કૌશિકપદ્ધતિ · શ્લોક 29-48

સર્પવિષભૈષજ્યમુચ્યતે -
[દદિર્હિ (5.13) ઇતિ તક્ષકાયેત્યુક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.1 ॥]
તક્ષકાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ સર્પાદિવિષભૈષજ્યમ્ । તક્ષકાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચોદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ વિષદષ્ટમ્ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચા કૃમુકવૃક્ષશકલં સઙ્ઘૃષ્ય તત ઉદકં ચ પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ વિષધારિતમ્ । ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચોદકં ચર્માગ્નિપ્રજ્વાલિતમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચા હરિણજીર્ણચર્માવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચા માર્જનિકાવકરતૃણાવજ્વાલિતોદકમભિમન્ત્ર્યા- વસિઞ્ચતિ । જઙ્ગમવિષભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચોદપાત્રં સમ્પાત્ય તતઃ પાયયતિ । ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચા સક્તુમન્થમૂર્ધ્વફલાભ્યાં વિષલિપ્તાભ્યાં મથિત્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ સર્પદષ્ટમ્ । જઙ્ગમવિષભૈષજ્યમ્ । ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચા મદનફલમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ છર્દનાર્થમ્ । જઙ્ગમવિષભૈષજ્યમ્ । ઽદદિર્હિઽ ઇત્યૃચા હરિદ્રાં ઘૃતં ચ સહાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । જઙ્ગમવિષભૈષજ્યમ્.
[દ્વિતીયયા ગ્રહણી ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.2 ॥
સવ્યં પરિક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.3 ॥]
ઽયત્તે અપોદકમ્ઽ (5.13.2) ઇત્યૃચાપ્રદક્ષિણં વ્યાધિતં પરિક્રામતિ । વિષસ્તમ્ભનભૈષજ્યમ્ । વિષં સ્તમ્ભિતં નાન્યેનોત્તારયિતું શક્યતે વન વેદમન્ત્રેણ ॥
[શિખાસિચિ સ્તમ્બાનુદ્ગ્રથ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.4 ॥]
ઽયત્તે અપોદકમ્ઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા શિખાં બધ્નાતિ । વિષસ્તમ્ભનભૈષજ્યમ્ । ઽયત્તે અપોદકમ્ઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા શ્વેતવસ્ત્રેણ ગ્રન્થિં બધ્નાતિ । વિષસ્તમ્ભનભૈષજ્યમ્ । ઽયત્તે અપોદકમ્ઽ ઇત્યેકાં જપિત્વા શણસ્તમ્બે ગ્રન્થિં બધ્નાતિ । વિષં ન વિસર્પતિ । દેશસ્થિતં ભવતિ । શરીરે ન સર્પતિ । વિષસ્તમ્ભનં ભવતિ ॥
[તૃતીયયા પ્રસર્જની ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.5 ॥]
ઽવૃષા મે રવઃઽ (5.13.3) ઇત્યૃચા યસ્મિન્ સ્થાને દષ્ટં તં સ્થાનં પીડયતિ ઋચં જપિત્વા । દેશાદ્વિષમન્યત્ર ગચ્છતિ । વિષનાશને ભૈષજ્યમ્ ॥
[ચતુર્થ્યા દક્ષિણમ્ અપેહિ (7.88.1) ઇતિ દંશ્મ તૃણૈઃ પ્રકર્ષ્યાહિમભિનિરસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.6 ॥]
ઽચક્ષુષા તે ચક્ષુઃઽ (5.13.4) ઇત્યૃચાચાર્યસ્તતઃ પ્રદક્ષિણં પરિક્રામતિ । ઽઅપેહ્યરિરસિઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા તૃણાનિ પ્રજ્વાલ્ય તતોઽહેરભિમુખં ક્ષિપતિ ॥
[યતો દષ્ટઃ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.7 ॥]
ઽઅપેહ્યરિરસિઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા યતો દષ્ટસ્તતો જ્વલિતતૃણાનિ ક્ષિપતિ દશને ॥
[પઞ્ચમ્યા વલીકપલલજ્વાલેન ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.8 ॥]
ઽકૈરાત પૃશ્નેઽ (5.13.5) ઇત્યૃચોદકં ગૃહતૃણાવજ્વાલિતમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતં પાયયતિ પ્રોક્ષતિ ચ ॥
[ષષ્ઠ્યાર્ત્નીજ્યાપાશેન ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.9 ॥]
ઽઅસિતસ્યઽ (5.13.6) ઇત્યૃચાર્ત્નીજ્યાપાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાત્યાજ્યતન્ત્રે । વિષભૈષજ્યમ્ ॥
[દ્વાભ્યાં મધૂદ્વાપાન્ પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.10 ॥]
ઽઆલિગી ચ વિલિગી ચઽ (5.13.7) ઽઉરુગલાયાઃઽ (5.13.8) ઇતિ દ્વાભ્યાં મધુમક્ષિકાં મધુવૃક્ષમૃત્તિકાં ચાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ ॥
[નવમ્યા શ્વાવિત્પુરીષમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.11 ॥]
ઽકર્ણા શ્વાવિત્તદબ્રવીત્ઽ (5.13.9) ઇત્યૃચા શુકસારિકૃશાનાં પુરીષં શ્વાવિત્પુરીષમિત્યુચ્યતે । પુરીષમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ વિષદષ્ટમ્ ॥
[ત્રિઃશુક્લયા માંસં પ્રાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.12 ॥]
ઽકર્ણા શ્વાવિત્તદબ્રવીત્ઽ ઇત્યૃચા શલલીમાંસમભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ । વિષનાશનભૈષજ્યમ્ ॥
[દશમ્યાલાબુનાચમયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.13 ॥]
ઽતાબુવં ન તાબુવમ્ઽ (5.13.10) ઇત્યૃચાલાબુમધ્ય ઉદકં પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્યાચામયતિ । સર્પવિષભૈષજ્યમ્ ॥
[એકાદશ્યા નાભિં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.14 ॥]
ઽતસ્તુવં ન તસ્તુવમ્ઽ (5.13.11) ઇત્યૃચાલાબુવૃન્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાત્યાજ્યતન્ત્રે । સર્પવિષદષ્ટમ્ । સર્વત્ર કર્મણાં પ્રયોગો વિકલ્પેન ન સમુચ્ચયઃ । એકં કુર્યાદ્ દ્વે વા ત્રીણિ વા સર્વાણિ વા । સમાપ્તં સર્પવિષભૈષજ્યમ્ । એકવ્યાધૌ યત્ર બહૂનિ કર્માણિ વિહિતાનિ તત્રૈકં વા કુર્યાત્ કર્મબાહુલ્યાદ્ દ્વે વા સર્વાણિ વા । ઽસર્વત્ર હસ્તહોમે ન તન્ત્રમ્ઽ ઇતિ વચનાત્ ॥
અથ દુષ્ટવક્તૄણાં મુખબન્ધનમુચ્યતે -
[મધુલાવૃષલિઙ્ગાભિઃ ખલતુલપર્ણી સઙ્ક્ષુદ્ય મધુમન્થે પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.15 ॥]
ઽએકા ચ મેઽ (5.15) ઽયદ્યેકવૃષોઽસિઽ (5.16) ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કુલપલ્લવાન્ મધૂદકં ચૈતત્ ત્રિતયમેકત્ર કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિત પાયયતિ । દુષ્ટવક્તૃમુખબન્ધનભૈષજ્યમ્ । દુષ્ટપુરુષાઃ પરોક્ષે ન વદન્તિ ॥
[ઉત્તરાભિર્ભુઙ્ક્તે ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.16 ॥]
ઽયદ્યેકવૃષઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ભોજનમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । શાપભૈષજ્યમ્ । અકૃતવત્કૃતપાપભૈષજ્યમ્ ॥
[દ્વારં સૃજતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.17 ॥]
ઽયદ્યેકવૃષઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગૃહદ્વારં દદાત્યપિદધાતીત્યર્થઃ । પ્રવિશતીત્યર્થઃ । દુષ્ટવક્તૃમુખબન્ધને બ્રાહ્મણશાપે ચ ભૈષજ્યમ્ ॥
અથ જ્વરભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અગ્નિસ્તક્માનમ્ (5.22) ઇતિ લાજાન્ પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.18 ॥]
ઽઅગ્નિસ્તક્માનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન લાજાન્ પાયયતિ । સર્વજ્વરભૈષજ્યમ્ ॥
[દાવે લોહિતપાત્રેણ મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.19 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅગ્નિસ્તક્માનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તામ્રસ્રુવેણ મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । એતસ્મિન્ તન્ત્રે દાવાગ્નિપ્રણયનમ્ । સમાપ્તં જ્વરભૈષજ્યમ્ । સર્વજ્વરે કુર્યાત્ ॥
અથ કૃમિભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ઓતે મે (5.23) ઇતિ કરીરમૂલં કાણ્ડેનૈકદેશમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.20 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેન કરીરમૂલં સમ્પાત્યભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેન ગોવાલૈઃ કરીરકાષ્ઠં વેષ્ટયિત્વા । સૂક્તં જપિત્વા પાષાણેન ચૂર્ણયતિ । તતઃ સૂક્તેનાગ્નૌ પ્રતપતિ । તતઃ સૂક્તેનાદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । કૃમિભૈષજ્યમ્ ॥
[ગ્રામાત્ પાંસૂન્ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.21 ॥]
ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેન ગ્રામપાંસૂનભિમન્ત્ર્ય સવ્યેન હસ્તેન દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા પાંસૂન્ પરિકિરતિ । સર્વકૃમિભૈષજ્યમ્ । ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેન પાંસૂનભિમન્ત્ર્ય મથિત્વા હસ્તેન કૃમેરુપરિ ક્ષિપતિ । ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેન શાન્તવૃક્ષસમિધ આદધાતિ । કૃમિભઞ્જનમ્ । મુખકૃમિકર્ણકૃમિસર્વકૃમિભૈષજ્યમ્ ॥
[પશ્ચાદગ્નેર્માતુરુપસ્થે મુસલબુધ્નેન નવનીતાન્વક્તેન ત્રિઃ પ્રતીહારં તાલુનિ તાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.22 ॥]
ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેન પશ્ચાદગ્નેર્માતુરુત્સઙ્ગે બાલકં કૃત્વા નવનીતાન્વક્તેન મુસલબુધ્નેન તાલુનિ તાપયતિ । ત્રિઃ સૂક્તપ્રયોગઃ । અપાનકૃમિં શિરસિ વા તસ્ય । સર્વકૃમિભૈષજ્યમ્ ॥
