યજેત્ । પશુતન્ત્રે ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહીનાવપતિ । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનાવપતિ । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાનાવપતિ । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ધાના જુહોતિ । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દધિસક્તૂન્ જુહોતિ । ઽયમો મૃત્યુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શષ્કુલીર્જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ.
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશાદીનાં સમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશં જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પયો જુહોતિ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ ઉદૌદનં જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પાયસં જુહોતિ તન્ત્રે । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વિશ્વજિતે દેવતાયૈ પશુના યજેત્ । પશુતન્ત્રેણ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહીનાવપતિ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ યવાનાવપતિ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ તિલાનાવપતિ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ ધાના આવપતિ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ કરમ્ભં જુહોતિ । ઽવિશ્વજિત્ઽ ઇતિ શષ્કુલીર્જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ.

અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽશકધૂમમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽશકધૂમમ્ઽ ઇતિ સમિધપુરોડાશાદિ પૂર્વવત્ ભવતિ । શકધમદેવતાપશુમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽભવાશર્વૌ મૃડતમ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેનાજ્યાદિત્રયોદશદ્રવ્યાણિ ભવન્તિ । આજ્યતન્ત્રે । અનેન પાલાશાદીનાં સમિદાધાનમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । યત્ર શાન્તિકહોમસ્તત્ર સર્વત્ર સ્વસ્ત્યયનકામઃ । યથાસમ્ભવં તન્ત્રવિકલ્પઃ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । ક્રમોઽપિ નાસ્તિ ।
દ્વિપદે ચતુષ્પદે ગૃહે બહિર્ગ્રામે નગરે વા મણ્ડલે વા યત્ર ક્વચિદ્ હોમસ્તત્ર સર્વત્ર શાન્તિં કરોતીત્યર્થઃ । મહાશાન્તિં વા સર્વત્ર કારયેદ્ વિકલ્પેન । પાકયજ્ઞવિધાનેન રુદ્રદેવતાયૈ ચરુમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽભવાશર્વૌ મૃડતમ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન સર્વેણ તિસ્ર આહુતીર્જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । સમાપ્તાનિ સ્વસ્ત્યયનાનિ । યત્ર યત્ર ક્વચિદ્ધોમસ્તત્ર તત્ર સ્વસ્ત્યયનકામઃ । કુર્યાચ્છાન્તિકપૌષ્ટિકે સર્વત્ર ॥
અથ જનવિધાતે સ્વસ્ત્યયનમ્ -
[ઉત્તમેન સારૂપવત્સસ્ય રુદ્રાય ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.14 ॥]
રુદ્રદેવતાકં પાકયજ્ઞમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽભવાશર્વૌ મૃડતમ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન સારૂપવત્સસ્ય ચરું ત્રિર્વિભજ્ય તતઃ તિસ્ર આહુતીર્જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । રુદ્રભૂતપ્રેતરાક્ષસલોકપાલદેવગ્રહમહાદેવગણાદ્યુપહતાભિઘાતે સ્વસ્ત્યયનમ્ । સમાપ્તં મહાદેવાભિઘાતે સ્વસ્ત્યયનમ્ ॥
અથ શીઘ્રેણ પુણ્યમઙ્ગલકર્મકરણે સ્વસ્ત્યયનમુચ્યતે -
[ઉપોત્તમેન સુહૃદો બ્રાહ્મણસ્ય શકૃત્પિણ્ડાન્ પર્વસ્વાધાય શકધૂમં કિમદ્યાહઃ ઇતિ પૃચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.15 ॥
ભદ્રં સુમઙ્ગલમ્ ઇતિ પ્રતિપદ્યતે ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.16 ॥]
ઽશકધૂમમ્ઽ ઇતિ ચતુરૃચેન સુહૃદો બ્રાહ્મણસ્ય શકૃત્પિણ્ડાન્ પર્વસ્વાધાયાગ્રે ભૂત્વાભિમન્ત્ર્ય તતઃ શકધૂમં ઽકિમદ્યાહઃઽ ઇતિ પૃચ્છતિ । સ ચ ઽશોભનમદ્યાહઃઽ ઽમઙ્ગલમદ્યાહઃઽ ઇતિ બ્રાહ્મણો વદતિ । યદા કર્તા કર્મ કુર્યાચ્ચતુર્દશ્યાં ચતુર્થ્યાં નવમ્યાં વા શનિદિને વ્યતીપાતે વિષ્ટાવન્યત્રાપિ નિન્દિતેઽહનિ તતશ્ચન્દનમ્ । અન્નપ્રાશનચૂડાકર્મનામકરણગૃહપ્રવેશવસ્ત્રાયલઙ્કારધારણમ્ । રાજદર્શનાશ્વહસ્ત્યાદિયાનરથારોહણં પુણ્યકર્મે નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યાદીનિ કર્માણિ । યદા શીઘ્રે પ્રયોજને કાર્યં કર્તુમિચ્છતીદં કર્મ કૃત્વા તતઃ શાન્તિકપુણ્યકર્મ કરોતિ । સમાપ્તા શીઘ્રકર્મકરણે શાન્તિઃ ॥
અથ સર્પાદિસ્વસ્ત્યયનમુચ્યતે -
[યુક્તયોઃ મા નો દેવાઃ (6.56) યસ્તે સર્પઃ (12.1.46) ઇતિ શયનશાલોર્વરાઃ પરિલિખતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.17 ॥]
સર્પવૃશ્ચિકદ્વિદંશકમશકભ્રમરભૂમિકીટકકૃમય એતેષાં ભયં ન ભવતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સિકતામભિમન્ત્ર્ય શયનં પરિકિરતિ । ઽયેઽસ્યાં સ્થઽ ઇતિ સૂક્તેન સિકતામભિમન્ત્ર્ય શાલાં પરિતઃ કિરતિ । ઽયેઽસ્યાં સ્થઽ ઇતિ સૂક્તેન સિકતામભિમન્ત્ર્ય ક્ષેત્રે પરિકિરતિ । ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શાલાં પરિકિરતિ । ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સિકતામભિમન્ત્ર્ય ક્ષેત્રે પરિકિરતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શર્કરામભિમન્ત્ર્ય શયનં શાલાં વા ક્ષેત્રે વા પરિકિરતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽભવાશર્વો મૃડતમ્ઽ (11.2) ઇતિ સૂક્તેન શર્કરામભિમન્ત્ર્ય ગૃહે ક્ષેત્રે વા પ્રકિરતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયસ્તે સર્પો વૃશ્ચિકઃઽ ઇત્યૃચા શર્કરામભિમન્ત્ર્ય શયને વા શાલાયાં વોર્વરાયાં વા ગૃહે વા વને વા ગ્રામે વા પત્તને વા તત્ર પરિકિરતિ । સર્પાદિસ્વસ્ત્યયનં ભવતિ । શાન્તિઃ । નિર્ભયો ભવતીત્યર્થઃ ॥
[તૃણાનિ યુગતર્દ્મના સમ્પાતવન્તિ દ્વારે પ્રચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.18 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયેઽસ્યાં સ્થ પ્રાચ્યામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તૃણમાલાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય દ્વારે બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । મહાનવમ્યાં દીપોત્સવે ચ શિષ્ટાચારઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તૃણમાલાં યુગચ્છિદ્રેણ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય દ્વારે પ્રચૃતતિ । તત અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । મહાનવમ્યામિદં જયકર્મ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇત્યૃચા તૃણમાલાં યુગચ્છિદ્રેણ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ (6.13) ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન તૃણાનિ યુગછિદ્રેણ સમ્પાત્ય દ્વારે બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પથિ વા ગૃહદ્વારે વા પત્તનદ્વારે વા પ્રચૃતતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અહિભયે વૃશ્ચિકભયે મશકભયે ભ્રમરસઙ્ઘે કૃમિભયે ઇદં કર્મ ॥
[ઊબધ્યં સમ્ભિનત્તિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.19 ॥]
ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ગોમયમભિમન્ત્ર્ય ગૃહે વિસૃજતિ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગોમયમભિમન્ત્ર્ય દ્વારે વિસૃજતિ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇત્યૃચા ગોમયમભિમન્ત્ર્ય દ્વારે સમ્ભિનત્તિ ॥
[નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.20 ॥]
ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ગોમયમભિમન્ત્ર્ય દ્વારે નિખનતિ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શુષ્કગોમયમભિમન્ત્ર્ય ગૃહે નિખનતિ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇત્યૃચા ગોમયમભિમન્ત્ર્ય ગૃહે નિખનતિ ॥
[આદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.21 ॥]
ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શુષ્કગોમયમાદધાત્યગ્નૌ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગોમયમગ્નૌ જુહોતિ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇત્યૃચા ગોમયમગ્નૌ જુહોતિ । ગૃહે ક્ષેત્રે ગ્રામે નગરે વા સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥
[અપામાર્ગપ્રસૂનાન્ કુદ્રીચીશફાન્ પરાચીનમૂલાન્ ॥ કૌશ્સ્_7,1{50}.22 ॥]

ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગમઞ્જરીમભિમન્ત્ર્ય દ્વારે સમ્ભિનત્તિ । ઽયેઽસ્યાં સ્થઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગમઞ્જરીમભિમન્ત્ર્ય દ્વારે નિખનતિ । ઽયેઽસ્યાં સ્થઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગમઞ્જરીમભિમન્ત્ર્યાગ્નૌ જુહોતિ । ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગમઞ્જરીમભિમન્ત્ર્ય ગૃહે સ્તૃણાતિ । ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગપ્રસૂનમભિમન્ત્ર્ય દ્વારે નિખનતિ । ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગમઞ્જરીં જુહોતિ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગમભિમન્ત્ર્ય ગૃહે સ્તૃણાતિ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગમભિમન્ત્ર્ય ભૂમૌ નિખનતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાપામાર્ગમઞ્જરીમભિમન્ત્ર્ય અગ્નૌ જુહોતિ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇતિ અપામાર્ગમઞ્જરીમભિમન્ત્ર્ય સમ્ભિનત્તિ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇતિ અપામાર્ગમઞ્જરીં નિખનતિ ગ્રામમધ્યે સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇત્યૃચાપામાર્ગં જુહોતિ । ઽયેઽસ્યાં સ્થઽ ઇતિ સૂક્તેન ગુડૂચીમભિમન્ત્ર્ય નાના કરોતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ગુડૂચીમભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । ઽયેઽસ્યામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ગુડૂચીપાદાનભિમન્ત્ર્યાગ્નૌ જુહોતિ । ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ ગુડૂચીપાદાનભિમન્ત્ર્ય ગૃહે સ્તૃણાતિ । ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ ગુડૂચીપાદા યે અધોમુખાસ્તાનભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । ઽપ્રાચી દિક્ઽ ઇતિ ગુડૂચીમગ્નૌ જુહોતિ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ ગુડૂચીમભિમન્ત્ર્ય ગ્રામે સ્તૃણાતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ ગુડૂચીમભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । ઽમા નો દેવાઃઽ ઇતિ ગુડૂચીમગ્નૌ જુહોતિ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇત્યૃચા ગુડૂચીમભિમન્ત્ર્ય સ્તૃણાતિ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇત્યૃચા ગુડૂચીમભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । ઽયસ્તે સર્પઃઽ ઇત્યૃચા ગુડૂચીમગ્નૌ જુહોતિ । મશકકીટકસર્પવૃશ્ચિકાદિસ્વસ્ત્યયનાનિ ભવન્તિ । સમાપ્તાનિ મશકાદીનાં સ્વસ્ત્યયનાનિ ॥ સપ્તમે પ્રથમા કણ્ડિકા

અથ વ્યાઘ્રચૌરવૃકચરકસિંહારણ્યકાદીનાં ભયે સ્વસ્ત્યયનાન્યુચ્યન્તે-
[ઉદિતઃ (4.3) ઇતિ ખાદિરં શઙ્કું સમ્પાતવન્તમુદ્ગૃહ્ણન્ નિખનન્ ગા અનુવ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉદિતસ્ત્રયો અક્રમન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ખદિરકીલકં સમ્પાત્ય તત ઉત્તરતન્ત્રં કૃત્વા કીલકં નિખનન્નુત્પાટયન્ ગૃહાદરણ્યં ગાં પૃષ્ઠતો ગચ્છતિ । વ્યાઘ્રાદિસ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥
[નિનયનં સમુહ્ય ચારે સારૂપવત્સસ્યેન્દ્રાય ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.2 ॥]
ઽઉદિતઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકઘટમભિમન્ત્ર્ય ગોપ્રચારે નિનયતિ । તતઃ પાંશુકૂટં તત્ર કૃત્વાર્દ્ધં દક્ષિણેન હસ્તેન વિક્ષિપતિ । ઇન્દ્રાય પાકયજ્ઞવિધાનેનાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઉદિતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સપ્તર્ચેન દ્વાભ્યાં દ્વે આહુતી તિસૃભિરૃગ્ભિસ્તૃતીયા । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[દિશ્યાન્ બલીન્ હરતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.3 ॥]
સારૂપવત્સેન દુગ્ધે ચરુશ્રપણં હવિરુચ્છિષ્ટેન બલિહરણં કુર્યાત્ ॥
[પ્રતિદિશમુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.4 ॥
મધ્યે પઞ્ચમમનિર્દિષ્ટમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.5 ॥]
ઽયેઽસ્યાં સ્થઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચમુપતિષ્ઠતે । મધ્યે પઞ્ચ બલિહરણમ્ । પ્રાચી । દક્ષિણા । પ્રતીચી । ઉદીચી । એવં મધ્યં ચ । પ્રાચી । દક્ષિણા । પ્રતીચી । ઉદીચી । એવં ચોપસ્થાનાનિ ॥
[શેષં નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.6 ॥]
અનિર્દિષ્ટં શેષં હવિર્ભૂમૌ નિનયતીતિ પઞ્ચમમ્ ॥
[બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (5.6) ભવાશર્વૌ (4.28) ઇત્યાસન્નમરણ્યે પર્વતં યજતે ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.7 ॥]
પર્વતદેવતાયા અરણ્યે પાકયજ્ઞવિધાનેનાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઽઅનાપ્તા યેઽ (5.6.1-2) ઇતિ સૂક્તેન જુહોતિ । ઽહિમવતે જુષ્ટં નિર્વપામિ । હિમવતે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ । હિમવન્તં ગચ્છતુ હવિઃ સ્વાહાઽ ઇતિ । નિકટપર્વતં યજતે । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[અન્યસ્મિન્ ભવશર્વપશુપત્યુગ્રરુદ્રમહાદેવેશાનાનાં પૃથગાહુતીઃ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.8 ॥]
પર્વતદેવતાયૈ પાકયજ્ઞમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽભવાશર્વૌ મૃડતમ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન ચરું જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પાકયજ્ઞતન્ત્રં કૃત્વા ઽભવાય જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ઇત્યાદિ । ભવ । શર્વ । પશુપતિ । ઉગ્ર । રુદ્ર । મહાદેવ । ઈશાન । એતાઃ સપ્ત દેવતાઃ । દેવતાનિર્વાપં કૃત્વૈકસ્મિન્ ભાણ્ડકે શ્રપણમ્ । ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તસ્ય સપ્તાવૃત્તિઃ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ભવાશર્વાદિભ્યો દેવતાભ્યો નિર્વાપં કૃત્વા બૃહદ્ભાણ્ડકે શ્રપણમ્ । આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽભર્વાશર્વૌ મૃડતમ્ઽ ઇતિ સૂક્તસ્ય સપ્તાવૃત્તિઃ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ભવમ્ । શર્વમ્ । પશુપતિમ્ । ઉગ્રમ્ । રુદ્રમ્ । મહાદેવમ્ । ઈશાનં યજતે । એતે સપ્ત પર્વતદેવતાઃ । વ્યાઘ્રચૌરવૃશ્ચિકહસ્ત્યારણ્યકમહિષારણ્યકગો-ઇત્યાદિભયે સ્વસ્ત્યયનમ્ ॥
ગોષ્ઠકર્મોચ્યતે -
[ગોષ્ઠે ચ દ્વિતીયમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.9 ॥]
ગોશાન્તિઃ । પાકયજ્ઞતન્ત્રં કૃત્વેન્દ્રદેવતાયૈ ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઽઅનાપ્તા યેઽ (5.6.1-3) ઇતિ સૂક્તેન ચરું જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ભવાશર્વાદિભ્યો નિર્વાપં કૃત્વૈકસ્મિન્ ભાણ્ડે શ્રપણં કૃત્વા તતો બ્રહ્મજજ્ઞાનેન જુહોતિ । સૂક્તસ્ય સપ્તાવૃત્તિઃ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પર્વતદેવતાયૈ પાકયજ્ઞવિધાનમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽભવાશર્વૌ મૃડતમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ચરું જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ભવ-શર્વ-પશુપતિ-ઉગ્ર-રુદ્ર-મહાદેવ-ઈશાનાન્તં નિર્વાપં કૃત્વૈકસ્મિન્ ભાણ્ડકે શ્રપણં કૃત્વા ઽભવાશર્વૌઽ ઇતિ સૂક્તેન જુહોતિ । પ્રતિદેવતં સૂક્તાવૃત્તિઃ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । રુદ્રદેવસ્ય ચરોર્હવિરુચ્છિષ્ટં યજમાનોઽશ્નાતિ । યદ્ધિ કર્મણિ તત્ર સર્વત્ર ॥
[દર્ભાનાધાય ધૂપયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.10 ॥ ભૂત્યૈ વઃ પુષ્ટ્યૈ વઃ ઇતિ ।]
અગ્નૌ દર્ભાનાધાય યજમાનો ધૂમં નિયચ્છતિ । ઽભૂત્યૈ વઃ પુષ્ટ્યૈ વઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ । દ્વિતીયચરોર્હવિરુચ્છિષ્ટભક્ષણં ધૂમપાનં ચ । ઇતિ ગોષ્ઠકર્માણિ સમાપ્તાનિ । ઇતિ ગોશાન્તિઃ । ઇન્દ્રયાગો ભવાદિયાગશ્ચૈકં કર્મ દ્વિતન્ત્રમ્ ॥
પ્રથમપ્રસવે ગવાં શાન્તિરુચ્યતે-
[પ્રથમજયોર્મિથુનયોર્મુખમનક્તિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.11 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ સહસ્રધારેણ ઘૃતમભિમન્ત્ર્ય વત્સવાત્સિકામુખમનક્તિ । એવં ઽભવાશર્વૌ મૃડતમ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન ઘૃતમભિમન્ત્ર્ય વત્સસ્ય વત્સિકાયા વા મુખં મ્રક્ષતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ગોષ્ઠે પ્રથમપ્રસવ એતત્કર્મ ॥
[તિસ્રો નલદશાખા વત્સાન્ પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.12 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તિસ્રો નલદશાખાઃ પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય વત્સિકાં પાયયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽભાવાશર્વૌઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન તિસ્રો નલદશાખા ઉદકેન પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય વત્સિકાં પાયયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥
[શાખયોદકધારયા ગાઃ પરિક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.13 ॥]
ગવાં પ્રથમપ્રસવે ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ મહત્કાણ્ડિકેન સૂક્તેન શાખામુદકમભિમન્ત્ર્ય ગોભ્યો બહિરુદકધારાં નિનયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । નલદો માસિકા નલો વા । ઽભવાશર્વૌઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન શાખામુદકમભિમન્ત્ર્ય તત ઉદકધારાં ગોર્બહિર્નિનયતિ । શાખયા સહાવ્યવચ્છિન્ના ધારા । સમાપ્તા ગોભ્યઃ પ્રથમપ્રસવે શાન્તિઃ ॥
અથ પત્તનગ્રામસ્ય ગૃહસ્ય શાન્તિરુચ્યતે-
[અશ્મવર્મ મે (5.10) ઇતિ ષડશ્મનઃ સમ્પાતવતઃ સ્રક્તિષુ પર્યધસ્તાન્નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.14 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅશ્મવર્મ મેઽ ઇતિ ષડર્ચેન સૂક્તેન સપ્તમ્યૃચા સર્વાસાં દ્વિતીયા કર્તવ્યા । ઽયે દિશામન્તર્દેશેભ્યઃઽ ઇતિ ષટ્સુ ઋક્ષુ દ્વિતીયા । ષટ્ સમ્પાતાઃ । ષડશ્મનઃ સમ્પાતવતોઽભિમન્ત્ર્ય તતો ગૃહકોણેષુ નિખનતિ ચતુરઃ । એકં ગૃહમધ્ય એકં ગૃહોપરિ નિદધાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ગૃહગ્રામનગરપત્તનાનાં સર્વત્ર સ્વસ્ત્યયનં સમાપ્તમ્ ॥
અથાન્નસ્વસ્ત્યયનમુચ્યતે-
[અલસાલા (6.16.4) ઇત્યાલભેષજમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.15 ॥
ત્રીણિ સિલાઞ્જાલાગ્રાણ્યુર્વરામધ્યે નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.16 ॥]
ઽઅલસાલાઽ ઇત્યૃચા તિસ્રઃ સસ્યવલ્લીરભિમન્ત્ર્ય ક્ષેત્રમધ્યે નિખનતિ । અન્નવ્યાધિરક્ષાસ્વસ્ત્યયનં સમાપ્તમ્ ॥
અથ મૂષકપતઙ્ગશલભહરિણરોરુશલ્યાદીનિ સસ્યવિનાશકાનિ તેષાં શાન્તિરુચ્યતે -
[હતં તર્દમ્ (6.50) ઇત્યયસા સીસં કર્ષન્નુર્વરાં પરિક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.17 ॥]
ઽહતં તર્દમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સીસં લોહમુદ્ઘર્ષન્ સૂક્તં જપિત્વાભિપ્રક્રામતિ । મૂષકાદિસ્થાને ॥
[અશ્મનોઽવકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.18 ॥]
ઽહતં તર્દમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શર્કરાનભિમન્ત્ર્ય યત્ર મૂષકાદીનિ તત્ર પરિકિરતિ ॥
[તર્દમવશિરસં વદનાત્ કેશેન સમુહ્યોર્વરામધ્યે નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.19 ॥]
મૂષકાદિમુખં કેશેન બન્ધયિત્વા ઽહતં તર્દમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય ક્ષેત્રમધ્યે નિખનતિ ॥
[ઉક્તં ચારે ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.20 ॥]

અશ્વિનદેવતાયૈ પાકયજ્ઞમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽહતં તર્દમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સારૂપવત્સં ચરું જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽઅશ્વિભ્યાં જુષ્ટં નિર્વપામિ । અશ્વિભ્યાં ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ । અશ્વિનૌ ગચ્છતુ હવિઃ સ્વાહાઽ ઇતિ.
[બલીન્ હરત્યાશાયા આશાપતયેઽશ્વિભ્યાં ક્ષેત્રપતયે ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.21 ॥]
હવિઃશેષેણ બલિહરણં કરોતિ પ્રતિદિશમ્ ઽઆશાયૈ બલિં હરામિ વષટ્ઽ । ઽઆશાપતયેઽ । ઽઅશ્વિભ્યામ્ઽ । ઽક્ષેત્રપતયેઽ ॥
[યદૈતેભ્યઃ કુર્વીત વાગ્યતસ્તિષ્ઠેદાસ્તમયાત્ ॥ કૌશ્સ્_7,2{51}.22 ॥]
તસ્મિન્નહનિ મૌનં કુર્યાદસ્તમનં યાવત્ । તસ્મિન્નહનિ પાકયજ્ઞવિધાનં ક્રિયતે । સમાપ્તં મૂષકશલભપતઙ્ગટિટ્ટિભકીટકકીટિકાહરિણરોરુશલ્યકગોધાસેધાકૃમ્યાદિભયે સ્વસ્ત્યયનમ્ ॥ સપ્તમે દ્વિતીયા કણ્ડિકા

અથ દેશાન્તરગમનસ્ય સ્વસ્ત્યયનમુચ્યતે-
[યે પન્થાનઃ (6.55) ઇતિ પરીત્યોપદધીત ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.1 ॥
પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.2 ॥]
ઽયે પન્થાનો બહવો દેવયાનાઃઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે । ઽયે પન્થાનઃઽ ઇતિ સમિધ આદધાતિ । પુરોડાશાદિ યોજ્યં સર્વત્ર । ઽયે પન્થાનઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તૃચેન મન્થમભિમન્ત્ર્ય પથિકાય પ્રયચ્છતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયે પન્થાનઃઽ ઇતિ તૃચેન ભક્તમભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ ભોજનાર્થમ્ । સમાપ્તા ગ્રામદૂરાગમનસ્ય શાન્તિઃ । અનેન કર્મણા કલહાદિ દોષો ન ભવતિ ॥
પુરુષબન્ધને મોચનશાન્તિરુચ્યતે-
[યસ્યાસ્તે (6.84) યત્તે દેવીં (6.63) વિષાણા પાશાન્ (6.121) ઇત્યુન્મોચનપ્રતિરૂપં સમ્પાતવન્તં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.3 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયસ્યાસ્તેઽ ઇતિ સૂક્તેન ચતુરૃચેન યેન બદ્ધઃ તત્સદૃશં સમ્પાતવન્તં કૃત્વા સૂક્તસદૃશં દ્વિતીયં ચ સમ્પાતવન્તં કરોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽયત્તે દેવી નિરૃતિઃઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન બન્ધસદૃશં નિગડયુગલદ્વયં ચ સમ્પાતવન્તં કરોતિ । નાભિમન્ત્રણમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિષાણા પાશાન્ઽ ઇતિ ચતુરૃચેન નિગડયુગલદ્વયં સમ્પાત્યૈકં મુક્તં નિગડં ચર્મમયં વા લોહમયં વા યેન બદ્ધસ્તન્મયં કૃત્વા । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં બન્ધમોચનમ્ ॥
વાચાબન્ધસ્ય મોચનમુચ્યતે-
[વાચા બદ્ધાય ભૂમિપરિલેખમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.4 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽયસ્યાસ્તેઽ ઇતિ સૂક્તેન ભૂમિલેખાં સમ્પાત્ય । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં વાચાબન્ધનમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । બદ્ધો અનેન કર્મણા કૃતેન મુચ્યતે બન્ધનાત્ ॥
અગ્નિદાઘરક્ષાર્થમુચ્યતે-
[આયને (6.106) ઇતિ શમનમન્તરા હ્રદં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.5 ॥]
ઽઆયને તે પરાયણેઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય ગર્તે પ્રક્ષિપતિ મધ્યે દાઘે । અદાઘે ચ કૃત્વા ઉદકપૂરણં કરોતિ ॥
[શાલે ચ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.6 ॥]
ઽઆયને તેઽ ઇતિ સૂક્તેન શાલામધ્યે દ્વયોરુદકમભિમન્ત્ર્ય ગર્તે પ્રક્ષિપતિ । અગ્નિરક્ષા ભવતિ ॥
[અવકયા શાલાં પરિતનોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.7 ॥]
ઽઆયને તેઽ ઇતિ સૂક્તેન અવકામભિમન્ત્ર્ય શાલામુપરિ પરિતનોતિ દાઘરક્ષાર્થી । અગ્ન્યુપસર્ગે એતત્ કર્મ ॥
[શપ્યમાનાય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.8 ॥]
ઽઆયને તેઽ ઇતિ સૂક્તેન દિવ્યમભિમન્ત્ર્ય શપ્યમાનાય પ્રયચ્છતિ । દિવ્યે શુધ્યતિ । તપ્તમાષકે દિવ્યે ॥
[નિદગ્ધં પ્રક્ષાલયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.9 ॥]
ઽઆયને તેઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય અઙ્ગં દગ્ધં પ્રક્ષાલયતિ । અઙ્ગમારોગ્યં ભવતિ । અઙ્ગે અગ્નિરક્ષા । સમાપ્તાનિ અગ્નિદાહરક્ષાણિ ॥
નાવાપેટકપટિકાદિસ્વસ્ત્યયનાર્થોદકતરણરક્ષાર્થમુચ્યતે-
[મહીમૂ ષુ (7.6.2-4) ઇતિ તરણાન્યાલમ્ભયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.10 ॥]
ઽમહીમૂ ષુઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન નાવાદ્યભિમન્ત્ર્ય તતશ્ચટન્તિ । ઉપવિશન્તિ । ન કદાચિન્મજ્જતિ ક્વચિત્ ॥
[દૂરાન્નાવં સમ્પાતવતીં નૌમણિં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.11 ॥]
ઉદકરક્ષાર્થે દૂરદેશગમન અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽમહીમૂ ષુઽ ઇતિ તૃચેન નાવં સમ્પાત્ય તતશ્ચટન્તિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽમહીમૂ ષુઽ ઇતિ તૃચેન નૌમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં દૂરદેશગમને એતત્ કર્મ । નાવિકેભ્યો બધ્નાતિ । યે નાવં ચટન્તિ તેષાં બન્ધનમ્ । સમાપ્તં નાવાર્થં સ્વસ્ત્યયનમ્ ॥
અથ નષ્ટે દ્રવ્યે લાભકર્મ ઉચ્યતે-
[પ્રપથે (7.9) ઇતિ નષ્ટૈષિણાં પ્રક્ષાલિતાભ્યક્તપાણિપાદાનાં દક્ષિણાન્ પાણીન્ નિમૃજ્યોત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.12 ॥]
નષ્ટૈષિણાં પ્રક્ષાલિતાભ્યક્તપાણિપાદાનાં ઽપ્રપથે પથામ્ઽ ઇતિ ચતુરૃચં જપિત્વા દક્ષિણં પાણિમુગ્મૃજ્યોત્થાપયતિ । નષ્ટનિરોક્ષણાર્થે ॥
[એવં સમ્પાતવતઃ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.13 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રપથે પથામ્ઽ ઇતિ ચતુરૃચેન સૂક્તેન નષ્ટૈષિણાં પ્રક્ષાલિતાભ્યક્તપાણિપાદાનાં તતઃ પાણી સમ્પાત્ય વિમૃજ્યોત્થાપયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[નિમૃજ્યૈકવિંશતિં શર્કરાશ્ચતુષ્પથેઽવક્ષિપ્યાવકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.14 ॥]
ઽપ્રપથે પથામ્ઽ ઇતિ ચતુરૃચેન સૂક્તેન એકવિંશતિશર્કરાનભિમન્ત્ર્ય ચતુષ્પથે પ્રક્ષિપતિ । સમાપ્તં નષ્ટલાભકર્મ ॥
[નમસ્કૃત્ય (7.102.1) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.15 ॥]
ઽનમસ્કૃત્ય દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ઽ ઇત્યેકાં જપિત્વા ઊર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્નુપતિષ્ઠતે ॥
[અંહોલિઙ્ગાનામાપો ભોજનહવીંષ્યભિમર્શનોપસ્થાનમાદિત્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.16 ॥
સ્વયં હવિષાં ભોજનમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.17 ॥]
અંહોલિઙ્ગઃ - ઽય આશાનામ્ઽ (1.31.2) ઇત્યેકા । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ (4.23-29) ઇતિ સપ્ત સૂક્તાનિ । ઽયા ઓષધયઃઽ (6.96.1) ઇત્યેકા । ઽવૈશ્વાનરો ન આગમત્ઽ (6.35.2) ઇત્યેકા । ઽશુમ્ભનીઽ (7.117.1) ઇત્યેકા । ઽયદર્વાચીનમ્ઽ (10.5.22) ઇત્યેકા । ઽઅગ્નિં બ્રૂમઃઽ (11.6) ઇત્યર્થસૂક્તમ્ । સપ્તપ્રતીક અંહોલિઙ્ગગણઃ । એકૈકસ્ય પ્રતીકસ્ય ત્રયોદશહવિર્ભિઃ હોમઃ પ્રત્યેતવ્યઃ વિકલ્પેન.
ઽય આશાનામ્ઽ ઇત્યેકયોદકમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽય આશાનામ્ઽ ઇત્યેકયા ભોજનમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽય આશાનામ્ઽ ઇત્યેકયા હવિર્જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । પ્રતિદિનં કુર્યાદિત્યર્થઃ । હવિરુપદધીતાજ્યાદિ ત્રયોદશ । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ ઇતિ સપ્તભિઃ સૂક્તૈરુદકમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ ઇતિ સપ્તભિઃ સૂક્તૈઃ ભક્તમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ ઇતિ સપ્તભિઃ સૂક્તૈઃ હવિર્જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયા ઓષધયઃઽ ઇત્યેકયોદકમભિમન્ત્ર્ય પિબતિ । ઽયા ઓષધયઃઽ ઇતિ ભક્તમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઽયા ઓષધયઃઽ ઇતિ હવિર્જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । આપ્લવનાવસેચનાચમનાદીનિ યથાસમ્ભવં કર્તવ્યાનિ । પ્રતીકવિકલ્પઃ । ભોજને ઓષધિવદ્ હવિષઃ । આજ્યસમિધાદિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽવૈશ્વાનરો ન આગમત્ઽ ઇત્યેકયોદકમભિમન્ત્ર્ય પિબતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽશુમ્ભની દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યેકયા ભક્તમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽશુમ્ભની દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યેકયાજ્યાદિહવિર્જુહોતિ । તન્ત્રં વા । ઽયદર્વાચીનમ્ઽ ઇત્યૃચા પાનભોજનહવિરપિ એતત્ ત્રિતયં કરોતિ । ઽઅગ્નિં બ્રૂમઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય પિબતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽઅગ્નિં બ્રૂમઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઽઅગ્નિં બ્રૂમઃઽ ઇતિ સૂક્તેન હવિરાજ્યસમિધાદિ જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । પાપસંસર્ગે વ્યાધિસંસર્ગે વર્ણસંસર્ગે અન્યસ્મિન્ પાપે સ્વસ્ત્યયનમ્ । સર્વસ્વસ્ત્યયનં સમાપ્તમ્.