[શિગ્રુભિર્નવનીતમિશ્રૈઃ પ્રદેગ્ધિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.23 ॥]
ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેન શિગ્રુબીજૈર્નવનીતમિશ્રિતૈરભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિદેશં પ્રલિમ્પતિ ક્ષતદેશમ્ । કૃમિભૈષજ્યમ્ ॥
[એકવિંશતિમુશીરાણિ ભિનદ્મિ (5.23.13) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.24 ॥]

ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેનૈકવિંશત્યુશીરમૂલાન્યભિમન્ત્ર્ય તતઃ પાષાણેન કુટ્ટયતિ । તતઃ સૂક્તં જપિત્વોશીરાણ્યગ્નિના દહતિ ॥
[ઉશીરાણિ પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.25 ॥]
ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેનૈકવિંશત્યુશીરાણ્યભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતાય સમર્પયતિ । કૃમિભૈષજ્યમ્ ॥
[એકવિંશત્યા સહાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.26 ॥]
ઽઓતે મેઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકઘટમેકવિંશત્યુશીરપિઞ્જૂલીસહિતં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિતમાપ્લાવયત્યાજ્યતન્ત્રે । કૃમિજાતાનામક્ષિકર્ણમુખશિરોનાસિકાદન્તકૃમીણાં કૃષ્મશ્વેતપીતદૃષ્ટાનામદૃષ્ટાનાં ચ સર્વેષાં કૃમીણાં ભૈષજ્યમ્ । સમાપ્તં કૃમિભૈષજ્યમ્ ॥
અથ રાક્ષસભૈષજ્યમુચ્યતે । તત્રાહ -
[આ યં વિશન્તિ (6.2.2) ઇતિ વયોનિવેશનશૃતં ક્ષીરૌદનમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.27 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆ યં વિશન્તિઽ ઇત્યૃચા વયોનિવેશનકાષ્ઠશૃતં ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ।
રાક્ષસભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ સર્પવિષભૈષજ્યમુચ્યતે -
[પરિ દ્યામિવ (6.12) ઇતિ મધુશીભં પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.28 ॥]
ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન મધુશીભમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । મધુક્રોડમિત્યર્થઃ । સર્પવિષલિઙ્ગ્યુપતાપઃ ॥
[જપંશ્ચ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.29 ॥]
ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય સમ્પ્રોક્ષતિ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેન દુલ્લકાવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ વ્યાધિતમ્ । ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેનાવકરતૃણાન્યવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેનોર્ધ્વફલાભ્યાં વિષદિગ્ધાભ્યાં મન્થમુપમથ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેન મદનફલાન્યભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ છર્દનાર્થમ્ । ઽપરિ દ્યામિવઽ ઇતિ હરિદ્રાં સર્પિષ્યભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । સમાપ્તં સર્પવિષભૈષજ્યમ્ ॥
શ્લેષ્મભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અસ્થિસ્રંસમ્ (6.14) ઇતિ શકલેનાપ્સ્વિટે સમ્પાતવતાવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,5{29}.30 ॥]
ઉદક ઇદં ક્રિયતે । અપ્સ્વિટં કૃત્વા તત્રાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય ઽઅસ્થિસ્રંસમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કાષ્ઠશકલં સમ્પાત્ય તેન શકલેન વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । માર્જનમાચમનં ચ । શ્લેષ્મભૈષજ્યમ્ । ન તન્ત્રમ્ । પઞ્ચમી કણ્ડિકા

અથાક્ષિરોગભૈષજ્યમુચ્યતે -
[આબયો (6.16) ઇતિ સાર્ષપં તૈલસમ્પાતં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆબયો અનાબયોઽ ઇતિ સૂક્તેન ચતુરૃચેન સર્ષપકાણ્ડમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । સર્ષપતૈલેન સમ્પાતવન્તં કરોતિ । તન્ત્રકૃતેનૈવ । તતોઽભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અક્ષિરોગે ભૈષજ્યમ્ ॥
[કાણ્ડં પ્રલિપ્ય ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.2 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆબયો અનાબયોઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સર્ષપકાણ્ડમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યેન પ્રધાનમઙ્ગાનિ ચ । સર્ષપતૈલેનાભ્યજ્ય મણિં તતો બધ્નાતિ । અક્ષિરોગે ભૈષજ્યમ્ ॥
[પૃક્તં શાકં પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.3 ॥]
ઽઆબયોઽ ઇતિ સૂક્તેન સર્ષપશાકં સર્ષપતૈલેનાભ્યક્તમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતાય પ્રયચ્છતિ । અક્ષિરોગે ॥
[ચત્વારિ શાકફલાનિ પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.4 ॥]
ઽઆબયોઽ ઇતિ સૂક્તેન ચત્વારિ શાકવૃક્ષફલાન્યભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ વ્યાધિતાય । અક્ષિરોગે ॥
[ક્ષીરલેહમાઙ્ક્તે ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.5 ॥]
ઽઆબયોઽ ઇતિ સૂક્તેન મૂલક્ષીરં મુખેન પ્રાશ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્યાક્ષિણી આઙ્ક્તે વ્યાધિતસ્ય । મૂલક્ષીરં પાટિકાલગ્નં તદુચ્યતે ॥
[અશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.6 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઆબયોઽ ઇતિ સૂક્તેન મૂલક્ષીરં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તમક્ષિરોગે ભૈષજ્યમ્ ॥
પિત્તજ્વરભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અગ્નેરિવ (6.20) ઇત્યુક્તં દાવે ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.7 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅગ્નેરિવાસ્ય દહત એતિ શુષ્મિણઃઽ ઇતિ તૃચેન તામ્રસ્રુવેણ મૂર્ધ્નિ સમ્પાતાનાનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અસ્મિન્ તન્ત્રે દાવાગ્નિપ્રણયનં કુર્યાત્ । સમાપ્તં પિત્તજ્વરભૈષજ્યમ્ ॥
અથ કેશવૃદ્ધિકરણે કેશપતને ચ ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ઇમા યાસ્તિસ્રઃ (6.21) ઇતિ વૃક્ષભૂમૌ જાતાજ્વાલેનાવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.8 ॥]
ઽઇમા યાસ્તિસ્રઃઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન વૃક્ષભૂમિજાતૌષધિભિરવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યોષાકાલેઽવસિઞ્ચતિ । કેશવૃદ્ધૌ કેશપતને ચ ભૈષજ્યમ્ । ઉષાકાલ ઇદં કર્મ ॥
[શીર્ષફાણ્ટાક્ષૈઃ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.9 ॥]
ઽઇમા યાસ્તિસ્રઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મધુસિક્થકં ક્વાથયિત્વાભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઉષાકાલે ઽઇમા યાસ્તિસ્રઃઽ ઇતિ સૂક્તેન બિભીતકાનિ ક્વાથયિત્વાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । કેશભૈષજ્યમ્ ॥
[નિકટાભ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.10 ॥]
ઉષાકાલે ઽઇમા યાસ્તિસ્રઃઽ ઇતિ દારુહરિદ્રાહરિદ્રે ચ દ્વાભ્યાં ક્વાથયિત્વાભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । સમાપ્તં કેશવર્ધનાર્થં ભૈષજ્યં કેશપતને ચ ક્ષયે ચ ॥
અથ ઉદરતુણ્ડભૈષજ્યમુચ્યતે -
[કૃષ્ણં નિયાનમ્ (6.22) ઇત્યોષધ્યાભિશ્ચોતયતે ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.11 ॥]
ઽકૃષ્ણં નિયાનમ્ઽ ઽસસ્રુષીઃઽ (6.23) ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ચિત્ત્યાદ્યૌષધ્યા સહિતમુદકમભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । ઉદરતુણ્ડભૈષજ્યમ્ ॥
[મારુતાનામપ્યયઃ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.12 ॥]
ઽકૃષ્ણં નિયાનમ્ઽ ઽસસ્રુષીઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં મરુતો યજતે પાકયજ્ઞવિધાનેન યથા વરુણમ્ । ઽમારુતં ક્ષીરૌદનં મારુતશૃતં મારુતૈઃ પરિસ્તીય મારુતેન સ્રુવેણ મારુતેનાજ્યેન વરુણાય ત્રિજુહોતિઽ (કૌશ્સ્ 40.7) । મરુતો યથા વરુણમ્ । ઽકૃષ્ણં નિયાનમ્ઽ ઽસસ્રુષીઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામાજ્યં જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે । ઽકૃષ્ણં નિયાનમ્ઽ ઽસસ્રુષીઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામોષધીઃ સમ્પાત્ય પ્રવેશ્યાભિન્યુબ્જતિ । આજ્યતન્ત્રે । ઽકૃષ્ણં નિયાનમ્ઽ ઽસસ્રુષીઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ચિત્ત્યાદ્યોષધીઃ સમ્પાત્ય વિપ્લાવયેતોદકમધ્યે । જલોદરે ઉદરે ચ । ઽકૃષ્ણં નિયાનમ્ઽ ઽસસ્રુષીઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શ્વશિરોઽભિમન્ત્ર્યોદકે વિપ્લાવયતિ । એડકશિરો વા વિપ્લાવયત્યભિમન્ત્રોદકે । ઽકૃષ્ણં નિયાનમ્ઽ ઽસસ્રુષીઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કેશજરદુપાનહૌ વંશાગ્રે બદ્ધ્વાભિમન્ત્ર્ય યોધયતિ । ઽકૃષ્ણં નિયાનમ્ઽ ઽસસ્રુષીઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદપાત્રેણ સમ્પાતવતા । સમ્પ્રોક્ષ્યામપાત્રં ત્રિપાદેઽશ્માનમવધાયાપ્સુ નિદધાતિ । જલોદરે નાભિતુણ્ડે બૃહદુદરે ભૈષજ્યાનિ સમાપ્તાનિ ॥
અથ હૃદયદાઘે જલોદરે કામલે ચ ભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[હિમવતઃ (6.24) ઇતિ સ્યન્દમાનાદન્વીપમાહાર્ય વલીકૈઃ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.13 ॥]
ઽહિમવતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન નદ્યુદકમનુલોમમાહાર્ય તત્ર વલીકતૃણાનિ પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય તતો વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । માર્જનાચમને ચ । હૃદયદોષે જલોદરે કામલે ચ ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ ગણ્ડમાલાભૈષજ્યાન્યુચ્યન્તે -
[પઞ્ચ ચ યાઃ (6.25) ઇતિ પઞ્ચપઞ્ચાશતં પરશુપર્ણાન કાષ્ઠૈરાદીપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.14 ॥]
ઽપઞ્ચ ચ યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગોપાંશુલિકાનાં પઞ્ચાશત્પઞ્ચાધિકા અગ્નૌ પ્રજ્વાલ્યાધસ્તાદયઃ સમિધ આદધાતિ ॥
[કપાલે પ્રશૃતં કાષ્ઠેનાલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.15 ॥]
અગ્ન્યુપરિ કપાલે પર્ણાન્ ધૃત્વા શ્રપયતિ । તતઃ સૂક્તં જપિત્વા તેનૈવ કાષ્ઠેન ગણ્ડમાલાં લિમ્પતિ ॥
[કિંસ્ત્યશ્વજામ્બીલોદકરક્ષિકામશકાદિભ્યાં દંશયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.16 ॥]
ઽપઞ્ચ ચ યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શઙ્ખં ઘૃષ્ટ્વા તતોઽભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાં પ્રલિમ્પતિ । ઽપઞ્ચ ચ યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શ્વાનકુવકુરલાલામભિમન્ત્ર્ય પ્રલિમ્પતિ । ઽપઞ્ચ ચ યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન જલૌકામભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાયાં સંસર્જયતિ ।
રુધિરપ્રવાહણાર્થમ્ । ઽપઞ્ચ ચ યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગૃહગોધિકાદિ મત્સ્યાદિ અભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાયાં સંસર્જયતિ ॥
[નિશિ અવ મા પાપ્મન્ (6.26) ઇતિ તિતૌનિ પૂલ્યાન્યવસિચ્યાપવિધ્ય ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.17 ॥
અપરેદ્યુઃ સહસ્રાક્ષાયાપ્સુ બલીંસ્ત્રીન્ પુરોડાશસંવર્તાંશ્ચતુષ્પથેઽવક્ષિપ્યાવકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_4,6{30}.18 ॥]
ષષ્ઠી કણ્ડિકા

[યસ્તે મદઃ (6.30.2) ઇતિ શમીલૂનપાપલક્ષણયોઃ શમીશમ્યાકેનાભ્યુદ્ય વાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.1 ॥
અધિશિરઃ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.2 ॥
અન્તર્દાવે (6.32) ઇતિ સમન્તમગ્નઃ કર્ષ્વામુષ્ણપૂર્ણાયાં જપંસ્ત્રિઃ પરિક્રમ્ય પુરોડાશં જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.3 ॥
પ્રાગ્નયે (6.34) પ્રેતઃ (7.114.2) ઇત્યુપદધીત ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.4 ॥]
ઽપ્રાગ્નયે વાચમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશં જુહોતિ । ઽપ્રાગ્નયે વાચમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પયો જુહોતિ । ઽપ્રાગ્નયે વાચમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોદૌદનં જુહોતિ ઽપ્રાગ્નયેઽ ઇતિ સૂક્તેન પાયસં જુહોતિ । ઽપ્રાગ્નયે વાચમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પશું જુહોતિ । વપામવદાનાનિ ચરું ચ વશાવિધાનેન । ઽપ્રાગ્નયેઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહીનાવપતિ । રક્ષોગ્રહભૈષજ્યમ્ । અનુવર્તતે વિકારઃ । ઽપ્રાગ્નયે વાચમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાઞ્જુહોતિ । ઽપ્રાગ્નયેઽ ઇતિ તિલાઞ્જુહોતિ । ઽપ્રાગ્નયેઽ ઇતિ ધાના જુહોતિ । ઽપ્રાગ્નયેઽ ઇતિ દધિસક્તૂઞ્જુહોતિ । ઽપ્રાગ્નયેઽ ઇતિ સૂક્તેન શષ્કુલીર્જુહોતિ । પ્રત્યૃચં હોમઃ । ઽપ્રતો યન્તુઽ ઇત્યચાજ્યં જુહોતિ તન્ત્રે । રક્ષોગ્રહભૈષજ્યમ્ । ઽપ્રેતો યન્તુઽ ઇત્યૃચા શાન્તવૃક્ષસમિધ આદધાતિ । ઽપ્રેતો યન્તુઽ ઇત્યૃચા પુરોડાશં જુહોતિ । ઽપ્રેતો યન્તુઽ ઇત્યૃચા પાયસં જુહોતિ । ઽપ્રેતો યન્તુઽ ઇત્યૃચા પશું જુહોતિ । વશાવિધાનેન । ઽપ્રેતો યન્તુઽ ઇત્યૃચા વ્રીહીઞ્જુહોતિ । ઽપ્રેતો યન્તુઽ ઇત્યૃચા યવાઞ્જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽપ્રેતો યન્તુઽ ઇત્યૃચા દધિસક્તૂઞ્જુહોતિ । ઽપ્રેતો યન્તુઽ ઇત્યૃચા શષ્કુલીર્જુહોતિ સમાપ્તં રાક્ષસગ્રહભૈષજ્યમ્ ॥
અથ સર્વભૈષજ્યમુચ્યતે -
[વૈશ્વાનરીયાભ્યાં પાયનાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.5 ॥]
ઽવૈશ્વાનરો ન ઊતયેઽ (6.35) ઽઋતાવાનં વૈશ્વાનરમ્ઽ (6.36) ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । વૈશ્વાનરીયાભ્યાં સૂક્તાભ્યાં સક્તુમન્થમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । સર્વભૈષજ્યમ્ । ઽવૈશ્વાનરો નઽ ઽઋતાવાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં હરિદ્રાં સર્પિષ્યભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽવૈશ્વાનરો નઽ ઽઋતાવાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદ્ધૃતમુદકમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । આજ્ય તન્ત્રેઽપિ યત્ પીયતે, તત્ સંશૃત્ય પાયયતિ વૈશ્વાનરીયાભ્યાં સૂક્તાભ્યામ્ । સમાપ્તં સર્વભૈષજ્યમ્ ॥
અથાપવાદભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અસ્થાદ્ દ્યૌઃ (6.44) ઇત્યપવાતાયાઃ સ્વયંસ્રસ્તેન ગોશૃઙ્ગેણ સમ્પાતવતા જપન્ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.6 ॥]
બહુભાષણમધર્મે ચ પ્રવર્તતે સોઽપવાદઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅસ્થાદ્ દ્યૌઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પૂર્વેણ સ્વયમ્પતિતં ગોશૃઙ્ગં સમ્પાત્ય તતઃ શૃઙ્ગ ઉદકં કૃત્વાભિમન્ત્ર્યાચામયત્યભ્યુક્ષતિ ચ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અપવાદભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ । અપવાદશ્ચન્દ્રગ્રહાદિષુ બહુભાષણાદિ ॥
અથોદરે વા હૃદયે વાઙ્ગે વા સર્વાઙ્ગે વા શૂલ ઉત્પન્ને ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[યાં તે રુદ્રઃ (6.90) ઇતિ શૂલિને શૂલમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.7 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયાં તે રુદ્રઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શૂલમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । શૂલો લોહમણિઃ પાષાણો વા દારિલભદ્રમતમ્ । ઽયાં તે રુદ્રઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્યાધિતમભિમન્ત્રયતે । રુદ્રભાષ્યમતમ્ । શૂલભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
રક્ષોગ્રહભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ઉત્સૂર્યઃ (6.52) ઇતિ શમીબિમ્બશીર્ષપર્ણ્યાવધિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.8 ॥]
ઽઉત્સૂર્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ચિત્ત્યાદ્યોષધિભિઃ સહોદકઘટમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । ઽઉત્સૂર્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શમીમુદકેન સહાભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽઉત્સૂર્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શમીબિમ્બમુદકસહિતમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽઉત્સૂર્યઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શીર્ષપર્ણીમુદકેન દત્ત્વાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । સમાપ્તં રક્ષોગ્રહભૈષજ્યમ્ ॥
દુષ્ટગણ્ડવિરિષ્ટભૈષજ્યમુચ્યતે -
[દ્યૌશ્ચ મે (6.53) ઇત્યભ્યજ્યાવમાર્ષ્ટિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.9 ॥]
ઽદ્યૌશ્ચ મે ઇદં પૃથિવીઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન તૈલમભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમભ્યજ્ય હસ્તેન વ્યાધિતમવમાર્ષ્ટિ । અભ્યુક્ષતીત્યર્થઃ । દુષ્ટગણ્ડભૈષજ્યમ્ । ઽદ્યૌશ્ચ મેઽ ઇતિ સૂક્તં જપન્ વ્યાધિદેશં હસ્તેન માર્ષ્ટિ । દુષ્ટગણ્ડે દુષ્ટવ્રણે ચ ભૈષજ્યમ્ ॥
[સ્થૂણાયાં નિકર્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.10 ॥]
ઽદ્યૌશ્ચ મેઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્થૂણાયાં વ્રણં નિકર્ષતિ । ઘૃષ્યતીત્યર્થઃ । રુધિરકૃતે દુષ્ટવ્રણે દુષ્ટગણ્ડે ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અક્ષતવ્રણભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ઇદમિદ્વૈ (6.57) ઇત્યક્ષતં મૂત્રફેનેનાભ્યુદ્ય ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.11 ॥]