અંહોલિઙ્ગેન વિકલ્પેન એતેન સૂક્તેન હૃદયમાલભ્ય જપં કૃત્વા ઉપસ્થાનમાદિત્યસ્ય કુર્યાત્ તેનૈવ સૂક્તેન । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । અભિમર્શનં પુરુષસ્ય અન્યસ્ય વા । હસ્ત્યશ્વવૃક્ષગૃહસ્ત્રીપુરુષાદીનાં સ્વસ્ત્યયનં ક્રિયતે । તસ્યાભિમર્શનમુપસ્થાનં ચ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽય આશાનામ્ઽ ઇત્યેકયા હવિરભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ભક્ષ્યં હવિઃ । પાકતન્ત્રે આજ્યતન્ત્રે ચ સર્વત્રાભિમન્ત્રણમ્ । પાકતન્ત્રસ્ય વા હવિરુચ્છિષ્ટમ્ । આજ્યતન્ત્રસ્ય વા હવિરુચ્છિષ્ટમ્મભિમન્ત્ર્ય તતો ભક્ષણમ્ । ઇદં કર્મ સ્વયં કરોતિ । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ ઇતિ સપ્તભિઃ સૂક્તૈર્હવિરભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । પાકતન્ત્રે । આજ્યતન્ત્રે નાભિમન્ત્રણમ્ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽયા ઓષધયઃઽ ઇત્યેકયા હવિરભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઽવૈશ્વાનરો ન આગમત્ઽ ઇત્યેકયા હવિરભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઽશુમ્ભની દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યૃચા હવિરભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ઽઅગ્નિં બ્રૂમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન હવિરભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । પાકતન્ત્રે વા । આજ્યતન્ત્રે વા । અંહોલિઙ્ગેન પ્રતીકેન હવિર્હુત્વા તતોઽભિમન્ત્રણં કરોતિ । તતો ભક્ષણં કુર્યાત્ । ઇતિ સ્વસ્ત્યયનં ક્રિયતે । સ્વયમભિમન્ત્રણં કરોતિ । ઽસ્વયં હવિષાં ભોજનમ્ઽ (કૌશ્સ્ 52.17) ઇતિ વચનાત્ । શાન્તિકપૌષ્ટિકયોર્યદુચ્છિષ્ટં તસ્યાભિમન્ત્રણમ્ । શાન્તિકપૌષ્ટિકે હવિરુચ્છિષ્ટે ન ભક્ષણં વા । અંહોલિઙ્ગેન હવિરુચ્છિષ્ટભક્ષણં વા નિયમે કુર્યાત્ । યત્ર ક્વચિચ્છાન્તિઃ ક્રિયતે તત્ર સર્વત્ર સ્વસ્ત્યયનહોમં કુર્યાત્ । ગૃહે નગરે વને વા બહિર્વા પત્તને વા ગ્રામે પુરે વા સર્વત્ર સ્વસ્ત્યયનં કૃત્વા સર્વેષુ કામ્યેષુ સ્વસ્ત્યયનહોમઃ । સમાપ્તાનિ સ્વસ્ત્યયનાનિ ॥
[આયુષ્યકર્માણિ]
આયુષ્યકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ-
[વિશ્વે દેવા (1.30) ઇત્યાયુષ્યાણિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.18 ॥
સ્થાલીપાકે ઘૃતપિણ્ડાન્ પ્રતિનીયાશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.19 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવિશ્વે દેવાઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા તત્સ્થાલીપાકે ઘૃતપિણ્ડત્રયં પ્રતિનીય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ઘૃતેન સહ સ્થાલીપાકમશ્નાતિ । ત્રિરિતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[અસ્મિન્ વસુ (1.9) યદાબધ્નન્ (1.35) નવ પ્રાણાન્ (5.28) ઇતિ યુગ્મકૃષ્ણલમાદિષ્ટાનાં સ્થાલીપાક આધાય બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.20 ॥
આશયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,3{52}.21 ॥]
ઽઅસ્મિન્ વસુઽ ઇતિ સૂક્તેન હિરણ્યમણિં યુગ્મકૃષ્ણલં સ્થાલીપાકે સ્થાપયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । સ્થાલીપાકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । આજ્યતન્ત્રે । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયદાબધ્નન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન હિરણ્યમણિં
યુગ્મકૃષ્ણલં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । સ્થાલીપાકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽનવ પ્રાણાન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન હિરણ્યરજતલોહયુગ્મકૃષ્ણલમણિં ત્રિગુણં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ચતુઃસૂક્તાવૃત્તિઃ । બધ્નાતિ સ્થાલીપાકે સ્થાપયિત્વા સ્થાલીપાકં ચાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । કેચિત્ સ્થાલીપાકે સમ્પાતં ન કુર્વન્તિ । આયુષ્કામઃ ॥
અથ ક્રમેણ ઽયથા દ્યૌઃઽ (2.15) ઇત્યાદિ ગોદાનમધ્યે પઠિતમ્ । પ્રથમં વ્યાખ્યાયતે । ઽયથા દ્યૌશ્ચઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્થાલીપાકં મહાવ્રીહિમયં શ્રપયિત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । આયુષ્કામઃ । ઽમનસે ચેતસે ધિયઃઽ (6.41) ઇતિ સૂક્તેન મહાવ્રીહીણાં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા શાન્ત્યુદકેન પ્રોક્ષ્ય તમભિમન્ત્ર્ય પ્રાશ્નાતિ । આયુષ્કામઃ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ ઽઓજોઽસિઽ (2.16-17) ઇતિ સૂક્તાભ્યામ્ આજ્યં જુહોતિ તન્ત્રે । આયુષ્કામઃ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । પાલાશાદયઃ પ્રશસ્તાઃ । આયુષ્કામઃ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પુરોડાશં જુહોતિ । તન્ત્ર આયુષ્કામઃ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ, ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પાયસં જુહોતિ । તન્ત્રે । ઽપ્રાણાપાનૌઽ, ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પશું જુહોતિ પશુતન્ત્રેણ । દેવતાનામગ્રહણમ્ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ, ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વ્રીહીનાવપતિ । આયુષ્કામઃ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ, ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં યવાનાવપતિ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તિલાનાવપતિ । આયુષ્કામઃ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ, ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ધાના જુહોતિ । સર્વત્ર તન્ત્રે વા । ઽપ્રાણાપાનૌઽ, ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કરમ્ભં જુહોતિ । તન્ત્રે । ઽપ્રાણાપાનૌઽ, ઽઓજોઽસિઽ ઇતિ શષ્કુલીર્જુહોતિ । આયુષ્કામઃ । ઽયથા દ્યૌઃઽ, ઽમનસે ચેતસે ધિયઃઽ ઇત્યાદિ અક્રમેણ વ્યાખ્યાતમ્ ॥ સપ્તમે તૃતીયા કણ્ડિકા

[ગોદાનકર્મ]
અથ ગોદાનમ્ । સંવત્સરે ગોદાનં યથાકુલધર્મેણ વા કુર્યાત્ । અથ ગોદાનવિધિં વક્ષ્યામઃ-
[આયુર્દા (2.13) ઇતિ ગોદાનં કારયિષ્યન્ સમ્ભારાન્ સમ્ભરતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.1 ॥
અમમ્રિમોજોમાનીં દૂર્વામકર્ણમશ્મમણ્ડલમાનડુહશકૃત્પિણ્ડં ષડ્ દર્ભપ્રાન્તાનિ કંસમહતે વસને શુદ્ધમાજ્યં શાન્તા ઓષધીર્નવમુદકુમ્ભમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.2 ॥
બાહ્યતઃ શાન્તવૃક્ષસ્યેધ્મં પ્રાઞ્ચમુપસમાધાય ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.3 ॥
પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય બર્હિરુદપાત્રમુપસાદ્ય પરિચરણેનાજ્યં પરિચર્ય ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.4 ॥
નિત્યાન્ પુરસ્તાદ્ધોમાન્ હુત્વાજ્યભાગૌ ચ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.5 ॥
પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙ્મુખ ઉપવિશ્યાન્વારબ્ધાય શાન્ત્યુદકં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.6 ॥]
ઽઆયુર્દાઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉક્તસમ્ભારાન્ સમ્ભરતિ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઇધ્મહોમાન્તે ઽયદગ્ને તપસાઽ (7.61.1-2) ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામગ્નિં પરિસમૂહતિ । ઽસં મા સિઞ્ચન્તુઽ (7.33.1) ઇત્યૃચાગ્નિં ત્રિઃ પર્યુક્ષતિ । ગોદાને વિશેષઃ । આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકં કરોતિ ॥
[તત્રૈતત્ સૂક્તમનુયોજયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.7 ॥]
ઽઆયુર્દાઽ ઇતિ સૂક્તં શાન્ત્યુદક અનુયોજયેત્ ॥
[ત્રિરેવાગ્નિં સમ્પ્રોક્ષતિ ત્રિઃ પર્યુક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.8 ॥]
માતલ્યન્તેન શાન્ત્યુદકેન ત્રિરેવાગ્નિં સમ્પ્રોક્ષતિ । ત્રિઃ પર્યુક્ષતિ ॥
[ત્રિઃ કારયમાણમાચામયતિ ચ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.9 ॥]
માણવકં ત્રિરાચામયતિ ચ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ મન્ત્રેણ । તતોઽભ્યાતાનાનિ હુત્વા ઽઆયુર્દાઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહ્વન્ મૂર્ધિ સમ્પાતાનાનયતિ ॥
[શકૃત્પિણ્ડસ્ય સ્થાલરૂપં કૃત્વા સુહૃદે બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.10 ॥
તત્સુહૃદ્દક્ષિણતોઽગ્નેરુદઙ્મુખ આસીનો ધારયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.11 ॥
અથાસ્મા અન્વારબ્ધાય કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.12 ॥
આયુર્દા (2.13) ઇત્યનેન સૂક્તેનાજ્યં જુહ્વન્ મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.13 ॥
દક્ષિણે પાણાવશ્મમણ્ડલ ઉદપાત્ર ઉત્તરસમ્પાતાન્ સ્થાલરૂપ આનયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.14 ॥]
ઉત્તરસમ્પાતાન્ દક્ષિણતઃ સુહૃદો હસ્તે શકૃત્પિણ્ડ આનયતિ । તતો દક્ષિણાહસ્ત અશ્વમણ્ડલ ઉદપાત્રે ચ સમ્પાતાનાનયતિ । ઉત્તરસમ્પાતાન્ સ્થાલરૂપ આનયતિ । ચતુઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ ॥
[અમમ્રિમોજોમાનીં ચોદપાત્રેઽવધાય ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.15 ॥]
ઉદપાત્રે પૂતુદારું ગુડૂચીં ચ પ્રક્ષિપ્ય તત ઉષ્ણોદકં કૃત્વા તતઃ સમ્પાતઃ । શકૃત્પિણ્ડે દૂર્વાં કૃત્વા તતઃ સમ્પાતઃ ॥
[સ્થાલરૂપે દુર્વાં શાન્ત્યુદકમુષ્ણોદકં ચૈકધાભિસમાસિચ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.16 ॥
આયમગન્સવિતા ક્ષુરેણ (6.68) ઇત્યુદપાત્રમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.17 ॥]
શાન્ત્યુદકમુષ્ણોદકં ચૈકધાભિસમાસિચ્ય ઽઆયમગન્ સવિતા ક્ષુરેણઽ ઇતિ તૃચેનોદપાત્રમનુમન્ત્રયતે ॥
[અદિતિઃ શ્મશ્રુ (6.68.1) ઇત્યુન્દતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.18 ॥]
ઽઅદિતિઃ શ્મશ્રુઽ ઇત્યૃચા ઉદપાત્રોદકેન શિરસિ કેશાન્ ક્લેદયેત્ ॥
[યત્ક્ષુરેણ (8.2.1) ઇત્યુદક્પત્રં ક્ષુરમદ્ભિ શ્ચોત્ય ત્રિઃ પ્રમાર્ષ્ટિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.19 ॥]
ઽયત્ક્ષુરેણઽ ઇત્યૃચા ક્ષુરં માર્જયતિ ત્રિઃ । સકૃન્મન્ત્રઃ ॥
[યેનાવપત્ (6.68.3) ઇતિ દક્ષિણસ્ય કેશપક્ષસ્ય દર્ભપિઞ્જૂલ્યા કેશાનભિનિધાય પ્રચ્છિદ્ય સ્થાલરૂપે કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.20 ॥
એવમેવ દ્વિતીયં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.21 ॥
એવં તૃતીયમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.22 ॥]
ઽયેનાવપત્ઽ ઇત્યૃચા દર્ભપિઞ્જૂલીં ગૃહીત્વા દક્ષિણપાર્શ્વે કેશછેદનં પિઞ્જૂલ્યા સહ કરોતિ । તતઃ સ્થાલરૂપે કેશાન્ કરોતિ । ઽઅદિતિઃ શ્મશ્રુઽ ઇતિ ઉન્દનમ્ । ઽયેનાવપત્ઽ ઇતિ દર્ભપિઞ્જૂલ્યા સહ કેશછેદનમ્ । પુનઃ ઉન્દનમ્ । છેદનમ્ । સહ પિઞ્જૂલ્યા એકસ્મિન્ પાર્શ્વે ત્રીણિ વપનાનિ કરોતિ ॥
[એવમેવોત્તરસ્ય કેશપક્ષસ્ય કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,4{53}.23 ॥]
ઉત્તરેઽપિ ત્રીણિ ॥ સપ્તમેઽધ્યાયે ચતુર્થી કણ્ડિકા

અત્ર બ્રાહ્મણવાચનમ્ । વૃદ્ધસ્ત્રીભિઃ ગીતં ચ કારાપયેત્ ॥
[અથ નાપિતં સમાદિશતિ અક્ષણ્વન્ વપ કેશશ્મશ્રુ રોમ પરિવપ નખાનિ ચ કુરુ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.1 ॥]
અથ નાપિતાય પ્રૈષં દદાતિ । ઽઅક્ષણ્વન્ વપ કેશશ્મશ્રુ રોમ પરિવપ નખાનિ ચ કુરુઽ ઇતિ ॥
[પુનઃ પ્રાણઃ (6.53.1) પુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ (6.67) ઇતિ ત્રિર્નિમૃજ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.2 ॥
ત્વયિ મહિમાનં સાદયામિ ઇત્યન્તતો યોજયેત્ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.3 ॥]
અર્ધમુણ્ડિતે ઽપુનઃ પ્રાણઃઽ, ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ત્રિર્નિમૃજ્ય ક્ષુરં ઽસોમદેવશર્મણિ ત્વયિ મહિમાનં સાદયામિઽ ઇતિ ક્ષુરં માર્જયિત્વા નાપિતાય પ્રયચ્છતિ । પુનર્વપનાર્થમ્ ॥
[અથૈનમુપ્તકેશશ્મશ્રું કૃત્તનખમાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.4 ॥
હિરણ્યવર્ણાઃ (1.33) ઇત્યેતેન સૂક્તેન ગન્ધપ્રવાદાભિરલઙ્કૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.5 ॥]
તતો ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શાન્તિકલશમભિમન્ત્ર્ય તેન કુમારમાપ્લાવયતિ । ઽયસ્તે ગન્ધઃઽ (12.1.23-25) ઇતિ તિસૃભિઃ ઋગ્ભિઃ પુષ્પં કુઙ્કુમં ચન્દનાદ્યભિમન્ત્ર્ય કુમારમલઙ્કરોતિ હિરણ્યાલઙ્કારાન્ ॥
[સ્વાક્તં મે (7.30.1) ઇત્યાનક્તિ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.6 ॥]
ઽસ્વાક્તં મેઽ ઇત્યૃચા અઞ્જન અભિમન્ત્ર્યાક્ષિણી અઙ્ક્તે ॥
[અથૈનમહતેન વસનેન પરિધાપયતિ પરિ ધત્ત (2.13.2-3) ઇતિ દ્વાભ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.7 ॥]
ઽપરિ ધત્તઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં વસ્ત્રમભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છેત્ ॥
[એહ્યશ્માનમા તિષ્ઠ (2.13.4) ઇતિ દક્ષિણેન પાદેનાશ્મમણ્ડલમાસ્થાપ્ય પ્રદક્ષિણમગ્નિમનુપરિણીય ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.8 ॥]
ઽએહ્યશ્માનમા તિષ્ઠઽ ઇત્યૃચા દક્ષિણેન પાદેનાશ્મમણ્ડલમાસ્થાપ્ય વેદ્યુપરિ પ્રદક્ષિણમગ્નિમનુપરિણીય ॥
[અથાસ્ય વાસો નિર્મુષ્ણાતિ યસ્ય તે વાસઃ (2.13.5) ઇત્યેતયા ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.9 ॥]
ઽયસ્ય તે વાસઃઽ ઇત્યૃચોપરિતનં વસ્ત્રં ગૃહ્ણાતિ કર્તા ॥
[અથૈનમપરેણાહતેન વસનેનાચ્છાદયતિ અયં વસ્તે ગર્ભં પૃથિવ્યાઃ (13.1.16-20) ઇતિ પઞ્ચભિઃ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.10 ॥]
ઽઅયં વસ્તે ગર્ભં પૃથિવ્યાઃઽ ઇતિ પઞ્ચભિરૃગ્ભિઃ પરિધાનવસ્ત્રેણોપપર્યાચ્છાદયતિ માણવકમ્ ॥
[યથા દ્યૌઃ (2.15) મનસે ચેતસે ધિયઃ (6.41) ઇતિ મહાવ્રીહીણાં સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા શાન્ત્યુદકેનોપસિચ્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.11 ॥
પ્રાણાપાનૌ (2.16) ઓજોઽસિ (2.17) ઇત્યુપદધીત ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.12 ॥]
ઽયથા દ્યૌશ્ચઽ ઽમનસે ચેતસે ધિયઃઽ ઇત્યાદિ પ્રથમતો વ્યાખ્યાનં કૃત્વા તતો ગોદાનં પ્રારબ્ધમ્ । આયુષ્યમન્ત્રા આયુષ્યકર્મમધ્યે પઠિતાઃ । ઽપ્રાણાપાનૌઽ ઽઓજોઽસિઽ ઇત્યેવમન્તં વ્યાખ્યાતં પ્રથમતઃ । ઇહ ન ભવન્તિ પરપ્રકરણપઠિતત્વાત્ । પ્રકૃતમુચ્યતે ॥
[તુભ્યમેવ જરિમન્ (2.28) ઇતિ કુમારં માતાપિતરૌ ત્રિઃ સમ્પ્રયચ્છેતે ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.13 ॥]
ઽતુભ્યમેવ જરિમન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પુત્રં માતાપિતરૌ ત્રિઃ સમ્પ્રયચ્છેતે । પિતા મન્ત્રં જપિત્વા માતુઃ સમર્પયતિ । પુનર્મન્ત્રં જપિત્વા માતા પિતુઃ સમર્પયતિ । એવં ત્રિર્મન્ત્રપ્રયોગઃ । પિતુર્મન્ત્રઃ ॥
[ઘૃતપિણ્ડાનાશયતઃ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.14 ॥]
ત્રીન્ ઘૃતપિણ્ડાન્ કૃત્વા પ્રત્યેકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતઃ કુમારં પ્રાશયતઃ । માતાપિતરૌ ॥
[ચૂડાકરણમ્]
[ચૂડાકરણં ચ ગોદાનેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.15 ॥
પરિધાપનાશ્મમણ્ડલવર્જમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.16 ॥
શિવે તે સ્તામ્ (8.2.14-15) ઇતિ પરિદાનાન્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.17 ॥
પાર્થિવસ્ય (2.29.1-2) મા પ્ર ગામ (13.1.59-60) ઇતિ ચતસ્રઃ સર્વાણ્યપિયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.18 ॥]
ઽશિવે તે સ્તામ્ઽ ઇતિ દ્વે । ઽપાર્થિવસ્યઽ ઇતિ દ્વે । ઽમા પ્ર ગામઽ ઇતિ દ્વે । એતાભિરૃગ્ભિઃ વ્રીહિયવશમીમભિમન્ત્ર્ય કુમારસ્ય મૂર્ધ્નિ દદાતિ । ઽશિવૌ તે સ્તામ્ઽ (8.2.18) ઇતિ દ્વે । ઽપાર્થિવસ્યઽ ઇતિ દ્વે । ઽમા પ્ર ગામઽ ઇતિ દ્વે । એતાભિઃ ઋગ્ભિઃ વ્રીહિયવશમીમભિમન્ત્ર્ય મૂર્ધ્નિ દદાતિ । ઽઅહ્ને ચ ત્વાઽ (8.2.20) ઇત્યેકા । ઽપાર્થિવસ્યઽ ઇતિ દ્વે । ઽમા પ્ર ગામઽ ઇતિ દ્વે । ઽઅહોરાત્રાભ્યાં પરિદદામિઽ । વ્રીહ્યાદિ મૂર્ધ્નિ દદાતિ । ઽશરદે ત્વાઽ (8.2.22) ઇત્યેકા । ઽપાર્થિવસ્યઽ દ્વે । ઽમા પ્ર ગામઽ ઇતિ દ્વે । ઽઋતુભ્યષ્ટ્વા પરિદદામિઽ । વ્રીહ્યાદિ મૂર્ધ્નિ દદાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ગોદાનં સમાપ્તમ્ ॥
અથ ચૂડાકરણમુચ્યતે-
[અમમ્રિમોજોમાનીં ચ દૂર્વાં ચ કેશાંશ્ચ શકૃત્પિણ્ડં ચૈકધાભિસમાહૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.19 ॥
શાન્તવૃક્ષસ્યોપર્યાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.20 ॥
અધિકરણં બ્રહ્મણઃ કંસવસનં ગૌર્દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.21 ॥
બ્રાહ્મણાન્ ભક્તેનોપેપ્સન્તિ ॥ કૌશ્સ્_7,5{54}.22 ॥]
દ્વિસંવત્સરે વા ગોદાનવત્ ચૂડાકરણં કાર્યં પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા । ચૂડાકરણં ચ ગોદાનેન વ્યાખ્યાતં પરિધાપનાશ્મમણ્ડલવર્જમ્ । શેષં ગોદાનવત્ કાર્યમ્ । શાન્ત્યુદકે ઽતુભ્યમેવઽ (2.28) ઇતિ સૂક્તમનુયોજયેત્ । શેષં સમાનમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઇતિ ચૂડાકરણમ્.
તથા ચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ઽચૂડા કાર્યા યથાકુલમ્ઽ (યાસ્મૃ 1.12) । પુનરુપનયને ગોદાનવિધાનેન વપનં કર્તવ્યમ્ । સવાન્ દાસ્યતો ગોદાનવત્ વપનમ્ । અગ્નિહોત્રં કરિષ્યમાણસ્ય ગોદાનવિધાનેન વપનમ્ । યથા બ્રહ્મચર્યપરિમોક્ષે ગોદાનેન વપનમ્ । સોમયાગે ગોદાનવિધાનેન વપનમ્ । દીક્ષણીયાપ્રાક્ એવં ભવતિ । અન્યત્ર યત્ર વપનં પઠ્યતે તત્ર સર્વત્ર ગોદાનવિધાનેન વપનં કુર્યાત્ ઇતિ દારિલમતમ્ । પુનરુપનયનાદિષ્વેતેષાં તદેવ શાન્ત્યુદકમુષ્ણોદકં કૃત્વોદપાત્રે વિશેષઃ । શેષં ગોદાનવત્ ભવતિ ॥ પઞ્ચમી કણ્ડિકા

[ઉપનયનમ્]
અથોપનયનમુચ્યતે-
[ઉપનયનમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.1 ॥]
ગર્ભપઞ્ચમે ગર્ભાષ્ટમે વર્ષે કુર્યાદિતિ પૈઠીનસિઃ । વસન્તે બ્રાહ્મણમુપનયીતેતિ ચ મીમાંસાયામ્ । આજ્યતન્ત્રે ગોદાનિકમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકે ઽઆ યાતુ મિત્રઃઽ (3.8) ઇતિ સૂક્તમનુયોજયેત્ । તતોઽભ્યાતાનાનિ । તતઃ ઽઆ યાતુ મિત્રઃઽ ઇતિ । ઽઆયુર્દાઽ (2.13) ઇતિ કેચિત્ । સૂક્તેન મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ । દક્ષિણે પાણૌ । અશ્મમણ્ડલવર્જમ્ । શાન્ત્યુદકમુષ્ણોદકં કૃત્વા તસ્મિન્નુદપાત્રે સમ્પાતાનાનયતિ । ઉત્તરસમ્પાતાન્ સ્થાલરૂપ આનયતિ ॥
[આયમગન્ (6.68.1) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.2 ॥]
ઽઆયમગન્ સવિતા ક્ષુરેણઽ ઇતિ પાદેનોદપાત્રમનુમન્ત્રયતે ॥
[યત્ક્ષુરેણ (8.2.17) ઇત્યુક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.3 ॥]
ઽયત્ક્ષુરેણઽ ઇત્યૃચા ક્ષુરં માર્જયતિ ત્રિઃ । ઽઉષ્ણેન વાયઽ ઇતિ પાદેનોદપાત્રમનુમન્ત્રયતે । ઽઆદિત્યા રુદ્રા વસવઃઽ ઇતિ પાદેન ઽઅદિતિઃ શ્મશ્રુઽ (6.68.2) ઇત્યૃચા ઉન્દનં કરોતિ ॥
[યેનાવપત્ (6.68.3) ઇતિ સકૃદપિઞ્જૂલિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.4 ॥]
ઽસોમસ્ય રાજ્ઞો વપત પ્રચેતસઃઽ ઇતિ પાદેન ઽયેનાવપદ્ઽ ઇત્યૃચા વપનં કરોતિ । સકૃત્ દક્ષિણે પિઞ્જૂલીવર્જમ્ । એવમુત્તરે શિરઃપાર્શ્વે વપનં સકૃત્ પિઞ્જૂલીવર્જં ચ ॥
[લૌકિકં ચ સમાનમા પરિધાનાત્ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.5 ॥
ઉપેતપૂર્વસ્ય નિયતં સવાન્ દાસ્યતોઽગ્નીનાધાસ્યમાનઃ પર્યવેતવ્રતદીક્ષિષ્યમાણાનામ્ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.6 ॥]
લૌકિકં ચ સમાનં ગોદાનેન વ્યાખ્યાતમા પરિધાનાત્ । પુણ્યાહવાચનમ્ । વૃદ્ધાસ્ત્રીગીતં ચ કારયેત્ ॥
[સોષ્ણોદકં શાન્ત્યુદકં પ્રદક્ષિણમનુપરિણીય પુરસ્તાદગ્નેઃ પ્રત્યઙ્મુખમવસ્થાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.7 ॥]
તતઃ પ્રદક્ષિણમગ્નિમનુપરિણીય પુરસ્તાદગ્નેઃ પ્રત્યઙ્મુખમવસ્થાપ્ય સ્વયં પ્રાઙ્મુખઃ ॥
[આહ બ્રૂહિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.8 ॥
બ્રહ્મચર્યમાગામુપ મા નયસ્વ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.9 ॥]
બ્રહ્મચારી બ્રવીતિ । ઽઆહ બ્રૂહિ બ્રહ્મચર્યમાગામુપ મા નયસ્વઽ ઇતિ ॥
[કો નામાસિ કિઙ્ગોત્રઃ ઇતિ અસૌ ઇતિ યથા નામગોત્રે ભવતસ્તથા પ્રબ્રૂહિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.10 ॥]
તત આચાર્યો બ્રવીતિ - ઽકો નામાસિ કિઙ્ગોત્રઃઽ ઇતિ । પુનર્બ્રહ્મચારી બ્રવીતિ - ઽસોમદેવદત્તશર્મનામાહમ્ । અમુકસગોત્રોઽહમ્ । યથાસઙ્ખ્યપ્રવરોઽહમ્ઽ ॥
[આર્ષેયં મા કૃત્વા બન્ધુમન્તમુપનય ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.11 ॥]
પુનઃ બ્રહ્મચારી વદતિ - ઽઆર્ષેયં મા કૃત્વા બન્ધુમન્તમુપનયઽ ॥
[આર્ષેયં ત્વા કૃત્વા બન્ધુમન્તમુપનયામિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.12 ॥]
તતઃ પુનરાચાર્ય આહ - ઽઆર્ષેયં ત્વા કૃત્વા બન્ધુમન્તમુપનયામિઽ ઇતિ ॥
[ઓમ્ભૂર્ભુવઃ સ્વર્જનદોમ્ ઇત્યઞ્જલાવુદકમાસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.13 ॥]
ઽઓમ્ ભૂર્ભુવઃસ્વર્જનદોમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણોદકાઞ્જલિમાદિત્યાય દદાતિ બ્રહ્મચારી ॥
[ઉત્તરોઽસાનિ બ્રહ્મચારિભ્યઃ ઇત્યુત્તમં પાણિમન્વાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.14 ॥]
ઽઉત્તરોઽસાનિઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દક્ષિણપાણિં ગૃહ્ણાત્યાચાર્યઃ ॥
[એષ મ આદિત્યપુત્રસ્તન્મે ગોપાયસ્વ ઇત્યાદિત્યેન સમીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.15 ॥]
ઽએષ મ આદિત્યપુત્રઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણાદિત્યં નિરીક્ષતે ॥
[અપક્રામન્ પૌરુષેયાદ્વૃણાનઃ (7.105.1) ઇત્યેનં બાહુગૃહીતં પ્રાઞ્ચમવસ્થાપ્ય દક્ષિણેન પાણિના નાભિદેશેઽભિસંસ્તભ્ય જપતિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.16 ॥
અસ્મિન્ વસુ વસવો ધારયન્તુ (1.9) વિશ્વે દેવા વસવઃ (1.30) આ યાતુ મિત્ર (3.8) અમુત્રભૂયાત્ (7.53) અન્તકાય મૃત્યવે (8.1) આ રભસ્વ (8.2) પ્રાણાય નમઃ (11.4) વિષાસહિમ્ (17.1-5) ઇત્યભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.17 ॥]
ઽઅપક્રામન્ઽ ઇત્યૃચા પશ્ચાદગ્નેઃ પૂર્વાભિમુખં બ્રહ્મચારિણમુપવેશ્ય તતો દક્ષિણેન પાણિના નાભિદેશં સંસ્પૃશ્ય તતઃ ઽઅસ્મિન્ વસુ વસવો ધારયન્તુઽ ઇતિ ગણં જપત્યાચાર્યઃ ॥
[અથાપિ પરિત્વરમાણઃ આ યાતુ મિત્ર (3.8) ઇત્યપિ ખલ્વેતાવતૈવોપનીતો ભવતિ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.18 ॥]
અથવા ઽઆ યાતુ મિત્રઽ ઇતિ સૂક્તં જપતિ ॥
[પ્રચ્છાદ્ય ત્રીન્ પ્રાણાયામાન્ કૃત્વાવચ્છાદ્ય વત્સતરીમુદપાત્રે સમવેક્ષયેત્ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.19 ॥]
બ્રહ્મચારિણં વસ્ત્રેણ પ્રચ્છાદ્ય તતસ્ત્રીન્ પ્રાણાયામાન્ કૃત્વા । તત અવચ્છાદ્ય બ્રહ્મચારિણમુદપાત્રે વત્સિકામુખમવેક્ષયેત્ ॥
[સમિન્દ્ર નઃ (7.97.2) સં વર્ચસા (6.53.3) ઇતિ દ્વાભ્યામૃત્સૃજન્તિ ગામ્ ॥ કૌશ્સ્_7,6{55}.20 ॥]
ઽસમિન્દ્ર નઃઽ ઽસં વર્ચસાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ગામુત્સૃજતિ ॥ સપ્તમે ષષ્ઠી કણ્ડિકા

[શ્રદ્ધાયા દુહિતા (6.133.4-5) ઇતિ દ્વાભ્યાં ભાદ્રમૌઞ્જીં મેખલાં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.1 ॥]
ઽશ્રદ્ધાયા દુહિતાઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં મૌઞ્જીં મેખલાં ત્રિપ્રવરાં ચતુઃપ્રવરાં વાભિમન્ત્ર્ય બ્રહ્મચારિણઃ કટિપ્રદેશે બધ્નાતિ ॥
[મિત્રાવરુણયોસ્ત્વા હસ્તાભ્યાં પ્રસૂતઃ પ્રશિષા પ્રયચ્છામિ ઇતિ પાલાશં દણ્ડં પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.2 ॥
મિત્રાવરુણયોસ્ત્વા હસ્તાભ્યાં પ્રસૂતઃ પ્રશિષા પ્રતિગૃહ્ણામિ । સુશ્રવઃ સુશ્રવસં મા કુર્વવક્રોઽવિથુરોઽહં ભૂયાસમ્ ઇતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.3 ॥
શ્યેનોઽસિ (6.48) ઇતિ ચ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.4 ॥]
તતો ઽમિત્રાવરુણયોસ્ત્વા હસ્તાભ્યામ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ઽશ્યેનોઽસિઽ ઇતિ ચ સૂક્તેન પાલાશદણ્ડમભિમન્ત્ર્ય બ્રહ્મચારિણે પ્રયચ્છતિ । ઽમિત્રાવરુણયોસ્ત્વાઽ ઇતિ ઽશ્યેનોઽસિઽ ઇતિ ચ પઠિત્વા બ્રહ્મચારી દણ્ડં ગૃહ્ણાતિ । ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ (7.67.1) ઇત્યૃચા યજ્ઞોપવીતમભિમન્ત્ર્ય પરિધત્તે મન્વાદિવિહિતમ્ । ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ ઇતિ સૂક્તં પ્રત્યૃચં બ્રહ્મચારિણં વાચયતિ । અથ
વ્રતગ્રહણં કરોતિ । ઽબ્રહ્મચારિવ્રતં દ્વાદશવાર્ષિકં ષડ્વાર્ષિકં વા ત્રિવાર્ષિકં વા યથાશાસ્ત્રવિહિતં યથાસ્મર્યમાણધર્મકમ્ઽ ઇત્યાદ્યુક્તમાઙ્ગિરસકલ્પે વ્રતશ્રાવણમ્ । અગ્નયે ગુરવે ચ બ્રહ્મચારી વ્રતં નિવેદયેત્ ॥
[અથૈનં વ્રતાદાનીયાઃ સમિધ આધાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.5 ॥
અગ્ને વ્રતપતે વ્રતં ચરિષ્યામિ તચ્છકેયં તત્સમાપેયં તન્મે રાધ્યતાં તન્મે સમૃધ્યતાં તન્મે મા વ્યનશત્તેન રાધ્યાસં તત્તે પ્રબ્રવીમિ તદુપાકરોમિ અગ્નયે વ્રતપતયે સ્વાહા ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.6 ॥
વાયો વ્રતપતે । સૂર્ય વ્રતપતે । ચન્દ્ર વ્રતપતે । આપો વ્રતપત્ન્યો । દેવા વ્રતપતયો । વેદા વ્રતપતયો । વ્રતાનાં વ્રતપતયો વ્રતમચારિષં તદશકં તત્સમાપ્તં તન્મે રાદ્ધં તન્મે સમૃદ્ધં તન્મે મા વ્યનશત્તેન રાદ્ધોઽસ્મિ તદ્વઃ પ્રબ્રવીમિ તદુપાકરોમિ વ્રતેભ્યો વ્રતપતિભ્યઃ સ્વાહા ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.7 ॥]
ઽઅગ્ને વ્રતપતેઽ ઇતિ પ્રત્યૃચં બ્રહ્મચારી અષ્ટૌ સમિધ આદધાતિ । પાઠયિત્વા અષ્ટૌ મન્ત્રાન્ ॥
[અથૈનં બદ્ધમેખલમાહિતસમિત્કં સાવિત્રીં વાચયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.8 ॥
પચ્છઃ પ્રથમમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.9 ॥
તતોઽર્ધર્ચશઃ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.10 ॥
તતઃ સંહિતામ્ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.11 ॥]
તતઃ સાવિત્રીં વાચયતિ પાદં પાદં પ્રથમમ્ । તતોઽર્ધચશઃ । તતઃ સકલામ્ ॥
[અથૈનં સંશાસ્તિ અગ્નેશ્ચાસિ બ્રહ્મચારિન્મમ ચાપોઽશાન કર્મ કુરૂર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્મા દિવા સ્વાપ્સીઃ સમિધ આધેહિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.12 ॥]
અથ આચાર્ય આચારં કથયતિ । ઽઅગ્નેશ્ચાસિ બ્રહ્મચારિન્ મમઽ । અગ્નૌ એવં કુર્યાત્ । ઽનિત્યં ભોજને અપોઽશાન । કર્મ કુરુ ઊર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્ । મા દિવા સ્વાપ્સીઃ । સમિધ આધેહિ । મા કૂપં નિરીક્ષયેઃ । મા વૃક્ષારોહણં કુર્યાઃ । મા યજ્ઞં કુરુઽ ઇત્યેવમાદિ આચારાન્ કથયતિ ॥
[અથૈનં ભૂતેભ્યઃ પરિદદાતિ અગ્નયે ત્વા પરિદદામિ બ્રહ્મણે ત્વા પરિદદામ્યુદ્ઙ્ક્યાય ત્વા શૂલ્વાણાય પરિદદામિ શત્રુઞ્જયાય ત્વા ક્ષાત્રાણાય પરિદદામિ માર્ત્યુઞ્જયાય ત્વા માર્ત્યવાય પરિદદામ્યઘોરાય ત્વા પરિદદામિ તક્ષકાય ત્વા વૈશાલેયાય પરિદદામિ હાહાહૂહૂભ્યાં ત્વા ગન્ધર્વાભ્યાં પરિદદામિ યોગક્ષેમાભ્યાં ત્વા પરિદદામિ ભયાય ચ ત્વાભયાય ચ પરિદદામિ વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્યઃ પરિદદામિ સર્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્યઃ પરિદદામિ વિશ્વેભ્યસ્ત્વા ભૂતેભ્યઃ પરિદદામિ સર્વેભ્યસ્ત્વા ભૂતેભ્યઃ પરિદદામિ સપ્રજાપતિકેભ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.13 ॥]
ઽઅથૈનં ભૂતેભ્યઃઽ ઇત્યાદિભિર્વ્રીહિયવશમીમભિમન્ત્ર્ય મૂર્ધ્નિ દદ્યાત્ ॥
[સ્વસ્તિ ચરતાદિહ ઇતિ મયિ રમન્તાં બ્રહ્મચારિણઃ ઇત્યનુગૃહ્ણીયાત્ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.14 ॥
નાનુપ્રણુદેત્ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.15 ॥]
ઽમયિ રમન્તાં બ્રહ્મચારિણઃઽ ઇત્યેતેન મન્ત્રેણ બ્રહ્મચારિણમનુગૃહ્ણીયાત્ ॥
[પ્રણીતીરભ્યાવર્તસ્વ (7.105.1) ઇત્યભ્યાત્મમાવર્તયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.16 ॥]
ઽપ્રણીતીરભ્યાવર્તસ્વઽ ઇત્યર્ધર્ચેન બ્રહ્મચારિણમાત્મસમ્મુખં કરોતિ ॥
[યથાપઃ પ્રવતા યન્તિ માસા અહર્જરમ્ । એવા મા બ્રહ્મચારિણો ધાતરાયન્તુ સર્વદા સ્વાહા ઇત્યાચાર્યઃ સમિધમાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,7{56}.17 ॥]
આચાર્યઃ સમિધમાદધાતિ । ઽયથાપઃ પ્રવતાઽ ઇત્યૃચા । તતોઽભ્યાતાનાનિ હુત્વા ઽવાતાજ્જાતઽ (4.10) ઇતિ સૂક્તેન શઙ્ખમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઉપનયનં સમાપ્તમ્ ॥ સપ્તમેઽધ્યાયે સપ્તમી કણ્ડિકા

[શ્રાદ્ધાયા દુહિતા (6.133.4-5) ઇતિ દ્વાભ્યાં ભાદ્રમૌઞ્જીં મેખલાં બ્રાહ્મણાય બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.1 ॥
મૌર્વી ક્ષત્રિયાય ધનુર્જ્યાં વા ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.2 ॥
ક્ષૌમિકીં વૈશ્યાય ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.3 ॥
મિત્રાવરુણયોસ્ત્વા હસ્તાભ્યાં પ્રસૂતઃ પ્રશિષા પ્રયચ્છામિ ઇતિ પાલાશં દણ્ડં બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.4 ॥
આશ્વત્થં ક્ષત્રિયાય ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.5 ॥
ન્યગ્રોધાવરોહં વૈશ્યાય ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.6 ॥
યદ્યસ્ય દણ્ડો ભજ્યેત ય ઋતે ચિદભિશ્રિષ (14.2.47) ઇત્યેતયાલભ્યાભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.7 ॥
સર્વત્ર શીર્ણે ભિન્ને નષ્ટેઽન્યં કૃત્વા પુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ (7.67.1) ઇત્યાદધીત ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.8 ॥
અથ વાસાંસિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.9 ॥
ઐણેયહારિણાનિ બ્રાહ્મણસ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.10 ॥
રૌરવપાર્ષતાનિ ક્ષત્રિયસ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.11 ॥
આજાવિકાનિ વૈશ્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.12 ॥
સર્વેષાં ક્ષૌમશાણકમ્બલવસ્ત્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.13 ॥
કાષાયાણિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.14 ॥
વસ્ત્રં ચાપ્યકાષાયમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.15 ॥]
દણ્ડે ભગ્ને ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ ઇત્યૃચાઽન્યં દણ્ડમભિમન્ત્ર્ય બ્રહ્મચારિણે દદાતિ । દણ્ડે ભગ્ને પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ॥
[ભવતિ ભિક્ષાં દેહિ ઇતિ બ્રાહ્મણશ્ચરેત્ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.16 ॥
ભિક્ષાં ભવતી દદાતુ ઇતિ ક્ષત્રિયઃ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.17 ॥
દેહિ ભિક્ષાં ભવતિ ઇતિ વૈશ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.18 ॥
સપ્ત કુલાનિ બ્રાહ્મણશ્ચરેત્ ત્રીણિ ક્ષત્રિયો દ્વે વૈશ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.19 ॥
સર્વં ગ્રામં ચરેદ્ ભૈક્ષં સ્તેનપતિતવર્જમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.20 ॥]
ઽઓમ્ ભવતિ ભિક્ષાં દેહિઽ ઇતિ બ્રાહ્મણશ્ચરેદિત્યાદિ સૂત્રમ્ ॥
[મય્યગ્રે (7.82.2-6) ઇતિ પઞ્ચપ્રશ્નેન જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.21 ॥]
ઽમય્યગ્રેઽ ઇતિ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચ સમિધ આદધાતિ । ઉપનયનાગ્નૌ નષ્ટ ઇદં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । અનેન વિધિના બ્રહ્મચારી પુનરાધાનં કરોતિ । ઇતિ બ્રહ્મચાર્યગ્નિપરિગ્રહઃ । દ્વાદશરાત્રં સાવિત્રીવ્રતમ્ । સાવિત્રીવ્રતસ્ય ન ગ્રહણં નોદીક્ષણં ભવતિ । દ્વાદશરાત્રમરસાશી ભવતિ । ત્રયોદશેઽહનિ વેદવ્રતં દદાતિ । વ્રતગ્રહણમ્ । વ્રતાદાનીયાઃ ભવન્તિ ॥
સાયમ્પ્રાતરગ્નિકાર્યમુચ્યતે-
[સં મા સિઞ્ચન્તુ (7.33.1) ઇતિ ત્રિઃ પર્યુક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.22 ॥]
ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.68.1) ઇત્યૃચં જપિત્વા ઽસં મા સિઞ્ચન્તુઽ ઇતિ ત્રિઃ પર્યુક્ષણમ્ ॥
[યદગ્રે તપસા તપોઽગ્ને તપસ્તપ્યામહે (7.61.1-2) ઇતિ દ્વાભ્યાં પરિસમૂહયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.23 ॥]
ઽયદગ્રે તપસાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામગ્નિં પ્રજ્વાલયતિ ॥
[ઇદમાપઃ પ્રવહત (7.98.3) ઇતિ પાણી પ્રક્ષાલયતે ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.24 ॥]
ઽઇદમાપઃ પ્રવહતઽ ઇત્યૃચા હસ્તૌ પ્રક્ષાલયતિ ॥
[સં મા સિઞ્ચન્તુ (7.33.1) ઇતિ ત્રિઃ પર્યુક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.25 ॥]
પુનઃ ઽસં મા સિઞ્ચન્તુઽ ઇતિ ત્રિઃ પર્યુક્ષતિ ॥
[અગ્ને સમિધમાહાર્ષમ્ (19.64.1-4) ઇત્યાદધાતિ ચતસ્રઃ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.26 ॥]
ઽઅગ્ને સમિધમાહાર્ષમ્ઽ ઇતિ ચતસૃભિરૃગ્ભિઃ ચતસ્રઃ સમિધ આદધાતિ ॥
[એધોઽસિ (7.89.4) ઇત્યૂષ્મભક્ષં ભક્ષયત્યા નિધનાત્ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.27 ॥]
ઽએધોઽસિઽ ઇત્યૂષ્મભક્ષં ભક્ષયતિ ॥
[ત્વં નો મેધે (6.108.1-5) ઇત્યુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.28 ॥]
ઽત્વં નો મેધેઽ ઇતિ પઞ્ચભિઋગ્ભિરગ્નિમુપતિષ્ઠતે ॥
[યદન્નમ્ (6.71.1-3) ઇતિ તિસૃભિર્ભૈક્ષસ્ય જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.29 ॥]
ઽયદન્નમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિર્ભૈક્ષં જુહોતિ । સર્વત્ર હવિઃપ્રોક્ષણં, ઉત્પવનં ચ । ઽત્ર્યાયુષમ્ઽ ઇતિ ભૂતિના રક્ષાં કરોતિ । લલાટે સ્કન્ધે હૃદયે ચ । તતઃ ઽસત્યં ત્વર્તેનઽ ઇતિ પર્યુક્ષણમ્ । ઽયસ્માત્ કોશાત્ઽ (19.7.2) ઇતિ જપતિ ॥
[અહરહઃ સમિધ આહૃત્યૈવં સાયમ્પ્રાતરભ્યાદધ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.30 ॥]
સાયમ્પ્રાતરહરહઃ કુર્યાત્ । બ્રહ્મચાર્યગ્નિકાર્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ વ્રતાદેશા ઉત્તમપટલે વ્યાખ્યાતાઃ-
સાંવત્સરં વેદવ્રતં કલ્પાનાં તુ તદર્ધકમ્.
મૃગારે ષડ્રાત્રં સ્યાત્ ત્રિરાત્રં સ્યાદ્વિષાસહિઃ.
યામ્યાનામપિ મન્ત્રાણાં ષષ્ઠં દ્વાદશરાત્રિકમ્.
અથવા કૌશિકવ્રતવિધાનં કુર્યાત્.
અથ કૌશિકોક્તવ્રતવિધાનમુચ્યતે । સ્થણ્ડિલેઽગ્નિસ્થાપનમ્ । વપનમ્ । દણ્ડ-મેખલા-યજ્ઞોપવીતં ચ દત્ત્વા તતો વ્રતશ્રાવણમ્ । વ્રતાદાનીયા અષ્ટૌ સમિધઃ । તતો ઽયસ્માત્ કોશાત્ઽ ઇતિ । સર્વેષુ વ્રતેષુ વ્રતાદાનં સમાપ્તમ્ ॥
અથ વ્રતવિસર્જનમુચ્યતે-
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽઇદાવત્સરાય ઇતિ વ્રતવિસર્જનમાજ્યં જુહુયાત્ । સમિધોઽભ્યાદધ્યાત્ઽ (કૌશ્સ્ । 42.15-16) વ્રતશ્રાવણં વ્રતવિસર્જનં ચ । અષ્ટૌ સમિધઃ । તતોઽભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઇતિ સર્વવ્રતવિસર્જનં સમાપ્તમ્ । કૌશિકોક્તં સર્વત્ર ભવતિ । નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યેષુ એતેન વિધાનેન વ્રતગ્રહણં વ્રતવિસર્જનં ચ કુર્યાત્ । કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિષુ વ્રતગ્રહણં વ્રતવિસર્જનં ચ ભવતિ । સર્વત્ર લૌકિકે ચ વ્રતે વૈદિકે ચ સર્વત્ર । ઇતિ વ્રતાદેશઃ ॥
[મેધાજનન આયુષ્યૈર્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.31 ॥
યથાકામં દ્વાદશરાત્રમરસાશી ભવતિ ॥ કૌશ્સ્_7,8{57}.32 ॥]
અથ બ્રહ્મચાર્યુપનયનાનન્તરં મેધાજનનમન્ત્રૈઃ આયુષ્યમન્ત્રૈશ્ચાજ્યં જુહુયાત્ । ઽયે ત્રિષપ્તાઽ (1.1) ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ (4.30) ઽત્વં નો મેધેઽ (6.108) ઽદ્યૌશ્ચ મેઽ (7.1.53) ઇત્યાજ્યં જુહુયાત્ મેધાકામઃ । મેધા સમ્પદ્યતે । બ્રહ્મચારી ઇદં કર્મ કુર્યાત્ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । બ્રહ્મચારિણઃ તન્ત્રે અનધિકારઃ । અકૃતવેદાધ્યયનત્વાત્ । અન્યો વા બ્રહ્મચારી વા સર્વસ્ય કર્મણોઽધિકારઃ । મેધાજનનેન આયુષ્યેણ આજ્યં જુહુયાત્ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । બ્રહ્મચારી ઉપનયનદિવસે મેધાકામઃ । ઽવિશ્વે દેવાઽ ઽઅસ્મિન્ વસુઽ ઽયદાબધ્નન્ઽ ઽનવ પ્રાણાન્ઽ ઇત્યાજ્યં જુહુયાત્ । બ્રહ્મચારી ઉપનયનાનન્તરમ્ । આયુષ્કામઃ । તન્ત્રવિકલ્પઃ ॥ સપ્તમેઽધ્યાયે અષ્ટમી કણ્ડિકા

[ભદ્રાય કર્ણઃ ક્રોશતુ ભદ્રાયાક્ષિ વિ વેપતામ્ । પરા દુઃષ્વપ્ન્યં સુવ યદ્ભદ્રં તન્ન આ સુવ ॥ અક્ષિવેપં દુઃષ્વપ્ન્યમાર્તિં પુરુષરેષિણીમ્ । તદસ્મદશ્વિના યુવમપ્રિયે પ્રતિ મુઞ્ચતમ્ ॥ યત્પાર્શ્વાદુરસો મે અઙ્ગાદઙ્ગાદવવેપતે । અશ્વિના પુષ્કરસ્રજા તસ્માન્નઃ પાતમંહસઃ ઇતિ કર્ણં ક્રોશન્તમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.1 ॥]
ઽભદ્રાય કર્ણઃ ક્રોશતુઽ ઇતિ સૂક્તેન કર્ણં ક્રોશન્તમનુમન્ત્રયતે ॥
[અક્ષિ વા સ્ફુરત્ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.2 ॥]
અક્ષિ સ્ફુરન્તમનુમન્ત્રયતે । દુઃસ્વપ્નદર્શને સ્વસ્તિ । અનિષ્ટદર્શને ચ । અદ્ભુતદર્શને ચ જપતિ । સ્વયં જપઃ । કર્તા વા અન્વારબ્ધે જપતિ ॥
[આયુષ્યાણિ]
[વિ દેવા જરસા (3.31) ઉત દેવાઃ (4.13) આવતસ્તે (5.30) ઉપ પ્રિયમ્ (7.32) અન્તકાય મૃત્યવે, આ રભસ્વ (8.1-2) પ્રાણાય નમઃ (11.4) વિષાસહિમ્ (17.1.1-5) ઇત્યભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.3 ॥]
ઽવિ દેવા જરસાઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરુષશરીરમભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । કર્ત્રે દક્ષિણા ધેનુઃ બ્રહ્મણશ્ચ ધેનુઃ સર્વત્ર । ઽઉત દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શરીરમભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । ઽઆવતસ્તેઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરુષસ્યાઙ્ગમનુમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । ઽઉપ પ્રિયમ્ઽ ઇત્યૃચાઙ્ગમભિમન્ત્રયતે । ઽઅન્તકાયઽ, ઽઆ રભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શરીરમભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । ઽપ્રાણાય નમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન શરીરમભિમન્ત્રયતે । ઽવિષાસહિમ્ઽ ઇત્યભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । આયુષ્કામસ્યાભિમન્ત્રણમ્ ॥
બ્રાહ્મણોક્તમુચ્યતે-
[બ્રાહ્મણોક્તમૃષિહસ્તશ્ચ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.4 ॥]
સપ્ત બ્રાહ્મણાન્ મિષ્ટાન્નભોજનં કારાપયિત્વા । એકઃ પ્રાઙ્મુખઃ । એકો દક્ષિણામુખઃ । એકઃ પ્રત્યઙ્મુખઃ । ચત્વારો ઉદઙ્મુખાઃ । સર્વે ઽઉત દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમૃશન્તિ પુરુષશરીરમ્ । સમાપ્તં બ્રાહ્મણોક્તમાયુષ્કામસ્ય.
ઋષિહસ્ત ઉચ્યતે । ઽઅન્તકાય મૃત્યવેઽ ઇતિ સૂક્તેન નાભેરૂર્ધ્વમધસ્તાદભિમન્ત્રયતે । દ્વિઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ । ઽઆ રભસ્વઽ ઇતિ હૃદયમભિમન્ત્રયતે । ઽઆવતસ્તેઽ, ઽપ્રાણાય નમઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં દક્ષિણં કર્ણમભિમન્ત્રયતે । સમાપ્તમ્ ઋષિહસ્તઃ ॥
[કર્મણે વાં વેષાય વાં સુકૃતાય વામ્ ઇતિ પાણી પ્રક્ષાલ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.5 ॥]
આયુષ્કામસ્ય ઽકર્મણે વામ્ઽ ઇતિ હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય ઽવિ દેવાઽ ઇત્યાયુષાર્થિનમભિમન્ત્રયતે । ઽકર્મણે વામ્ઽ ઇતિ હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય ઽઉત દેવાઃઽ ઇત્યભિમન્ત્રયતે । ઽકર્મણે વામ્ઽ ઇતિ હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય ઽઆવતસ્તેઽ ઇત્યભિમન્ત્રયતે । ઽકર્મણે વામ્ઽ ઇતિ હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય શરીરં ઽઉપ પ્રિયમ્ઽ ઇત્યભિમન્ત્રયતે । ઽકર્મણે વામ્ઽ ઇતિ પાણી પ્રક્ષાલ્ય ઽઅન્તકાયઽ, ઽઆ રભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામભિમન્ત્રયતે । ઽકર્મણે વામ્ઽ ઇતિ હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય ઽપ્રાણાય નમઃઽ ઇત્યભિમન્ત્રયતે । ઽકર્મણે વામ્ઽ ઇતિ પાણી પ્રક્ષાલ્ય ઽવિષાસહિમ્ઽ ઇત્યભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । કુઙ્કુમચન્દનસર્વૌષધ્યાદિ શરીરં સમાલભ્યાત્માનમભિમન્ત્રયતે ॥
[નિર્દુરર્મણ્ય (16.2) ઇતિ સન્ધાવ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.6 ॥]
ઽનિર્દુરર્મણ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન આયુઃકામઃ ॥
[શુદ્ધા ન આપ (12.1.30) ઇતિ નિષ્ઠીવ્ય જીવાભિરાચમ્ય ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.7 ॥]
ઽશુદ્ધા ન આપઃઽ ઇત્યૃચા શ્લેષ્મં ત્યક્ત્વાત્માનમનુમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । ઽજીવા સ્થઽ (19.69.1-4) ઇતિ સૂક્તેન આચમ્યાનુમન્ત્રયતે । ઽવિ દેવાઽ ઇતિ ગણઃ પુનર્વિકલ્પેન । આયુષ્કામઃ ॥
[એહિ જીવમ્ (4.9) ઇત્યાઞ્જનમણિં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.8 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽએહિ જીવમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાઞ્જનમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આયુષ્કામઃ । ઽએહિ જીવમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાઞ્જનતુચ્છકમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । આયુષ્કામઃ । યુદ્ધે રક્ષાર્થમ્ । નૈનં પ્રાપ્નોતિ શપથો ન કૃત્યા નાભિશોચનમ્ ॥
[વાતાજ્જાત (4.10) ઇતિ કૃશનમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.9 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવાતાજ્જાતઽ ઇતિ સૂક્તેન શઙ્ખમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આયુષ્કામઃ રક્ષાર્થી । ઉપનયને નિત્યં બન્ધનમ્ ॥
[નવ પ્રાણાન્ (5.28) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.10 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનવ પ્રાણાન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સુવર્ણરજતલોહત્રીણિ શકલાન્યેકત્ર કૃત્વા નવશાલાકં મણિં ત્રિવૃતં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ઘૃતાદુલ્લુપ્તમ્ (5.28.14) આ ત્વા ચૃતતુ (5.28.12) ઋતુભિષ્ટ્વા (5.28.13) મુઞ્ચામિ ત્વા (3.11) ઉત દેવાઃ (4.13) આવતસ્તે (5.30) ઉપ પ્રિયમ્ (7.32) અન્તકાય મૃત્યવે, આ રભસ્વ (8.1-2) પ્રાણાય નમઃ (11.4) વિષાસહિમ્ (17.1.1-5) ઇત્યભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.11 ॥]
ત્રયોદશ્યાદયસ્તિસ્રો દધિમધુમધ્યાદુદ્ધૃત્ય ત્રિવૃતમણિં ઽઘૃતાદુલ્લુપ્તમ્ઽ ઇત્યૃચા, ઽઆ ત્વા ચૃતતુઽ ઇત્યૃચા, ઽઋતુભિષ્ટ્વાઽ ઇત્યૃચા બધ્નાતિ । અન્યત્ર સર્વત્ર પુણ્યાહાન્તે બન્ધનમ્ । આયુષ્કામો રક્ષાકામશ્ચ । ઽમુઞ્ચામિ ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્રયતે આયુષ્કામઃ । રાજયક્ષ્મણિ જ્વરે ચાન્યસર્વવ્યાધૌ ચ । ઽઉત દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમૃશતિ દ્વાભ્યાં હસ્તાભ્યામ્ । આયુષ્કામઃ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યં રક્ષાકામઃ । ઇતિ નિરોધે ચ । ઽઆવતસ્તેઽ ઇતિ શરીરમભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામ આરોગ્યકામઃ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । હૃદ્રોગે ચ । અઙ્ગભઙ્ગે ચ જ્વરે ચ । રક્ષાકામઃ । ઽઉપ પ્રિયમ્ઽ ઇત્યૃચા બાલશરીરમભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । યુવાનં બાલં ચ । ઽઅન્તકાયઽ ઽઆ રભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શરીરમભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । મૃત્યૂભયે ચ । ઽપ્રાણાય નમઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરુષમભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । ક્ષુભિત્વા કાસિત્વા ખાસિત્વા પીત્વા સુપ્ત્વા ભુક્ત્વા જપતિ । ઽવિષાસહિમ્ઽ ઇત્યભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામઃ । સુમતિકામઃ સકામજાતિરાસારત્વકામઃ ॥
[નિર્દુરર્મણ્ય (16.2) ઇતિ સર્વસુરભિચૂર્ણૈરરણ્યેઽપ્રતીહારં પ્રલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.12 ॥]
ઽનિર્દુરર્મણ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન સર્વૌષધિમભિમન્ત્ર્ય પુરુષં પ્રલિમ્પતિ પુરુષસ્યારણ્યે । આયુષ્કામઃ । શ્રોત્રં વાક્ મનઃ ચક્ષુર્દન્તઃ નાસિકા અન્યચ્ચ સર્વં વિકલેન્દ્રિયં દૃઢં ભવતિ । વિષકં ભવતિ । યો વિકલેન્દ્રિયસ્તસ્યેદં કર્મ । અનુલોમં પ્રલિમ્પતિ । સમાપ્તમાયુષ્યમ્ । પુનરગ્રે ભવિષ્યતિ ॥
[નામકરણમ્]
અથ નામકરણમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.13 ॥
એકાદશેઽહનિ નામ દ્વાદશેઽહનિ નામ શતરાત્રૌ વા પુણ્યે નક્ષત્રે વા યથાકુલધર્મેણ વા । નામકરણસ્યૈતે કાલાઃ સ્મૃતિવિહિતાઃ ॥
[આરભસ્વેમામ્ (8.2) ઇત્યવિચ્છિન્નામુદકધારામાલમ્ભયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.14 ॥]
આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆ રભસ્વેમામ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન કુમારસ્ય દક્ષિણે હસ્ત ઉદકધારામવિચ્છિન્નાં નિનયતિ ॥
[પૂતુદારું બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.15 ॥
પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.16 ॥]
તત ઽઆ રભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન દેવદારુમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ । મણિં ઘૃષ્ય પાયયતિ બધ્નાતિ ચ । તતઃ પિતા નામ કરોતિ । અથ આચાર્યો વા દક્ષિણે કર્ણે શ્રાવયતિ કૃત્તિકાદૈવતં સોમેશ્વરદત્તશર્મા નામ અથવા અગ્નિદૈવતં સોમદેવદત્તશર્મા નામ નક્ષત્રકલ્પોક્તં નામ દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરમિત્યાદિ ॥

[યત્તે વાસઃ (8.2.16) ઇત્યહતેનોત્તરસિચા પ્રચ્છાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.17 ॥]
ઽયત્તે વાસઃઽ ઇત્યૃચાઽહતેનોત્તરસિચા પ્રચ્છાદયતિ । ઽશિવે તે સ્તામ્ઽ (8.2.14) ઇત્યાદિ પરિદાનાનિ સિંહાવલોકનન્યાયેન ગોદાનમધ્યે ઉક્તાનિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તતઃ શ્રાદ્ધમ્ । નામકરણં સમાપ્તમ્ ॥
[નિષ્ક્રમણમ્]
અથ નિર્ણયનકર્મ ઉચ્યતે-
[શિવે તે સ્તામ્ (8.2.14-15) ઇતિ કુમારં પ્રથમં નિર્ણયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.18 ॥]
ચતુર્થે માસિ નિષ્ક્રમણમ્ । ઽશિવે તે સ્તામ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં કુમારં પુણ્યાહાન્તે નિષ્ક્રામયતિ તતઃ પૂર્વોક્તાનિ પરિદાનાનિ દદાતિ । તતઃ શ્રાદ્ધમ્ । સમાપ્તં નિર્ણયનકર્મ । શિષ્ટા અવશ્યં કુર્વન્તિ ॥
[અન્નપ્રાશનમ્]
અથાન્નપ્રાશનમ્-
[શિવૌ તે સ્તામ્ (8.2.18) ઇતિ વ્રીહિયવૌ પ્રાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.19 ॥]
ષષ્ઠે માસિ પ્રાશનં કુર્યાદિતિ પૈઠીનસિઃ । સર્વસ્યાં સ્મૃતૌ પઞ્ચમે કુમાર્યા ઇતિ । પ્રથમં ઽભૂમે માતઃઽ (12.1.63) ઇત્યૃચા
ભૂમ્યામુપવેશ્ય તતઃ ઽઉદ્વયં તમસસ્પરિઽ (7.53.7) ઇત્યાદિત્યં દર્શયિત્વા તતોઽન્નપ્રાશનં કુર્યાત્ પુણ્યાહાન્તે । તતઃ ઽશિવૌ તે સ્તાં વ્રીહિયવૌઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં વ્રીહિયવૌ પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય કુમારં પ્રાશયતિ । આજ્યતન્ત્રે અન્નાનિ ચ સર્વાણિ । તતઃ સ્રુવં પુસ્તકં દદાતિ । ઽશિવે તે સ્તામ્ઽ (8.2.14-15) ઇતિ દ્વાભ્યાં ઽપાર્થિવસ્યઽ (2.29.1-2) ઇતિ દ્વે ઽમા પ્ર ગામઽ (13.1.59-60) ઇતિ દ્વે એતાભિઃ ઋગ્ભિર્વ્રીહ્યાદિ મૂર્ધ્નિ દદાતિ । ઽદ્યાવાપૃથિવીભ્યાં ત્વા પરિદદામિઽ । ઽશિવૌ તે સ્તામ્ઽ ઇત્યાદિ । ઽવ્રીહિયવાભ્યાં ત્વા પરિદદામિઽ ॥
[અહ્ને ચ ત્વા (8.2.20) ઇત્યહોરાત્રાભ્યાં પરિદદાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.20 ॥
શરદે ત્વા (8.2.22) ઇત્યૃતુભ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.21 ॥]
ઽઅહ્ને ચ ત્વાઽ ઇતિ ઽઅહોરાત્રાભ્યાં પરિદદામિઽ । ઽશરદે ત્વાઽ ઇત્યાદિ ઽઋતુભ્યસ્ત્વા પરિદદામિઽ । ગોદાનવત્ પરિદાનાનિ દદાતિ । નામકરણે નિષ્ક્રમણે અન્નપ્રાશને ચ ગોદાનિકાનિ પરિદાનાનિ ભવતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઇત્યન્નપ્રાશનં સમાપ્તમ્ ॥
ઊનો વાતિરિક્તો વા યઃ સ્વશાખોદિતો વિધિઃ.
તેનૈવ સર્વં સમ્પૂર્ણં સ્યાન્ન કુર્યાત્ પારતન્ત્રિકમ્ ॥
પશ્ચાત્ શ્રાદ્ધં સર્વેષુ સંસ્કારેષુ કુર્યાત્ ઇતિ દારિલભાષ્યકારસ્યાભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યાત ઇતિ । શ્રાદ્ધં કૃત્વા પશ્ચાત્ કર્મેતિ રુદ્રભદ્રૌ । એતે ભાષ્યકારાઃ કૌશિકસ્ય । તથા ચ મનુઃ - ઽઅકૃત્વા માતરઃ શ્રાદ્ધં ન કુર્યાત્ કર્મ વૈદિકમ્ઽ । વૈદિકેષુ કર્મસુ નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યેષુ શ્રાદ્ધં કૃત્વા તતઃ કર્મ કુર્યાત્ । સર્વત્ર શ્રાદ્ધં કૃત્વા શાન્તિકપૌષ્ટિકાભિચારકાદ્ભુતાનિ અથર્વવેદવિહિતાનિ કર્તવ્યાનિ । પુંસવનાદિસંસ્કારાઃ સ્વશાખાવિહિતાઃ કર્તવ્યા ન કુર્યાત્ પારતન્ત્રિકાઃ । પુનઃ-
સ્વશાખાં તુ પરિત્યજ્ય પરશાખામુપાસતે.
સ શૂદ્રવદ્ બહિઃ કાર્યો હવ્યકવ્યેષુ ગર્હિતઃ ॥
[આયુષ્યાણિ]
પુનરાયુષ્યકર્મ ઉચ્યતે-
[ઉદસ્ય કેતવઃ (13.2) મૂર્ધાહં (16.3) વિષાસહિમ્ (17.1.1-5) ઇત્યુદ્યન્તમુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.22 ॥
મધ્યન્દિનેઽસ્તં યન્તં સકૃત્ પર્યાયાભ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.23 ॥]
ઽઉદસ્ય કેતનઃઽ ઇત્યનુવાકેનાદિત્યમુપતિષ્ઠતે । આયુષ્કામઃ । ઽમૂર્ધાહંઽ, ઽનાભિરહમ્ઽ (16.3-4) ઇતિ સૂક્તાભ્યામાદિત્યમુપતિષ્ઠતે । ત્રિકાલમાયુષ્કામઃ । ઽવિષાસહિમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન એતસ્મિન્ કાલે આદિત્યમુપતિષ્ઠતે આયુષ્કામઃ ॥
[અંહોલિઙ્ગાનામાપો ભોજનહવીંષ્યુક્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.24 ॥]
અંહોલિઙ્ગાનામાપો ભોજનહવીંષિ કુર્યાત્ । ઽઆશાનામ્ઽ (1.31) ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય પિબતિ । આયુષ્કામઃ । ઽઆશાનામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ભોજનમભિમન્ત્રયતે । આયુષ્કામો નિત્યં કુર્યાત્ । ઽઆશાનામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ આજ્યતન્ત્રે । ઽઆશાનામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સમિધ આદધાતિ । આયુષ્કામઃ । પુરોડાશાદ્યપ્યેવં યોજનીયમ્ । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ (4.23-29) ઇતિ સપ્તભિઃ સૂક્તૈરુદકમભિમન્ત્ર્ય પિબતિ । આયુષ્કામઃ । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ ઇતિ સપ્તભિ સૂક્તૈઃ સક્તુમભિમન્ત્ર્ય ભુઙ્ક્તે । આયુષ્કામઃ । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ ઇતિ સપ્તભિ સૂક્તૈર્હવિરુપદધીત । યથાસમ્ભવં તન્ત્રમ્ । વિકલ્પો વા । આયુષ્કામઃ । ઽયા ઓષધયઃઽ (6.96) ઇતિ ભક્તમુપધાનાનિ યોજનીયાનિ । ઽવૈશ્વાનરો ન આગમત્ઽ (6.35.2) ઇત્યૃચા ઉદકં ભક્તમુપધાનં કુર્યાત્ । ઽશુમ્ભનીઽ (7.112) ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ત્રિતયં કુર્યાત્ । ઽયદર્વાચીનમ્ઽ (10.5.22) ઇત્યૃચા ઉદકમભિમન્ત્ર્ય પિબતિ । આયુષ્કામઃ । ઽયદર્વાચીનમ્ઽ ઇત્યૃચા ભક્તમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । ઽયદર્વાચીનમ્ઽ ઇત્યૃચા ઉપધાનં કુર્યાત્ । સર્વત્ર દક્ષિણાદાનમ્ । સ્વયઙ્કર્તૃકે અન્યસ્મૈ દક્ષિણાં દદાતિ શુભં વા બહવોઽપિ કુર્વન્તિ । એકોઽપિ કરોતિ । પશ્વાદીનામાયુષ્યં કર્મ ભવતિ । પુરુષસ્ત્રીણામપિ વૃદ્ધબાલતરુણાનાં સર્વેષાં માનુષપશુમૃગપક્ષિણ અશ્વાદીનામાયુષ્યં કર્મ ભવતિ । સર્વત્ર દક્ષિણા ધેનુઃ । તન્ત્રે વાઽતન્ત્રે વા । આયુષ્કામઃ ॥
[ઉત્તમાસુ યન્માતલી રથક્રીતમ્ (11.6.23) ઇતિ સર્વાસાં દ્વિતીયા ॥ કૌશ્સ્_7,9{58}.25 ॥]
ઽઅગ્નિં બ્રૂમઃઽ (11.6) ઇતિ સૂક્તસ્ય ઽયન્માતલી રથક્રીતમ્ઽ ઇતિ સર્વાસાં દ્વિતીયા । વ્યતિષઙ્ગેણ યન્માતલી કર્તવ્યા । ઽઅગ્નિં બ્રૂમઃઽ ઇત્યસ્ય સૂક્તસ્ય પ્રત્યૃચં માતલી કાર્યા । અન્તે ચ । અભ્યાતાનાન્તે હવિષામુપદધીત । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તાનિ આયુષ્યાણિ । ન દક્ષિણાહીનં કુર્વીત । યદા સ્વયં કરોતિ તદાઽન્યસ્મૈ દક્ષિણાં દદ્યાત્ ॥ સપ્તમેઽધ્યાયે નવમી કણ્ડિકા