ઽઇદમિદ્વા ઉ ભેષજમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ગોમૂત્રમભિમન્ત્ર્ય । તેન વ્રણં મર્દયતિ ॥
[પ્રક્ષિપતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.12 ॥]
ઽઇદમિદ્વા ઉ ભેષજમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન મૂત્રેણ વ્રણં ક્ષિપતિ ॥
[પ્રક્ષાલયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.13 ॥]
તેનૈવ સૂક્તેન મૂત્રેણ વ્રણં પ્રક્ષાલયતિ । યસ્ય વ્રણસ્ય મુખં નાસ્ત્યક્ષતવ્રણમુચ્યતે ॥
[દન્તરજસાવદેગ્ધિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.14 ॥]
ઽઇદમિદ્વા ઉ ભેષજમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન દન્તમલમભિમન્ત્ર્ય પ્રલિમ્પતિ । અક્ષતવ્રણભૈષજ્યમ્ ॥
[સ્તમ્બરજસા ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.15 ॥]
ઽઇદમિદ્વા ઉ ભેષજમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તૃણરજસ્ય ફેનમભિમન્ત્ર્ય વ્રણ પ્રલિમ્પતિ । યસ્ય વ્રણસ્ય રુધિરં ન વહતિ તસ્ય । સમાપ્તમક્ષતવ્રણભૈષજ્યમ્ ॥
ગણ્ડમાલાભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અપચિતઃ (6.83) આ સુસ્રસઃ (7.76) ઇતિ કિંસ્ત્યાદીનિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.16 ॥]
ઽઅપચિતઃ પ્ર પતતઽ ઇતિ સૂક્તેન શઙ્ખં ઘૃષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાં પ્રલિમ્પતિ । ઽઅપચિતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શ્વાનલાલામભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાં પ્રલિમ્પતિ । શ્વાનઃ કુર્કરઃ । ગણ્ડમાલાભૈષજ્યમ્ । ઽઅપચિતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન જલૌકામભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાયાં સંશ્લેષયતિ । યથાકથઞ્ચિદ્ રુધિરપ્રવાહણાર્થમ્ । ઽઅપચિતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગૃહગોધિકામભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાયામાસજતિ । ઽઆ સુસ્રસઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં શઙ્ખં ઘૃષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય તતો ગણ્ડમાલાં પ્રલિમ્પતિ । ઽઆ સુસ્રસઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં શ્વાનલાલાં કુર્કરલાલામભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાં પ્રલિમ્પતિ । ગણ્ડમાલાભૈષજ્યમ્ । ઽઆ સુસ્રસઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં જલૌકામભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાયાં સંસર્જયતિ રુધિરપ્રવાહણાર્થમ્ । ઽઆ સુસ્રસઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં ગૃહગોધિકાં મશકાદીમભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાયાં સંસર્જયતિ રુધિરપ્રવાહણાર્થમ્ ॥
[લોહિતલવણં સઙ્ક્ષુદ્યાભિનિષ્ઠીવતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.17 ॥]
ઽઅપચિતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સૈન્ધવલવણં ચૂર્ણયિત્વાભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડમાલાયાં ઉપરિ પ્રકિરતિ । તતસ્તસ્યોપરિ નિષ્ઠીવતિ । મુખલાલાં પ્રક્ષિપતિ તૂષ્ણીમ્ । ઽઆ સુસ્રસઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં સૈન્ધવલવણં ચૂર્ણયિત્વાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધ્યુપરિ પ્રકિરતિ । તતસ્તૂષ્ણીમુપરિ નિષ્ઠીવતિ ।
સમાપ્તં ગણ્ડમાલાભૈષજ્યમ્ ॥
અથ પક્ષિણોઽભિઘાતે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અન્તરિક્ષેણ (6.80) ઇતિ પક્ષહતં મન્ત્રોક્તં ચઙ્ક્રમયા ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.18 ॥]
ઽઅન્તરિક્ષેણ પતતિઽ ઇતિ સૂક્તેન શ્વાનપદસ્થાનમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પક્ષહતં દેશં પ્રલિમ્પતિ । પક્ષહતભૈષજ્યમ્ ॥
[કીટેન ધૂપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.19 ॥]

ઽઅન્તરિક્ષેણ પતતિઽ ઇતિ સૂક્તેન શુનો મક્ષિકામભિમન્ત્ર્યાગ્નૌ પ્રક્ષિપ્ય તતો ધૂપયતિ વ્યાધિપ્રદેશમ્ । કાકગૃધ્રકપોતશ્યેનાદીનાં પક્ષિણામભિઘાતે ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
અથ ગણ્ડભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ગ્લૌઃ (6.83.3) ઇત્યક્ષતેન ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.20 ॥]
ઽગ્લૌરિતઃ પ્ર પતિષ્યતિઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ગોમૂત્રમભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડં મર્દયતિ ગણ્ડભૈષજ્યમ્ । ઽગ્લૌરિતઃ પ્ર પતિષ્યતિઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ગોમૂત્રમભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડં પ્રક્ષાલયતિ । ઽગ્લૌરિતઃ પ્ર પતિષ્યતિઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દન્તમલમભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડં પ્રલિમ્પતિ । ઽગ્લૌરિતઃ પ્ર પતિષ્યતિઽ ઇત્યર્ધર્ચેન તૃણરજફેનમભિમન્ત્ર્ય ગણ્ડં પ્રલિમ્પતિ । સમાપ્તં ગણ્ડભૈષજ્યમ્ । ગણ્ડઃ સ્ફોટક ઇત્યર્થઃ ॥
ગર્દભશ્વાનાદ્યુરુગણ્ડે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[વીહિ સ્વામ્ (6.83.4) ઇત્યજ્ઞાતારુઃ શાન્ત્યુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય મનસા સમ્પાતવતા ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.21 ॥]
ઽવીહિ સ્વામાહુતિં જુષાણઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શાન્ત્યુદકમભિમન્ત્ર્ય તતઃ ક્ષતં પ્રોક્ષતિ । તત આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽવીહિ સ્વામાહુતિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । તતો મનસા સઙ્કલ્પયતિ । સમ્પાતાન્ દદાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં ગર્દભદશનક્ષતગણ્ડભૈષજ્યમ્ ॥
પાપગૃહીતે જલોદરે ચ ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[યા ઓષધયઃ (6.96) ઇતિ મન્ત્રોક્તસ્યૌષધીભિર્ધૂપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.22 ॥]
ઽયા ઓષધયઃ સોમરાજ્ઞીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તૃચેન સોમલતા અગ્નૌ પ્રક્ષિપ્ય વ્યાધિતં ધૂપયતિ ॥
[મધૂદશ્વિત્પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.23 ॥]
ઽયા ઓષધયઃઽ ઇતિ તૃચેન મધુ તક્રં ચાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । જલોદરે પાપે શાપે ચ ભૈષજ્યમ્ ॥
[ક્ષીરોદશ્વિત્ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.24 ॥]
ઽયા ઓષધયઃ સોમરાજ્ઞીઃઽ ઇતિ તૃચેન ક્ષીરં તક્રેણ મિશ્રયિત્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ ॥
[ઉભયં ચ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.25 ॥]
ઽયા ઓષધયઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મધુ તક્રં ક્ષીરં દધ્યેતચ્ચતુષ્ટયમેકત્ર કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । બ્રાહ્મણાક્રોશે પાપગૃહીતે જલોદરે ચ ભૈષજ્યં સમાપ્તમ્ ॥
વિષ ઉપવિષે સ્થાવરે જઙ્ગમે ચ ભૈષજ્યમુચ્યતે । મક્ષિકાયાં ચ ભૈષજ્યમ્ -
[દેવા અદુઃ (6.100) ઇતિ વલ્મીકેન બન્ધનપાયનાચમનપ્રદેહનમુષ્ણેન ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.26 ॥]
ઽદેવા અદુઃઽ ઇતિ તૃચેન વલ્મીકપોટ્ટલિકાં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । આજ્યતન્ત્રમ્ । ઽદેવા અદુઃઽ ઇતિ તૃચેન વલ્મીકમૃત્તિકામુદકમધ્યે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽદેવા અદુઃઽ ઇતિ તૃચેન વલ્મીકમૃદમુદકે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્યાચામયતિ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽદેવા અદુઃઽ ઇતિ તૃચેન વલ્મીકમૃત્તિકામુષ્ણોદકે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય પ્રલિમ્પતિ વિષદષ્ટવ્રણમ્ । ઉપવિષે વિષે ચ મક્ષિકાનાં ભૈષજ્યમ્ । સમાપ્ત વિષભૈષજ્યમ્ ॥
અથ કાસે શ્લેષ્મપતને ચ ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[યથા મનઃ (6.105) અવ દિવઃ (7.107) ઇત્યરિષ્ટેન ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.27 ॥]
ઽયથા મનો મનસ્કેતૈઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ભોજનમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ ભક્ષણાર્થં પ્રથમં પ્રપાદ્ય । ઽયથા મનઃઽ ઇતિ સક્તુમન્થમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । કાસપતને ભૈષજ્યમ્ । ઉપસ્થાનમાદિત્યસ્ય દ્વિઃ સૂક્તસ્ય પ્રયોગઃ । ઽયથા મનો મનઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ । તત ઉપસ્થાનં ચાદિત્યસ્ય । દ્વિઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ । કાસપતને ભૈષજ્યમ્ । ઽઅવ દિવસ્તારયન્તિઽ ઇત્યૃચા પ્રપાદ્ય ગૃહે પ્રવેશ્ય તતો ભોજનમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ ભક્ષણાર્થમ્ । કાસપતને ભૈષજ્યમ્ । ઽઅવ દિવસ્તારયન્તિઽ ઇત્યૃચા સક્તુમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ ભક્ષણાર્થમુપસ્થાનં ચ । ઽઅવ દિવસ્તારયન્તિઽ