[કામ્યાનિ કર્માણિ]
અથ કામ્યાનાં કર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ । સમ્ભારલક્ષણે મણ્ડપવિધાનમુક્તમ્ । ગૃહે વા કુર્યાત્ । નિત્યાનિ કર્માણિ ગૃહે
કુર્યાત્ । અવભૃથં ન વા કુર્યાત્ । સર્વત્ર કૌશિકે કર્મણાં વિકલ્પઃ । સર્વત્રાવભૃથં કર્મસમાપ્તૌ । પઞ્ચાનાં કલ્પાનાં કૌશિકોક્તં તન્ત્રં કુર્યાદિત્યર્થઃ । અથ વિધાનમુચ્યતે-
[વિશ્વે દેવા (1.30) ઇતિ વિશ્વાનાયુષ્કામો યજતે ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.1 ॥]
વૈશ્વદેવં ચરુમ્ । પાકયજ્ઞતન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽવિશ્વે દેવાઽ ઇતિ ચરું જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આયુષ્કામઃ । ઽવિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો જુષ્ટં નિર્વપામિઽ । ઽવિશ્વેભ્યો દેવેભ્યસ્ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ । ઽવિશ્વાન્ દેવાન્ ગચ્છતુ હવિઃ સ્વાહાઽ ઇતિ વિશેષઃ । શતવર્ષપરિમિતમાયુર્ભવતિ । નિત્યં કુર્યાત્ ॥
[ઉપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.2 ॥]
અથવા ઽવિશ્વે દેવાઽ ઇતિ સૂક્તેનોપતિષ્ઠતે વિશ્વાન્ દેવાન્ ॥
[ઇદં જનાસ (1.32) ઇતિ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ પુષ્ટિકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.3 ॥]
પાકયજ્ઞતન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઇદં જનાસઽ ઇતિસૂક્તે ન દ્યાવાપૃથિવીયં ચરું જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽદ્યાવાપૃથિવીભ્યાં જુષ્ટં નિર્વપામિઽ । ઽદ્યાવાપૃથિવીભ્યાં ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ । ઽદ્યાવાપૃથિવી ગચ્છતુ હવિઃ સ્વાહાઽ ઇતિ । પુષ્ટિકામઃ દ્રવ્યવૃદ્ધિકામઃ ॥
[સમ્પત્કામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.4 ॥]
મનોભિલષિતકામઃ ઇત્યર્થઃ । નિત્યં કુર્યાત્ । ઽઇદં જનાસઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉપતિષ્ઠતે દ્યાવાપૃથિવ્યૌ । સકૃન્મન્ત્રઃ । પુષ્ટિકામઃ । સમ્પત્કામઃ । સમ્પચ્છબ્દ ઉદયશબ્દ ઉચ્યતે । પુત્રકામઃ ધનકામઃ પશુકામઃ ધાન્યકામઃ હિરણ્યકામઃ રત્નકામઃ હસ્તિકામઃ અશ્વકામઃ પુષ્ટિકામઃ ફલકામઃ આયુષ્યકામઃ વશીકરણકામઃ ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ વિકલે સતિ દૃષ્ટિકામઃ પત્નીકામઃ ગૃહકામઃ સૌભાગ્યકામઃ પરસ્ય દૌર્ભાગ્યકામઃ । અન્યોઽપ્યનુક્તકામઃ સમ્પત્કામમધ્યે જ્ઞાતવ્યઃ । સર્વકામ ઇત્યર્થઃ । કામાવૃત્તૌ કર્માવૃત્તિઃ । કર્માવૃત્તૌ સૂક્તાવૃત્તિઃ ॥
[ઇન્દ્ર જુષસ્વ (2.5) ઇતીન્દ્રં બલકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.5 ॥]
પાકતન્ત્રે ઽઇન્દ્ર જુષસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન ઐન્દ્રં ચરું જુહોતિ । પાવણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽદેવસ્ય ત્વાઽ ઇત્યાદિ ઽઇન્દ્રાય જુષ્ટં નિર્વપામિઽ । ઽઇન્દ્રાય ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ । ઽસં બર્હિઃઽ ઇત્યાદિ ઽઇન્દ્રં ગચ્છતુ હવિઃ સ્વાહાઽ ઇતિ બર્હિપ્રહરણે । ચાતુરઙ્ગહસ્તિઅશ્વપુરુષાદિબલકામો રાજા નિત્યં કુર્યાત્ । ઽઇન્દ્ર જુષસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન ઇન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । નિત્યં રાજા બલકામઃ ॥
[ઇન્દ્રમહમ્ (3.15) ઇતિ પણ્યકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.6 ॥]
તન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઇન્દ્રમહમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઐન્દ્રં ચરું જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વણિજાદિઅર્થરત્નધાન્યપુત્રલાભોઽસ્તિ સર્વં વણિજ્યોતિપરિમુચ્ચૈર્ભવતિ તતઃ કુર્યાત્ । ઽઇન્દ્રમહં વણિજમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનેન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । વાણિજ્યકામઃ । અશ્વાદિપણ્યકામઃ ॥
[ઉદેનમુત્તરં નય (6.5) યોઽસ્માન્ (6.6) ઇન્દ્રઃ સુત્રામા (7.91) ઇતિ ગ્રામકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.7 ॥]
ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ, ઽયોઽસ્માન્ બ્રહ્મણસ્પતેઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પાકતન્ત્રે ઐન્દ્રં ચરું જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ગ્રામકામઃ । ગ્રામપત્તનમણ્ડલપુરકામઃ । ગ્રામશબ્દ ઉપલક્ષણાર્થઃ । ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ ઽયોઽસ્માન્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુપતિષ્ઠતે । ગ્રામકામઃ । પાકતન્ત્રે ઽઇન્દ્રઃ સુત્રામાઽ ઇત્યૃચા ચરુમ્ ઐન્દ્રં જુહોતિ । ગ્રામકામઃ । ઽઇન્દ્રઃ સુત્રામાઽ ઇત્યૃચા ઐન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । ગ્રામકામઃ ॥
[ગ્રામસામ્પદાનામપ્યયઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.8 ॥]
ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામ્ ઉદુમ્બરસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ગ્રામકામઃ । ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં પાલાશસમિધ આદધાતિ । ગ્રામકામઃ । ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ ઽયો અસ્માન્ બ્રહ્મણસ્પતેઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કર્કન્ધૂસમિધ આદધાતિ । ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ ઽયો અસ્માન્ બ્રહ્મણસ્પતેઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સભાનામુપસ્તરણાનિ જુહોતિ । ગ્રામકામઃ । એવં ઽઇન્દ્રઃ સુત્રામાઽ ઇતિ યોજ્યમ્ । ગ્રામકામઃ । નાસ્તિ નિરૃતિકર્મ । અધિકારે તદ્ભવતિ । ઇહ ન ભવતિ ॥
[યશસં મેન્દ્રઃ (6.58) ઇતિ યશસ્કામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.9 ॥]
ઇન્દ્રદૈવતં ચરુમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયશસં મેન્દ્રઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઇન્દ્રાય ચરું જુહોતિ । અથવા ઽયશસં મેન્દ્રઃઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેનેન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । યશસ્કામઃ । પ્રતિપ્રકાશતાદિત્યવત્ યશસ્વી ભવતીત્યર્થઃ ॥
[મહ્યમાપઃ (6.61) ઇતિ વ્યચસ્કામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.10 ॥]
ઽમહ્યમાપઃઽ ઇતિ તૃચેનેન્દ્રં યજતે । તાવત્કૂપતડાગવાપીપુષ્કરિણી ઉદકકામાર્થી સેતુબન્ધાદિઉદકકામાર્થી વ્યચસ્કામઃ । ઽમહ્યમાપઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોપતિષ્ઠતે । વાપીકૂપતડાગાદિકામઃ ॥
[આગચ્છત (6.82) ઇતિ જાયાકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.11 ॥]
ઽઆગચ્છતઽ ઇતિ તૃચેનેન્દ્રં યજતે પાકતન્ત્રેણ જાયાકામઃ । કુમારીકર્મ ઇત્યર્થઃ । ઽઆગચ્છતઽ ઇતિ તૃચેનેન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । પત્નીકામઃ । નિત્યં કુર્યાત્ ॥
[વૃષેન્દ્રસ્ય (6.86) ઇતિ વૃષકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.12 ॥]
ઽવૃષેન્દ્રસ્યઽ ઇતિ તૃચેનેન્દ્રં યજતે પાકતન્ત્રેણ । રાજા વૃષકામઃ । એકોઽસ્યાં પૃથિવ્યાં રાજા ભવતિ એકોઽધિપત્યકામ ઇત્યર્થઃ । પ્રધાનકામઃ । ઽવૃષેન્દ્રસ્યઽ ઇતિ તૃચેનેન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । પ્રધાનકામઃ । મનુષ્યાણાં મધ્યે પ્રધાનો ભવતિ । શ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ । શ્રેષ્ઠત્વં સ્વજાતિપક્ષે । બ્રાહ્મણાનાં મધ્યે બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયાણાં મધ્યે ક્ષત્રિય ઇત્યર્થઃ ॥
[આ ત્વાહાર્ષમ્ (6.87) ધ્રુવા દ્યૌઃ (6.88) ઇતિ ધ્રૌવ્યકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.13 ॥]
ઽઆ ત્વાહાર્ષમ્ઽ ઽધ્રુવા દ્યૌઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામિન્દ્રં યજતે પાકયજ્ઞવિધાનેન । રાજા ધ્રૌવ્યકામઃ । નિખિલં રાજ્યં ભવતીત્યર્થઃ । ઽઆ ત્વાહાર્ષમ્ઽ ઽધ્રુવા દ્યૌઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામિન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । ધ્રૌવ્યકામઃ । નિશ્ચલકામઃ । સ્થિરત્વમિત્યર્થઃ ॥
[ત્યમૂ ષુ (7.85) ત્રાતારમ્ (7.86) આ મન્દ્રૈઃ (7.117) ઇતિ સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.14 ॥]
ઽત્યમૂ ષુઽ ઽત્રાતારમ્ઽ ઇત્યૃગ્ભ્યામિન્દ્રં યજતે પાકતન્ત્રેણ । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । સ્વસ્તીત્યવિનાશનામ । દ્વિપદચતુષ્પદાનામવિનાશમિત્યર્થઃ । ઽત્યમૂ ષુઽ ઽત્રાતારમ્ઽ ઇત્યૃગ્ભ્યામિન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । નિત્યં કુર્યાત્ । ઽઆ મન્દ્રૈઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામિન્દ્રં યજતે પાકતન્ત્રેણ સ્વસ્ત્યયનકામઃ । શાન્તિકામ ઇત્યર્થઃ । ગૃહે ગ્રામે વા સર્વત્ર શાન્તિં કુર્યાત્ । નિષ્કામો વા સકામો વા । ઽઆ મન્દ્રૈઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામિન્દ્રમુપતિષ્ઠતે । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । ગોશ્વાજહસ્તિપુરુષાદિસ્વસ્ત્યયનં ભવતિ । નિત્યં કુર્યાત્ વા ॥
[સમાસ્ત્વાગ્ને (2.6) અભ્યર્ચત (7.82) ઇત્યગ્નિં સમ્પત્કામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.15 ॥]
ઽસમાસ્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેન અગ્નિં યજતે પાકતન્ત્રેણ । સમ્પત્કામઃ । અપૂર્વલાભઃ । મનસા ચિન્તિતકામઃ સમ્પદિત્યુચ્યતે । ઽસમાસ્ત્વાગ્નેઽ ઇતિ સૂક્તેનાગ્નિમુપતિષ્ઠતે । સર્વકામઃ । ઽઅભ્યર્ચતઽ ઇતિ સૂક્તેન ષડર્ચેનાગ્નિં યજતે । સર્વકામઃ । ઽઅભ્યર્ચતઽ ઇતિ સૂક્તેન ષડર્ચેનાગ્નિમુપતિષ્ઠતે । સમ્પત્કામઃ ॥

[પૃથિવ્યામ્ (4.39) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.16 ॥]
ઽપૃથિવ્યામગ્નયેઽ ઇતિ દશભિરૃગ્ભિઃ । પૃથિવીમ્ । અગ્નિમ્ । અન્તરિક્ષમ્ । વાયુમ્ । દ્યૌઃ । આદિત્યઃ । દિશઃ । ચન્દ્રમાઃ । પુનઃ અગ્નિમ્ । એતા અષ્ટૌ દેવતાઃ । અષ્ટૌ ચરવઃ । પ્રત્યૃચં હોમઃ । નિર્વપણાદિ યોજ્યં સન્નતિકર્મ । પાકતન્ત્રમ્ । સમ્પત્કામઃ । આયુષ્કામઃ । ધનકામઃ । ઽપૃથિવ્યામગ્નયેઽ ઇતિ દશર્ચેન પૃથિવ્યાદિદેવતા ઉપતિષ્ઠતે । સર્વકામઃ ॥
[તદિદાસ (5.2) ધીતી વા (7.1) ઇતીન્દ્રાગ્ની ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.17 ॥]
ઽતદિદાસઽ ઇતિ સૂક્તેનન્દ્રાગ્ની યજતે વા ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽધીતી વા યેઽ ઇતિ દ્વાભ્યામિન્દ્રાગ્ની યજતે વા ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ ॥
[યસ્યેદમા રજઃ (6.33) અથર્વાણમ્ (7.2) અદિતિર્દ્યૌઃ (7.6) દિતેઃ પુત્રાણામ્ (7.7) બૃહસ્પતે સવિતઃ (7.16)
ઇત્યભ્યુદિતં બ્રહ્મચારિણં બોધયતિ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.18 ॥]
ઽયસ્યેદમા રજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તૃચેનેન્દ્રં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽઅથર્વાણં પિતરમ્ઽ ઇત્યષ્ટભિરથર્વાણં યજતે વા ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽઅદિતિર્દ્યૌઃઽ ઇતિ ચતસૃભિરદિતિં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽદિતેઃ પુત્રાણામ્ઽ ઇત્યૃચા દેવાન્ યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽબૃહસ્પતે સવિતઃઽ ઇત્યેકયા બૃહસ્પતિં યજતે વા ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽબૃહસ્પતે સવિતઃઽ ઇત્યેકયા સુપ્તં બ્રહ્મચારિણમુત્થાપયતિ આદિત્યે ઉદિતે સતિ । પ્રાયશ્ચિત્તમેતત્ ॥
[ધાતા દધાતુ (7.17) પ્રજાપતિર્જનયતિ (7.19) અન્વદ્ય નઃ (7.20) યન્ન ઇન્દ્રઃ (7.24) યયોરોજસા (7.25) વિષ્ણોર્નુ કમ્ (7.26) અગ્નાવિષ્ણૂ (7.29) સોમારુદ્રા (7.42) સિનીવાલિ (7.46) બૃહસ્પતિર્નઃ (7.51) યત્તે દેવા અકૃણ્વન્ (7.79) પૂર્ણા પશ્ચાત્ (7.80) પ્રજાપતે (7.80.3) અભ્યર્ચત (7.82) કો અસ્યા નઃ (7.103) ઇતિ પ્રજાપતિમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.19 ॥]
ઽધાતા દધાતુઽ ઇતિ ચતુરૃચેન ધાતારં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । નિત્યં કુર્યાત્ । ઽપ્રજાપતિર્જનયતિઽ ઇત્યૃચા પ્રજાપતિં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽઅન્વદ્ય નોઽનુમતિઃઽ ઇતિ ષડર્ચેનાનુમતિં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । નિત્યમ્ । વર્ષેણ કામઃ સમ્પદ્યતે । પાપશરીરસ્ય દશવર્ષેણ । ઽયન્ન ઇન્દ્રો અખનત્ઽ ઇત્યેકયા ઇન્દ્રાદ્યા નવ દેવતા મન્ત્રોક્તા એકચરુણા યજતે । ઇન્દ્રમ્ । અગ્નિમ્ । વિશ્વાન્ દેવાન્ । મરુતઃ । અર્કમ્ । સવિતારમ્ । સત્યધર્માણમ્ । પ્રજાપતિમ્ । અનુમતિમ્ । એતા દેવતાઃ । સર્વફલકામઃ । ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽયયોરોજસાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં વિષ્ણું યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽવિષ્ણોર્નુ કમ્ઽ ઇત્યષ્ટર્ચેન વિષ્ણું યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽઅગ્નાવિષ્ણૂ મહિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં અગ્નાવિષ્ણૂ યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽસોમારુદ્રા વિ વૃહતમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં સોમારુદ્રૌ યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽસિનીવાલિ પૃથુ ષ્ટુકેઽ ઇતિ નવભિરૃગ્ભિઃ સિનીવાલી કુહૂ રાકા દેવપત્ની ઇતિ ચતસ્રો દેવતાઃ યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । એકશ્ચરુઃ । સર્વકામઃ । સર્વત્ર પર્યાયેણ સર્વકામાવાપ્તિર્ભવતિ । ઽબૃહસ્પતિર્નઃઽ ઇત્યૃચા બૃહસ્પતિં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽયત્તે દેવા અકૃણ્વન્ઽ ઇતિ ચતસૃભિરમાવાસ્યાં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽપૂર્ણા પશ્ચાત્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ પૌર્ણમાસીં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽપ્રજાપતે ન ત્વત્ઽ ઇત્યૃચા પ્રજાપતિં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽઅભ્યર્ચતઽ ઇતિ ષડ્ભિરૃગ્ભિરગ્નિં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ઽકો અસ્યા નઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં પ્રજાપતિં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ ॥
[અગ્ન ઇન્દ્રશ્ચ (7.110) ઇતિ મન્ત્રોક્તાન્ સર્વકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.20 ॥]
ઽઅગ્ન ઇન્દ્રશ્ચઽ ઇતિ ચતસૃભિરૃગ્ભિઃ અગ્નિમિન્દ્રં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વકામઃ । ન ક્રમેણ કામોત્પત્તિઃ । પ્રજાપતિકામઃ । મન્ત્રાવૃત્તિઃ । તથા યોગમિત્યધિકરણે ન ક્રમઃ કામ્યાનાં કર્મણામ્ । અઙ્ગવત્ ક્રતૂનામિત્યધિકરણે ॥
[ય ઈશે (2.34) યે ભક્ષયન્તઃ (2.35) ઇતીન્દ્રાગ્ની લોકકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.21 ॥]
ઽય ઈશેઽ, ઽયે ભક્ષયન્તઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં સૂક્તાભ્યામિન્દ્રાગ્ની યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વલોકાધિપત્યકામઃ ॥
[અન્નં દદાતિ પ્રથમમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.22 ॥]
ઽય ઈશેઽ, ઽયે ભક્ષયન્તઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં સૂક્તાભ્યાં ભક્તાદ્યન્નમભિમન્ત્ર્ય ભિક્ષુકેભ્યો દદાતિ । સર્વલોકાધિપત્યકામઃ ॥
[પશૂપાકરણમુત્તમમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.23 ॥]
ઽય ઈશે પશુપતિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પશૂપાકરણં કરોતિ ॥
[સવપુરસ્તાદ્ધોમા યુજ્યન્તે ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.24 ॥]
ઽયે ભક્ષયન્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સવપુરસ્તાદ્ધોમા યુજ્યન્તે ॥
[દોષો ગાય (6.1) ઇત્યથર્વાણં સમાવૃત્યાશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.25 ॥]
ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન અથર્વાણં યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સર્વલોકાધિપત્યકામઃ । પરિમોક્ષઃ । ગોદાનિકં તન્ત્રમ્ । પરિધાપનાન્તં કૃત્વા તતોઽભ્યાતાનાનિ ઽઇદાવત્સરાયઽ ઇતિ । તતોઽભ્યાતાનાનિ । તતઃ ઽઋચં સામઽ ઇતિ । તતોઽભ્યાતાનાનિ હુત્વા ઽદોષો ગાયઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્રાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । વ્રતં સમાપ્ય વ્રતવિસર્જનં કરોતિ ॥
[અભયં દ્યાવાપૃથિવી (6.40) શ્યેનોઽસિ (6.48) ઇતિ પ્રતિદિશં સપ્તર્ષીનભયકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.26 ॥]
ઽઅભયં દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન પ્રતિદિશં સપ્તર્ષીન્ યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । પ્રતિદિશમભયકામઃ । યસ્ય ગ્રામસ્ય નગરસ્ય વાઽભયમિચ્છતિ તસ્ય પ્રતિદિશમ્ । ઽશ્યેનોઽસિઽ તૃચેન પ્રતિદિશં સપ્તર્ષીન્ યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । અભયકામઃ । દિગભિમુખાનિ તન્ત્રાણિ કૃત્વા પ્રતિદિશં વા ગ્રામસ્ય । એકસ્મિન્ સ્થાને વા સ્થિતઃ । અભયકામઃ ॥
[ઉત્તરેણ દીક્ષિતસ્ય વા બ્રહ્મચારિણો વા દણ્ડપ્રદાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.27 ॥]
ઽશ્યેનોઽસિઽ તૃચેન સૂક્તેન બ્રહ્મચારિણે દણ્ડપ્રદાનં કરોતિ । ઽશ્યેનોઽસિઽ ઇતિ જ્યોતિષ્ટોમે દીક્ષિતાય દણ્ડપ્રદાનં કરોતિ બ્રહ્મા ॥
[દ્યૌશ્ચ મે (6.53) ઇતિ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ વિરિષ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.28 ॥]
ઽદ્યૌશ્ચ મ ઇદં પૃથિવી ચઽ ઇતિ તૃચેન દ્યાવાપૃથિવી યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । વિરિષ્યતિ યદિ વિનાશોપસ્થિતઃ તત ઇદં કર્મ કુર્યાત્ । યદિ વિનાશે વા વર્તમાને વિનાશભયે વા તદા ઇદં કર્મ કુર્યાત્ । ન કાલવિલમ્બેન । દ્રવ્યનાશે પુત્રનાશે પ્રજાનાશે પશુનાશે અશ્વનાશે હસ્તિનાશે વૃષભનાશે ગૃહનાશે સમુત્પન્ને કુર્યાત્ । અથવા શાન્તિકે દોષાઃ સર્વે વિલયં યાન્તિ ઇતિ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ । ઽદ્યાવાપૃથિવીભ્યાં જુષ્ટં નિર્વપામિ । દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ । દ્યાવાપૃથિવી ગચ્છતુ હવિઃ સ્વાહાઽ ઇતિ । શેષં સમાનમ્ ॥
[યો અગ્નૌ (7.87) ઇતિ રુદ્રાન્ સ્વસ્ત્યયનકામઃ સ્વસ્ત્યયનકામઃ ॥ કૌશ્સ્_7,10{59}.29 ॥]

ઽયો અગ્નૌઽ ઇત્યૃચા રુદ્રાન્ યજત ઉપતિષ્ઠતે વા । સ્વસ્ત્યયનકામઃ । સર્વત્ર યાગઃ દર્શપૌર્ણમાસવિધાનેન । શાન્તિકપૌષ્ટિકાભિચારેષુ નોષ્ણીષં કારયેત્ । સર્વકર્મસુ । મણ્ડપસ્યોત્તરે પાર્શ્વે શાન્તિકલશં સ્થાપયેત્ સર્વકર્મસુ । એકરાત્રાદ્યુપવાસં કુર્યાદાદૌ પુરશ્ચરણં કારયિત્વા । ઋત્વિજાં સર્વકર્મસુ સાધારણમ્ । પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યે પુણ્યે નક્ષત્રે પ્રયોગઃ સર્વકર્મસુ ॥
આયુર્વૃદ્ધિર્દ્વયે પ્રોક્ત આયુષ્યકર્મસઙ્ગ્રહઃ.
નાનાફલસમાયુક્તઃ કામ્યયાગશ્ચ સપ્તમે ॥
સપ્તમેઽધ્યાયે દશમી કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ સપ્તમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથાષ્ટમોઽધ્યાયઃ
[સવાઃ]
અથ સવયજ્ઞાનાં વિધાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ-
[સમ્ભૃતેષુ સાવિકેષુ સમ્ભારેષુ બ્રાહ્મણમૃત્વિજં વૃણીત ॥ ઋષિમાર્ષેયં સુધાતુદક્ષિણમનૈમિત્તિકમ્ ॥ એષ હ વા ઋષિરાર્ષેયઃ સુધાતુદક્ષિણો યસ્ય ત્ર્યવરાર્ધ્યાઃ પૂર્વપુરુષા વિદ્યાચરણવૃત્તશીલસમ્પન્નાઃ ॥ ઉદગયન ઇત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_8,8{67}.1-4 ॥]
સમ્ભૃતેષુ સાવિકેષુ સમ્ભારેષુ । દેવયજનમુક્તમ્ । ઉદગયને । ઋષીનાર્ષેયગુણયુક્તાન્ ઋત્વિજો વૃણીતે । એષ ઋત્વિક્કલ્પ ઉક્તો મધુપર્કે ॥
[અથાત ઓદનસવાનામુપાચારકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ સવાન્ દત્ત્વાગ્નીનાદધીત ॥ સાર્વવૈદિક ઇત્યેકે ॥ સર્વે વેદા દ્વિકલ્પાઃ ॥ માસપરાર્ધ્યા દીક્ષા દ્વાદશરાત્રો વા ॥ ત્રિરાત્ર ઇત્યેકે ॥ હવિષ્યભક્ષા સ્યુર્બ્રહ્મચારિણઃ ॥ અધઃ શયીરન્ ॥ કર્તૃદાતારાવા સમાપનાત્ કામં ન ભુઞ્જીરન્ સન્તતાશ્ચેત્ સ્યુઃ ॥ અહનિ સમાપ્તમિત્યેકે ॥ યાત્રાર્થં દાતારૌ વા દાતા કેશશ્મશ્રુરોમનખાનિ વાપયીત ॥ કેશવર્જં પત્ની ॥ સ્નાતાવહતવસનૌ સુરભિણૌ વ્રતવન્તૌ કર્મણ્યાવુપવસતઃ ॥ કૌશ્સ્_8,8{67}.5-17 ॥]
એકાદશ્યાં વરણં કૃત્વા ગોદાનિકેન વિધાનેન કેશશ્મશ્રરોમનખાનિ વાપયિત્વા ॥ કેશવર્જં પત્ની નખાનિ કર્તયેત્ । સ્નાતાવહતવાસસૌ સુરભિણૌ ભૂત્વા દાતા । ઉપનયનવદ્ દણ્ડમેખલા । યજ્ઞોપવીતી । ત્રિરાત્રં દીક્ષાગ્રહણં સહ પત્ન્યા । અગ્નયે બ્રહ્મણે ગુરવે વ્રતશ્રાવણં કૃત્વા તતો વ્રતાદાનીયા અષ્ટૌ સમિધ આદધાતિ । તતઃ કર્તા અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ કરોતિ । હવિષ્યભક્ષણાદિ કર્તા કારયિતા પત્ની ચ કરોતિ ॥
[શ્વો ભૂતે યજ્ઞોપવીતી શાન્ત્યુદકં કૃત્વા યજ્ઞવાસ્તુ ચ સમ્પ્રોક્ષ્ય બ્રહ્મૌદનિકમગ્નિં મથિત્વા ॥ યદ્દેવા દેવહેડનમ્ (6.114) યદ્વિદ્વાંસો યદવિદ્વાંસઃ (6.115) અપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ (6.117) ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈરન્વારબ્ધે દાતરિ પૂર્ણહોમં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_8,8{67}.18-19 ॥]
[અથ દેવયજનમ્ ॥ તદ્યત્ સમં સમૂલમવિદગ્ધં પ્રતિષ્ઠિતં પ્રાગુદક્પ્રવણમાકૃતિલોષ્ટવલ્મીકેનાસ્તીર્ય દર્ભૈશ્ચ લોમભિઃ પશૂનામ્ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.17-18 ॥]
અથ ચતુર્દશ્યાં પ્રાતર્યજ્ઞોપવીતી શાન્ત્યુદકં કૃત્વા દેવયજનં સમ્પ્રોક્ષ્ય આકૃતિલોષ્ટવલ્મીકેનાસ્તીર્ય દેવયજનં દર્ભૈશ્ચ ગો-અશ્વ-અજ-અવિલોમાનિ પ્રસ્તીર્ય । પાલાશમય્યરણિદ્વયેનાગ્નિં મન્થયેત્ યજમાનઃ ॥
[અગ્ને જાયસ્વ (11.1.1) ઇતિ મન્થન્તાવનુમન્ત્રયતે ॥ પત્ની મન્ત્રં સન્નમયતિ ॥ યજમાનં ચ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.19-21 ॥]
ઽઅગ્ને જાયસ્વઽ ઇત્યૃચા મન્થન્તાવનુમન્ત્રયતે । ઽઅગ્ને જાયસ્વારણિકા નાથિતેયં બ્રહ્મૌદનં પચતિ પુત્રકામા । અગ્ને જાયસ્વ કેશવદત્તશર્મા નાથિતોઽયં બ્રહ્મૌદનં પચતિ પુત્રકામઃઽ । એવં પત્નીનામયજમાનનામગ્રહણં કૃત્વા પ્રથમેઽર્ધર્ચે ॥
[કૃણુત ધૂમમ્ (11.1.2) ઇતિ ધૂમમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.22 ॥]
તતઃ ઽકૃણુત ધૂમમ્ઽ ઇત્યૃચા ધૂમમનુમન્ત્રયતે ॥
[અગ્નેઽજનિષ્ઠા (11.1.3) ઇતિ જાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.23 ॥]
ઽઅગ્નેઽજનિષ્ઠાઽ ઇતિ ત્રિભિઃ પાદૈર્જાતમ્ । ઽઅસ્યૈ રયિમ્ઽ ઇતિ પાદેન પત્નીમનુમન્ત્રયતે ॥
[સમિદ્ધો અગ્ને (11.1.4) ઇતિ સમિધ્યમાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.24 ॥]
ઽસમિદ્ધો અગ્ને સમિધાઽ ઇતિ ત્રિભિઃ પાદૈઃ સમિધ્યમાનમનુમન્ત્રયતે । ઽઉત્તમં નાકમ્ઽ ઇતિ પાદં દાતારં વાચયતિ । એવં બ્રહ્મૌદનિકમગ્નિં મથિત્વા સ્થણ્ડિલેઽગ્નિં કૃત્વા અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયદ્દેવા દેવહેડનમ્ઽ (6.114), ઽયદ્વિદ્વાંસઃઽ (6.115), ઽઅપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ઽ (6.117) ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈરન્વારબ્ધે દાતરિ પૂર્ણહોમં જુહુયાત્ । પૂર્ણહોમસ્ય વિધાનં શાન્તિકલ્પ ઉક્તમ્ ॥
[અગ્નીનાધાસ્યમાનઃ સવાન્ વા દાસ્યન્ સંવત્સરં બ્રહ્મૌદનિકમગ્નિં દીપયતિ ॥ અહોરાત્રૌ વા ॥ યાથાકામી વા ॥ સંવત્સરં તુ પ્રશસ્તમ્ ॥ સવાગ્નિસેનાગ્ની તાદર્થિકૌ નિર્મથ્યૌ વા ભવતઃ ॥ ઔપાસનૌ ચોભૌ હિ વિજ્ઞાયેતે ॥ તસ્મિન્ દેવહેડનેનાજ્યં જુહુયાત્ ॥ સમિધોઽભ્યાદધ્યાત્ ॥ શકલાન્ વા ॥ તસ્મિન્ યથાકામં સવાન્ દદાત્યેકં દ્વૌ સર્વાન્ વા ॥ અપિ વૈકૈકમાત્માશિષો દાતારં વાચયતિ ॥ પરાશિષોઽનુમન્ત્રણમનિર્દિષ્ટાશિષશ્ચ ॥ દાતારૌ કર્માણિ કુરુતઃ ॥ તૌ યથાલિઙ્ગમનુમન્ત્રયતે ॥ ઉભયલિઙ્ગૈરુભૌ પુંલિઙ્ગૈર્દાતારં સ્ત્રીલિઙ્ગૈઃ પત્નીમ્ ॥ ઉદહૃત્સમ્પ્રૈષવર્જમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.1-16 ॥]
તતઃ ઽયદ્દેવા દેવહેડનમ્ઽ (6.114-124) ઇત્યનુવાકેનાજ્યં જુહુયાત્ । સમિધોઽભ્યાદધ્યાત્ । શકલાન્ વાદધ્યાત્ । એવં બ્રહ્મૌદનિકમગ્નિં મથિત્વા સ્થણ્ડિલેઽગ્નિં કૃત્વાભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા દીપયતિ અહોરાત્રં વા યાથાકામી વા । સંવત્સરં તુ પ્રશસ્તમ્ ॥
[પરેહિ નારિ (11.1.13) ઇત્યુદહૃતં સમ્પ્રેષ્યત્યનુગુપ્તામલઙ્કૃતામ્ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.25 ॥]
અથામાવાસ્યાયાં પ્રાતઃ ઉદકાહરણં કરોતિ । બ્રાહ્મણીમલઙ્કૃત્વા તાં સાધુવાદિનીમુદકઘટં હસ્તે ગૃહીતાં ઽપરેહિ નારિઽ ઇત્યૃચોદકગતાં પ્રેષયતિ ॥
[એમા અગુઃ (11.1.14) ઇત્યાયતીમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.26 ॥]
ઽએમા અગુઃઽ ઇતિ પાદેનોદકપૂર્ણાં નારીમનુમન્ત્રયતે ॥
[ઉત્તિષ્ઠ નારિ (11.1.14) ઇતિ પત્નીં સમ્પ્રેષ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.27 ॥]
ઽઉત્તિષ્ઠ નારિઽ ઇત્યાદિ ઽઆ ત્વાગન્ યજ્ઞઃઽ ઇત્યન્તેન દાત્રીં પ્રેષયતિ ॥
[પ્રતિ કુમ્ભં ગૃભાય (11.1.14) ઇતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.28 ॥]
ઽપ્રતિ કુમ્ભં ગૃભાયઽ ઇતિ પાદાર્ધેન જલકુમ્ભં ગૃહદ્વારે પ્રતિગ્રાહયતિ દાત્રી ॥
[ઊર્જો ભાગઃ (11.1.15) ઇતિ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.29 ॥]
ઽઊર્જો ભાગઃઽ ઇતિ પાદેન ભૂમૌ નિદધાતિ ઉત્તરતઃ.
અવ્યસશ્ચ (19.69.11), બર્હિર્લવનમ્, વેદ્યુત્તરવેદ્યગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનમ્, અન્વાધાનમ્, વ્રતગ્રહણમ્, પવિત્રકરણમ્, પવિત્રેણેધ્મપ્રોક્ષણમ્, ઇધ્મોપસમાધાનમ્, બર્હિઃપ્રોક્ષણમ્, બ્રહ્માસનમ્, બ્રહ્મવરણમ્, બ્રહ્મસ્થાપનમ્, સ્તરણમ્, સ્તીર્ણપ્રોક્ષણમ્, આત્માસનમ્, ઉદપાત્રસંસ્કારઃ । તતોઽહતં વાસો દક્ષિણતઃ ઉપસાદયતે । તત્સહિરણ્યમ્ । તત્ર દ્વે ઉદપાત્રે નિહિતે ભવતો વેદિમધ્યે અગ્નેર્દક્ષિણતઃ । અહતવાસાઃ સહિરણ્યાં વસ્ત્રઘટિકાં કૃત્વા સ્તૃણાતિ તદુપરિ દક્ષિણાર્થમ્ । દક્ષિણતો દક્ષિણતઃ ઉદપાત્રદ્વયં સ્થાપયતિ ॥
[પૂર્વાહ્ણે બાહ્યતઃ શાન્તવૃક્ષસ્યેધ્મં પ્રાઞ્ચમુપસમાધાય ॥ પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય બર્હિરુદપાત્રમુપસાદ્ય પરિચરણેનાજ્યં પરિચર્ય ॥ નિત્યાન્ પુરસ્તાદ્ધોમાન્ હુત્વાજ્યભાગૌ ચ ॥ કૌશ્સ્_8,8{67}.20-22 ॥]
તતઃ પ્રકૃતમુદપાત્રં જાઙ્માયનં વેદ્યાં બહિર્બ્રહ્માગ્રતઃ દક્ષિણમન્યદન્તરમન્યદન્તરં યતોઽધિચરિષ્યન્ ભવતિ ।
બાહ્યં જાઙ્માયનં કૃત્વા પરિચરણેનાજ્યં પરિચર્ય નિત્યાન્ પુરસ્તાદ્ધોમાન્ હુત્વાજ્યભાગૌ ચ હુત્વા ॥
[પશ્ચાદગ્નેઃ પલ્પૂલિતવિહિતમૌક્ષં વાનડુહં વા રોહિતં ચર્મ પ્રાગ્ગ્રીવમુત્તરલોમ પરિસ્તીર્ય ॥ પવિત્રે કુરુતે ॥ દર્ભાવપ્રચ્છિન્નપ્રાન્તૌ પ્રક્ષાલ્યાનુલોમમનુમાર્ષ્ટિ ॥ કૌશ્સ્_8,8{67}.23-25 ॥