ઇત્યૃચોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયત્યુપસ્થાનમાદિત્યસ્ય । સર્વત્ર દ્વિઃ સૂક્તપ્રયોગઃ । સમાપ્તં કાસશ્લેષ્મપતને ભૈષજ્યમ્ ॥
કેશદૃઢીકરણે કેશવૃદ્ધિકરણે ચ ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[દેવી દેવ્યામ્ (6.136) યાં જમદગ્નિઃ (6.137) ઇતિ મન્ત્રોક્તાફલં જીવ્યલાકાભ્યામમાવાસ્યાયાં કૃષ્ણવસનઃ કૃષ્ણભક્ષઃ પુરા કાકસમ્પાતાદવનક્ષત્રેઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,7{31}.28 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદેવી દેવ્યામ્ઽ ઽયાં જમદગ્નિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કાચમાચીફલમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽદેવી દેવ્યામ્ઽ ઽયાં જમદગ્નિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં જીવન્તીફલમણિં બધ્નાતિ । આજ્યતન્ત્રમ્ । ઽદેવી દેવ્યામ્ઽ ઽયાં જમદગ્નિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ભૃઙ્ગરાજં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાત્યાજ્યતન્ત્રે । કેશદૃઢીકરણે કેશજનને હ્રસ્વકેશેષુ વૃદ્ધિકરણે ભૈષજ્યમ્ । અમાવાસ્યાયામિદં કર્મ કુર્યાત્ । કૃષ્ણવસ્ત્રપરિહિતો ભૂત્વા માષતિલકૃષ્ણમન્નં ભૈક્ષયિત્વા કર્તા ઽદેવી દેવ્યામ્ઽ ઽયાં જમદગ્નિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં કાચમાચીફલભૃઙ્ગરાજાભ્યાં સહોદકમભિમન્ત્ર્ય રાત્રૌ બ્રાહ્મે મુહૂર્તેઽવસિઞ્ચતિ । તેનોદકેન પુરા કાકસમ્પાતાદવનક્ષત્રેઽવસિઞ્ચતિ । સમાપ્તં કેશવૃદ્ધિકરણં કેશજનનં ખલતિકેશજનનં કેશદૃઢીકરણં પલિતનાશનં ભૈષજ્યમ્ ॥ સપ્તમી કણ્ડિકા

જમ્ભગૃહીતે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[યસ્તે સ્તનઃ (7.10) ઇતિ જમ્ભગૃહીતાય સ્તનં પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.1 ॥]
ઽયસ્તે સ્તનઃઽ ઇત્યૃચા સ્તનમભિમન્ત્ર્ય બાલકાય પ્રયચ્છતિ પાનાર્થમ્ પતિઃ કરોતિ કર્તા વા કરોતિ । જમ્ભગૃહીતે ભૈષજ્યમ્ । દુઃખનાશને ભૈષજ્યમ્ ॥
[પ્રિયઙ્ગુતણ્ડુલાનભ્યવદુગ્ધાન્ પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.2 ॥]
ઽયસ્તે સ્તનઃઽ ઇત્યૃચા પ્રિયઙ્ગુતણ્ડુલાનભ્યવદુગ્ધાનભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । બાલકં માતરં વા પાયયતિ । યત્રોપરિ દુહ્યતે તેઽભ્યવદુગ્ધાઃ । જમ્ભગૃહીતે દુઃખનાશે ચ ભૈષજ્યમ્ ॥
સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અગ્નાવિષ્ણૂ (7.29) સોમારુદ્રા (7.42) સિનીવાલિ (7.46) વિ તે મુઞ્ચામિ (7.78) શુમ્ભની (7.112) ઇતિ મૌઞ્જેઃ પર્વસુ બદ્ધ્વા પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.3 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅગ્નાવિષ્ણૂઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં મૌઞ્જેઃ પાશૈર્વ્યાધિતં બદ્ધ્વા શરપિઞ્જૂલીભિઃ સહોદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । માર્જનાચમને ચ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસોમારુદ્રા વિ વૃહતમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામુદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતો મૌઞ્જેઃ પર્વસુ વ્યાધિત બદ્ધ્વા દર્ભપિઞ્જૂલીભિઃ સહોદકઘટેનાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસિનીવાલિઽ ઇતિ નવભિરૃગ્ભિરુદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય મૌઞ્જેઃ પર્વસુ બદ્ધ્વા પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિ । માર્જનાચમને ચ સ્મર્તવ્યે સર્વત્ર સર્વભૈષજ્યમ્ । ઽવિ તે મુઞ્ચામિ રશનામ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામુદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય મૌઞ્જેઃ પર્વસુ બદ્ધ્વા પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિ । આજ્યતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽશુમ્ભનીઽ ઽમુઞ્ચન્તુ માઽ (7.112.1-2) ઇતિ દ્વાભ્યામુદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય મૌઞ્જેઃ પાશૈઃ પર્વસુ બદ્ધ્વા પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[અવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.4 ॥]
ઽઅગ્નાવિષ્ણૂઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં પિઞ્જૂલીભિઃ સહોદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । ઽસોમારુદ્રાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । સર્વભૈષજ્યમ્ । ઽસિનીવાલિઽ ઇતિ નવભિરૃગ્ભિરુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽવિ તે મુઞ્ચામિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽશુમ્ભનીઽ ઇતિ દ્વાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । સર્વત્ર મૌઞ્જૈઃ પાશૈરઙ્ગુલીત્રયં બદ્ધ્વા તત્ આપ્લાવનમવસેવનં ચ સર્વત્ર કુર્યાત્ । અસ્મિન્નધિકારે આપ્લાવનેઽવસેચને ચ માર્જનમાચમનં ચ સર્વત્ર । સમાપ્તાનિ સર્વવ્યાધિભૈષજ્યાનિ ॥
વૃશ્ચિકભૈષજ્યમુચ્યતે -
[તિરશ્ચિરાજેઃ (7.56) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.5 ॥]
ઽતિરશ્ચિરાજેઃઽ ઇત્યષ્ટર્ચેન જ્યેષ્ઠીમધુ પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ ॥
[આકૃતિલોષ્ટવલ્મીકૌ પરિલિખ્ય ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.6 ॥]
ઽતિરશ્ચિરાજેઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ક્ષેત્રમૃત્તિકાં જીવકોષણ્યાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽતિરશ્ચિરાજેઃઽ ઇત્યષ્ટર્ચેન વલ્મીકમૃત્તિકાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વૃશ્ચિકમશકભૈષજ્યમ્ । જીવત્પશુચર્મ જીવકોષણીત્યુચ્યતે ॥
[પાયનાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.7 ॥]
ઽતિરશ્ચિરાજેઃઽ ઇત્યષ્ટર્ચેનોદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । વૃશ્ચિકભૈષજ્યમ્ । ઽતિરશ્ચિરાજેઃઽ ઇત્યષ્ટર્ચેન હરિદ્રાં સર્પિષા સહ મિશ્રિતાં કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽતિરશ્ચિરાજેઃઽ ઇત્યષ્ટર્ચેનોદપાત્રં સહમધુદુગ્ધચર્વભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽતિરશ્ચિરાજેઃઽ ઇત્યષ્ટર્ચેન વલ્મીકમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । યાનિ પાયનાન્યુક્તાનિ તાનિ ઽતિરશ્ચિરાજેઃઽ ઇત્યસ્ય સૂક્તસ્ય ભવન્તિ । સમાપ્તં વૃશ્ચિકપિપીલિકામશકદંશશર્કોટજલૂકાભૈષજ્યમ્ ॥
અથ ગણ્ડમાલાભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અપચિતામ્ (7.74) ઇતિ વૈણવેન દાર્ભ્યૂષેણ કૃષ્ણોર્ણાજ્યેન કાલબુન્દૈઃ સ્તુકાગ્રૈરિતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.8 ॥]
ઽઅપચિતાં લોહિનીનામ્ઽ (7.74.1-2) ઇતિ દ્વે । ઽઆ સુસ્રસઃઽ ઇત્યેકા (7.76.1) । એતાભિસ્તિસૃભિર્વંશધનુષા કૃષ્ણોર્ણામયીં જ્યાં કૃત્વા ચિત્રિતેન શરેણ ગણ્ડમાલાં વિધ્યતિ પ્રત્યૃચમ્ । ત્રયઃ શરા ભવન્તિ ॥
[ચતુર્થ્યાભિનિધાયાભિવિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.9 ॥]
ઽયા ગ્રૈવ્યા અપચિતઃઽ (7.76.2) ઇતિ ચતુર્થ્યા ઋચા ચતુર્થેન શરેણ ગણ્ડમાલામભિનિધાય વિધ્યત્યાહન્તિ । ચતુર્થશરેણ ગણ્ડમાલાં પ્રશ્લેષયતિ । શરસ્ય સ્વં ભલ્લં બહિર્વર્જયિત્વા ॥
[જ્યાસ્તુકાજ્વાલેન ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.10 ॥]
ઽઅપચિતામ્ઽ ઇતિ દ્વે ઽઆ સુસ્રસઃઽ ઇતિ તૃતીયા ઽયા ગ્રૈવ્યાઃઽ ઇતિ ચતુર્થી એતાભિશ્ચતસૃભિઃ શરકૃષ્ણોર્ણાજ્યાવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યોષાકાલે રાત્રિશેષે તેનોદકેનાવસિઞ્ચતિ વ્યાધિતમ્ । દ્વિવિધા ગણ્ડમાલા । સમાપ્તં ગણ્ડમાલાભૈષજ્યમ્ । દ્વયોરેકં કર્મ ॥
અથ રાજયક્ષ્મભૈષજ્યમુચ્યતે -
[યઃ કીકસાઃ (7.76.3) ઇતિ પિશીલાવીણાતન્ત્રીં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.11 ॥]
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽયઃ કીકસાઃઽ (7.76.3-4; 77.1) ઇતિ તૃચેન વીણાતન્ત્રીખણ્ડં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । રાજયક્ષ્મભૈષજ્યમ્ ॥
[તન્ત્ર્યા ક્ષિતિકામ્ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.12 ॥]
પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽયઃ કીકસાઃઽ ઇતિ તૃચેન વાદ્યવીણા તસ્યાઃ ખણ્ડં વિષ્ણીવાદ્યવીણાકણ્ઠં શઙ્ખખણ્ડં વીણાતન્ત્રીં બદ્ધ્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । રાજયક્ષ્મભૈષજ્યમ્ ॥