ઇયં મહી (11.1.8) ઇતિ ચર્માસ્તૃણાતિ પ્રાગ્ગ્રીવમુત્તરલોમ ॥ પુમાન્ પુંસઃ (12.3.1) ઇતિ ચર્મારોહયતિ ॥ પત્ની હ્વયમાનમ્ ॥ તૃતીયસ્યામપત્યમન્વાહ્વયતિ ॥ ઋષિપ્રશિષ્ટા (11.1.15) ઇત્યુદપાત્રં ચર્મણિ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.30-34 ॥]
તતઃ પશ્ચાદગ્નેઃ પલ્પૂલિતવિહિતમૌક્ષં વાનડુહં વા રોહિતં ચર્મ પ્રસ્તૃણન્તં ઽઇયં મહીઽ ઇત્યૃચા યજમાનં વાચયતિ । ઽઋષિપ્રશિષ્ટાઽ ઇતિ પાદેન પત્ની ઉદકઘટં ચર્મણિ નિધાપયતિ ॥
[તદા આપસ્પુત્રાસઃ (12.3.4) ઇતિ સાપત્યાવનુનિપદ્યેતે ॥ કૌશ્સ્_8,1{60}.35 ॥ પ્રાચીમ્પ્રાચીમ્ (12.3.7-10) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ ચતસૃભિરુદપાત્રમનુપરિયન્તિ ॥ પ્રતિદિશં ધ્રુવેયં વિરાટ્ (12.3.11) ઇત્યુપતિષ્ઠન્તે ॥ પિતેવ પુત્રાન્ (12.3.12) ઇત્યવરોહ્ય ભૂમિં તેનોદકાર્થાન્ કુર્વન્તિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.1-4 ॥]
પુનઃ તૂષ્ણીં ભૂમૌ સ્થાપયતિ । સર્વાણિ કર્માણિ તેનોદકેન કુર્યાત્ ॥
[પવિત્રૈઃ સમ્પ્રોક્ષન્તે ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.5 ॥]
ઽપુનન્તુ માઽ (6.19) ઽવાયોઃ પૂતઃઽ (6.51) ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ (6.62) ઇતિ પવિત્રગણઃ । એતેન દાતા પત્ની અપત્યાનિ ચ પવિત્રેણ સમ્પ્રોક્ષયેત્ ॥
અથ નિર્વાપકરણમ્-
[દર્ભાગ્રાભ્યાં ચર્મહવિઃ સમ્પ્રોક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.6 ॥]
દાતા મુષ્ટિપ્રસૃતાઞ્જલિદ્વયપરિમિતે ત્રિગુણાન્ વ્રીહીંશ્ચર્મણિ કૃત્વા દર્ભપવિત્રાભ્યાં તૂષ્ણીં ચર્મહવિઃ સમ્પ્રોક્ષતિ । તતઃ ચર્મણિ ત્રીણિ વિભાગાનિ કરોતિ ॥
[આદિષ્ટાનાં સાનજાનત્યૈ પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.7 ॥]
તતો દેવપિતૃમનુષ્યત્રયં પત્ની અનજાનત્યૈ પ્રયત્તૈઃ પ્રયચ્છતિ । કર્તા પ્રૈષં દદાતિ ॥
[તાન્ ત્રેધા ભાગઃ (11.1.5) ઇતિ વ્રીહિરાશિષુ નિદધાતિ ॥ તેષાં યઃ પિતૄણાં તં શ્રાદ્ધં કરોતિ ॥ યો મનુષ્યાણાં તં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ ॥ યો દેવાનાં તમ્ અગ્ને સહસ્વાન્ (11.1.6) ઇતિ દક્ષિણં જાન્વાચ્યાપરાજિતાભિમુખઃ પ્રહ્વો વા મુષ્ટિપ્રસૃતાઞ્જલિભિઃ કુમ્ભ્યાં નિર્વપતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.8-11 ॥]
વ્રીહીન્ વિભાગેષુ કર્તા ઽત્રેધા ભાગો નિહિતઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ પાદૈર્વિભાગાન્ દેવપિતૃમનુષ્યસમ્બન્ધાનનુમન્ત્રયતે । ઽયો દેવાનામ્ઽ ઇતિ પાદેન પત્નીમનુમન્ત્રયતે । યઃ પિતૃભાગસ્તેનાવભૃથાન્તે વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં કરોતિ । યો મનુષ્યાણાં ભાગસ્તં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ । દ્વાભ્યાં તન્ત્રાગ્નૌ શ્રપણમ્ । ઽયો દેવાનામ્ઽ ઇત્યેતેન વક્ષ્યમાણં કર્મ કુર્યાત્ ॥
[દક્ષિણં જાન્વાચ્યાપરાજિતાભિમુખઃ પ્રહ્વો વા મુષ્ટિના પ્રસૃતિનાઞ્જલિના યસ્યાં શ્રપયિષ્યન્ સ્યાત્ તયા ચતુર્થમ્ ॥ શરાવેણ ચતુઃશરાવં દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઋષિભ્યસ્ત્વાર્ષેયેભ્યસ્ત્વૈકર્ષયે ત્વા જુષ્ટં નિર્વપામિ ॥ કૌશ્સ્_8,8{67}.26-27 ॥]
તતો નિર્વપતિ ઽદેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામૃષિભ્યસ્ત્વાર્ષેયેભ્યસ્ત્વૈકઋષયે ત્વા જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ॥
[વસવસ્ત્વા ગાયત્રેણ છન્દસા નિર્વપન્તુ । ઊર્જમક્ષિતમક્ષીયમાણમુપજીવ્યાસમ્ ઇતિ દાતારં વાચયતિ ॥ રુદ્રાસ્ત્વા ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા । આદિત્યાસ્ત્વા જાગતેન છન્દસા । વિશ્વે ત્વા દેવા આનુષ્ટુભેન છન્દસા નિર્વપન્તુ । ઊર્જમક્ષિતમક્ષીયમાણમુપજીવ્યાસમ્ ઇતિ દાતારં વાચયતિ ॥ નિરુપ્તં સૂક્તેનાભિમૃશતિ ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.1-3 ॥]
ઽવસવસ્ત્વા ગાયત્રેણ છન્દસા નિર્વપન્તુઽ । ઽઅગ્ને સહસ્વાન્ઽ (11.1.6) ઇત્યૃચા દાતારમનુમન્ત્ર્ય ઽઊર્જમક્ષિતમક્ષીયમાણમુપજીવ્યાસમ્ઽ ઇતિ દાતારં વાચયતિ ॥
[કુમ્ભ્યા વા ચતુઃ ॥ તાન્ સપ્ત મેધાન્ (12.3.16) ઇતિ સાપત્યાવભિમૃશતઃ ॥ ગૃહ્ણામિ હસ્તમ્ (12.3.17) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.12-14 ॥]
એવં ચતુર્ણામેકૈકં પ્રતિ નિર્વાપમનુયોજયેત્ । નિરુપ્તાનન્યસ્યાં કુમ્ભ્યાં કૃત્વા તસ્યાં શ્રપણકુમ્ભ્યાવશેષાચ્ચતુર્થં નિર્વપતિ । એવં પ્રતિમન્ત્રં ચત્વારો નિર્વાપા ભવન્તિ । અથવા શ્રપણકુમ્ભ્યાવશેષાચ્ચતુર્થં નિર્વપતિ । અનડુહિ કૃત્વા નિરુપ્તં હવિઃ સવસૂક્તેનાભિમૃશતિ કર્તા ॥
[ત્રયો વરાઃ (11.1.10) ઇતિ ત્રીન્ વરાન્ વૃણીષ્વ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.15 ॥]
ઽત્રીન્ વરાન્ વૃણીષ્વઽ ઇતિ દાતૃપ્રૈષં દત્ત્વા એવં પત્ન્યૈ દદાતિ । તૌ વૃણન્તૌ ઽત્રયો વરાઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન પ્રતિપ્રત્યનુમન્ત્રયતે ॥
[અનેન કર્મણા ધ્રુવાન્ ઇતિ પ્રથમં વૃણીતે ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.16 ॥]
દાતા સવકર્મણાં સમૃદ્ધીઃ પ્રથમં વૃણીતે ॥
[યાવપરૌ તાવેવ પત્ની ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.17 ॥]
યાવપરૌ વરૌ મન્યેત તૌ વૃણીતે । એવં તાવેવ પત્ની ॥
[એતૌ ગ્રાવાણૌ (11.1.9) અયં ગ્રાવા (12.3.14) ઇત્યુલૂખલમુસલં શૂર્પં પ્રક્ષાલિતં ચર્મણ્યાધાય ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.18 ॥]
કર્તા ઽઅરાતીયોઃઽ (10.3.1) ઇતિ તક્ષતિ । ઽયદ્યત્ કૃષ્ણઃઽ (12.3.13) ઇત્યૃચોલૂખલમુસલે પ્રક્ષાલયતિ । ઽયત્ત્વા શિક્વઃઽ (10.6.3) ઇત્યૃચા શૂર્પમધઃ ગોમયેન લેપયતિ । તાનિ ઽએતૌ ગ્રાવાણૌઽ ઇતિ પાદેન દાતા ચર્મણિ નિદધાતિ ॥
[ગૃહાણ ગ્રાવાણૌ (11.1.10) ઇત્યુભયં ગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.19 ॥]
ઽગૃહાણ ગ્રાવાણૌઽ ઇત્યર્ધર્ચેનોલૂખલમુસલં ગ્રાહયતિ ॥
[સાકં સજાતૈઃ (11.1.7) ઇતિ વ્રીહીનુલૂખલ આવપતિ ॥ વનસ્પતિઃ (12.3.15) ઇતિ મુસલમુચ્છ્રયતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.20-21 ॥]
ઽસાકં સજાતૈઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન પત્ની વ્રીહીનુલૂખલ આવપતિ । ઽઊર્ધ્વો નાકસ્યઽ ઇત્યર્ધર્ચેન મુસલમુચ્છ્રયન્તીમનુમન્ત્રયતે ॥
[નિર્ભિન્ધ્યંશૂન્ (11.1.9) ગ્રાહિ પાપ્માનમ્ (12.3.18) ઇત્યવહન્તિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.22 ॥]
ઽનિર્ભિન્ધ્યંશૂન્ઽ ઇતિ પાદદ્વયેનાવઘ્નતીમનુમન્ત્રયતે ॥
[ઇયં તે ધીતિઃ (11.1.11) વર્ષવૃદ્ધમ્ (12.3.19) ઇતિ શૂર્પં ગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.23 ॥]
ઽઇયં તે ધીતિઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન શૂર્પં ગૃહ્ણાતિ ॥
[ઊર્ધ્વં પ્રજામ્ (11.1.9) વિશ્વવ્યચાઃ (12.3.19) ઇત્યુદૂહન્તીમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.24 ॥]
ઽઊર્ધ્વં પ્રજામ્ઽ ઇતિ પાદેન ઉલૂખલાદુદૂહન્તીમ્ ॥
[પરા પુનીહિ (11.1.11) તુષં પલાવાન્ (12.3.19) ઇતિ નિષ્પુનતીમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.25 ॥]
ઽપરા પુનીહિઽ ઇતિ પાદેન, નિષ્પુનન્તીમ્ ॥
[પૃથગ્ રૂપાણિ (12.3.21) ઇત્યવક્ષિણતીમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.26 ॥]
ઽઅસ્યૈ રયિમ્ઽ (11.1.11) ઇતિ પાદેન અવક્ષિણતીમ્ ॥
[ત્રયો લોકાઃ (12.3.20) ઇત્યવક્ષીણાનભિમૃશતઃ ॥ પુનરાયન્તુ શૂર્પમ્ (12.3.20) ઇત્યુદ્વપતિ ॥ ઉપશ્વસે (11.1.12)
ઇત્યપવેવેક્તિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.27-29 ॥]
ઽઉપશ્વસેઽ ઇતિ પાદેન ઉદ્વપતીમ્ । ઽઉપશ્વસેઽ ઇત્યર્ધર્ચેનાપવિવક્તીમનુમન્ત્રયતે । ઽશ્રિયા સમાનાન્ઽ ઇત્યર્ધર્ચં દાતારં વાચયતિ ॥
[પૃથિવીં ત્વા પૃથિવ્યામ્ (12.3.22) ઇતિ કુમ્ભીમાલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.30 ॥]
ઽઅયં યજ્ઞઃઽ (11.1.15) ઇત્યર્ધર્ચેન કુમ્ભીં મૃદાલિમ્પતીમનુમન્ત્રયતે ॥
[અગ્ને ચરુઃ (11.1.16) ઇત્યધિશ્રયતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.31 ॥]
ઽઅગ્ને ચરુઃઽ ઇત્યૃચા અધિશ્રયન્તમ્ ॥
[અગ્નિઃ પચન્ (12.3.24) ઇતિ પર્યાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.32 ॥]
ઽસહસ્રપૃષ્ઠઃઽ (11.1.20) ઇત્યૃચા અગ્નૌ કાષ્ઠાનિ પર્યાદધન્તં વાચયતિ ॥
[ઋષિપ્રશિષ્ટા (11.1.15) ઇત્યુદકમપકર્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.33 ॥]
ઽઋષિપ્રશિષ્ટાઽ ઇતિ પાદેન ઉદકુમ્ભાત્ પત્નીમુદકમપકર્ષતીમનુમન્ત્રયતે ॥

[શુદ્ધાઃ પૂતાઃ (11.1.17) પૂતાઃ પવિત્રૈઃ (12.3.25) ઇતિ પવિત્રે અન્તર્ધાય ॥ ઉદકમાસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.34-35 ॥
સ્વર્ગબ્રહ્મૌદનૌ તન્ત્રમ્ ॥ સન્નિપાતે બ્રહ્મૌદનમિતમુદકમાસેચયોદ્વિભાગમ્ ॥ યાવન્તસ્તણ્ડુલાઃ સ્યુર્નાવસિઞ્ચેન્ન પ્રતિષિઞ્ચેત્ ॥ યદ્યવસિઞ્ચેત્ મયિ વર્ચો અથો યશઃ (6.69.3) ઇતિ બ્રહ્મા યજમાનં વાચયતિ ॥ અથ પ્રતિષિઞ્ચેત્ ॥ આ પ્યાયસ્વ, સં તે પયાંસિ ઇતિ દ્વાભ્યાં પ્રતિષિઞ્ચેત્ ॥ આ પ્યાયસ્વ સમેતુ તે વિશ્વતઃ સોમ વૃષ્ણ્યમ્ । ભવા વાજસ્ય સઙ્ગથે ॥ સં તે પયાંસિ સમુ યન્તુ વાજાઃ સં વૃષ્ણ્યાન્યભિમાતિષાહઃ । આપ્યાયમાનો અમૃતાય સોમ દિવિ શ્રવાંસ્યુત્તમાનિ ધિષ્વ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.4-10 ॥]
ઽશુદ્ધાઃ પૂતાઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ પાદૈઃ કુમ્ભ્યાં પવિત્રે અન્તર્ધાયોદકમાસિઞ્ચન્તં વાચ્યમ્ । ઽપક્તૌદનસ્યઽ ઇતિ પાદેન દાતારમનુમન્ત્રયતે । મિતમુદકમાસેચયેદ્વિભાગમ્ । યાવન્તસ્તણ્ડુલાઃ સ્યુર્નાવસિઞ્ચેન્ન પ્રતિષિઞ્ચેત્ । યદ્યવસિઞ્ચેત્ ઽમયિ વર્ચો અથો યશઃઽ ઇતિ બ્રહ્મા યજમાનં વાચયેત્ । અથ પ્રતિષિઞ્ચેત્ ઽઆ પ્યાયસ્વઽ ઽસં તે પયાંસિઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં પ્રતિષિઞ્ચેત્ ॥
[બ્રહ્મણા શુદ્ધાઃ (11.1.18) સઙ્ખ્યાતા સ્તોકાઃ (12.3.28) ઇત્યાપસ્તાસુ નિક્ત્વા તણ્ડુલાનાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.36 ॥]
ઽબ્રહ્મણા શુદ્ધાઃઽ ઇત્યૃચા આપસ્તાસુ નિક્ત્વા દાતા તણ્ડુલાન્ કુમ્ભ્યાં નિવપતિ ॥
[ઉરુઃ પ્રથસ્વ (11.1.19) ઉદ્યોધન્તિ (12.3.29) ઇતિ શ્રપયતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.37 ॥]
ઽઉરુઃ પ્રથસ્વઽ ઇત્યર્ધર્ચેન શ્રપયન્તં યજમાનમનુમન્ત્રયતે । ઽપિતામહાઃ પિતરઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દાતારં વાચયતિ ॥
[પ્ર યચ્છ પર્શુમ્ (12.3.31) ઇતિ દર્ભાહારાય દાત્રં પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.38 ॥]
દર્ભાહારાય દાત્રં પ્રયચ્છતિ ॥
[ઓષધીર્દાન્તુ પર્વન્ (12.3.31) ઇત્યુપરિ પર્વણાં લુનાતિ ॥ નવં બર્હિઃ (12.3.32) ઇતિ બર્હિ સ્તૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.39-40 ॥]
ઉપરિ પર્વણાં લૂત્વા તૂષ્ણીમાહૃત્યોત્તરતોઽગ્નેરુપસાદયતિ । તદાદાવાસ્તૃતસ્યોપરિ પશ્ચાદગ્નેઃ તૂષ્ણીં સ્તૃણાતિ કર્તા ॥
[ઉદેહિ વેદિમ્ (11.1.21) ધર્તા ધ્રિયસ્વ (12.3.35) ઇત્યુદ્વાસયતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.41 ॥]
ઽઉદેહિ વેદિમ્ઽ ઇત્યૃચા પત્ન્યા કુમ્ભીમુદ્વાસ્યમાનામનુમન્ત્રયતે । ઽપ્રજયા વર્ધયૈનામ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ પત્નીમનુમન્ત્રયતે । ઽનુદસ્વ રક્ષઃઽ ઇતિ કુમ્ભીમ્ । ઽપ્રતરં ધેહ્યેનામ્ઽ ઇતિ પત્નીમ્ । ઽશ્રિયા સમાનાન્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દાતારં વાચયતિ ॥
અભ્યાવર્તસ્વ (11.1.22) ઇતિ કુમ્ભીં પ્રદક્ષિણમાવર્તયતિ ॥
[વનસ્પતે સ્તીર્ણમ્ (12.3.33) ઇતિ બર્હિષિ પાત્રીં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.42-43 ॥]
ઽઋતેન તષ્ઠાઽ (11.1.23) ઇત્યર્ધર્ચેન નવે બર્હિષિ પાત્રીં નિદધતીમનુમન્ત્રયતે ॥
[અંસધ્રીમ્ (11.1.23) ઇત્યુપદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.44 ॥]
ઽઅંસધ્રીં શુદ્ધામ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ઉપદધાતિ કુમ્ભીમ્ ॥
[ઉપ સ્તૃણીહિ (12.3.37) ઇત્યાજ્યેનોપસ્તૃણાતિ ॥ ઉપાસ્તરીઃ (12.3.38) ઇત્યુપસ્તીર્ણામનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_8,2{61}.45-46 ॥]
દાતાર તૂષ્ણીં પાત્રીમાજ્યેનોપસ્તૃણાતિ ॥
[અદિતેર્હસ્તામ્ (11.1.24), સર્વાન્ સમાગાઃ (12.3.36) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.1 ॥]
કર્તા ઽઅદિતેર્હસ્તામ્ઽ ઇત્યૃચા પત્ન્યા દર્વીં ગ્રાહયતિ ॥
[તત ઉદકમાદાય પાત્ર્યામાનયતિ ॥ દર્વ્યા કુમ્ભ્યામ ॥ દર્વિકૃતે તત્રૈવ પ્રત્યાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.2-4 ॥]
દાતા તૂષ્ણીં સ્રુવેણ સકૃદન્તરાદ્ ઉદપાત્રાદુદકમાદાય પાત્ર્યામાનયતિ । પુનઃ દર્વ્યામ્ । ઓદનકુમ્ભ્યાં ચ ॥
[દર્વ્યોત્તમમપાદાય તત્સુહૃદ્દક્ષિણતોઽગ્નેરુદઙ્મુખ આસીનો ધારયતિ ॥ અથોદ્ધરતિ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.5-6 ॥]
સુહૃદાયવનેન અમુષ્યોદનસ્ય ઉત્તમમાદાય દક્ષિણતોઽગ્નેરુદઙ્મુખ આસીનો ધારયતિ । તસ્મિન્ દર્વીકૃતે શેષમન્તરોદપાત્ર એવ પાત્ર્યાં કૃત્સ્નમોદનમુદ્ધરતિ ॥
[ઉદ્ધૃતે યદપાદાય ધારયતિ તદુત્તરાર્ધ આદધાતિ ॥ અનુત્તરાધરતાયા ઓદનસ્ય યદુત્તરં તદુત્તરમોદન એવૌદનઃ ॥ ષષ્ઠ્યાં શરત્સુ (12.3.34) ઇતિ પશ્ચાદગ્નેરુપસાદયતિ ॥ નિધિં નિધિપાઃ (12.3.42) ઇતિ ત્રીણિ કાણ્ડાનિ કરોતિ ॥ યદ્યજ્જાયા (12.3.39) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ સા પત્યાવન્વારભતે ॥ અન્વારબ્ધેષ્વત ઊર્ધ્વં કરોતિ ॥ અગ્ની રક્ષઃ (12.3.43) ઇતિ પર્યગ્નિ કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.7-14 ॥]
[બભ્રેરધ્વર્યો (11.1.31), ઇદં પ્રાપમ્ (12.3.45) ઇત્યુપર્યાપાનં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.15 ॥]
ઽબભ્રેરધ્વર્યો મુખમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દાત્રા પ્રેષિતઃ । ઽઅદિતેર્હસ્તામ્ઽ ઇત્યૃચાનુમન્ત્રયતે । ઽબભ્રેરધ્વર્યો મુખમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દાત્રા પ્રેષિતઃ ઓદનસ્યોપરિ ગર્તં કરોતિ ॥
[બભ્રેર્બ્રહ્મન્ ઇતિ બ્રૂયાદનધ્વર્યુમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.16 ॥
ઘૃતેન ગાત્રા (11.1.31), આ સિઞ્ચ સર્પિઃ (12.3.45) ઇતિ સર્પિષા વિષ્યન્દયતિ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.17 ॥]
ઽઘૃતેન ગાત્રાઽ ઇતિ પાદેન પ્રેષિતઃ । તેનોદનં વિષ્યન્દયતિ । ઽકૃણ્વે પન્થામ્ઽ (11.1.28) ઇતિ પાદં દાતારં વાચયતિ । ઽબભ્રે રક્ષઃઽ (11.1.32) ઇત્યૃચોદનમનુમન્ત્રયતે ॥
[વસોર્યા ધારાઃ (12.3.41), આદિત્યેભ્યો અઙ્ગિરોભ્યઃ (12.3.44) ઇતિ રસૈરુપસિઞ્ચતિ ॥ પ્રિયં પ્રિયાણામ્ (12.3.49) ઇત્યુત્તરતોઽગ્નેર્ધેન્વાદીન્યનુમન્ત્રયતે ॥ તામ્ અત્યાસરત્ પ્રથમા ઇતિ યથોક્તં દોહયિત્વોપસિઞ્ચતિ ॥ અત્યાસરત્ પ્રથમા ધોક્ષ્યમાણા સર્વાન્ યજ્ઞાન્ બિભ્રતી વૈશ્વદેવી । ઉપ વત્સં સૃજત વાશ્યતે ગૌર્વ્યસૃષ્ટ સુમના હિઙ્કૃણોતિ । બધાન વત્સમભિધેહિ ભુઞ્જતી નિજ્ય ગોધુગુપ સીદ દુગ્ધિ । ઇરામસ્મા ઓદનં પિન્વમાના કીલાલં ઘૃતં મદમન્નભાગમ્ । સા ધાવતુ યમરાજ્ઞઃ સવત્સા સુદુઘાં પથા પ્રથમેહ દત્તા । અતૂર્ણદત્તા પ્રથમેદમાગન્ વત્સેન ગાં સં સૃજ વિશ્વરૂપામ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.18-21 ॥]
ઽઅત્યાસરત્પ્રથમા ધોક્ષ્યમાણાઽ ઇત્યર્ધર્ચેન અભિસરન્તીં ગામનુમન્ત્રયતે । ઽઉપ વત્સં સૃજતઽ ઇતિ પાદેન વત્સં સંસર્જયતિ । ઽવાશ્યતે ગૌઃઽ ઇતિ વાશ્યામાનામનુમન્ત્રયતે । ઽવ્યસૃષ્ટ સુમના હિઙ્કૃણોતિઽ ઇતિ હિઙ્કુર્વતીમનુમન્ત્રયતે । ઽબધાન વત્સમભિ ધેહિઽ ઇતિ વત્સં બન્ધયતિ । ઽભુઞ્જતી નિજ્યઽ ઇતિ નિયોજયતિ । ઽગોધુગુપ સીદઽ ઇતિ બ્રાહ્મણં દોહાયોપસાદયતિ । ઽદુગ્ધિઽ ઇત્યાદિ પદસહિતેનાર્ધર્ચેન દોહયતિ । ઽસા ધાવતુઽ ઇત્યર્ધર્ચેન વિમુચ્યમાનાં ગામનુમન્ત્રયતે । ઽઅતૂર્ણદત્તાઽ ઇત્યર્ધર્ચેન પુનઃ વત્સેન સંસર્જયતિ । એવં દોહયિત્વા દુગ્ધેનોદનમવસિચ્ય ॥
[ઇદં મે જ્યોતિઃ (11.1.28) સમગ્નયઃ (12.3.50) ઇતિ હિરણ્યમધિદદાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.22 ॥]
ઽઇદં મે જ્યોતિઃઽ ઇતિ પાદં દાતારં વાચયતિ । હિરણ્યમભિનિદધાતિ ॥
[એષા ત્વચામ્ (12.3.51) ઇત્યમોતં વાસોઽગ્રતઃ સહિરણ્યં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,3{62}.23 ॥]
દાતા સૂક્તેન સર્વં સમ્પાતવન્તં કરોતિ । ઽશ્રામ્યતઃઽ (11.1.30) ઇતિપ્રભૃતિભિર્વા દાતૃપત્ન્યપત્યાનિ અન્વારમ્ભં કરોતિ ॥

[તત્ર ચેદુપાધિમાત્રાયાં નખેન ન લવણસ્ય કુર્યાત્ તેનૈવાસ્ય તદ્વૃથાન્નં સમ્પદ્યતે ॥ અહતં વાસો દક્ષિણત ઉપશેતે ॥ તત્સહિરણ્યમ્ ॥ તત્ર દ્વે ઉદપાત્રે નિહિતે ભવતઃ ॥ દક્ષિણમન્યદન્તરમન્યત્ ॥ અન્તરં યતોઽધિચરિષ્યન્ ભવતિ ॥ બાહ્યં જાઙ્માયનમ્ ॥ તત ઉદકમાદાય પાત્ર્યામાનયતિ ॥ દર્વ્યા કુમ્ભ્યામ્ ॥ દર્વિકૃતે તત્રૈવ પ્રત્યાનયતિ ॥ દર્વ્યોત્તમમપાદાય તત્સુહૃદ્ દક્ષિણતોઽગ્નેરુદઙ્મુખ આસીનો ધારયતિ ॥ અથોદ્ધરતિ ॥ ઉદ્ધૃતે યદપાદાય ધારયતિ તદુત્તરાર્ધ આધાય રસૈરુપસિચ્ય પ્રતિગ્રહીત્રે દાતોપવહતિ ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.11-23 ॥]
રસૈરુપસિચ્ય પ્રતિગ્રહીત્રે દાતોપવહતિ । કર્તા સમીપે સર્વં કરોતિ । અન્વારબ્ધેષુ દાતૃપત્ન્યપત્યેષુ અત ઊર્ધ્વં કરોતિ ॥
[તસ્મિન્નન્વારબ્ધં દાતારં વાચયતિ ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.24 ॥]
તસ્મિન્નન્વારબ્ધં દાતારં કર્તા સૂક્તં વાચયતિ ॥
[તન્ત્રં સૂક્તં પચ્છઃ સ્નાનેન યૌ તે પક્ષૌ યદતિષ્ઠઃ ॥ યૌ તે પક્ષાવજરૌ પતત્રિણૌ યાભ્યાં રક્ષાંસ્યપહંસ્યોદન । તાભ્યાં પથ્યાસ્મ સુકૃતસ્ય લોકં યત્ર ઋષયઃ પ્રથમજાઃ પુરાણાઃ । યદતિષ્ઠો દિવસ્પૃષ્ઠે વ્યોમન્નધ્યોદન । અન્વાયન્ સત્યધર્માણો બ્રાહ્મણા રાધસા સહ ॥ ક્રમધ્વમગ્નિના નાકં, પૃષ્ઠાત્ પૃથિવ્યા અહમન્તરિક્ષમારુહં, સ્વર્યન્તો નાપેક્ષન્તે (4.14.2-4) ઉરુઃ પ્રથસ્વ મહતા મહિમ્ના (11.1.19) ઇદં મે જ્યોતિઃ (11.1.28) સત્યાય ચ (12.3.46-48) ઇતિ તિસ્રઃ, સમગ્નયઃ (12.3.50) ઇતિ સાર્ધમેતયા ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.25-27 ॥]
[યદક્ષેષુ (12.3.52) ઇતિ સમાનવસનૌ ભવતઃ ॥ દ્વિતીયં તત્પાપચૈલં ભવતિ તન્મનુષ્યાધમાય દદ્યાદિત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.1-2 ॥]
તન્ત્રં સૂક્તં પચ્છઃ સ્નાનેન સર્વં વાચયતિ । તતઃ પૂર્વતન્ત્રમુચ્યતે - ઽયૌ તે પક્ષૌઽ ઇત્યેકા, ઽયદતિષ્ઠૌ દિવઃઽ ઇત્યેકા, ઽક્રમધ્વમગ્નિનાઽ ઇત્યેકા, ઽપૃષ્ટાત્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યેકા, ઽસ્વર્યન્તો નાપેક્ષન્તેઽ ઇત્યેકા, ઽઉરુઃ પ્રથસ્વઽ ઇત્યેકા, ઽઇદં મે જ્યોતિઃઽ ઇત્યેકા એતત્સર્વં તન્ત્રમ્ । તતઃ સવસૂક્તં વાચયતિ । તતઃ પ્રધાનં ઽઅગ્ને જાયસ્વઽ (11.1) સૂક્તં વાચયતિ । અથોત્તરતન્ત્રમુચ્યતે । ઽસત્યાય ચઽ ઇતિ તિસ્રઃ ઽસમગ્નયઃઽ ઇત્યૃચા ઽએષા ત્વચામ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચઃ । ઇત્યુત્તરતન્ત્રમ્.
અથ પાણિતન્ત્રમુચ્યતે-દાતા ઽકર્મણે વામ્ઽ ઇતિ પાણી પ્રક્ષાલ્ય જીવાભિરાચમ્ય ઽઅહે દૈધિષવ્યઽ ઇત્યાદિ ઽવિમૃગ્વરીમ્ઽ (12.1.29) ઇત્યેતયા ચોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય અન્તરાદુદપાત્રાત્ સ્રુવેણ કર્તુર્હસ્તેન જુહોતિ ॥
[યે ભક્ષયન્તઃ (2.35) ઇતિ પુરસ્તાદ્ધોમાઃ ॥ અગ્ને ત્વં નો અન્તમ ઉત ત્રાતા શિવો ભવા વરૂથ્યઃ । તં ત્વા શોચિષ્ઠ દીદિવઃ સુમ્નાય નૂનમીમહે સખિભ્યઃ ॥ ગયસ્ફાનો અમીવહા વસુવિત્ પુષ્ટિવર્ધનઃ । સુમિત્રઃ સુમનો ભવ ઇત્યાજ્યભાગૌ ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.30-31 ॥]
ઽયે ભક્ષયન્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરસ્તાદ્ધોમાન્ હુત્વા ઽઅગ્ને ત્વં નો અન્તમઃઽ ઽગયસ્ફાનો અમીવહાઽ ઇતિ દ્વે આજ્યભાગૌ ચ ॥
[પાણાવુદકમાનીયેત્યુક્તમ્ ॥ પ્રતિમન્ત્રણાન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.32-33 ॥ પાણાવુદકમાનીય ॥ અથામુષ્યૌદનસ્યાવદાનાનાં ચ મધ્યાત્ પૂર્વાર્ધાચ્ચ દ્વિરવદાયોપરિષ્ટાદુદકેનાભિઘાર્ય જુહોતિ સોમેન પૂતો જઠરે સીદ બ્રહ્મણામ્ (11.1.25) આર્ષેયેષુ નિ દધ ઓદન ત્વા (11.1.33-35) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_8,6{65}.11-12 ॥]
સ્વપાણાવુદકમાનીયાથામુષ્યૌદનસ્યાવદાનાનાં ચ મધ્યાત્ પૂર્વાર્ધાચ્ચ દ્વિરવદાયોપરિષ્ટાદુદકેનાભિઘાર્ય જુહોતિ । હસ્તમધ્યે ઽસોમેન પૂતઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન । ઽઆર્ષેયેષુ નિ દધ ઓદન ત્વાઽ ઇતિ ત્રિભિરૃગ્ભિરેકામાહુતિં હસ્તમધ્યે જુહોતિ ॥
[અથ પ્રાશ્નાતિ ॥ અગ્નેષ્ટ્વાસ્યેન પ્રાશ્નામિ બૃહસ્પતેર્મુખેન । ઇન્દ્રસ્ય ત્વા જઠરે સાદયામિ વરુણસ્યોદરે । તદ્યથા
હુતમિષ્ટં પ્રાશ્નીયાદ્ દેવાત્મા ત્વા પ્રાશ્નામ્યાત્માસ્યાત્મન્નાત્માનં મે મા હિંસીઃ ઇતિ પ્રાશિતમનુમન્ત્રયતે ॥ યોઽગ્નિર્નૃમણા નામ બ્રાહ્મણેષુ પ્રવિષ્ટઃ । તસ્મિન્ મ એષ સુહુતોઽસ્ત્વોદનઃ સ મા મા હિંસીત્ પરમે વ્યોમન્ ॥ સો અસ્મભ્યમસ્તુ પરમે વ્યોમન્ ઇતિ દાતારં વાચયતિ ॥ વીક્ષણાન્તં શતૌદનાયાઃ પ્રાતર્જપેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,6{65}.13-16 ॥]
તતઃ કર્તા ઽઅગ્નેષ્ટ્વાસ્યેનઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં પ્રાશ્નાતિ । ઽયોઽગ્નિર્નૃમણાઽ ઇતિ પ્રાશિતમનુમન્ત્રયતે । ઽસો અસ્મભ્યમસ્તુ પરમે વ્યોમન્ઽ ઇતિ પાદં દાતારં વાચયતિ ॥
[વાઙ્મ આસન્ (19.60.1-2) ઇતિ મન્ત્રોક્તાન્યભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.1 ॥]
ઽવાઙ્મ આસન્ઽ ઇતિ મન્ત્રોક્તાન્યભિમૃશત ઇન્દ્રિયાણિ ॥
[બૃહતા મનઃ (5.10.8) દ્યૌશ્ચ મે (6.53) પુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ (7.67) ઇતિ પ્રતિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.2 ॥]
ઽબૃહતા મનઃઽ ઇત્યૃચા, ઽદ્યૌશ્ચ મેઽ ઇતિ તૃચં સૂક્તં, ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ ઇત્યૃચા એતાભિઃ પ્રતિમન્ત્રણં કુર્યાત્ ॥
[શૃતં ત્વા હવ્યમ્ (11.1.25) ઇતિ ચતુર આર્ષેયાન્ ભૃગ્વઙ્ગિરોવિદ ઉપસાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.3 ॥]
અથ અથર્વવેદબ્રાહ્મણાનામ્ આહ્વાનકાલઃ । દાતા ઽસોમ રાજન્ઽ (11.1.26) ઇત્યૃચા ચતુર આર્ષેયાન્ ભૃગ્વઙ્ગિરોવિદ આહૂય ઽશૃતં ત્વા હવ્યમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન તાનેવ આસનેનોપવેશયતિ ॥
[શુદ્ધાઃ પૂતાઃ (11.1.27) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ પવવં ક્ષેત્રાત્ (11.1.28) વર્ષં વનુષ્વ (12.3.53) ઇત્યપકર્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.4-5 ॥]
ઽશુદ્ધાઃ પૂતા યોષિતો યજ્ઞિયા ઇમા બ્રહ્મણા હસ્તેષુઽ ઇત્યૃચા તેષાં હસ્તપ્રક્ષાલનં દત્ત્વા ઽપક્વં ક્ષેત્રાત્ઽ પાદત્રયેણ ઓદનપાત્રં બ્રાહ્મણસમીપે કરોતિ ॥
[પ્રતિમન્ત્રિતે વ્યવદાયાશ્નન્તિ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.3 ॥
પ્રતિમન્ત્રિતે વ્યવદાયાશ્નન્તિ ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.34 ॥]
તે તસ્યાં પાત્ર્યાં સ્વયમેવૌદનં ગૃહીત્વા પ્રાશ્નન્તિ । દાતા ઽપુણ્યાહં દીર્ઘમાયુરસ્તુઽ ઇત્યેવમાદિ વાચનમ્ ॥
[એકે સહિરણ્યાં ધેનું દક્ષિણામ્ ॥ ગોદક્ષિણાં વા કૌરુપથિઃ ॥ સમ્પાતવતોઽભિમન્ત્ર્યાભિનિગદ્ય દદ્યાદ્ દાતા વાચ્યમાનઃ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.26-28 ॥
અત ઊર્ધ્વં વાચિતે હુતે સંસ્થિતે અમૂં તે દદામિ ઇતિ નામગ્રાહમુપસ્પૃશેત્ ॥ સદક્ષિણં કામસ્તત્ (19.52) ઇત્યુક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.28-29 ॥]
ઽસહિરણ્યાં ધેનું દક્ષિણાં બ્રહ્મૌદનં તુભ્યમહં સમ્પ્રદદેઽ ઇતિ સર્વેષુ સવેષુ સવનામગ્રહણં કૃત્વા દક્ષિણાં દદાતિ । કર્તા ઽક ઇદમ્ઽ (3.29.7) ઽકામસ્તદગ્રેઽ (19.52), ઽયદન્નમ્ઽ (6.71), ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ (7.67) ઇતિ સર્વં સદક્ષિણં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥
[એત ભાગં (6.122) એતં સધસ્થાઃ (6.123) ઉલૂખલે (10.9.26) ઇતિ સંસ્થિતહોમાઃ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.29 ॥]
દાતા કર્તુર્હસ્તે ઽએતં ભાગમ્ઽ ઽએતં સધસ્થાઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં સૂક્તાભ્યાં, ઽઉલૂખલે મુસલેઽ ઇત્યૃચા એતાભિઃ સંસ્થિતહોમાન્ જુહોતિ ॥
[આવપતે ॥ અનુમન્ત્રણં ચ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.30-31 ॥]
કર્તા ઽઉલૂખલેઽ ઇત્યૃચા વ્રીહીન્ જુહોતિ ॥
[અગ્નૌ તુષાન્ (11.1.29) ઇતિ તુષાનાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.6 ॥]
ઽઅગ્નૌ તુષાન્ઽ ઇતિ પાદેન દાતા તુષાનગ્નૌ ચ જુહોતિ ॥
[પરઃ કમ્બૂકાન્ (11.1.29) ઇતિ સવ્યેન પાદેન ફલીકરણાનપોહતિ ॥ તન્વં સ્વર્ગઃ (12.3.54) ઇત્યન્યાનાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.7-8 ॥]

ઽપરઃ કમ્બૂકાન્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ પાદૈર્દાતા સવ્યેન પાદેન ફલીકરણાનુદૂહતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
[અગ્ને પ્રેહિ (4.14.5) સમાચિનુષ્વ (11.1.36) ઇત્યાજ્યં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.9 ॥]
દાતા ઽઅગ્ને પ્રેહિઽ ઇત્યૃચા ઽસમાચિનુષ્વઽ ઇત્યૃચા દ્વે એતાભિરાજ્યં જુહુયાત્ ॥
[ઇદાવત્સરાય ઇતિ વ્રતવિસર્જનમાજ્યં જુહુયાત્ ॥ સમિધોઽભ્યાદધ્યાત્ ॥ તત્ર શ્લોકૌ -
યજુષા મથિતે અગ્નૌ યજુષોપસમાહિતે.
સવાન્ દત્ત્વા સવાગ્નેસ્તુ કથમુત્સર્જનં ભવેત્ ॥
વાચયિત્વા સવાન્ સર્વાન્ પ્રતિગૃહ્ય યથાવિધિ.
હુત્વા સન્નતિભિસ્તત્રોત્સર્ગં કૌશિકોઽબ્રવીત્ ॥
પ્રાઞ્ચોઽપરાજિતાં વા દિશમવભૃથાય વ્રજન્તિ ॥ અપાં સૂક્તૈરાપ્લુત્ય પ્રદક્ષિણમાવૃત્યાપ ઉપસ્પૃશ્યાનવેક્ષમાણાઃ પ્રત્યુદાવ્રજન્તિ ॥ બ્રાહ્મણાન્ ભક્તેનોપેપ્સન્તિ ॥ યથોક્તા દક્ષિણા યથોક્તા દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_8,9{68}.35-41 ॥]
અથ દાતા વ્રતં નિવેદ્ય સાવિત્રવ્રતં ત્રિરાત્રં યથાશાસ્ત્રવિહિતમિત્યાદિ વ્રતશ્રાવણમ્ । ઽઇદાવત્સરાયઽ ઇતિ વ્રતવિસર્જનમાજ્યં જુહુયાત્ । સમિધોઽભ્યાદધ્યાત્ વ્રતસમાપનીશ્ચ । કર્તા સન્નતિભિરાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા સવાગ્નિમુત્સૃજતિ । પ્રાઞ્ચોઽપરાજિતાં વા દિશમવભૃથાય વ્રજન્તિ । ઽઅમ્બયો યન્તિઽ (1.4) ઽઆપો હિ ષ્ઠાઃઽ (1.5) ઽશં નો દેવીઃઽ (1.6) ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ (1.33) ઽયદદઃઽ (3.13) ઽકૃષ્ણં નિયાનંઽ (6.22) ઽસસ્રુષીઃઽ (6.23) ઽહિમવતઃ પ્ર સ્રવન્તિઽ (6.24) ઽવાયોઃ પૂતઃઽ (6.51) ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ (6.62) ઇત્યપાં સૂક્તૈરાપ્લુત્ય સ્નાત્વા પ્રદક્ષિણમાવૃત્યાચમનં કૃત્વાઽનપેક્ષમાણાઃ પ્રત્યુદાવ્રજન્તિ । બ્રાહ્મણાન્ ભક્તેનોપેપ્સન્તિ । વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં કુર્યાદિતિ ॥
[એષ સવાનાં સંસ્કારઃ ॥ અર્થલુપ્તાનિ નિવર્તન્તે ॥ યથાસવં મન્ત્રં સન્નમયતિ ॥ લિઙ્ગં પરિહિતસ્યાનન્તરં કર્મ કર્માનુપૂર્વેણ લિઙ્ગં પરીક્ષેત ॥ લિઙ્ગેન વા ॥ કર્મોત્પત્ત્યાનુપૂર્વં પ્રશસ્તમ્ ॥ અતથોત્પત્તેર્યથાલિઙ્ગમ્ ॥ સમુચ્ચયસ્તુલ્યાર્થાનાં વિકલ્પો વા ॥ અથૈતયોર્વિભાગઃ ॥ સૂક્તેન પૂર્વં સમ્પાતવન્તં કરોતિ ॥ શ્રામ્યતઃ (11.1.30) ઇતિપ્રભૃતિર્વા સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્યાભિનિગદ્ય દદ્યાદ્ દાતા વાચ્યમાનઃ ॥ અનુવાકેનોત્તરં સમ્પાતવન્તં કરોતિ ॥ પ્રાચ્યૈ ત્વા દિશે (12.3.55) ઇતિપ્રભૃતિભિર્વાનુવાકેનાભિમન્ત્ર્યાભિનિગદ્ય દદ્યાદ્ દાતા વાચ્યમાનઃ ॥ યથાસવમન્યાન્ પૃથગ્વેતિ પ્રકૃતિઃ ॥ સર્વે યથોત્પત્ત્યાચાર્યાણાં પઞ્ચૌદનવર્જમ્ ॥ પ્રયુક્તાનાં પુનરપ્રયોગમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,4{63}.10-25 ॥]
ઇતિ બ્રહ્મૌદનપ્રકૃતિસર્વસવવિધાનં સમાપ્તમ્.
યઃ એકં સવયજ્ઞં કરોતિ તસ્યૈકક્રતુફલં ભવતિ । યો બહૂનિ સવયજ્ઞાનિ કરોતિ તસ્ય બહુક્રતુફલં ભવતિ । અથર્વવેદવિહિતા યાગા એતે । આવસથ્યાધાને સવયજ્ઞાન્ કૃત્વા તતોઽગ્ન્યાધાનં કુર્યાત્ । બ્રહ્મૌદનં વા કૃત્વાધાનં કુર્યાત્ । આધાને નિત્યં સવદાનં કુર્યાત્ । અથવા ફલકામોઽપિ સવયજ્ઞં કુર્યાત્ । ત્રિવિધાઃ સવયજ્ઞા નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યા ભવન્તિ । મન્ત્રે ત્રિવિધા વિજ્ઞાયન્તે । સમાપ્તો બ્રહ્મૌદનઃ । સવયજ્ઞાઃ કામ્યા ભવન્તિ । નૈમિત્તિકા ભવન્તિ । ત્રિવિધા ભવન્તિ । બ્રહ્મૌદનતન્ત્રેણ વા કુર્યાત્ । સર્વેષાં સર્વે સવાઃ । સ્વર્ગૌદનતન્ત્રેણ વા કુર્યાત્ । સર્વેષાં સવાનાં બ્રહ્મૌદનતન્ત્રં સ્વર્ગૌદનતન્ત્રં વા ભવતિ । અથવા સર્વે પૃથક્તન્ત્રાઃ । એકમન્ત્રો નાસ્તિ । સ તૂષ્ણીં કર્તવ્યઃ । દ્વાવિંશતિઃ સવાઃ । પઞ્ચૌદન-શતૌદન-અજૌદનેષુ વિશેષઃ ॥
[આશાનામ્ (1.31) ઇતિ ચતુઃશરાવમ્ ॥ યદ્ રાજાનઃ (3.29) ઇત્યવેક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.1-2 ॥]
સવતન્ત્ર આજ્યભાગાન્તે પશ્વાલમ્ભઃ । ઽયદ્ રાજાનઃઽ ઇતિ ષડ્ભિરવિમીક્ષતે ॥
[પદસ્નાતસ્ય પૃથક્પાદેષ્વપૂપાન્ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.3 ॥]
અવેઃ પાદપ્રક્ષાલનં કરોતિ તૂષ્ણીમ્ । ચતુર્ષુ પાદેષુ પૃથગપૂપાન્ નિદધાતિ ॥
[નાભ્યાં પઞ્ચમમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.4 ॥]
પઞ્ચમમપૂપં નાભ્યાં વસનેન બન્ધનં કરોતિ ॥
[ઉન્નહ્યન્ વસનેન સહિરણ્યં સમ્પાતવન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.5 ॥]
તતઃ ઽયદ્ રાજાનઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સહિરણ્યમવિં સમ્પાતવન્તં કરોતિ ॥
[આ નયૈતમ્ (9.5.1) ઇત્યપરાજિતાદજમાનીયમાનમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.6 ॥]
ઽઆ નયૈતમ્ઽ ઇત્યૃચા અવિમાનીયમાનમનુમન્ત્રયતે ॥
[ઇન્દ્રાય ભાગમ્ (9.5.2) ઇત્યગ્નિં પરિણીયમાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.7 ॥]
ઽઇન્દ્રાય ભાગમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેનાગ્નિં પરિણીયમાનમનુમન્ત્રયતે ॥
[યે નો દ્વિષન્તિ (9.5.2) ઇતિ સઞ્જ્ઞપ્યમાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.8 ॥]
ઽયે નો દ્વિષન્તિઽ ઇત્યર્ધર્ચેન સઞ્જ્ઞપ્યમાનમનુમન્ત્રયતે ॥
[પ્ર પદઃ (9.5.3) ઇતિ પદઃ પ્રક્ષાલયન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.9 ॥]
તતઃ ઽપ્ર પદઃઽ ઇત્યૃચા પાદપ્રક્ષાલનં કરોતિ ॥
[અનુ ચ્છ્ય શ્યામેન (9.5.4) ઇતિ યથાપરુ વિશસન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.10 ॥]
ઽઅનુ ચ્છ્ય શ્યામેનઽ ઇત્યર્ધર્ચેન વિશસન્તમનુમન્ત્રયતે ॥
[ઋચા કુમ્ભીમ્ (9.5.5) ઇત્યધિશ્રયન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.11 ॥]
ઽઋચા કુમ્ભીમ્ઽ ઇતિ પાદેન કુમ્ભીમધિશ્રયણં કરોતિ ॥
[આ સિઞ્ચ (9.5.5) ઇત્યાસિઞ્ચન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.12 ॥]
ઽઆ સિઞ્ચોદકમ્ઽ ઇત્યનેન કુમ્ભ્યામુદકં સિઞ્ચતિ ॥
[અવ ધેહિ (9.5.5) ઇત્યવદધતમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.13 ॥]
ઽઅવ ધેહ્યેનમ્ઽ ઇત્યનેન માંસાન્યવદધતમ્ ॥
[પર્યાધત્ત (9.5.5) ઇતિ પર્યાદધતમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.14 ॥]
ઽપર્યાધત્તઽ ઇતિ પાદેન પર્યાધત્તં કરોતિ ॥
[શૃતો ગચ્છતુ (9.5.5) ઇત્યુદ્વાસયન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.15 ॥]
ઽશૃતો ગચ્છતુઽ ઇતિ પાદેનોદ્વાસનં કરોતિ ॥
[ઉત્ક્રામાતઃ (9.5.6) ઇતિ પશ્ચાદગ્નેર્દર્ભેષૂદ્ધરન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.16 ॥]
ઽઉત્ક્રામાતઃઽ ઇત્યૃચા પશ્ચાદગ્નેર્દર્ભેષૂદ્ધરન્તં કરોતિ ॥
[ઉદ્ધૃતં અજમનજ્મિ (4.14.6) ઇત્યાજ્યેનાનક્તિ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.17 ॥]
તદુપરિ ઽઅજમનજ્મિઽ ઇત્યૃચાજ્યેનાનક્તિ । એવં વિશેષઃ । તતઃ ઽઇયં મહીઽ (11.1.8) ઇતિ ચર્માસ્તૃણાતીત્યાદિ ઓદનસવવિહિતં ભાગાદિ કર્મ કરોતિ । યથૈકવારં સહઓદનમાંસાનામુદ્વાસનં ભવતિ તથા કાર્યમ્ । આજ્યભાગાન્તે પશ્વાલમ્ભઃ ॥
[પઞ્ચૌદનમ્ (4.14.7) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ ઓદનાન્ પૃથક્પાદેષુ નિદધાતિ ॥ મધ્યે પઞ્ચમમ્ ॥ દક્ષિણં પશ્ચાર્ધં યૂષેનોપસિચ્ય ॥ શૃતમજમ્ (4.14.9) ઇત્યનુબદ્ધશિરઃપાદં ત્વેતસ્ય ચર્મ ॥ અજો હિ (4.14) ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાતવન્તં યથોક્તમ્ ॥ ઉત્તરોઽમોતં તસ્યાગ્રતઃ સહિરણ્યં નિદધાતિ ॥ પઞ્ચ રુક્મા (9.5.25) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ ધેન્વાદીન્યુત્તરતઃ સોપધાનમાસ્તરણં વાસો હિરણ્યં ચ ॥ આ નયૈતમ્ (9.5) ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાતવન્તમ્ ॥ આઞ્જનાન્તં શતૌદનાયાઃ પઞ્ચૌદનેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,5{64}.18-28 ॥]

શેષં સૂત્રપઠિતમવગન્તવ્યમ્ । કર્તવ્યં ચ । સવયજ્ઞાનાં પરિગણનં ક્રિયતે । ઽઅગ્ને જાયસ્વઽ (11.1) ઇત્યર્થસૂક્તેન બ્રહ્મૌદનં દદાતિ । ઽપુમાન્ પુંસઃઽ (12.3) ઇત્યનુવાકેન સ્વર્ગૌદનં દદાતિ । ઽઆશાનામ્ઽ (1.31) ઇતિ ચતુઃશરાવમ્ । ઽયદ્રાજાનઃઽ (3.29) ઇતિ પઞ્ચર્ચેનાવિસવમ્ । ઽઅજો હ્યગ્નેરજનિષ્ઠઽ (4.14) ઇતિ સૂક્તેનાજૌદનં સવમ્ । ઽઆ નયૈતમ્ઽ (9.5) ઇત્યર્થસૂક્તેન પઞ્ચૌદનં સવમ્ ॥
[અઘાયતામ્ (10.9) ઇત્યત્ર મુખમપિનહ્યમાનમનુમન્ત્રયતે ॥ સપત્નેષુ વજ્રમ્ (10.9.1) ગ્રાવા ત્વૈષઃ (10.9.2) ઇતિ નિપતન્તમ્ ॥ વેદિષ્ટે (10.9.2) ઇતિ મન્ત્રોક્તમાસ્તૃણાતિ ॥ વિંશત્યોદનાસુ શ્રયણીષુ શતમવદાનાનિ વધ્રીસન્નદ્ધાનિ પૃથગોદનેષૂપર્યાદધતિ ॥ મધ્યમાયાઃ પ્રથમે રન્ધ્રિણ્યામિક્ષાં દશમેઽભિતઃ સપ્તસપ્તાપૂપાન્ પરિશ્રયતિ ॥ પઞ્ચદશે પુરોડાશૌ ॥ અગ્ને હિરણ્યમ્ ॥ અપો દેવીઃ (10.9.27) ઇત્યગ્રત ઉદકુમ્ભાન્ ॥ બાલાસ્તે (10.9.3) ઇતિ સૂક્તેન સમ્પાતવતીમ્ ॥ પ્રદક્ષિણમગ્નિમનુપરિણીયોપવેશનપ્રક્ષાલનાચમનનુક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,6{65}.1-10 ॥
શતૌદનાયાં દ્વાદશં શતં દક્ષિણાઃ । અધિકં દદતઃ કામપ્રં સમ્પદ્યતે ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.4-5 ॥]
ઽઅઘાયતામ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન શતૌદનં સવમ્ ॥
[બ્રહ્માસ્ય (4.34) ઇત્યોદને હ્રદાન્ પ્રતિદિશં કરોતિ ॥ ઉપર્યાપાનમ્ ॥ તદભિતશ્ચતસ્રો દિશ્યાઃ કુલ્યાઃ ॥ તા રસૈઃ પૂરયતિ ॥ પૃથિવ્યાં સુરયાદ્ભિરાણ્ડીકાદિવન્તિ મન્ત્રોક્તાનિ પ્રતિદિશં નિધાય ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.6-10 ॥]
ઽબ્રહ્માસ્ય શીર્ષમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન બ્રહ્માસ્યૌદનં સવમ્ ॥
[યમોદનમ્ (4.35) ઇત્યતિમૃત્યુમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.11 ॥]
ઽયમોદનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાતિમૃત્યું સવમ્ ॥
[અનડ્વાન્ (4.11) ઇત્યનડ્વાહમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.12 ॥]
ઽઅનડ્વાન્ દાધારઽ ઇતિ સૂક્તેન અનડ્વાહં સવમ્ ॥
[સૂર્યસ્ય રશ્મીન્ (4.38.5) ઇતિ કર્કીં સાનૂબન્ધ્યાં દદાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.13 ॥]
ઽસૂર્યસ્ય રશ્મીન્ઽ ઇતિ તિસૃભિરૃગ્ભિઃ કર્કીં સવમ્ ॥
[આયં ગૌઃ પૃશ્નિઃ (6.31) અયં સહસ્રમ્ (7.22) ઇતિ પૃશ્નિં ગામ્ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.14 ॥]
ઽઆયં ગૌઃ પૃશ્નિઃઽ ઇતિ તિસૃભિરૃગ્ભિઃ પૃશ્નિં સવમ્ । ઽઅયં સહસ્રમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં પૃશ્નિં ગાં સવમ્ ॥
[દેવા ઇમં મધુના સંયુતં યવમ્ (6.30.1) ઇતિ પૌનઃશિલં મધુમન્થં સહિરણ્યં સમ્પાતવન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.15 ॥]
ઽદેવા ઇમમ્ઽ ઇત્યૃચા પૌનઃશિલં સવમ્ ॥
[પુનન્તુ મા દેવજનાઃ (6.19) ઇતિ પવિત્રં કૃશરમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.16 ॥]
ઽપુનન્તુ માઽ ઇતિ સૂક્તેન પવિત્રં સવમ્ ॥
[કઃ પૃશ્નિમ્ (7.104) ઇત્યુર્વરામ્ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.17 ॥]
ઽકઃ પૃશ્નિમ્ઽ ઇત્યૃચા ઉર્વરાં સવમ્ ॥
[સાહસ્રઃ (9.4) ઇત્યૃષભમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.18 ॥]
ઽસાહસ્રસ્ત્વેષઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન ઋષભં સવમ્ ॥
[પ્રજાપતિશ્ચ (9.7) ઇત્યનડ્વાહમ્ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.19 ॥]
ઽપ્રજાપતિશ્ચઽ ઇતિ સૂક્તેનાનડ્વાહં સવમ્ ॥
[નમસ્તે જાયમાનાયૈ (10.10) દદામિ (12.4) ઇતિ વશામુદપાત્રેણ સમ્પાતવતા સમ્પ્રોક્ષ્યાભિમન્ત્ર્યાભિનિગદ્ય દદ્યાદ્ દાતા વાચ્યમાનઃ ॥ ભૂમિષ્ટ્વા (3.29.8) ઇત્યેનાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.20-21 ॥]
ઽનમસ્તે જાયમાનાયૈઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન વશાં સવમ્ । ઽદદામિઽ ઇત્યનુવાકેન વશાં સવમ્ ॥
[ઉપમિતામ્ (9.3) ઇતિ યચ્છાલયા સહ દાસ્યન્ ભવતિ તદન્તર્ભવત્યપિહિતમ્ ॥ મન્ત્રોક્તં તુ પ્રશસ્તમ્ ॥ ઇટસ્ય તે વિ ચૃતામિ (9.3.18) ઇતિ દ્વારમવસારયતિ ॥ પ્રતીચીં ત્વા પ્રતીચીનઃ (9.3.22) ઇત્યુદપાત્રમગ્નિમાદાય પ્રપદ્યન્તે ॥ તદન્તરેવ સૂક્તેન સમ્પાતવત્ કરોતિ ॥ ઉદપાત્રેણ સમ્પાતવતા શાલાં સમ્પ્રોક્ષ્યાભિમન્ત્ર્યાભિનિગદ્ય દદ્યાદ્ દાતા વાચ્યમાનઃ ॥ અન્તરા દ્યાં ચ પૃથિવીં ચ (9.3.15) ઇત્યેનાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ ઉપમિતામ્ (9.3.1) ઇતિ મન્ત્રોક્તાનિ પ્રચૃતતિ ॥ મા નઃ પાશમ્ (9.3.24) ઇત્યભિમન્ત્ર્ય ધારયતિ ॥ નાસ્યાસ્થીનિ (9.5.23) ઇતિ યથોક્તમ્ ॥ સર્વમેનં સમાદાય (9.5.23) ઇત્યદ્ભિઃ પૂર્ણે ગર્તે પ્રવિધ્ય સંવપતિ ॥ શતૌદનાં ચ ॥ કૌશ્સ્_8,7{66}.22-23 ॥]
ઽઉપમિતામ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન શાલાં સવમ્ । ઽતસ્યૌદનસ્યઽ (11.3) ઇત્યર્થસૂક્તેન બૃહસ્પતિં સવમ્ । અભિચારકામસ્ય । દ્વાવિંશતિસવયજ્ઞાઃ સંહિતાયાં પઠ્યન્તે । સ્વર્ગૌદનતન્ત્રેણ સર્વે કર્તવ્યાઃ । બ્રહ્મૌદનતન્ત્રેણ વા । ઽસ્વર્ગબ્રહ્મૌદનૌ તન્ત્રમ્ઽ (કૌશ્સ્ 68.4) ઇતિ વચનાત્ । શેષં સમાનમ્ ॥ અજૌદનપચૌદનશતૌદનાનાં વિશેષં પઠિતમ્ ॥
અધ્યાત્મવિમુખો હોમાદેવાથર્વાઙ્ગિરસપારગે.
સવાષ્ટમેઽધ્યાયે ઉક્તા નાનાફલપ્રદાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥
અથ નવમોઽધ્યાયઃ
અથ ક્રવ્યાચ્છમનેન સહાવસથ્યાધાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ -
[પિત્ર્યમગ્નિં શમયિષ્યઞ્જ્યેષ્ઠસ્ય ચાવિભક્તિન એકાગ્નિમાધાસ્યન્ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.1 ॥]
સાદિત્યે અરણિપ્રદાનં કરોતિ । દક્ષિણતઃ પત્ની અધરારણિં ગૃહ્ણાતિ । ઉત્તરતો યજમાન ઉત્તરારણિમ્ । અરણિલક્ષણે અરણિઃ ઉક્તા તત્ર મન્થને યો વિધિશ્ચ । ઽયો અશ્વત્થઃઽ (તૈબ્રા 1.2.1) ઇતિ દ્વાભ્યાં યજમાનં વાચયતિ.
અર્ચયિત્વા દહેદ્રૂપં ચન્દનેન સમાલભેત્.
ઉભયોર્વાગ્યમનં તાવત્ પૂર્ણાહુતિવિસર્જનમ્ ॥
[અમાવાસ્યાયાં પૂર્વસ્મિન્નુપશાલે ગાં દ્વિહાયનીં રોહિણીમેકરૂપાં બન્ધયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.2 ॥]
અમાવાસ્યાયાં પૂર્વસ્મિન્નુપશાલે ગાં દ્વિવર્ષાં બન્ધયતિ ॥
[નિશિ શામૂલપરિહિતો જ્યેષ્ઠોઽન્વાલભતે ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.3 ॥]
કમ્બલપરિહિતો યજમાનો ગામન્વાલભતે ॥
પત્ન્યહતવસના જ્યેષ્ઠમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.4 ॥
પત્નીમન્વઞ્ચ ઇતરે ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.5 ॥
ત્રિર્મન્ત્રજપમ્ ॥
[અથૈનાનભિવ્યાહારયતિ અધ્રિગો શમીધ્વમ્ । સુશમિ શમીધ્વમ્ । શમીધ્વમધ્રિગા 3 ઉ ઇતિ ત્રિઃ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.6 ॥]
ઽઅધ્રિગો શમીધ્વમ્ઽ ઇતિ કર્તા મન્ત્રં બ્રવીત્યુષસિ । કર્તા શાન્ત્યુદકં ચ કરોતિ । શાન્તિગણે ઽયન્માતલીઽ (11.6.23) યાવત્ ॥
[અયમગ્નિઃ સત્પતિઃ (7.62) નડમા રોહ (12.2) ઇત્યનુવાકં મહાશાન્તિં ચ શાન્ત્યુદક આવપતે ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.7 ॥]
ઽઅયમગ્નિઃ સત્પતિઃઽ ઇત્યૃચા ઽનડમા રોહઽ ઇત્યનુવાકઃ વાસ્તોષ્પત્યો માતૃનામા ચાતનઃ શાન્તિગણશ્ચ । એતાનિ શાન્ત્યુદક આવપતિ । તતઃ પશ્ચાદ્ યન્માતલીં કૃત્વા શાન્ત્યુદકં સમાપયેત્ । તતઃ કર્તા આચામયતિ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ । પત્નીં ચ ॥
[અગ્ને અક્રવ્યાદ્ (12.2.42) ઇતિ ભ્રષ્ટ્રાદ્દીપં ધારયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.8 ॥]
ઽઅગ્ને અક્રવ્યાદ્ઽ ઇત્યૃચા એકાવસાના ભ્રાષ્ટ્રાત્ અમ્બરીષાન્મહાનસાદ્ વાગ્નિમાનીયાવસથ્યાશાલાયા મધ્યે । યવા યત્ર સ્થાપિતં તત્સ્થાનં ભ્રાષ્ટ્રમિત્યુચ્યતે । તસ્માદગ્નિં વિસૃજ્ય ભૂમેઃ દીપં ધારયતિ ॥
[ભૂમેશ્ચોપદગ્ધં સમુત્ખાય ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.9 ॥]
તેન દીપેન ભૂમિં દગ્ધાં સમુત્ખાય ॥
આકૃતિલોષ્ટવલ્મીકેનાસ્તીર્ય ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.10 ॥
[શકૃત્પિણ્ડેનાભિલિપ્ય ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.11 ॥]
સિકતાભિઃ પ્રકીર્યાભ્યુક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.12 ॥
લક્ષણં કૃત્વા ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.13 ॥
પુનરભ્યુક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.14 ॥
તસ્યાં વ્રીહીયવાવોપ્યેત્યાદિ સર્વં ભવતિ ॥

[પશ્ચાલ્લક્ષણસ્યાભિમન્થનં નિધાય ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.15 ॥]
તતઃ પશ્ચાલ્લક્ષણસ્યાભિમન્થનં નિધાય મન્થનસ્થાને ॥
મન્થનસ્થાનમુચ્યતે -
[ગોઽશ્વાજાવીનાં પુંસાં લોમભિરાસ્તીર્ય વ્રીહિયવૈશ્ચ શકૃત્પિણ્ડમભિવિમૃજ્ય પ્રાઞ્ચૌ દર્ભૌ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.16 ॥]
વૃષભરોમાણ્યશ્વરોમાણ્યજરોમાણિ મેષરોમાણિ પુરુષરોમાણિ અગ્નિપતનસ્થાન આસ્તીર્ય વ્રીહિયવૈશ્ચ શુષ્કગોમયાનિ ચ । પ્રાઞ્ચૌ દર્ભૌ નિદધાતિ ॥
[વૃષણૌ સ્થઃ ઇત્યભિપ્રાણ્યારણ્યૌ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.17 ॥
તયોરુપર્યધરારણિમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.18 ॥
દક્ષિણતોમૂલામ્ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.19 ॥
પશ્ચાત્પ્રજનનામ્ ઉર્વશ્યસિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.20 ॥
આયુરસિ ઇતિ મૂલત ઉત્તરારણિમુપસન્ધાય ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.21 ॥]
ઽવૃષણૌ સ્થઃઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ તત્રોપરિ અરણી દત્ત્વા તસ્યોપરિ ઉચ્છ્વાસં દદાતિ । અરણિલક્ષણ ઉક્તં મન્થનવિધાનમ્ । ઽઉર્વશ્યસિઽ ઇતિ । ઽઆયુરસિઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ ઉત્તરારણિમૂલમધરારણિના સહ સંયોજ્યમ્ । પત્ની પશ્ચાન્મુખી મન્થં ધારયતિ । પૂર્વાભિમુખો યજમાનો મન્થતિ ॥
[પૃતનાજિતમ્ (7.63) ઇત્યાહૂય ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.22 ॥]
ઽપૃતનાજિતમ્ઽ ઇત્યૃચાગ્નિમાહ્વયતિ ॥
[અભિદક્ષિણં જ્યેષ્ઠસ્ત્રિરભિમન્થતિ ઓં ભૂર્ગાયત્રં છન્દોઽનુપ્રજાયસ્વ ત્રૈષ્ટુભં જાગતમાનુષ્ટુભમો ભૂર્ભુવઃ સ્વર્જનદોમ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.23 ॥
અત ઊર્ધ્વં યથાકામમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,1{69}.24 ॥]
તતો યજમાનઃ પ્રદક્ષિણં ત્રિરભિમન્થતિ । ઽઓં ભૂર્ગાયત્રં છન્દોઽનુપ્રજાયસ્વઽ ઇત્યાદ્યધિકૃતો મન્ત્રઃ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । મન્થનમન્ત્રાઃ ॥ નવમેઽધ્યાયે પ્રથમા કણ્ડિકા

[મન્થામિ ત્વા જાતવેદઃ સુજાતં જાતવેદસમ્ । સ નો જીવેષ્વા ભજ દીર્ઘમાયુશ્ચ ધેહિ નઃ ॥ જાતોઽજનિષ્ઠા યશસા સહાગ્ને પ્રજાં પશૂંસ્તેજો રયિમસ્માસુ ધેહિ । આનન્દિનો મોદમાનાઃ સુવીરા અનામયાઃ સર્વમાયુર્ગમેમ ॥ ઉદ્દીપ્યસ્વ જાતવેદોઽવ સેદિં તુષ્ણાં ક્ષુધં જહિ । અપાસ્મત્તમ ઉછત્વપ હ્રીતમુખો જહ્યપ દુર્હાર્દ્દિશો જહિ ॥ ઇહૈવૈધિ ધનસનિરિહ ત્વા સમિધીમહિ । ઇહૈધિ પુષ્ટિવર્ધન ઇહ ત્વા સમિધીમહિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.1 ॥
પ્રથમયા મન્થતિ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.2 ॥
દ્વિતીયયા જાતમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.3 ॥
તૃતીયયોદ્દીપયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.4 ॥
ચતુર્થ્યોપસમાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.5 ॥
યત્ત્વા ક્રુદ્ધાઃ (12.2.5) ઇતિ ચ ઓં ભૂર્ભુવઃ સ્વર્જનદોમ્ ઇતિ અઙ્ગિરસાં ત્વા દેવાનામાદિત્યાનાં વ્રતેના દધે । દ્યૌર્મહૂનાસિ ભૂમિર્ભૂમ્ના તસ્યાસ્તે દેવ્યદિતિરુપસ્થેઽન્નાદાયાન્નપત્યાયા દધત્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.6 ॥]
ઽમન્થામિ ત્વા જાતવેદઃઽ ઇત્યૃચા મન્થતિ । ઽજાતોઽજનિષ્ઠાઃઽ ઇત્યૃચા જાતમનુમન્ત્રયતે । ઽઉદ્દીપ્યસ્વઽ ઇત્યૃચા જ્વલન્તમનુમન્ત્રયતે । ઽઇહૈવૈધિ ધનસનિઃઽ ઇત્યૃચા ઽયત્ત્વા ક્રુદ્ધાઃઽ ઇત્યૃચા ચ દ્વાભ્યામગ્નૌ કાષ્ઠાન્યાદધાતિ ॥
[લક્ષણે પ્રતિષ્ઠાપ્યોપોત્થાય ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.7 ॥
અથોપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.8 ॥
અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિરહં ત્વયાગ્ને ગૃહપતિના ભૂયાસમ્ । સુગૃહપતિસ્ત્વં મયાગ્ને ગૃહપતિના ભૂયાઃ । અસ્થૂરિ ણૌ ગાર્હપત્યાનિ દીદિહિ શતં સમાઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.9 ॥]
ઽઓમ્ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃઽ ઇત્યાદિમન્ત્રેણ લક્ષણે પ્રતિષ્ઠાપ્ય તત ઉપતિષ્ઠતે । ઽસત્યં બૃહત્ઽ (12.1.1-9) ઇતિ નવભિઃ ઽશાન્તિવાઽ (12.1.59) ઇતિ દશમ્યા ઽઉદાયુષાઽ (3.31.10-11) ઇતિ દ્વાભ્યામ્ ઽઅગ્ને ગૃહપતેઽ ઇત્યૃચા વૈતાનાગ્નિમુપતિષ્ઠતે ॥
[વ્યાકરોમિ (12.2.32) ઇતિ ગાર્હપત્યક્રવ્યાદૌ સમીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.10 ॥]
તતઃ ક્રવ્યાદં મન્થનાત્ પૃથક્કૃત્ય ઽવ્યાકરોમિઽ ઇત્યૃચા ગાર્હપત્યક્રવ્યાદૌ ચ સમીક્ષતે ॥
[શાન્તમાજ્યં ગાર્હપત્યાયોપનિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.11 ॥]
શાન્તમાજ્યં ગાર્હપત્યસમીપે નિદધાતિ ॥
[માષમન્થં ક્રવ્યાદમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.12 ॥]
માષમન્થં ક્રવ્યાત્સમીપે નિદધાતિ ॥
[ઉપ ત્વા નમસા (3.15.7) ઇતિ પુરોનુવાક્યા ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.13 ॥]
તત આજ્યસંસ્કારં કૃત્વા સ્રુચં ચ સમ્મૃજ્ય પ્રતપ્ય સ્રવં સ્રુચિ ગ્રહણં કૃત્વા ઊર્ધ્વસ્થિતઃ સમિદુત્તરાં ઽઉપ ત્વા નમસાઽ ઇત્યૃચાન્તે ઓંકારં કૃત્વા પુરોનુવાક્યાં વદેત્ ॥
વિશ્વાહા તે (3.15.8) ઇતિ પૂર્ણાહુતિં જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.14 ॥
અસ્મિન્ કાલે પુણ્યાહવાચનં સાયંહોમદાનમ્ । દશ ગાઃ કર્ત્રે દદ્યાત્ । હિરણ્યદાનં સદસ્યેભ્યો દદાતિ । બ્રાહ્મણભોજનમુત્સર્ગઃ શતાદિ યથાશક્તિ વા ॥
[યો નો અગ્નિઃ (12.2.33) ઇતિ સહ કર્ત્રા હૃદયાન્યભિમૃશન્તે ॥ કૌશ્સ્_9,2{70}.15 ॥]
ઽયો નો અગ્નિઃઽ ઇત્યૃચા સહ કર્ત્રા સર્વે હૃદયાન્યભિમૃશન્તિ ॥ દ્વિતીયા કણ્ડિકા