[વીરિણવધ્રીં સ્વયમ્મ્લાનં ત્રિઃ સમસ્ય ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.13 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયઃ કીકસાઃઽ ઇતિ તૃચેન સ્વયમ્પતિતમ્લાનવીરિણખણ્ડત્રયમેકત્ર બદ્ધ્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । રાજયક્ષ્મભૈષજ્યમ્ । સર્વત્ર યત્ર બહૂનિ કર્માણિ વિહિતાનિ તત્રૈકં કુર્યાત્ દ્વે વા સર્વાણિ વા કુર્યાત્ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । સર્વત્ર હસ્તહોમે તન્ત્રવિકલ્પઃ । અભ્યાસે વા ફલં ભવતિ । સમાપ્તં રાજયક્ષ્મભૈષજ્યમ્ ॥
જલોદરે વરુણગૃહીતે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અપ્સુ તે (7.83) ઇતિ વહન્ત્યોર્મધ્યે વિમિતે પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.14 ॥]
વહન્ત્યોર્નદ્યોર્મધ્યે મણ્ડપં કૃત્વા તત્રાજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽઅપ્સુ તે રાજન્ વરુણઽ ઇતિ ચતુરૃચેનોષ્ણોદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પિઞ્જૂલીભિઃ સહ વ્યાધિતમાપ્લાવયતિ । માર્જનાચમને ચ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । જલોદરે ભૈષજ્યમ્ ॥
[અવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.15 ॥]
નદીદ્વયોર્વહન્ત્યોઃ સઙ્ગમે મણ્ડપં કૃત્વા ઽઅપ્સુ તે રાજન્ઽ ઇતિ ચતુરૃચેનોદકમભિમન્ત્ર્ય દર્ભપિઞ્જૂલીભિઃ સહોદકં ગૃહીત્વા વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । માર્જનાચમને ચ । જલોદરે ભૈષજ્યમ્ ॥
[ઉષ્ણાઃ સમ્પાતવતીરસમ્પાતાઃ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.16 ॥]
આપ્લવનમુષ્ણોદકેનાવસેચનં શીતોદકેન । દ્વયોરેકં કર્મ । સમાપ્તં જલોદરભૈષજ્યમ્ ॥
અથ જ્વરભૈષજ્યમુચ્યતે -
[નમો રૂરાય (7.116-117) ઇતિ શકુનીનિવેષીકાઞ્જિમણ્ડૂકં નીલલોહિતાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં સકક્ષં બદ્ધ્વા ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.17 ॥]

ઽનમો રૂરાયઽ ઇતિ સૂક્તદ્વયેન ખટ્વાયાં વ્યાધિતં કૃત્વા મણ્ડૂકમિષીકાઞ્જિ નીલલોહિતાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં સકક્ષં બદ્ધ્વા । તતઃ ખટ્વાયામધો મણ્ડૂકં કૃત્વા ખટ્વાયાં વ્યાધિતમુપવેશ્ય તત ઉદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । વ્યાધિતે સિચ્યમાને યથા મણ્ડૂકોઽવસિચ્યતે તથા કુર્યાત્ । માર્જનાચમને ચ સર્વત્ર સ્મર્તવ્યે । સમાપ્તં જ્વરભૈષજ્યમ્ ॥
અથ સર્વભૈષજ્યમુચ્યતે -
[શીર્ષક્તિમ્ (9.8) ઇત્યભિમૃશતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.18 ॥]
ઽશીર્ષક્તિં શીર્ષામયમ્ઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન વ્યાધિતશરીરમભિમૃશતિ । અભિમન્ત્રણં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥
[ઉત્તમાભ્યામાદિત્યમુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.19 ॥]
ઽપાદાભ્યાં તેઽ (9.8.21-22) ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામાદિત્યમુપતિષ્ઠતે । શિરોરોગે કર્ણરોગેઽઙ્ગરોગે શૂલે લોહિતમૂત્રે લોહિતપુરીષે યક્ષ્મણિ મુખરોગેઽક્ષિરોગેઽઙ્ગભેદેઽઙ્ગજ્વરે વ્યાધિસર્પણ ઉરોરોગે શરીરાભ્યન્તરરોગે હૃદયરોગે કાસે શ્લેષ્મણિ ગુહ્યાદિભૈષજ્યમ્ । સમાપ્તં સર્વભૈષજ્યમ્ ॥
સર્વવિષભૈષજ્યમુચ્યતે -
[ઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃ (10.4) ઇતિ તક્ષકાયેત્યુક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.20 ॥]
તક્ષકાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ । વિષભૈષજ્યમ્ । તક્ષકાય નમસ્કારં કૃત્વા ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । માર્જનાચમને ચ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેનોદકે કૃમુકવૃક્ષશકલં સઙ્ક્ષુદ્યાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન દુલ્લકશકૃદ્ગોમયેનાવ- જ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન કૃષ્ણાજિનાવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્ય વિષદષ્ટમવસિઞ્ચતિ । ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન માર્જનિકાતૃણાવજ્વાલિતમુદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતઃ પાયયતિ । આજ્યતન્ત્રે । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન સક્તુમન્થમર્ધ્વફલકાણ્ડાભ્યામુપમથ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન મદનફલાન્યભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ છર્દનાર્થમ્ । વિષભૈષજ્યમ્ । ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન હરિદ્રાં ઘૃતેન સહાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતં પાયયતિ ॥
[પૈદ્વં પ્રકર્ષ્ય દક્ષિણેનાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણસ્યાં નસ્તઃ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.21 ॥]
ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન પદ્વં કીટકં તલિણીતિ લોકે પ્રસિદ્ધા તં પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય નસ્તં દદાતિ । દક્ષિણેનાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણનાસિકાપુટે । સમાપ્તં વિષભૈષજ્યમ્ ॥
અથ સર્પભયે ભૈષજ્યમુચ્યતે -
[અહિભયે સિચ્યવગૂહયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.22 ॥]
ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પૈદ્વં શ્વેતવસ્ત્રવેષ્ટિતમભિમન્ત્ર્ય યત્ર સર્પભયં તત્ર નિખનતિ । પૈદ્વં
હિરણ્યવર્ણસદૃશઃ કીટશ્ચિત્રિતો વા સ પૈદ્વ ઇત્યુચ્યતે । સર્પભયે ભૈષજ્યમ્ । બધ્નાતિ વોપરિ ગૃહે સર્પદર્શનાદર્શને વા ॥
[અઙ્ગાદઙ્ગાત્ (10.4.25) ઇત્યા પ્રપદાત્ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.23 ॥]
ઽઅઙ્ગાદઙ્ગાત્પ્રચ્યાવયઽ ઇત્યૃચાઽઽપ્રપદાન્તં શિરઃપ્રભૃતિ હસ્તેન માર્ષ્ટિ । શઙ્કાવિષભૈષજ્યમ્ ॥
[દંશ્મોત્તમયા નિતાપ્યાહિમભિનિરસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.24 ॥]
ઽઆરે અભૂત્ઽ (10.4.26) ઇત્યૃચાન્તેનોલ્મુકં પ્રતાપ્યાભિમન્ત્ર્ય તતો વિષવ્રણં દૃષ્ટ્વા તત્સમ્મુખં ક્ષિપતિ । સર્પવિષભૈષજ્યમ્ ॥
[યતો દષ્ટઃ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.25 ॥]
સર્પાદર્શને યતો દષ્ટસ્તતઃ પ્રક્ષિપત્યુલ્મુકમ્ । સમાપ્તં સર્પવિષભૈષજ્યમ્ ॥
અથાનૂક્તેષુ કૌશિકીયેષુ સર્વવ્યાધિભૈષજ્યેષૂક્તેષ્વનૂક્તેષુ વા પઠિતેષુ તત્ર સર્વત્ર ભૈષજ્યમુચ્યતે । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યેષુ મન્ત્રાઃ ॥
ઓષધિવનસ્પતીનામનૂક્તાન્યપ્રતિષિદ્ધાનિ ભૈષજ્યાનામ્ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.26 ॥
અંહોલિઙ્ગાભિઃ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.27 ॥
તાનિ કર્તવ્યાનિ । અંહોલિઙ્ગગણ ઉચ્યતે । ઽઆશાનામાશાપાલાઃઽ (1.31.2) ઇત્યેકા । ઽઅગ્નેર્મન્વેઽ (4.23-29) ઇતિ સપ્ત સૂક્તાનિ । ઽયા ઓષધયઃ સોમરાજ્ઞીઃઽ (6.96.1) ઇત્યકા । ઽવૈશ્વાનરો ન આગમત્ઽ (6.35.2) ઇત્યેકા । ઽશુમ્ભની દ્યાવાપૃથિવીઽ (7.117.1) ઇત્યેકા । ઽયદર્વાચીનમ્ઽ (10.5.22) ઇત્યેકા । ઽઅગ્નિં બ્રૂમઃઽ (11.6) ઇત્યર્થસૂક્તમ્ । અસ્મિન્ સૂક્તે ઽમુઞ્ચતુ માઽ (11.6.7), ઽભવાશર્વાવિદમ્ઽ (11.6.9), ઽયા દેવીઃ પઞ્ચઽ (11.6.22) ઽયન્માતલી રથક્રીતમ્ઽ (11.6.23) ઇત્યેતાશ્ચતસ્રો વર્જયિત્વા । અંહોલિઙ્ગગણઃ । યાનિ ચ પઞ્ચપ્રતીકાનિ સૂક્તાનિ તાન્યાભિમન્ત્રણન સર્વવ્યાધિભૈષજ્યાનિ ભવન્તિ । તાન્યુચ્યન્તે । ઽઅક્ષીભ્યાં તેઽ (2.33), ઽમુઞ્ચામિ ત્વઽ (3.11), ઽઉત દેવાઃઽ (4.13), ઽઆવતસ્તેઽ (5.30), ઽશીર્ષક્તિં શીર્ષામયમ્ઽ (9.8) અંહોલિઙ્ગગણઃ । એતૈઃ પઞ્ચપ્રતીકૈઃ સર્વવ્યાધીનામભિમન્ત્રણં ક્રિયતે । પઞ્ચપ્રતીકાનામન્યતમેનૈકેનાભિમન્ત્રણં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥

અથાંહોલિઙ્ગગણેન સર્વવ્યાધિભૈષજ્યં ક્રિયતે । અંહોલિઙ્ગગણેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય સર્વવ્યાધિષ્વાપ્લાવયતિ । આજ્યતન્ત્રમ્ । અંહોલિઙ્ગગણેનોદકમભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ । અંહોલિઙ્ગગણેન મૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ સર્વવ્યાધિષુ । અંહોલિઙ્ગગણેન મૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમાલિમ્પતિ । તથા સમ્ભવે વ્યાધિષુ । અંહોલિઙ્ગગણેન પ્રમેહમણિં બધ્નાતિ સર્વવ્યાધિષુ । તન્ત્રે । અંહોલિઙ્ગગણેનાખુમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ સર્વવ્યાધિભૈષજ્યેષુ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેન પૂતીકાન્ પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ સર્વવ્યાધિષુ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેન પ્રમન્દં પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ સર્વવ્યાધિષુ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેનાવતક્ષણાનિ પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેનૈતેષાં દ્રવ્યાણામાસ્થાપયતિ પાયયતિ ચ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેન યાનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યારોહયતિ । તન્ત્રે । સર્વવ્યાધિષુ । અત્ર સર્વત્રેષું વિસૃજતીતિ ચ યોજનીયમ્ । આજ્યતન્ત્રમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેનોદપાત્રં સમ્પાતવન્તં કૃત્વા તેન વ્યાધિદેશં સમ્માર્ષ્ટિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેન પાલાશાદયઃ સમિધ આદધાતિ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેનાજ્યં જુહોતિ । તન્ત્રે । અંહોલિઙ્ગેન ગણેન બુસં જુહોતિ । તન્ત્રે । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેન પાલાશસમિધઃ સોમરસાક્તા આદધાતિ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેનોદપાત્રં સમ્પાત્ય તેનોદકેન સમ્પ્રોક્ષતિ । એવં બન્ધનં મોચયિત્વા । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન સપ્તભિઃ પ્રતીકૈરુદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વ્યાધિતમાપ્લાવયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેન સપ્ત કામ્પીલપુટાનુદકેન પૂરયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રત્યૃચં વ્યાધિતમવસિઞ્ચતિ પશ્ચાદપવિધ્યતિ પુટાન્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેન ચતુર ઉદપાત્રે સમ્પાતાનાનયતિ દ્વૌ પૃથિવ્યામાવપતિ તૌ પ્રત્યાહૃત્યાપ્લાવયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેનોદપાત્રે યવાન્ પ્રક્ષિપ્ય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ પૂર્વવત્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેનોદપાત્રે સયવે ચતુરઃ સમ્પાતાનાનયતિ દ્વૌ પૃથિવ્યાં તૌ પ્રત્યાહૃત્યાપ્લાવયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા અંહોલિઙ્ગેન યવમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેનાકૃતિલોષ્ટં પાયયતિ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । આકૃતિલોષ્ટવલ્મીકે ઉદ્ધૃતમુદકં લાજા એવમાદ્યભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । વૈશ્વાનરીયાભ્યાં પાયનકર્માણિ ભવન્તિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય મૌઞ્જૈઃ પાશૈઃ પર્વસુ
બદ્ધ્વા પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયત્યવસિઞ્ચતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગગણેન દ્વાભ્યામુદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અંહોલિઙ્ગેન મૌઞ્જૈઃ પર્વસુ બદ્ધ્વા દર્ભમણિં સહોદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેનોદકમભિમન્ત્ર્યાચમયતિ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેનાલબિસોલં ફાણ્ટં પાયયતિ । અંહોલિઙ્ગેન ત્રપુસમુસલખદિરતાર્ષ્ટાઘાનાં સમિધ આદધાતિ । અંહોલિઙ્ગેન ખાદિરાનાયસલોહાંશ્ચ શઙ્કૂનભિમન્ત્ર્ય નિખનતિ । યવાન્ સકૃદ્ગૃહીતાનનપહતાનપ્રતીહારપિષ્ટાનાભિચારિકં પરિસ્તીર્ય જુહોતિ । અંહોલિઙ્ગેન મેદો મધુ સર્પિસ્તૈલમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । સર્વવ્યાધિષુ । યથાસમ્ભવં પાનં કર્તવ્યમ્ । અંહોલિઙ્ગેન વીરિણતૂલમિશ્રમિઙ્ગિડં પ્રપુટેન જુહોતિ । અંહોલિઙ્ગેન યવમણિં વરણમણિં પૃશ્નિપર્ણીમૂર્ધ્નિસમ્પાતશાકલમણિમાપ્લાવનં બહિર્વિસર્જનં કાણ્ડમણિં યવપલાલમણિં તિલપિઞ્જિકામણિમાકૃતિલોષ્ટવલ્મીક- જીવકોષણ્યા વેષ્ટિતમણિં બધ્નાતીત્યાદિ । આજ્યતન્ત્રં સર્વત્ર યોજનીયમ્ । યથાસમ્ભવં ભૈષજ્યમ્ ॥

ઉક્તવ્યાધીનાં પરિગણનં ક્રિયતે । જ્વરરોગે । અતિસારરોગે । અતિમૂત્રે । દુઃખમૂત્રે । દુઃખપુરીષે ઉદાવર્તે ચ । નાડ્યાવહને । અઙ્ગભેદે । અઙ્ગજ્વરે । અઙ્ગછેદે । સોમવમને । સોમસ્ય છર્દનજ્વરે । અપ્સરોગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપિશાચાસુરેષુ જ્વરેષુ । જલોદરે । વાતપિત્તશ્લેષ્મવિકારરોગેષુ । શિરોવેદનાયામ્ । અઙ્ગવેદનાયામ્ । અપસ્મારે । હૃદ્રોગે । કામલે । પાપરોગે । 20 । ઉદ્વેગરોગે । જ્વરે ચ । એકાન્તરિતજ્વરે ચ । કામજ્વરે । બ્રાહ્મણશાપે ચ । આક્રોશે ચ । શિરોરોગે ચ । આક્રોશવ્રણે । શત્રોરાક્રોશે । પુત્રદુહિતુરસજાતાસગોત્રાણામાક્રોશરોગે । ચક્ષુર્દૃષ્ટિનિપાતરોગે । દુર્નામરોગે । ગર્ભસમ્ભવરોગે । નિરૃતિક્રવ્યાદગૃહીતરોગે । રાજયક્ષ્મણિ । ધનુર્વાતે । વાતગુલ્મે ચ । વાતભઙ્ગે ચ । વાતજ્વરે ચ । કાસે ચ । 20 । ઉત્કાસે ચ । શ્લેષ્મણિ ચ । શ્લેષ્મપતને ચ । રુધિરવહને ચ । કર્ણરોગે । બલાસે । વ્યાધિવિસર્પણે । કક્ષાગન્ધિવિસર્પણે । અઙ્ગે ગણ્ડવિસર્પણે । કર્ણવિસર્પણે । અક્ષિવિસર્પણે । હૃદયામયે । કુષ્ઠરોગે । અષ્ટાદશજાતિકુષ્ઠરોગે । શરીરવિસ્ફોટરોગે । ગ્રહણીરોગે । અજ્ઞાતે રાજયક્ષ્મશરીરશોષે । રોહિણીરોગે । અઙ્ગપ્રસર્પણે । નિતમ્બરોગે । 20 । તીક્ષ્ણશૃઙ્ગાદ્યભિઘાતે । જલોદરે । કન્દવિષે । ઉપવિષે । સર્પવિષે । કૃત્યાજ્વરે । ગ્રામજ્વરે । ગ્રામનગરજનપદેષુ સહજ્વરે । પાપરોગે સહોત્પન્નરોગે । શ્વેતકુષ્ઠે । શ્વેતાઙ્ગે । શ્વેતકેશેષુ । ગોઅશ્વપુરુષેષુ રોગેષુ સહ ઉત્પન્નેષુ । ગવાં ક્ષયરોગે । પુરુષાણાં ક્ષયરોગે । ઉદકે અનિપાતે । રુચિતૃષારોગે । બુભુક્ષારોગે । સ્વશરીરે ક્ષેત્રિયરોગે । ઉદરગણ્ડુલકરોગે । ઉદરકૃમિરોગે । શરીરપુરુષસ્ત્રીણાં શ્વાજાવિહસ્તિનાદિષુ કૃમિરોગેષુ । યૂકાલિક્ષાદ્યપુરુષરોગેષુ । અક્ષિરોગે । નાસિકારોગે । કર્ણરોગે । એકરોગે । અન્ત્રરોગે । ગુદરોગે । ધમનિષુ રોગે । ઉદરરોગે । પાણિરોગે । હૃદયરોગે । પાંશુલિરોગે । અઙ્ગુલિષુ રોગે । નખરોગે । ઉભૂઅર્વીવતી (?) પ્રપદ-પાર્ષ્ણિ-ભસદશ્રોણિતમ્ । ઉદ્વેગજ્વરે । જ્વરે ચ । એકાન્તરિતજ્વરે । કામજ્વરે ચ । બ્રાહ્મણશાપે ચ । આક્રોશરોગે । આક્રોશવ્રણે । શત્રોરાક્રોશે । પુત્રદુહિતુરસજાતાસગોત્રાણામાક્રોશરોગે । ચક્ષુર્દૃષ્ટિનિપાતરોગે । દુર્નામરોગે । ગર્ભસમ્ભવરોગે । નિરૃતિક્રવ્યાદગૃહીતરોગે । રાજયક્ષ્મણિ । ધનુર્વાતે । વાતગુલ્મે ચ । વાતભઙ્ગે ચ । વાતજ્વરે ચ । કાસે ચ । ઉત્કાસે ચ । શ્લેષ્મણિ ચ । શ્લેષ્મપતને ચ । સદ-અસ્થિનજશ્વાબાધમણિપાણિમવાતરોગેષુ । ક્ષેત્રિયરોગે । સર્વવ્યાધિરોગે । પાપરોગે । ગન્ધર્વરક્ષાગ્રહવ્યાધિરોગે । અમતિગૃહીતરોગે । ધર્માર્થકામેષુ શૂન્યબુદ્ધિષુ ત્રિવર્ગશૂન્યેષુ પુરુષેષુ રોગે । શિરોરોગે । અક્ષિદીર્ઘરોગે । 20 । શરીરદુઃખવ્યાધિપીડારોગે । પદાભિઘાતરોગે । શરીરાભિઘાતરોગે । ઇષ્ટિકાલોષ્ટાભિઘાતરોગે । શસ્ત્રાદ્યભિઘાતે । કાષ્ઠાભિઘાતે । પ્રથમપ્રસૂતાસૂતિકારોગે । અદ્ભુતદર્શને । રોગમધ્યે વૈદ્યકપઠિતે । અરિષ્ટરોગે જ્યોતિષપઠિતે । ગ્રહનક્ષત્રવિવક્ષાર્થં બન્ધહિરણ્યશ્ચ તત્રારિષ્ટાભિઘાતરોગે । શરીરવાતસમ્ભવરોગે । સન્નિપાતે । વાતપિત્તશ્લેષ્મવિકારરોગે । મૈથુનકૃતરોગે । કર્ણલોહિતવહને । કર્ણમૂલે । વિસલ્પકે । યક્ષ્મરોગે । શારદરોગે । 20 । શીતજ્વરે । ક્ષુદ્રજ્વરે । કામજ્વરે । શ્લેષ્મજ્વરે । પામાયામ્ । ગ્રીષ્મજ્વરે । વર્ષાજ્વરે । દાને દ્રવ્યત્યાગે પ્રતિગ્રહે યાજને અધ્યયનેઽધ્યાપનેઽયાજ્યયાજને રોગેષૂત્પન્નેષુ । બુદ્ધિપ્રધ્વંસને । અક્ષિપટલરોગે । અઙ્ગભેદે । ઉદ્વેગે । સર્પવિષૌપવિષકન્દવિષાદિષુ । સ્ત્રીપુરુષેષુ પાપલક્ષણેષુ । અપકામે હૃદયે । હૃદયતાપે । રાજયક્ષ્મણિ । હરિષાકામતોવિષયે । અપસ્મારેષુ । 20 । ઉરસેષુ ગણ્ડેષુ । ગર્ભભક્તેષુ દ્વાદશજાતિષુ । સવ્રણેઽવ્રણે ગણ્ડેષુ । ક્ષયે । કુષ્ઠે । સાણ્ડેઽઙ્ગસૂજને । અતિશોષાયામ્ । અઙ્ગે કૃમિષૂત્પન્નેષુ । વૃશ્ચિકદષ્ટે । સર્પકૃકવાકુમયૂરચક્રવાકકાકકપોતશ્યેનગૃધ્રહરિણવ્યાઘ્રચિત્રકતરક્ષઋક્ષ- મહિષગોશ્વમાર્જારસર્વેષુ મૃગેષુ સર્વેષુ પક્ષિષ્વભિઘાતેષુ । ઉદરે નાભ્યાં કણ્ઠે ગ્રીવાયાં ચારુગૃહીતે । સર્પદર્શને । સર્પભયે । સર્પદષ્ટે ।
માનુષાદિદષ્ટે । શ્વાનાદિદષ્ટે । હસ્તાદ્યભિઘાતે । યોનિપ્રવાહે । રુધિરપ્રવાહે । સર્વવ્યાધિષુ કેશપતને । કેશદૃઢીકરણે । 20 । ગણ્ડમાલાયામ્ । ગ્રીવામાલાયામ્ । ખલતિકણ્ડૂયને । કેશબન્ધને શતબૃહત્પ્રવાહે । પૂતિનાસિકાયામ્ । નાભિતુણ્ડે । બૃહદુદરે । ઉદરવૃદ્ધૌ । નાભિગ્રીવાનાસિકાપાદકર્ણદન્તાદિવૃદ્ધિષુ । વિસ્ફોટકાપાપરોગકુષ્ઠક્ષયશ્વિત્રોદુમ્બરાદિષુ કુષ્ઠેષુ । દદ્રવિચર્ચિકાવતાં સ્ત્રીસન્નિપાતેષુ । સદ્યોવાન્તી । અઙ્ગભેદે । વાતરોગે । ધનુર્વાતે । નાડીવહને । સ્ત્ર્યાસક્તૌ । બ્રાહ્મણાક્રોશે । સ્ત્ર્યાકોશે । દ્રવ્યનાશે । 20 । હૃદ્રોગે । ફલમૂલપત્રશાકાર્દ્રમાંસતૈલઘૃતવ્યઞ્જનમિષ્ટાન્નભોજનેષુ રોગેષુ । અજીર્ણે । ચતુર્વિધેષુ સામાન્યાજીર્ણેષુ । ઉદરશૂલેષુ । મસ્તકશૂલેષુ । શિશ્નેષુ પુરુષરોગેષુ । સ્ત્રીરોગેષુ ચ । બાલરોગે । તરુણવલયોત્પત્તિઃ । વાલાઃ શ્વેતકચાઃ । અઙ્ગછેદે । શસ્ત્રછેદે । અરુગણ્ડે । પાપેઽધર્મપ્રવૃત્તૌ । કૃમિવ્યાધૌ । સત્ત્વરજસ્તમપ્રવૃત્તૌ । કામક્રોધલોભમોહાદિષુ ।
શૃઙ્ગાભિઘાતે । દન્તાભિઘાતે । 20 । નાનાભિઘાતે । જનપદે ચાઙ્ગુષ્ઠવેષ્ટકે । અર્બુદરોગે । મશકાનામ્ । તિલકેષુ । દુભિત્તકે । કુલિકેષુ । વ્યાધિપ્રકોપેષુ સર્વવ્યાધિપ્રકોપેષુ । ઇત્યુક્તવ્યાધિષુ પરિગણનં સમાપ્તમ્ ॥