[અંશો રાજા વિભજતીમાવગ્ની વિધારયન્ । ક્રવ્યાદં નિર્ણુદામસિ હવ્યવાડિહ તિષ્ઠતુ ઇતિ વિભાગં જપતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.1 ॥]
ઽઅંશો રાજા વિભજતિઽ ઇત્યૃચા મન્ત્રેણ ક્રવ્યાદં વિભજતિ ॥
[સુગાર્હપત્યઃ (12.2.45) ઇતિ દક્ષિણેન ગાર્હપત્યે સમિધમાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.2 ॥]
ઽસુગાર્હપત્યઃઽ ઇત્યર્ધર્ચદ્વયેન ગાર્હપત્યે શાન્તસમિધ આદધાતિ ॥
[યઃ ક્રવ્યાત્તમશીશમમ્ ઇતિ સવ્યેન નડમયીં ક્રવ્યાદિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.3 ॥]
ઽયઃ ક્રવ્યાત્તમશીશમમ્ઽ ઇતિ યજુષા વામેન હસ્તેન નડમયીં સમિધમાદધાતિ । નડો નલઃ ॥
[અપાવૃત્ય (12.2.34-39) ઇતિ મન્ત્રોક્તં બાહ્યતો નિધાય ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.4 ॥]
ઽઅપાવૃત્યઽ ઇતિ ષડ્ભિરૃગ્ભિઃ ક્રવ્યાદં ગૃહીત્વા એકાગ્નિં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા દક્ષિણસ્યાં દિશિ નિષ્ક્રમ્ય તતો ગૃહદ્વારે ભૂમૌ નિદધાતિ ક્રવ્યાદમ્ ॥
[નડમા રોહ (12.2.1) સમિન્ધતે (12.2.11-12) ઇષીકાં જરતીમ્ (12.2.54) પ્રત્યઞ્ચમર્કમ્ (12.2.55) ઇત્યુપસમાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.5 ॥]
તતો ઽનડમા રોહઽ ઇત્યૃચા, ઽસમિન્ધતેઽ ઇતિ દ્વે, ઽઇષીકાં જરતીમ્ઽ ઇત્યેકા, ઽપ્રત્યઞ્ચમર્કમ્ઽ ઇત્યેકા । એતાભિઃ પુરાણી ઇષીકા શરવીરિણતિલ્પિઞ્જિકાનલાશ્ચૈતાનિ કાષ્ઠાન્યાદધાતિ સકૃદ્વામેન હસ્તેન ॥
[યદ્યગ્નિઃ (12.2.4) યો અગ્નિઃ (12.2.7) અવિઃ કૃષ્ણા (12.2.53) મા નો રુરોઃ શુચદ્વિદઃ શિવો નો અસ્તુ ભરતો રરાણઃ । અતિવ્યાધી વ્યાધો અગ્રભીષ્ટ ક્રવ્યાદો અગ્નીઞ્છમયામિ સર્વાન્ ઇતિ શક્ત્યા માષપિષ્ટાનિ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.6 ॥]
ઽયદ્યગ્નિઃઽ ઇત્યેકા, ઽયો અગ્નિઃ ક્રવ્યાદ્ઽ ઇત્યેકા, ઽઅવિઃ કૃષ્ણાઽ ઇત્યેકા, ઽમા નો રુરોઃઽ ઇત્યેકા એતાભિઃ શુક્ત્યા માષપિષ્ટં જુહોતિ ॥
[સીસં દર્વ્યામવધાયોદ્ગ્રથ્ય મન્થં જુહ્વઞ્છમયેત્ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.7 ॥]
તસ્મિન્ સીસં દર્વિદણ્ડે બદ્ધ્વા તતો માષમન્થં દર્વ્યા જુહોતિ ॥
[નડમા રોહ (12.2.1-4) ઇતિ ચતસ્રઃ અગ્ને અક્રવ્યાદ્ (12.2.42) ઇમં ક્રવ્યાદ્ (12.2.43) યો નો અશ્વેષુ (12.2.15) અન્યેભ્યસ્ત્વા (12.2.16-18) હિરણ્યપાણિમ્ (3.2.1.8-10) ઇતિ શમયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.8 ॥]
ઽનડમા રોહઽ ઇતિ ચતસ્રઃ, ઽઅગ્ને ક્રવ્યાદ્ઽ ઇત્યેકા, ઽઇમં ક્રવ્યાદા વિવેશઽ ઇત્યેકા, ઽયો નો અશ્વેષુ વીરેષુઽ ઇત્યેકા, ઽઅન્યેભ્યસ્ત્વા પુરુષેભ્યઃઽ ઇતિ તિસ્રઃ એતૈર્મન્ત્રૈર્માષમન્થં જુહોતિ સકૃત્ ક્રવ્યાદિ । ઽહિરણ્યપાણિમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ સક્તુમન્થં જુહોતિ । યથા શમયતિ તથા હોતવ્યમ્ ॥
[દક્ષિણતો જરત્કોષ્ઠે શીતં ભસ્માભિવિહરતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.9 ॥
શાન્ત્યુદકેન સુશાન્તં કૃત્વાવદગ્ધં સમુત્ખાય ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.10 ॥
પરં મૃત્યો (12.2.21) ઇત્યુત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.11 ॥]
તતઃ જીર્ણપિટકે ક્રવ્યાદં ભસ્મ કૃત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકેન તદ્ભૂમિસ્થાનં સુશાન્તં કૃત્વા દગ્ધં ખાત્વા પિટકે પ્રક્ષિપ્ય તતઃ ઽપરં મૃત્યોઽ ઇત્યૃચા પિટકં યજમાનશિરસિ દદાતિ ॥
[ક્રવ્યાદમ્ (12.2.8-10) ઇતિ તિસૃભિર્હ્રીયમાણમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.12 ॥]
ઽક્રવ્યાદમગ્નિમ્ઽ ઇતિ તિસૃભિર્હ્રીયમાણમનુમન્ત્રયતે ॥
[દીપાદ્યાભિનિગદનાત્ પ્રતિહરણેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.13 ॥]
વામેન હસ્તેન દીપં ધારયતિ । દક્ષિણેન હસ્તેન અલાબુ ઉદકપૂર્ણં ધારયતિ । શિરસિ ક્રવ્યાદપિટકમગ્ને સ્થિત્વા વાગ્યતાઃ સર્વે પશ્ચાદ્ ગચ્છન્તિ ॥
[અવિઃ કૃષ્ણા (12.2.53) ઇતિ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.14 ॥]
અરણ્યે ઊષરાદિદેશે ઽઅવિઃ કૃષ્ણાઽ ઇત્યૃચા ક્રવ્યાદપિટકં નિદધાતિ । તતઃ અલાબૂદકેન દીપમવસિચ્ય ઽયથા સૂર્યઽ (10.1.32) ઇત્યૃચા પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય તત આવ્રજન્તિ સર્વે ॥
[ઉત્તમવર્જં જ્યેષ્ઠસ્યાઞ્જલૌ સીસાનિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.15 ॥]
સીસં નદીફેનં લોહમૃત્તિકા એતાનિ ત્રીણિ દ્રવ્યાણિ યજમાનસ્યાઞ્જલૌ દત્ત્વા ॥
[અસ્મિન્ વયમ્ (12.2.13-14) યદ્રિપ્રમ્ (12.2.40) સીસે મૃડ્ઢ્વમ્ (12.2.19-20) ઇત્યભ્યવનેજયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.16 ॥]
ઽઅસ્મિન્ વયં સઙ્કુસુકેઽ ઇતિ દ્વે, ઽયદ્રિપ્રં શમલમ્ઽ ઇત્યેકા, ઽસીસે મૃડ્ઢ્વમ્ઽ ઇતિ દ્વે ઇત્યેતૈર્મન્ત્રૈરુદકસહિતેન સીસેન હસ્તપ્રક્ષાલનં કરોતિ ॥
[કૃષ્ણોર્ણયા પાણિપાદાન્ નિમૃજ્ય ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.17 ॥
ઇમે જીવાઃ (12.2.22) ઉદીચીનૈઃ (12.2.29) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.18 ॥
ત્રિઃ સપ્ત (12.2.29) ઇતિ કૂદ્યા પદાનિ યોપયિત્વા નદીભ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.19 ॥]
કૃષ્ણોર્ણયા પાણિપાદાન્ માર્જયિત્વા નિજ્યેષ્ઠાઃ ઽઇમે જીવા વિ મૃતૈઃઽ ઇત્યૃચા પ્રાઙ્મુખા આગચ્છન્તિ । ઽઉદીચીનૈઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન તત ઉદઙ્મુખા આગચ્છન્તિ । અભિમન્ત્રયતે । ઽત્રિઃ સપ્ત કૃત્વઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન કૂદ્યા પદાનિ લોપયિત્વા આ નદીભ્યઃ ॥
[મૃત્યોઃ પદમ્ (12.2.30) ઇતિ દ્વિતીયયા નાવઃ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.20 ॥]
ઽમૃત્યોઃ પદમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દ્વિતીયયા કૂદ્યા પદાનિ લોપયતિ આ નાવઃ ॥
[પરં મૃત્યો (12.2.21) ઇતિ પ્રાગ્દક્ષિણં કૂદીં પ્રવિધ્ય ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.21 ॥]
ઽપરં મૃત્યોઽ ઇત્યેકયા પ્રાગ્દક્ષિણસ્યાં દિશિ કૂદીં પ્રક્ષિપતિ ॥
[સપ્ત નદીરૂપાણિ કારયિત્વોદકેન પૂરયિત્વા ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.22 ॥]
ગૃહસમીપે ગત્વા સપ્ત નદીરૂપાણિ કારયિત્વોદકેન પૂરયિત્વા સપ્ત નાવઃ કારયતિ । તાસુ પ્રક્ષિપ્ય સહિરણ્યાઃ સયવાઃ સર્વે ભવન્તિ ॥
[આ રોહત સવિતુર્નાવમેતામ્ (12.2.48) સુત્રામાણમ્ (7.6.3) મહીમૂ ષુ (7.6.2) ઇતિ સહિરણ્યાં સયવાં નાવમારોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.23 ॥]
તતઃ સર્વે નાવમારોહન્તિ । એતૈર્મન્ત્રૈઃ કર્તાનુમન્ત્રયતે । સકૃન્મન્ત્રઃ । ઽઆ રોહત સવિતુઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ઽસુત્રામાણંઽ ઽમહીમૂ ષુઽ ઇત્યેકૈકા । સકૃન્મન્ત્રઃ । સપ્ત નાવાન્તે સર્વે ઉત્તરન્તિ ॥
[અશ્મન્વતી રીયતે, ઉત્તિષ્ઠતા પ્રતરતા સખાયઃ (12.2.26-27) ઇત્યુદીચસ્તારયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,3{71}.24 ॥]
ઽઅશ્મન્વતી રીયતેઽ ઇત્યેકા ઽઉત્તિષ્ઠતા પ્ર તરતા સખાયઃઽ ઇત્યેકા એતાભ્યામુદઙ્મુખોત્તરતામનુમન્ત્રયતે । કેચિત્ તસ્મિન્ નાવાં સહિરણ્યં યવાન્ પ્રક્ષિપ્ય તત ઉત્તરન્તિ । નવમેઽધ્યાયે તૃતીયા કણ્ડિકા

[ઉત્તરતો ગર્ત ઉદક્પ્રસ્રવણેઽશ્માનં નિદધાત્યન્તશ્છિન્નમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.1 ॥]
ઉત્તરતો ગર્ત ઉદક્પ્રસ્રવણે કર્તવ્યઃ । તસ્મિન્નકર્ણમશ્માનમુદકમધ્ય નિદધાતિ ॥
[તિરો મૃત્યુમ્ (12.2.23) ઇત્યશ્માનમતિક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.2 ॥]
ઽતિરો મૃત્યુમ્ઽ ઇતિ પાદેનાશ્માનં સ્વપદ્ભ્યામતિક્રામતિ કર્તા ॥
[તા અધરાદુદીચીઃ (19.2.41) ઇત્યનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.3 ॥]
ઽતા અધરાદુદીચીઃઽ ઇત્યૃચાનુમન્ત્રયતે ॥
[નિસ્સાલામ્ (2.14) ઇતિ શાલાનિવેશનં સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.4 ॥]
ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાગ્નિશાલાગૃહં શાન્ત્યુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥
[ઊર્જં બિભ્રત્ (7.60) ઇતિ પ્રપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.5 ॥]
ઽઊર્જં બિભ્રત્ઽ ઇતિ પ્રતિપાદયતિ । સર્વત્ર સૂક્તપ્રયોગઃ । એતયોઃ સર્વત્ર વિધિકર્મ । સર્વે શાલાં પ્રવિશન્તિ । કેચિદ્ ગૃહદ્વારે મહાશાન્તિં ચતુર્ગણીમુચ્ચૈરભિનિગદન્તિ । કેચિન્ન કુર્વન્તિ । તત્ર વિકલ્પઃ ॥
[વૈશ્વદેવીમ્ (12.2.28) ઇતિ વત્સતરીમાલમ્ભયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.6 ॥]
ઽવૈશ્વદેવીમ્ઽ ઇત્યૃચા વત્સિકામાલમ્ભયતિ ॥
[ઇમમિન્દ્રમ્ (12.2.47) ઇતિ વૃષમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.7 ॥]
ઽઇમમિન્દ્રમ્ઽ ઇત્યર્દ્ધર્ચત્રયેણ વૃષભમભિમન્ત્રયતે । અનડ્વાહં વા ॥
[અનડ્વાહમ્ (12.2.48) અહોરાત્રે (12.2.49-52) ઇતિ તલ્પમાલમ્ભયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.8 ॥]
ઽઅહોરાત્રે અન્વેષિઽ ઇતિ ચતસૃભિઃ શયનમાલમ્ભયતિ ॥
[આ રોહતાયુઃ (12.2.24-25) ઇત્યારોહતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.9 ॥]
ઽઆ રોહતાયુર્જરસમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં શયને સર્વે આરોહન્તિ ॥
[આસીનાઃ (12.2.30) ઇત્યાસીનામનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.10 ॥]
ઽઆસીના મૃત્યુમ્ઽ ઇત્યર્દ્ધર્ચેન શયન ઉપવિશ્યાનુમન્ત્રયતે ॥
[પિઞ્જૂલીરાઞ્જનં સર્પિષિ પર્યસ્ય ઇમા નારીઃ (12.2.31) ઇતિ સ્ત્રીભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.11 ॥]
ઽઇમા નારીરવિધવાઃઽ ઇત્યૃચા દર્ભપિઞ્જૂલીઃ ઘૃતેનાભ્યજ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય સ્ત્રીભ્યઃ પ્રયચ્છતિ । એકૈકાં સર્વાભ્યઃ કુલસ્ત્રીભ્યઃ । ત્રીણિ દર્ભપવિત્રાણ્યેકત્ર બદ્ધ્વા પિઞ્જૂલીત્યુચ્યતે । કેચિદ્ એકં દર્ભગ્રન્થિં તં પિઞ્જૂલીત્યુચ્યતે ॥
[ઇમે જીવા અવિધવાઃ સુજામયઃ ઇતિ પુમ્ભ્ય એકૈકસ્મૈ તિસ્રસ્તિસ્રસ્તા અધ્યધ્યુદધાનં પરિચૃત્ય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.12 ॥]
ઽઇમે જીવા અવિધવાઃ સુજામયઃઽ ઇત્યનેનાઞ્જનેન સર્પિષા સહ ઉદકં કૃત્વા પિઞ્જૂલીરુદકઘટોપરિ ભ્રામયિત્વા યજમાનાદિપુરુષેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ । એકૈકસ્મૈ પુરુષાય તિસ્રસ્તિસ્રઃ ॥
[પરં મૃત્યો (12.2.21) વ્યાકરોમિ (12.2.32) આ રોહત (12.2.24-25) અન્તર્ધિઃ (12.2.44) પ્રત્યઞ્ચમર્કમ્ (12.2.55) યે અગ્નયઃ (3.21) નમો દેવવધેભ્યઃ (6.13) અગ્નેઽભ્યાવર્તિન્, અગ્ને જાતવેદઃ, સહ રય્યા, પુનરૂર્જા ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.13 ॥
અગ્નેઽભ્યાવર્તિન્નભિ ન આ વવૃત્સ્વ । આયુષા વર્ચસા સન્યા મેધયા પ્રજયા ધનેન ॥
અગ્ને જાતવેદઃ શતં તે સહસ્રં ત ઉપાવૃતઃ । અધા પુષ્ટસ્યેશાનઃ પુનર્નો રયિમા કૃધિ ॥
સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વપ્સ્નન્યા વિશ્વતસ્પરિ ॥
પુનરૂર્જા વવૃત્સ્વ પુનરગ્ન ઇષાયુષા । પુનર્નઃ પાહ્યંહસઃ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.14 ॥]
તતઃ અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપરં મૃત્યોઽ ઇત્યેકા, ઽવ્યાકરોમિઽ ઇત્યેકા, ઽઆ રોહતાયુઃઽ ઇતિ દ્વે, ઽઅન્તર્દ્ધિર્દેવાનામ્ઽ ઇત્યેકા, ઽપ્રત્યઞ્ચમર્કમ્ઽ ઇત્યેકા, ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ સપ્તર્ચં, ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇતિ તૃચં સૂક્તં, ઽઅગ્નેઽભ્યાવર્તિન્ઽ ઇતિ ચતસ્ર એતૈર્મન્ત્રૈરાજ્યં જુહોતિ ॥
[શર્કરાન્ સ્વયમાતૃણ્ણાઞ્છણરજ્જુભ્યાં વિબધ્ય ધારયતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.15 ॥]
શર્કરાન્ સ્વયઞ્છિદ્રિતાન્ શણરજ્જુભ્યાં બદ્ધ્વાગ્નેરુપરિ નિદધાતિ ॥
[સમયા ખેન જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.16 ॥]
અન્યઃ શર્કરાછિદ્રેણ એભિર્મન્ત્રૈરાજ્યં જુહોતિ ॥
[ઇમં જીવેભ્યઃ (12.2.23) ઇતિ દ્વારે નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.17 ॥]
ઽઇમં જીવેભ્યઃ પરિધિમ્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ પાદૈઃ શર્કરાન્ ગૃહદ્વારે નિખનતિ । ઽઇમં જીવેભ્યઃઽ ઇત્યૃચા એકામાહુતિં જુહોતિ ॥
[જુહોત્યેતયર્ચા આયુર્દાવા ધનદાવા બલદાવા પશુદાવા પુષ્ટિદાવા પ્રજાપતયે સ્વાહા ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.18 ॥
ષટ્સમ્પાતં માતા પુત્રાનાશયતે ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.19 ॥]
ઽઆયુર્દાવાઽ ઇત્યાદિમન્ત્રેણ એકામાહુતિમાજ્યેન જુહોતિ । ઽઆયુર્દાવાઽ ઇત્યાદિ ષટ્કૃત્વઃ ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતો માતા પુત્રાન્ દુહિતૄશ્ચાશયતિ ॥
[ઉચ્છિષ્ટં જાયામ્ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.20 ॥
સંવત્સરમગ્નિં નોદ્વાયાન્ન હરેન્નાહરેયુઃ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.21 ॥
દ્વાદશરાત્ર ઇત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.22 ॥]
યજમાનોઽશિત્વા ઉચ્છિષ્ટં જાયાયૈ દદ્યાત્ । તતોઽભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઇત્યાવસથ્યાધાનં સમાપ્તમ્ ॥
[દશ દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.23 ॥]
આધાને દશ ગા દક્ષિણા દદ્યાત્ ॥
પશ્ચાદગ્નેર્વાગ્યતઃ સંવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.24 ॥
[અપરેદ્યુરગ્નિં ચેન્દ્રાગ્ની ચ યજેત ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.25 ॥]
તતઃ દ્વિતીયેઽહનિ પ્રતિપદિ પાકયજ્ઞવિધાનેનાગ્નિમિન્દ્રાગ્ની ચ યજતિ ॥
સ્થાલીપાકાભ્યામ્ ॥
ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ (6.5) ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન ઽપ્રજાપતે ન ત્વદ્ઽ (7.80.3) ઇત્યૃચા વા આગ્નેયં ચરું જુહોતિ । ઽઇન્દ્રાગ્ની રોચનાઽ (કૌશ્સ્ । 5.2) ઇતિ ચતુરૃચેન ઐન્દ્રાગ્નં ચરું જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઇત્યમાવાસ્યાધાને વિશેષઃ ॥
[અગ્નિં ચાગ્નીષોમૌ ચ પૌર્ણમાસ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.26 ॥]
અથ પૌર્ણમાસ્યાધાનમ્ । પાકયજ્ઞવિધાનતઃ । અગ્નિં ચાગ્નીષોમૌ ચ પૌર્ણમાસ્યાં યજેત । ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ (6.5) ઇતિ સૂક્તેન ઽપ્રજાપતે ન ત્વદ્ઽ (7.80.3) ઇત્યૃચા વાગ્નેયં ચરું જુહોતિ । ઽઅસ્મૈ ક્ષત્રમગ્નીષોમૌઽ (6.54.2) ઇત્યૃચા ઽઅગ્નીષોમા સવેદસાઽ (કૌશ્સ્ 5.1) ઇતિ તૃચેન અગ્નીષોમીયં ચરું જુહોતિ । તતઃ પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્.
જીવત્પિતૃકો વા મૃતપિતૃકો વા ક્રવ્યાચ્છમનસહિતમેવાધાનં ભવતિ । ન કેવલાધાનમ્ । જીવભ્રાતૃકો વા મૃતભ્રાતૃકો વા ક્રવ્યાચ્છમનસહિતમેવાધાનં ભવતિ । યદા પુનરાધાનં કરોતિ તદા કેવલાધાનમેવ ભવતિ ॥
[પ્રાતર્દ્વાદશરાત્રેઽગ્નિં પશુના યજેત ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.29 ॥]
અથાધાનાદ્ દ્વાદશરાત્રાવતીતે ત્રયોદશેઽહનિ આગ્નેયં પશુમાલભેત । વશાવિધાનેન । ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ (6.5) ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન શાન્ત્યુદકમનુયોજયેત્ । અવદાનહોમે સ્થાલીપાકહોમે ચ ત્રિષુ સ્થાનેષ્વપિ સૂક્તં ભવતિ । શેષં સમાનમ્ ॥

[સ્થાલીપાકેન વોભયોર્વિરિષ્યતિ ॥ સંવત્સરતમ્યાં શાન્ત્યુદકં કૃત્વા ॥ ઘૃતાહુતિર્નો ભવાગ્ને અક્રવ્યાહુતિર્ઘૃતાહુતિં ત્વા વયમક્રવ્યાહુતિમુપનિષદેમ જાતવેદઃ ઇતિ ચતુર ઉદપાત્રે સમ્પાતાનાનીય ॥ તાનુલ્લુપ્ય ॥ પુરસ્તાદગ્નેઃ પ્રત્યઙ્ઙાસીનો જુહોતિ હુતે રમસ્વ હુતભાગ એધિ મૃડાસ્મભ્યં મોત હિંસીઃ પશૂન્નઃ ઇતિ ॥ યદ્યુદ્વાયાદ્ ભસ્મનારણિં સંસ્પૃશ્ય તૂષ્ણીં મથિત્વોદ્દીપ્ય ॥ પૂર્ણહોમં હુત્વા ॥ સન્નતિભિરાજ્યં જુહુયાદ્ વ્યાહૃતિભિર્વા ॥ સંસૃષ્ટે ચૈવં જુહુયાત્ ॥ અગ્નાવનુગતે જાયમાને ॥ આનડુહેન શકૃત્પિણ્ડેનાગ્ન્યાયતનાનિ પરિલિપ્ય ॥ હોમ્યમુપસાદ્ય ॥ પ્રાણાપાનાભ્યાં સ્વાહા સમાનવ્યાનાભ્યાં સ્વાહોદાનરૂપાભ્યાં સ્વાહા ઇત્યાત્મન્યેવ જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.30-42 ॥]
અથવાગ્નેયસ્થાલીપાકમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઉદેનમુત્તરં નયઽ (6.5) ઇતિ તિસૃભિઃ ઽપ્રજાપતે ન ત્વદ્ઽ (7.80.3) ઇત્યૃચા સ્થાલીપાકં જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ત્રયોદશેઽહનિ કર્મ સમાપ્તમ્ ॥
અથ સાયંહોમવિધાનમુચ્યતે-
[સાયમ્પ્રાતર્વ્રીહીનાવપેદ્ યવાન્ વા અગ્નયે સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહા ઇતિ ॥ સાયં સૂર્યાય સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહા ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.27-28 ॥
અથ પ્રાતરુત્થાયાગ્નિં નિર્મથ્ય યથાસ્થાનં પ્રણીય યથાપુરમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ ॥ સાયમાશપ્રાતરાશૌ યજ્ઞાવૃત્વિજૌ ॥ કૌશ્સ્_9,4{72}.43-44 ॥]

[પુરોદયાદસ્તમયાચ્ચ પાવકં પ્રબોધયેદ્ ગૃહિણી શુદ્ધહસ્તા.
સમતીતે સન્ધિવર્ણેઽથ હાવયેત્ સુસમિદ્ધે પાવક આહુતીષહિઃ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.1 ॥
અગ્નયે ચ પ્રજાપતયે ચ રાત્રાવાદિત્યશ્ચ દિવા પ્રજાપતિશ્ચ.
ઉદકં ચ સમિધશ્ચ હોમેહોમે પુરો વરમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.2 ॥
હોમ્યૈઃ સમિદ્ભિઃ પયસા સ્થાલીપાકેન સર્પિષા.
સાયમ્પ્રાતર્હોમ એતેષામેકેનાપિ સિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.3 ॥
અભ્યુદ્ધૃતો હુતોઽગ્નિઃ પ્રમાદાદુપશામ્યતિ.
મથિતે વ્યાહૃતીર્જુહુયાત્ પૂર્ણહોમૌ યથઋત્વિજૌ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.4 ॥]
ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.69.1) ઽવિષ્ણોર્મનસાઽ (કૌશ્સ્ 1.37) ઇતિ હવિરુત્પવનમ્ । ઽઋતં ત્વા સત્યેનઽ (કૌશ્સ્ 3.4) ઇતિ ત્રિઃ પર્યુક્ષણમ્ । તતસ્તિસ્રઃ સમિધ આદધાતિ । ઽઅગ્નયે સ્વાહાઽ ઽપ્રજાપતયે સ્વાહાઽ ઇતિ વ્રીહીન્ જુહોતિ । પુનસ્તિસ્રઃ સમિધ આદધાતિ । ઽસત્યં ત્વર્તેનઽ ઇતિ પર્યુક્ષણં ચ ॥
[વનસ્પતિભ્યો વાનસ્પત્યેભ્ય ઓષધિભ્યો વીરુદ્ભ્યઃ સર્વેભ્યો દેવેભ્યો દેવજનેભ્યઃ પુણ્યજનેભ્યઃ ઇતિ પ્રાચીનં તદુદકં નિનીયતે ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.5 ॥]
ઉદકં પાત્રે કૃત્વા ઽવનસ્પતિભ્યો વાનસ્પત્યેભ્યઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ તદુદકં પ્રાચીનં નિનયતિ ॥
[સ્વધા પ્રપિતામહેભ્યઃ સ્વધા પિતામહેભ્યઃ સ્વધા પિતૃભ્યઃ ઇતિ દક્ષિણતઃ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.6 ॥]
અપસવ્યં કૃત્વા ઽસ્વધા પ્રપિતામહેભ્યઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દક્ષિણતો નિનયતિ ॥
[તાર્ક્ષ્યાયારિષ્ટનેમયેઽમૃતં મહ્યમ્ ઇતિ પશ્ચાત્ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.7 ॥]
ઽતાર્ક્ષ્યાયારિષ્ટનેમયેઽમૃતં મહ્યમ્ઽ ઇતિ પશ્ચાન્નિનયતિ ॥
[સોમાય સપ્તર્ષિભ્યઃ ઇત્યુત્તરતઃ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.8 ॥]
ઽસોમાય સપ્તઋષિભ્યઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ઉત્તરતઃ નિનયતિ । ઽયસ્માત્ કોશાત્ઽ (19.72) ઇતિ । સમાપ્તં સાયંહોમવિધાનમ્ । અથ પ્રાતર્હોમે ઽસૂર્યાય સ્વાહાઽ ઇતિ વિશેષઃ । શેષં પૂર્વવત્ । પ્રાતર્હોમવિધાનં સમાપ્તમ્ ॥
[પરિમૃષ્ટે પરિલિપ્તે ચ પર્વણિ વ્રાતપતં હાવયેદન્નમગ્નૌ.
ભૂયો દત્ત્વા સ્વયમલ્પં ચ ભુક્ત્વાપરાહ્ણે વ્રતમુપૈતિ યાજ્ઞિકમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.9 ॥
અનશનં બ્રહ્મચર્યં ચ ભૂમૌ શુચિરગ્નિમુપશેતે સુગન્ધિઃ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.10 ॥
અગ્નીષોમાભ્યાં દર્શન ઇન્દ્રાગ્નિભ્યામદર્શને.
આગ્નેયં તુ પૂર્વં નિત્યમન્વાહાર્યં પ્રજાપતેઃ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.11 ॥
અર્ઘાહુતિસ્તુ સૌવિષ્ટકૃતી સર્વેષાં હવિષાં સ્મૃતા.
આનુમતી વા ભવતિ સ્થાલીપાકેષ્વથર્વણામ્ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.12 ॥
ઉભૌ ચ સન્ધિજૌ યૌ વૈશ્વદેવૌ યથઋત્વિજૌ.
વર્જયિત્વા સબર્હિષઃ સાજ્યા યજ્ઞાઃ સદક્ષિણાઃ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.13 ॥
યથાશક્તિ યથાબલં ॥ હુતાદોઽન્યે અહુતાદોઽન્યે.
વૈશ્વદેવં હવિરુભયે સઞ્ચરન્તિ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.14 ॥
તે સમ્યઞ્ચ ઇહ માદયન્તામિષમૂર્જં યજમાના યમિછત.
વિશ્વે દેવા ઇદં હવિરાદિત્યાસઃ સપર્યત.
અસ્મિન્ યજ્ઞે મા વ્યથિષ્યમૃતાય હવિષ્કૃતમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.15 ॥
વૈશ્વદેવસ્ય હવિષઃ સાયમ્પ્રાતર્જુહોતિ.
સાયમાશપ્રાતરાશૌ યજ્ઞાવેતૌ સ્મૃતાવુભૌ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.16 ॥
અપ્રતિભુક્તૌ શુચિકાર્યૌ ચ નિત્યં વૈશ્વદેવૌ જાનતા યજ્ઞશ્રેષ્ઠૌ.
નાશ્રોત્રિયો નાનવનિક્તપાણિર્નામન્ત્રવિજ્જુહુયાન્નાવિપશ્ચિત્ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.17 ॥
બીભત્સવઃ શુચિકામા હિ દેવા નાશ્રદ્દધાનસ્ય હવિર્જુષન્તે.
બ્રાહ્મણેન બ્રહ્મવિદા તુ હાવયેન્ન સ્ત્રીહુતં શૂદ્રહુતં ચ દેવગમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.18 ॥
યસ્તુ વિદ્યાદાજ્યભાગૌ યજ્ઞાન્મન્ત્રપરિક્રમાન્.
દેવતાજ્ઞાનમાવૃત આશિષશ્ચ કર્મ સ્ત્રિયા અપ્રતિષિદ્ધમાહુઃ ॥ કૌશ્સ્_9,5{73}.19 ॥]
અથ મધ્યાહ્ને સાયં ચ વૈશ્વદેવવિધાનમુચ્યતે । ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.69.1) ઇતિ જપિત્વા પ્રોક્ષણં દ્વિઃ કૃત્વા સિદ્ધસ્ય પાકસ્યોત્પવનં ઽઋતં ત્વા સત્યેનઽ ઇતિ પર્યુક્ષણમ્ । સમિદાધાનમ્ । ઽહુતાદોઽન્યેઽ ઽવિશ્વે દેવા ઇદં હવિઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં હવિર્જુહોતિ । પુનઃ સમિદાધાનં પર્યુક્ષણં ચ

તતઃ બલિહરણં કુર્યાત્-
[તયોર્બલિહરણમ્ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.1 ॥
અગ્નય ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં વાસ્તોષ્પતયે પ્રજાપતયેઽનુમતયે ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.2 ॥]
ઽઅગ્નયે સ્વાહા, ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં સ્વાહા, વાસ્તોષ્પતયે સ્વાહા, પ્રજાપતયે સ્વાહા, અનુમતયે સ્વાહાઽ ઇત્યગ્નૌ હુત્વા ॥
[નિષ્ક્રમ્ય બહિઃ પ્રાચીનં બ્રહ્મણે વૈશ્રવણાય વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સર્વેભ્યો દેવેભ્યો વિશ્વેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યઃ ઇતિ બહુશો બલિં હરેત્ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.3 ॥]
નિઃષ્ક્રમ્ય બહિઃ પ્રાચીનમુદકેન મણ્ડલં પ્રોક્ષ્ય તતો બલિહરણં કરોતિ । બ્રહ્મણે બલિં હરામિ વષટ્ । વૈશ્રવણાય બલિં હરામિ વષટ્ । વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો બલિં હરામિ વષટ્ । સર્વેભ્યો દેવેભ્યો બલિં હરામિ વષટ્ । વિશ્વેભ્યો ભૂતેભ્યો બલિં હરામિ વષટ્ । સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો બલિં હરામિ વષટ્ । બહુશો બલિં હરેત્ ॥
[દ્વિઃ પ્રોક્ષન્ પ્રદક્ષિણમાવૃત્યાન્તરુપાતીત્ય દ્વારે ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.4 ॥]
દ્વિઃ પ્રોક્ષન્ પ્રદક્ષિણમાવૃત્યાન્તરુપાતીત્ય તત અગ્નિગૃહે પ્રવિશ્ય મધ્યે દદાતિ ॥
[દ્વાર્યયોઃ મૃત્યવે ધર્માધર્માભ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.5 ॥]
તતો દ્વારપાર્શ્વયોઃ દદાતિ । મૃત્યવે બલિં હરામિ વષટ્ । ધર્માય બલિં હરામિ વષટ્ । અધર્માય બલિં હરામિ વષટ્ ॥
[ઉદધાને ધન્વન્તરયે સમુદ્રાયૌષધિવનસ્પતિભ્યો દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.6 ॥]
ઉદકકલશે દદાતિ । ધન્વન્તરયે બલિં હરામિ વષટ્ । સમુદ્રાય બલિં હરામિ વષટ્ । ઓષધિવનસ્પતિભ્યો બલિં હરામિ વષટ્ । દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં બલિં હરામિ વષટ્ ॥
[સ્થૂણાવંશયોઃ દિગ્ભ્યોઽન્તર્દેશેભ્યઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.7 ॥]
સ્થૂણાવંશે દ્વયં દદાતિ । ચતુર્ષુ કોણેષ્વગ્રે બલિચતુષ્ટયં દદાતિ । દિગ્ભ્યોઽન્તર્દેશેભ્યો બલિં હરામિ વષટ્ ॥
[સ્રક્તિષુ વાસુકયે ચિત્રસેનાય ચિત્રરથાય તક્ષોપતક્ષાભ્યામ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.8 ॥]
પૂર્વાદિચતુર્દિક્ષુ બલિચતુષ્ટયં દદાતિ । વાસુકયે બલિં હરામિ વષટ્ । ચિત્રસેનાય બલિં હરામિ વષટ્ । ચિત્રરથાય બલિં હરામિ વષટ્ । તક્ષકોપતક્ષાભ્યાં બલિં હરામિ વષટ્ ॥
[સમન્તમગ્નેઃ આશાયૈ શ્રદ્ધાયૈ મેઘાયૈ શ્રિયૈ હ્રિયૈ વિદ્યાયૈ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.9 ॥]
અગ્નિસમીપે પૂર્વાસુ દિક્ષુ દદાતિ । આશાયૈ બલિં હરામિ વષટ્ । શ્રદ્ધાયૈ બલિં હરામિ વષટ્ । મેધાયૈ બલિં હરામિ વષટ્ । શ્રિયૈ બલિં હરામિ વષટ્ । હ્રિયૈ બલિં હરામિ વષટ્ । વિદ્યાયૈ બલિં હરામિ વષટ્ ॥
[પ્રાચીનમગ્નેઃ ગૃહ્યાભ્યો દેવજામિભ્યઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.10 ॥]
અગ્નેઃ પ્રાચીનં ઽગૃહ્યાભ્યો દેવજામિભ્યો બલિં હરામિ વષટ્ઽ । અપસવ્યં ઽસ્વધા પ્રપિતામહેભ્યઃ સ્વધા પિતામહેભ્યઃ સ્વધા પિતૃભ્યઃ સપત્નીકેભ્યઃ સ્વધાઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ પાત્રસ્થં સર્વં ભક્તં દક્ષિણતો નિનયતિ । તતઃ ઽયસ્માત્ કોશાત્ઽ
(19.72) ઇતિ । ઇતિ વૈશ્વદેવં સમાપ્તમ્ । દ્વૌ કાલૌ વૈશ્વદેવસ્ય । સાયઙ્કાલે મધ્યાહ્નકાલે વૈશ્વદેવં કુર્યાત્ ॥
[ભૂયોઽભ્યુદ્ધૃત્ય બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.11 ॥]
તતો હન્તકારં મનુષ્યેભ્યો ગવાદિકેભ્યશ્ચ વાયસેભ્યોઽન્નં દદ્યાત્ । બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્ । એકો દ્વૌ વા બહવઃ । યથાશક્તિ અન્નં ભિક્ષુકેભ્યો દદાતિ ॥
[તદપિ શ્લોકો વદતિ
માબ્રાહ્મણાગ્રતઃકૃતમશ્નીયાદ્વિષવદન્નમન્નકામ્યા.
દેવાનાં દેવો બ્રાહ્મણો ભાવો નામૈષ દેવતેતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.12 ॥]
તત્ર શ્લોકઃ - મા બ્રાહ્મણાગ્રતઃકૃતમશ્નીયાદ્વિષવદન્નમન્નકામ્યા । દેવાનાં દેવો બ્રાહ્મણો ભાવો નામૈષ દેવતેતિ ॥
કેવલાધાન અરણિપ્રદાનાદિ માષાશિતવર્જ્યં પૂર્ણાહુત્યન્તં કૃત્વા તત્રૈતત્ ષટ્સમ્પાતં ભક્તમશનં શાન્તિર્ભવતિ । યસ્ય પુનરાધાનં તસ્ય કેવલાધાન અધિકારઃ । ક્રવ્યાચ્છમનસહિતં વાધાનં ભવતિ । ન કેવલં પુનરાધાનેઽપિ ક્રવ્યાચ્છમનવિકલ્પેન । અથવાચમનં કૃત્વા ગોદાનિકં વપનમ્ । તતઃ પૂર્ણાહુત્યન્તં કૃત્વા ષટ્સમ્પાતાનાં ભવતિ । શેષં સમાનમ્ । પુનરાધાનં સમાપ્તમ્ ॥
અથાગ્રયણમુચ્યતે-
[આગ્રયણે શાન્ત્યુદકં કૃત્વા યથર્તુ તણ્ડુલાનુપસાદ્ય ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.13 ॥]
શરદ્વસન્તયોરાગ્રયણં ભવતિ । ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.68) । બર્હિર્લવનમ્, વેદ્યુત્તરવેદ્યગ્નિપ્રણયનં, અગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનં, વ્રતગ્રહણં, પવિત્રકરણં, પવિત્રેણેધ્મોપસમાધાનં, બર્હિઃપ્રોક્ષણં, સ્તરણમ્ । નિર્વાપકાલે એતે દેવતા નિર્વપ્તવ્યાઃ । પઞ્ચ ચરવો ભવન્તિ । અગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામિ । ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો વ્રીહિભિર્વા એતેષાં નિર્વાપકાર્યં ચ । ચત્વારશ્ચરવઃ । ઽસોમાયઽ ઇતિ પઞ્ચમં ચરું શ્યામાકેન કુર્વન્ । વસન્તે યવૈઃ પઞ્ચમં કુર્યાત્ । તતઃ અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા શાન્ત્યુદકં કરોતિ ઉક્તેન વિધાનેન । આગ્રયણે શારદે વ્રીહીન્ શ્યામાકાશ્ચાશરદિ વા । શાલિશ્યામાકાભાવે તત્સ્થાને યવાનુપસાદ્ય । પઞ્ચ ચરવઃ સમ્પદ્યન્તે ॥
[અપ્સુ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા પયસિ વા ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.14 ॥]
તેનોદકેન ચરૂણાં શ્રપણં કુર્યાત્ । અથવા પયસિ ચરુશ્રપણં કુર્યાત્ । ઽશુદ્ધાઃ પૂતાઃઽ (11.1.17) ઽબ્રહ્મણા શુદ્ધાઃઽ (11.1.18) ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । આપસ્થાને પયઃ કુર્યાત્ । શેષં સમાનમ્ । તાવત્ સમાનં યાવદાજ્યભાગૌ હુત્વા । તતઃ પઞ્ચાનાં ચરૂણાં હોમઃ ॥
[સજૂરૃતુભિઃ સજૂર્વિધાભિઃ સજૂરગ્નયે સ્વાહા । સજૂરિન્દ્રાગ્નિભ્યાં સજૂર્દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં સજૂર્વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સજૂરૃતુભિઃ સજૂર્વિધાભિઃ સજૂઃ સોમાય સ્વાહા ઇત્યેકહવિર્વા સ્યાન્નાનાહવીંષિ વા ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.15 ॥]
ઽસજૂરૃતુભિઃઽ ઇતિ પ્રત્યૃચમ્ । ચત્વારશ્ચરવઃ ॥
[સૌમ્યં તન્વચ્છ્યામાકં શરદિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.16 ॥]
પઞ્ચમં ચરું સૌમ્યં શ્યામાકં પઞ્ચમયા ઋચા જુહોતિ । પાર્વણાદિસ્વિષ્ટકૃદન્તં કૃત્વા તતઃ ચરુપ્રાશનં કરોતિ યજમાનઃ । કર્તા પ્રાશિત્રહરણે દ્વિરવદાનં ચરૂણામ્ । સર્વેષાં પ્રતિહવિષાં સમુદ્ધૃત્ય પ્રાશિત્રહરણે કૃત્વા યજમાનાય પ્રયચ્છતિ ॥
[અથ યજમાનઃ પ્રાશિત્રં ગૃહ્ણીતે ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.17 ॥
પ્રજાપતેષ્ટ્વા ગ્રહં ગૃહ્ણામિ । મહ્યં ભૂત્યૈ મહ્યં પુષ્ઠ્યૈ મહ્યં શ્રિયે મહ્યં હ્રિયૈ મહ્યં યશસે મહ્યમાયુષે મહ્યમન્નાય મહ્યમન્નાદ્યાય મહ્યં સહસ્રપોષાય મહ્યમપરિમિતપૌષાય ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.18 ॥]
અથ યજમાનઃ પ્રાશિત્રં ગૃહ્ણીતે ઽપ્રજાપતેષ્ટ્વા ગ્રહં ગૃહ્ણામિઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ॥
[અથ પ્રાશ્નાતિ ભદ્રાન્નઃ શ્રેયઃ સમનૈષ્ટ દેવાસ્ત્વયાવસેન સમશીમહિ ત્વા । સ નઃ પિતો મધુમા;મ્ આ વિવેશ શિવસ્તોકાય તન્વો ન એહિ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.19 ॥]
ઽભદ્રાન્નઃ શ્રેયઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ પ્રાશિત્રં પ્રાશ્નાતિ । તતઃ સ્મૃતિવિહિતં ભક્ષણમ્ । દ્વિરાચમનં કૃત્વા તતઃ કર્મ કુર્યાત્ ॥
[પ્રાશિતમનુમન્ત્રયતે અમોઽસિ પ્રાણ તદૃતં બ્રવીમ્યમાસિ સર્વાઙસિ પ્રવિષ્ટઃ । સ મે જરાં રોગમપનુદ્ય શરીરાદનામયૈધિ મા રિષામ ઇન્દો ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.20 ॥]
તતઃ હૃદયમન્વાલભ્ય જપતિ ઽઅમોઽસિ પ્રાણઽ ઇતિ મન્ત્રેણ । ઽસ્વાહેષ્ટેભ્યઃઽ ઇત્યાદિ ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥

વત્સઃ પ્રથમજો ગ્રીષ્મે વાસઃ શરદિ દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.21 ॥
[શક્ત્યા વા દક્ષિણાં દદ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.22 ॥
નાતિશક્તિર્વિધીયતે નાતિશક્તિર્વિધીયત ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_9,6{74}.23 ॥]
યથાશક્ત્યા દક્ષિણાં દદ્યાત્ । આગ્રયણં સમાપ્તમ્ । સર્વનિત્યનૈમિત્તિકકામ્યેષુ યથાશક્તિ દક્ષિણાદાનમ્ । ઽનાતિશક્તિર્વિધીયતેઽ ઇતિ વચનાત્ ॥
પિતૃભ્રાત્રાગ્નિસદનં નવમે કો તિ કેન ત્વા.
અવશિષ્ટાનિ કાર્યાર્થમગ્ન્યાધેયં ચ કીર્તિતમ્ ॥
અધ્યાયસ્યાન્તે સર્વે રુદ્રસ્ય શ્લોકાઃ

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ નવમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ દશમોઽધ્યાયઃ
અથ વિવાહ ઉચ્યતે-
[અથ વિવાહઃ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.1 ॥
ઊર્ધ્વં કાર્તિક્યા આ વૈશાખ્યાઃ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.2 ॥
યાથાકામી વા ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.3 ॥
ચિત્રાપક્ષં તુ વર્જયેત્ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.4 ॥
મઘાસુ હન્યન્તે ગાવઃ ફલ્ગુનીષુ વ્યુહ્યતે (14.1.13) ઇતિ વિજ્ઞાયતે મઙ્ગલં ચ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.5 ॥
સત્યેનોત્તભિતા (14.1.1-16) પૂર્વાપરમ્ (14.1.23-24) ઇત્યુપદધીત ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.6 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસત્યેનોત્તભિતાઽ ઇતિ ષોડશભિરૃગ્ભિઃ ઽપૂર્વાપરમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામાજ્યં જુહોતિ ॥
[પતિવેદનં ચ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.7 ॥]
ઽઆ નો અગ્નેઽ (2.36) ઇતિ સૂક્તેનાગમકૃશરં તિલમિશ્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય કુમારીમાશયતિ ॥
[યુવં ભગમ્ (14.1.31) ઇતિ સમ્ભલં સાનુચરં પ્રહિણોતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.8 ॥]
ઽયુવં ભગમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન પુરુષં શરાવસમ્પુટહસ્તગૃહીતં સાનુચરં વરં પ્રતિ પ્રેષયતિ ॥
[બ્રહ્મણસ્પતે (14.1.31) ઇતિ બ્રહ્માણમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.9 ॥
તદ્વિવૃહાચ્છઙ્કમાનો નિશિ કુમારીકુલાદ્વલીકાન્યાદીપ્ય ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.10 ॥
દેવા અગ્ને (14.2.32-36) ઇતિ પઞ્ચભિઃ સકૃત્પૂલ્યાન્યાવાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.11 ॥]
ઽબ્રહ્મણસ્પતેઽ ઇત્યર્ધર્ચેન બ્રાહ્મણં પ્રેષયતિ ॥
[અનૃક્ષરા (14.1.34) ઇતિ કુમારીપાલં પ્રહિણોતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.12 ॥]
ઽઅનૃક્ષરાઽ ઇત્યૃચા કુમારીરક્ષાર્થં પાલં પ્રેષયતિ ॥
[ઉદાહારસ્ય પ્રતિહિતેષુરગ્રતો જઘનતો બ્રહ્મા ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.13 ॥]
ઉદકહરણાર્થમગ્રતો ધનુર્ધરઃ । મધ્ય ઉદકહારઃ । પૃષ્ઠતો બ્રહ્મા ॥
[યો અનિધ્મઃ (14.1.37) ઇત્યપ્સુ લોગં પ્રવિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.14 ॥]
ઽયો અનિધ્મઃઽ ઇત્યૃચાપ્સુ લોષ્ટં પ્રક્ષિપતિ ॥
[ઇદમહમ્ (14.1.38) ઇત્યપોહ્ય ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.15 ॥
યો ભદ્રઃ (14.1.38) ઇત્યન્વીપમુદચ્ય ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.16 ॥]
ઽઇદમહમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેનાવગાહ્ય ઽયો ભદ્રઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેનોદકઘટં પૂરયતિ ॥
[આસ્યૈ બ્રાહ્મણાઃ (14.1.39) ઇતિ પ્રયછતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.17 ॥]
ઽઆસ્યૈ બ્રાહ્મણાઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ઘટમુદકહારાય પ્રયચ્છતિ । તત આગચ્છન્તિ ॥
[આવ્રજતામગ્રતો બ્રહ્મા જઘનતોઽધિજ્યધન્વા ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.18 ॥]
બ્રહ્માગ્રતઃ । તત ઉદકહારઃ । પૃષ્ઠતો ધનુર્ધરઃ ॥
[બાહ્યતઃ પ્લક્ષોદુમ્બરસ્યોત્તરતોઽગ્નેઃ શાખાયામાસજતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.19 ॥]
ઉત્તરતોઽગ્નેઃ બાહ્યતઃ પ્લક્ષશાખાયામુપરિ નિદધાતિ ॥
તેનોદકાર્થાન્ કુર્વન્તિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.20 ॥
[તતશ્ચાન્વાસેચનમન્યેન ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.21 ॥]
પુનઃ અન્વાસેચનમન્યેનોદકેન ॥
[અન્તરુપાતીત્ય અર્યમણમ્ (14.1.17) ઇતિ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.22 ॥]
અન્તરુપાતીત્ય ઽઅર્યમણમ્ઽ ઇત્યૃચાજ્યં જુહોતિ ॥
[પ્ર ત્વા મુઞ્ચામિ (14.1.19) ઇતિ વેષ્ટં વિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.23 ॥]
ઽપ્ર ત્વા મુઞ્ચામિઽ ઇત્યૃચા કુમારીકેશાન્ વિચૃતતિ ॥
[ઉશતીઃ (14.2.52) ઇત્યેતયા ત્રિરાધાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.24 ॥]
ઽઉશતીઃઽ ઇત્યૃચા ત્રિઃ સમિધ આદધાતિ કુમારી ॥
[સપ્તભિરુષ્ણાઃ સમ્પાતવતીઃ કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.25 ॥]
ઽઉશતીઃઽ (14.2.52-58) ઇતિ સપ્તભિરૃગ્ભિરુષ્ણોદકં સમ્પાત્ય ॥
[યદાસન્દ્યામ્ (14.2.65) ઇતિ પૂર્વયોરુત્તરસ્યાં સ્રક્ત્યાં તિષ્ઠન્તીમાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.26 ॥]
ઽયદાસન્દ્યામ્ઽ ઇત્યૃચા ઈશાનકોણે કુમારીં સ્નાપયતિ ॥
[યચ્ચ વર્ચઃ (14.1.35) યથા સિન્ધુઃ (14.1.43) ઇત્યુત્ક્રાન્તામન્યેનાવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_10,1{75}.27 ॥]
ઽયચ્ચ વર્ચઃઽ, ઽયથા સિન્ધુઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ અન્યેન શીતોદકેનોત્ક્રમમાણાં કુમારીમવસિઞ્ચતિ ॥ દશમેઽધ્યાયે પ્રથમા કણ્ડિકા

[યદ્ દુષ્કૃતમ્ (14.2.66-67) ઇતિ વાસસાઙ્ગાનિ પ્રમૃજ્ય કુમારીપાલાય પ્રયછતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.1 ॥]
ઽયદ્દુષ્કૃતમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં વાસસાઙ્ગાનિ પ્રમૃજ્ય કુમારીપાલાય પ્રયચ્છતિ ॥
[તુમ્બરદણ્ડેન પ્રતિપાદ્ય નિર્વ્રજેત્ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.2 ॥
તદ્વન આસજતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.3 ॥]
તદ્ વાસઃ તુમ્બરદણ્ડેન ગૃહીત્વા ગોપાટે પ્રક્ષિપતિ ॥
[યા અકૃન્તન્ (14.1.45) ત્વષ્ટા વાસઃ (14.1.53) ઇત્યહતેનાછાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.4 ॥]
ઽયા અકૃન્તન્ઽ, ઽત્વષ્ટા વાસઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામહતવસ્ત્રેણાચ્છાદયતિ ॥ યજ્ઞોપવીતવદ્ વાધૂયં વસ્ત્રં બધ્નાતિ ॥
[કૃત્રિમઃ (14.2.68) ઇતિ શતદતૈષીકેણ કઙ્કતેન સકૃત્ પ્રલિખ્ય ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.5 ॥]
ઽકૃત્રિમઃઽ ઇત્યૃચા શતદન્તેષીકેન કઙ્કતેન કેશાન્ પ્રતિલિખ્ય સકૃત્ ॥
[કૃતયામમ્ ઇત્યવસૃજતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.6 ॥]
ઽકૃતયામમ્ઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ કઙ્કતમવસૃજતિ ॥
[આશાસાના (14.1.42) સં ત્વા નહ્યામિ (14.2.70) ઇત્યુભયતઃપાશેન યોક્ત્રેન સન્નહ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.7 ॥]
ઽઆશાસાનાઽ, ઽસં ત્વા નહ્યામિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ ઉભયતઃપાશં યોક્ત્રં કટિપ્રદેશે બધ્નાતિ ॥
[ઇયં વીરુદ્ (1.34) ઇતિ મદુઘમણિં લાક્ષારક્તેન સૂત્રેણ વિગ્રથ્યાનામિકાયાં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.8 ॥]
ઽઇયં વીરુદ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન જ્યેષ્ઠીમધુમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય રક્તસૂત્રેણાનામિકાયાં બધ્નાતિ ॥
[અન્તતો હ મણિર્ભવતિ બાહ્યો ગ્રન્થિઃ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.9 ॥]
વર આગતે સતિ બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયિત્વા વરાય મધુપર્કં દત્ત્વા કૌતુકાનિ કારયેત્ । કઙ્કણબન્ધનયવમધૂકમાલાદર્પણગ્રહણાદિ કૌતુકં ચ સર્વં તૂષ્ણીં લોકાચારાત્ ॥
[ભગસ્ત્વેતઃ (14.1.20) ઇતિ હસ્તેગૃહ્ય નિર્ણયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.10 ॥]
ઉપાધ્યાયઃ કૌતુકગૃહે પ્રવિશ્ય કુમારીં હસ્તે ગૃહીત્વા નિર્ણયતિ ઽભગસ્ત્વેતઃઽ ઇત્યૃચા ॥
[શાખાયાં યુગમાધાય દક્ષિણતોઽન્યો ધારયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.11 ॥]
અન્યો દક્ષિણતઃ શાખાયાં યુગમાધાયાગ્રતો ધારયતિ ॥
[દક્ષિણસ્યાં યુગધુર્યુત્તરસ્મિન્ યુગતર્દ્મનિ દર્ભેણ વિગ્રથ્ય શં તે (14.1.40-41) ઇતિ લલાટે હિરણ્યં સંસ્તભ્ય જપતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.12 ॥
તર્દ્મ સમયાવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.13 ॥]
લલાટપ્રદેશે ઽશં તે હિરણ્યમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં યુગચ્છિદ્રે હિરણ્યં દર્ભેણ બદ્ધ્વા તત ઉદકં છિદ્રેણાવસિઞ્ચતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
[ઉપગૃહ્યોત્તરતોઽગ્નેઃ અઙ્ગાદઙ્ગાત્ (14.2.69) ઇતિ નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.14 ॥]
યુગચ્છિદ્રોદકં ગૃહીત્વા ઽઅઙ્ગાદઙ્ગાત્ઽ ઇત્યૃચોત્તરતોઽગ્નેર્નિનયતિ ॥
[સ્યોનમ્ (14.1.47) ઇતિ શકૃત્પિણ્ડેઽશ્માનં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.15 ॥]
ઽસ્યોનં ધ્રુવમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન શકૃત્પિણ્ડેઽશ્માનં નિદધાતિ ॥
[તમા તિષ્ઠ (14.1.47) ઇત્યાસ્થાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.16 ॥]
ઽતમા તિષ્ઠઽ ઇત્યર્ધર્ચેનાશ્મનોપરિ કુમારીં સ્થાપયતિ ॥
[ઇયં નારી (14.2.63) ઇતિ ધ્રુવાં તિષ્ઠન્તીં પૂલ્યાન્યાવાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.17 ॥]
ઽઇયં નારીઽ ઇત્યૃચા તિષ્ઠન્તી કુમારી ત્રીન્ લાજાઞ્જલીન્ જુહોતિ ॥
[ત્રિરવિછિન્દતીં ચતુર્થી કામાય ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.18 ॥]
ત્રિરવિચ્છિન્દતીં કામાય ચતુર્થીમ્ । તતઃ પિતા દાનકાલે નામગોત્રં કુરુતે । અમુકપ્રપૌત્રાય અમુકપૌત્રાય અમુકપુત્રાય અમુકપ્રપૌત્રીં અમુકપૌત્રીં અમુકપુત્રીં અમુકીં સહિરણ્યાં સવસ્રાલઙ્કારાં તુભ્યં સમ્પ્રદદે ॥
[યેનાગ્નિઃ (14.1.48-52) ઇતિ પાણિં ગ્રાહયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.19 ॥]
તતઃ ઽયેનાગ્નિઃઽ પઞ્ચભિઃ વરઃ પાણિગ્રહણં કરોતિ । વરઃ મન્ત્રં જપતિ । ઽઆ નો અગ્નેઽ (2.36) ઽસત્યેનોત્તભિતાઽ (14.1) ઇત્યનુવાકં ઽવિ હિ સોતોરસૃક્ષતઽ (20.126) ઇતિ વૃષાકપિં બ્રાહ્મણાઃ સૂક્તં પઠન્તિ । ઽસહૃદયમ્ઽ (3.30) ઇતિ કેચિત્ ॥
[અર્યમ્ણઃ (14.1.39) ઇત્યગ્નિં ત્રિઃ પરિણયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.20 ॥]
ઽઅર્યમ્ણઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેનાગ્નિં ત્રિઃ પરિણયતિ । ચતુર્થી લોકાચારાત્ । સકૃન્મન્ત્રઃ ॥
[સપ્ત મર્યાદાઃ (5.1.6) ઇત્યુત્તરતોઽગ્નેઃ સપ્ત લેખા લિખતિ પ્રાચ્યઃ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.21 ॥]
તતઃ ઽસપ્ત મર્યાદાઃઽ ઇત્યૃચોત્તરતોઽગ્નેઃ સપ્ત લેખા લિખતિ પ્રાચ્યઃ ॥
[તાસુ પદાન્યુત્ક્રામયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.22 ॥
ઇષે ત્વા સુમઙ્ગલિ પ્રજાવતિ સુસીમે ઇતિ પ્રથમમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.23 ॥
ઊર્જે ત્વા રાયસ્પોષાય ત્વા સૌભાગ્યાય ત્વા સામ્રાજ્યાય ત્વા સમ્પદે ત્વા જીવાતવે ત્વા સુમઙ્ગલિ પ્રજાવતિ સુસીમે ઇતિ સપ્તમં સખા સપ્તપદી ભવ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.24 ॥]
ઽઇષે ત્વા સુમઙ્ગલિઽ ઇતિ સપ્તભિર્મન્ત્રૈઃ તાસુ લેખાસૂપરિ કુમારી પદાનિ દદાતિ ॥
[આ રોહ તલ્પમ્ (14.2.31) ભગસ્તતક્ષ (14.1.60) ઇતિ તલ્પ ઉપવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.25 ॥]
ઽઆ રોહ તલ્પમ્ઽ, ઽભગસ્તતક્ષઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં તલ્પ ઉપવેશયતિ ॥
ઉપવિષ્ટાયાઃ સુહૃત્ પાદૌ પ્રક્ષાલયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.26 ॥
[પ્રક્ષાલ્યમાનાવનુમન્ત્રયતે ઇમૌ પાદૌ સુભગૌ સુશેવૌ સૌભાગ્યાય કૃણુતાં નો અઘાય । પ્રક્ષાલ્યમાનૌ સુભગૌ સુપત્ન્યાઃ પ્રજાં પશૂન્ દીર્ઘમાયુશ્ચ ધત્તામ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.27 ॥]
પ્રક્ષાલ્યમાનાવનુમન્ત્રયતે ઽઇમૌ પાદૌઽ ઇત્યૃચા ॥
[અહં વિ ષ્યામિ, પ્ર ત્વા મુઞ્ચામિ (14.1.57-58) ઇતિ યોક્ત્રં વિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.28 ॥]
ઽઅહં વિ ષ્યામિઽ, ઽપ્ર ત્વા મુઞ્ચામિઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં કુમારી કટિવેષ્ટિતં યોક્ત્રં વિચૃતતિ ॥
[અપરસ્મિન્ ભૃત્યાઃ સંરભન્તે ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.29 ॥
યે જયન્તિ તે બલીયાંસ એવ મન્યતે ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.30 ॥
બૃહસ્પતિના (14.2.53-58) ઇતિ સર્વસુરભિચૂર્ણાન્યૃચર્ચા કામ્પીલપલાશેન મૂર્ધ્ન્યાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.31 ॥]
તતઃ ઽબૃહસ્પતિનાઽ ઇતિ ષડ્ભિરૃગ્ભિઃ સર્વૌષધિં પ્રત્યૃચં કામ્પીલપલાશેન મૂર્ધ્નિં આવપતિ ॥
[ઉદ્યછધ્વમ્, ભગસ્તતક્ષ, (14.1.59-60) અભ્રાતૃઘ્નીં (14.1.62) ઇત્યેકૈકયોત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.32 ॥]
ઽઉદ્યચ્છધ્વંઽ, ઽભગસ્તતક્ષઽ, ઽઅભ્રાતૃઘ્નીંઽ ઇત્યેકૈકયા ઋચા ઉત્થાપયતિ કુમારીમ્ ॥
[પ્રતિ તિષ્ઠ (14.2.15) ઇતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,2{76}.33 ॥]
ઽપ્રતિ તિષ્ઠઽ ઇત્યૃચા પ્રતિષ્ઠાપયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઇતિ વિવાહઃ સમાપ્તઃ ॥ દશમે દ્વિતીયા કણ્ડિકા

અથોદ્વાહ ઉચ્યતે-
[સુકિંશુકમ્ (14.1.61) રુક્મપ્રસ્તરણમ્ (14.2.30) ઇતિ યાનમારોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસુકિંશુકમ્ઽ ઽરુક્મપ્રસ્તરણમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં યાનમશ્વાદિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તતો વરવધૂ આરોહયતિ ॥
[એમં પન્થામ્ (14.2.8) બ્રહ્માપરમ્ (14.1.64) ઇત્યગ્રતો બ્રહ્મા પ્રપદ્યતે ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.2 ॥]
ઽએમં પન્થામ્ઽ, ઽબ્રહ્માપરમ્ઽ ઇતિ દ્વે ઋચૌ જપિત્વા પથિ ગચ્છતોઃ વરવધ્વોઃ અગ્રે કર્તા વ્રજતિ ॥
[મા વિદન્ (14.2.11) અનૃક્ષરા (14.1.34) અધ્વાનમ્ ઇત્યુક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.3 ॥]
ઽમા વિદન્ઽ ઽઅનૃક્ષરાઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામધ્વાનં દક્ષિણેન પ્રક્રામતિ કર્તા ॥
[યેદં પૂર્વા (14.2.74) ઇતિ તેનાન્યસ્યામૂઢાયાં વાધૂયસ્ય દશાં ચતુષ્પથે દક્ષિણૈરભિતિષ્ઠતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.4 ॥]
યેનૈવ યાનેન સા ઊઢા તેનૈવ યદા અન્યા ઊઢા ભવતિ તદા ઇદં પ્રાયશ્ચિત્તં ભવતિ । ઽયેદં પૂર્વાઽ ઇત્યૃચા કર્તા વાધૂયસ્ય દશાખણ્ડં ગૃહીત્વા ચતુષ્પથે દત્ત્વા દક્ષિણેન પાદેન તિષ્ઠતિ ॥
સ ચેદુભયોઃ શુભકામો ભવતિ સૂર્યાયૈ દેવેભ્યઃ (14.2.46) ઇત્યેતામૃચં જપતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.5 ॥
સમૃછત સ્વપથોઽનવયન્તઃ સુસીમકામાવુભે વિરાજાવુભે સુપ્રજસૌ ઇત્યતિક્રમયતોઽન્તરા બ્રહ્માણમ્ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.6 ॥
[ય ઋતે ચિદભિશ્રિષઃ (14.2.47) ઇતિ યાનં સમ્પ્રોક્ષ્ય વિનિષ્કારયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.7 ॥]
તત ઽય ઋતે ચિદભિશ્રિષઃઽ ઇત્યૃચા યાનં યાનં સમ્પ્રોક્ષ્ય વિનિષ્કારયતિ ॥
[સા મન્દસાના (14.2.6) ઇતિ તીર્થે લોગં પ્રવિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.8 ॥]
ઽસા મન્દસાનાઽ ઇત્યૃચા નદ્યાં લોષ્ટં પ્રક્ષિપ્ય તત ઉત્તરન્તિ ॥
[ઇદં સુ મે (14.2.9) ઇતિ મહાવૃક્ષેષુ જપતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.9 ॥]
ઽઇદં સુ મેઽ ઇત્યૃચા મહાવૃક્ષેષુ જપતિ ॥
[સુમઙ્ગલીઃ (14.2.28) ઇતિ વધ્વીક્ષીઃ પ્રતિ જપતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.10 ॥]
સુમઙ્ગલીઃ ઇતિ વધ્વીક્ષીઃ પ્રતિ જપતિ ॥
[યા ઓષધયઃ (14.2.7) ઇતિ મન્ત્રોક્તેષુ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.11 ॥]
દ્વૈભેદે ઽયા ઓષધયઃઽ ઇત્યૃચં જપતિ । વ્રીહિયવાદિક્ષેત્રં દૃષ્ટ્વા વને વૃક્ષાદિ નદ્યાદિકં ચ ॥
[યે પિતરઃ (14.2.73) ઇતિ શ્મશાનેષુ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.12 ॥]
ઽયે પિતરઃઽ ઇત્યૃચં શ્મશાનેષુ જપતિ ॥
[પ્ર બુધ્યસ્વ (14.2.75) ઇતિ સુપ્તાં પ્રબોધયેત્ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.13 ॥]
ઽપ્ર બુધ્યસ્વઽ ઇત્યૃચા સુપ્તાં પ્રબોધયેત્ । યદિ પથિ સ્વપિતિ ॥
[સં કાશયામિ (14.2.12) ઇતિ ગૃહસઙ્કાશે જપતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.14 ॥]
ઽસં કાશયામિઽ ઇતિ સ્વપિતૃગૃહસઙ્કાશે સમીપે જપતિ ॥
[ઉદ્વ ઊર્મિઃ (14.2.16) ઇતિ યાનં સમ્પ્રોક્ષ્ય વિમોચયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.15 ॥]
ઽઉદ્વ ઊર્મિઃઽ ઇત્યૃચા યાનં સમ્પ્રોક્ષ્ય વિમોચયતિ ॥
[ઉત્તિષ્ઠેતઃ (14.2.19) ઇતિ પત્ની શાલાં સમ્પ્રોક્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.16 ॥]
ઽઉત્તિષ્ઠેતઃ કિમિચ્છન્તીઽ ઇત્યૃચા પત્ની શાલાં સમ્પ્રોક્ષતિ ॥
[સ્યોનમ્ (14.1.47) ઇતિ દક્ષિણતો વલીકાનાં શકૃત્પિણ્ડેઽશ્માનં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.17 ॥]
ઽસ્યોનમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દક્ષિણતઃ ગૃહપાર્શ્વે વલીકાનાં શકૃત્પિણ્ડેઽશ્માનં નિદધાતિ ॥
[તસ્યોપરિ મધ્યમપલાશે સર્પિષિ ચત્વારિ દૂર્વાગ્રાણિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.18 ॥]
તસ્યોપરિ મધ્યમપલાશે ઘૃતે ચત્વારિ દૂર્વાગ્રાણિ મુઞ્ચતિ ॥
[તમા તિષ્ઠ (14.1.47) ઇત્યાસ્થાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.19 ॥]
તસ્યોપરિ વધૂમાસ્થાપયતિ ઽતમા તિષ્ઠઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ॥
[સુમઙ્ગલી પ્રતરણી (14.2.26) ઇહ પ્રિયમ્ (14.1.21) મા હિંસિષ્ટમ્, બ્રહ્માપરમ્ (14.1.63-64) ઇતિ પ્રત્યૃચં પ્રપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.20 ॥]
ઽસુમઙ્ગલી પ્રતરણીઽ ઇત્યૃચા, ઽઇહ પ્રિયમ્ઽ ઇત્યૃચા, ઽમા હિંસિષ્ટં કુમાર્યમ્ઽ ઇત્યૃચા, ઽબ્રહ્માપરમ્ઽ ઇત્યૃચા એતાભિશ્ચતસૃભિઃ વધૂવરૌ ગૃહં પ્રવેશયતિ ॥
[સુહૃત્ પૂર્ણકંસેન પ્રતિપાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.21 ॥]
પૃષ્ઠતઃ સુહૃત્ પૂર્ણકલશં ફલ-અક્ષતસહિતં હસ્તે કૃત્વા વધૂં પ્રવેશયતિ ॥
[અઘોરચક્ષુઃ (14.2.17-18) ઇત્યગ્નિં ત્રિઃ પરિણયતિ ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.22 ॥]
ઽઅઘોરચક્ષુઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય તતો હસ્તગ્રહણં કૃત્વા વરઃ પરિણયતિ । પિતૃગૃહે । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ । તૂષ્ણીં ચતુર્થમ્ ॥
[યદા ગાર્હપત્યમ્ (14.2.20) સૂર્યાયૈ દેવેભ્યઃ (14.2.46) ઇતિ મન્ત્રોક્તેભ્યો નમસ્કુર્વતીમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_10,3{77}.23 ॥]
તતો ગૃહદેવતાનમસ્કારાન્ કુર્વતીં વધૂમનુમન્ત્રયતે ઽયદા ગાર્હપત્યમ્ઽ, ઽસૂર્યાયૈ દેવેભ્યઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામ્ ॥ દશમે તૃતીયા કણ્ડિકા