અથ ભૈષજ્યાનિ પઠિતાનિ તાનિ સર્વાણ્યંહોલિઙ્ગેન સર્વવ્યાધિષુ કર્તવ્યાનિ । અંહોલિઙ્ગેનોદપાત્રકર્મ કરોતિ । તન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેનોદપાત્રં સમ્પાત્યોદકેન વલીર્વિમાર્ષ્ટિ । પુનસ્તન્ત્રં ચ । એવં સર્વવ્યાધિષુ । તન્ત્રં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન ગણેન મુઞ્જશિરો રજ્જ્વા બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વભૈષજ્યમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વાંહોલિઙ્ગેન પ્રમેહણં બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અથવા તૈઃ સૂક્તૈઃ સર્વાણિ કર્તવ્યાનિ । અથવાંહોલિઙ્ગેન ગણેન કર્તવ્યાનિ સર્વાણિ । સમિધ આદધાતિ । આજ્યં જુહોતીત્યેવમાદિસર્વભૈષજ્યમ્ । યાનીહ કર્માણિ પઠિતાનિ તાનિ સર્વાણ્યંહોલિઙ્ગેન કર્તવ્યાનિ । યાનિ વૈદ્યકેષ્વજીર્ણપ્રભવાનિ રોગજાતાનિ ચરકબાહડસુશ્રુતેષુ પઠ્યન્તે તેષુ તત્પઠિતાનિ સર્વાણિ વ્યાધિષ્વૌષધાનિ । અંહોલિઙ્ગેન ગણેન સમામ્નાતમ્ । અજીર્ણપ્રભવા રોગા ઇતિ સમ્ભવે કાર્યાણિ । બન્ધનપાયનાચમનેષુ બધ્નાતિ । ધૂપનસ્નાનાભ્યઞ્જનમર્દનપથ્યભોજન- વિલેપનવિપુલાઞ્જનાવસેચનશયનાદીનિ તાન્યંહોલિઙ્ગેન સંસ્કર્તવ્યાનિ । અભિમન્ત્ર્ય કર્તવ્યાનીત્યર્થઃ । અભિમન્ત્રણં સંસ્કારઃ સર્વત્ર કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ । ઽસર્વાણ્યભિમન્ત્ર્યાણિઽ (કૌશ્સ્ 7.16) ઇતિ વચનાત્ । બન્ધને તન્ત્રમ્ । યાનિ સ્વશાસ્ત્રપઠિતાનિ તાન્યંહોલિઙ્ગેન કર્તવ્યાનિ । પરશાસ્ત્રપઠિતાનિ વૈદ્યકપઠિતાનિ ચ તાનિ સર્વાણિ કર્તવ્યાનિ । સર્વત્ર તન્ત્રં વા યથાસમ્ભવં યોજ્યમ્ । તથા ચોક્તં મૂલકૌશિકગ્રન્થે । ઓષધિબન્ધનં પઠિતં તદંહોલિઙ્ગેન ગણેન કર્તવ્યમ્ । આજ્યતન્ત્રમધ્યે સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત્રૈવોક્તં ખનનવિધાનેન બન્ધનં ચ સર્વત્ર ઽઆશ્યબન્ધ્યાપ્લવનયાનભક્ષ્યાણિ સમ્પાતવન્તિઽ ઽસર્વાણ્યભિમન્ત્ર્યાણિઽ (કૌશ્સ્ 7.15-16) ઇતિ વચનાત્ । તથા ચોક્તમ્ - ઽસ્રજેનૌષધિખનનં વ્યાખ્યાતમ્ઽ (કૌશ્સ્ 33.16) । ઓષધિખનનં વિધાનેનૈવ । બન્ધનમપિ વિધાનેનૈવ । તથા ગોપથ ઉક્તમ્ । વૈદ્યકજ્યોતિષપુરાણેષુ બન્ધનપાયનસ્નાનાદિષ્વંહોલિઙ્ગઃ સર્વત્ર પ્રયોક્તવ્યઃ । અધર્મસમુદ્ભવત્વાદ્રોગનામ । હસ્તિવૈદ્યકાશ્વવૈદ્યકેષૂક્તમેતદેવ ભૈષજ્યમ્ । મન્ત્રવિશેષકૃતો વિશેષઃ । અન્યથા ક્રિયમાણે દૃષ્ટાદૃષ્ટેષૂપકારો નાસ્તિ । શૂદ્રેણૈવ જ્યોતિષ્ટોમે ન દૃષ્ટં નાપ્યદૃષ્ટમ્ । દ્વિવિધા વ્યાધયઃ આહારનિમિત્તા અધર્મનિમિત્તાશ્ચ । આહારેણ વ્યાધિરુત્પદ્યતે યસ્તત્ર વૈદ્યકમ્ । અધર્મેણોત્પન્ને વ્યાધૌ વેદોક્તેન વિધાનેનાધર્મશમનં ભવતિ । સર્વવ્યાધિભૈષજ્યાનિ સમાપ્તાનિ । અષ્ટોત્તરશતવ્યાધ્યપનોદનાનિ વિનાશકાનિ ॥
અથ ભૈષજ્યાનિ (કૌશ્સ્ 25.1) ઇતિ યાનિ સૂક્તાનિ ભૈષજ્યાનિ કાનિચિત્પઠિતાનિ તાનિ સર્વાણ્યુપધાને ઉપસ્થાને ચ વિનિયોજ્યાનિ તત્ર તત્ર વ્યાધૌ રુદ્રભાષ્યમતે । ઉપદધીતેત્યનાદેશ આજ્યસમિત્પુરોડાશપયૌદૌદનપાયસપશુવ્રીહિયવતિલધાના- કરમ્ભશષ્કુલ્ય એતાનિ હવીંષિ જાનીયાત્ । હસ્તહોમત્વાત્ તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઉપસ્થાનં ચાદિત્યસ્ય । અન્વારબ્ધે યજમાને સર્વત્ર હોમાભિમન્ત્રણમ્ । યથાસમ્ભવં તન્ત્રસમ્બન્ધઃ । ઉપધાનમુપસ્થાનં ચ કર્તવ્યમ્ । સમાપ્તાનિ ભૈષજ્યાનિ ॥
[સ્ત્રીકર્માણિ]
અથ સ્ત્રીકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[પૂર્વસ્ય પુત્રકામાવતોકયોરુદકાન્તે શાન્તા અધિશિરોઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.28 ॥]
પુત્રકામાયૈ સ્ત્રિયૈ મૃતાપત્યાયૈ ચ રજોનાશે ચ શાન્તિરુચ્યતે । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તેન શાન્તૌષધિં સહોદકમભિમન્ત્ર્ય સ્ત્રીમવસિઞ્ચતિ ॥
[આવ્રજિતાયૈ પુરોડાશપ્રમન્દાલઙ્કારાન્ સમ્પાતવતઃ પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,8{32}.29 ॥]
તતોઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશપ્રમન્દાલઙ્કારાન્ સમ્પાતવતઃ કૃત્વા પ્રયચ્છતિ ભક્ષણાર્થં ક્રીડનાર્થં બન્ધનાર્થમ્ । પર્યાયેણ સ્ત્રિયઃ કરોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પુત્રકામામૃતાપત્યયો રજોનાશે ચ સમાપ્તમિદં કર્મ ॥ અષ્ટમી કણ્ડિકા

અથ પ્રસવકાલ ઇદં કર્મ ક્રિયતે । યથા સુખેનૈવ પ્રસવો ભવતીત્યર્થઃ.
અથ પ્રસૂતિકરણમુચ્યતે -
[વષટ્ તે પૂષન્ (1.11) ઇતિ ચતુર ઉદપાત્રે સમ્પાતાનાનીય ચતુરો મુઞ્જાન્ મૂર્ધ્નિ વિવૃહતિ પ્રાચઃ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવષટ્ તે પૂષન્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોષ્ણોદકે ચતુરોઽપ્સુ સમ્પાતાનાનયતિ । ત્રયઃ સમ્પાતાઃ પ્રત્યૃચમ્ । ચતુર્થસમ્પાતશ્ચ તિસૃભિરૃગ્ભિઃ । તતઃ સર્વેણ સૂક્તેનાનુમન્ત્રણમ્ । ચતુરો મુઞ્જજાતાનિષીકાન્ ગર્ભિણ્યા મૂર્ધ્નિ તત્ર પૃથક્ વિવૃહતિ । તત
ઉદપાત્રેણ સમ્પાતિતેનાપ્લાવયતિ । માર્જનાચમને ચ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પ્રતીચીરિષીકાઃ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.2 ॥]
તતઃ પશ્ચાદેવાભિમુખ ઇષીકા નિઃસારયતિ ॥
[છિદ્યમાનાસુ સંશયઃ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.3 ॥
ઉષ્ણેનાપ્લાવયતિ દક્ષિણાત્ કેશસ્તુકાત્ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.4 ॥]
છિદ્યમાનાસુ મુઞ્જેષીકાસુ ગર્ભસ્ય મરણં ભવેત્ । એકં કર્મ ॥
[શાલાગ્રન્થીન્ વિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.5 ॥]
ઽવષટ્ તે પૂષન્ઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા શાલાગ્રન્થીન્ વિચૃતતિ મોચયતિ । દ્વિતીયં કર્મ ॥
[ઉભયતઃપાશં યોક્ત્રમાબધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.6 ॥]
ઽવષટ્ તે પૂષન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન યોક્ત્રમભિમન્ત્ર્ય કટિપ્રદેશે બધ્નાતિ । તન્ત્રમ્ । તૃતીયં કર્મ । કેચિત્ ઽવષટ્ તે પૂષન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તૈલમભિમન્ત્ર્યાભ્યઞ્જનં કુર્વન્તિ પ્રસવકાલે । ચતુર્થી ॥
લાઙ્ગલીઓષધિવિધાનમુચ્યતે -
[યદિ સોમસ્યાસિ રાજ્ઞઃ સોમાત્ત્વા રાજ્ઞોઽધિ ક્રીણામિ યદિ વરુણસ્યાસિ રાજ્ઞો વરુણાત્ત્વા રાજ્ઞોઽધિ ક્રીણામિ ઇત્યેકવિંશત્યા યવૈઃ સ્રજં પરિકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.7 ॥]
ઽયદિ સોમસ્યાસિ રાજ્ઞઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણૈકવિંશત્યા યવૈરોષધ્યુપરિ પ્રકિરતિ ॥
[અન્યા વો અન્યામવત્વન્યાન્યસ્યા ઉપાવત । સધ્રીચીઃ સવ્રતા ભૂત્વાસ્યા અવત વીર્યમ્ ઇતિ સન્નયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.8 ॥]
ઽઅન્યા વો અન્યામવઽ ઇત્યોષધ્યા સયવમેકત્ર બધ્નાતિ ॥
[મા તે રિષત્ખનિતા યસ્મૈ ચ ત્વા ખનામસિ । દ્વિપાચ્ચતુષ્પાદસ્માકં મા રિષદ્દેવ્યોષધે ॥ સ્રજો નામાસિ । પ્રજાપતિષ્ટ્વામખનદાત્મને શલ્યસ્રંસનમ્ । તાં ત્વા વયં ખનામસ્યમુષ્મૈ ત્વા શલ્યસ્રંસનમ્ ઇત્યસ્તમિતે છત્રેણ ચાન્તર્ધાય ફાલેન ખનતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.9 ॥]
ઓષધિખનનવિધાનમ્ । ઽમા તે રિષત્ખનિતાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ લોહફાલેન ખનતિ ॥
[અત્ર તવ રાધ્યતામ્ ઇત્યગ્રમવદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.10 ॥]
ઽઅત્ર તવ રાધ્યતામ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણૌષધ્યગ્રં તત્રૈવ દધાતિ ॥
[ઇહ મમ ઇતિ મૂલમુપયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.11 ॥
એકસરેઽનુપલીઢે કુમારઃ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.12 ॥]
ઽઇહ મમ રાધ્યતામ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ મૂલં ગૃહ્ણાતિ । ગૃહીત્વા ઽવષટ્ તે પૂષન્ઽ ઇતિ સૂક્તેનૌષધીમભિમન્ત્ર્ય ગર્ભિણ્યાઃ શિરસિ નિદધાતિ ॥
[દર્ભેણ પરિવેષ્ટ્ય કેશેષૂપચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.13 ॥]
દર્ભેણ વેષ્ટયિત્વા રાત્રાવોષધિખનનં કરોતિ । છત્રેણ વાન્તર્ધાય ખનતિ ॥
[એવં હ વિવૃહશાકવૃષે ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.14 ॥
અવપન્ને જરાયુણ્યુપોદ્ધરન્તિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.15 ॥]
પતિતે ગર્ભેઽન્યત્ર સ્ફોટયતિ । ચતુર્થં કર્મ ॥
[સ્રજેનૌષધિખનનં વ્યાખ્યાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.16 ॥]
સર્વત્રૌષધિખનનમનેન વિધાનેન કર્તવ્યમ્ । યત્ર ક્વચિદોષધિખનનં તત્ર સર્વત્રાનેન વિધાનેન કર્તવ્યમ્ । સ્વશાસ્ત્રે પરશાસ્ત્રે ચ વૈદ્યકાદ્યેષુ સર્વત્ર । ઽસ્રજેનૌષધિખનનં વ્યાખ્યાતમ્ઽ ઇતિ વચનાત્ । શ્વેતકણ્ટારિકામૂલં પુત્રકામા પિબતિ । યથોક્તેન સમ્પાતઃ । સર્વકર્મણાં વિકલ્પેન પ્રયોગઃ । એકં વા દ્વે વા સર્વાણિ વા કુર્યાત્ । કર્મબાહુલ્યાત્ ફલબાહુલ્યમ્ । ઓષધિવત્ સ્રજમૂલં ખાત્વા ઽવષટ્ તે પૂષન્ઽ ઇત્યભિમન્ત્ર્ય શિરસિ વિચૃતતિ । ઓષધિવદ્ વ્રીહિમૂલં ખાત્વા ઽવષટ્ તે પૂષન્ઽ ઇત્યભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । ઓષધિવત્ કાકજઙ્ઘામૂલં ખાત્વા ઽવષટ્ તેઽ ઇત્યભિમન્ત્ર્ય શિરસ્યુપરિ દદાતિ ॥
[ચત્વાર્યુમાફલાનિ પાણાવદ્ભિઃ શ્ચોતયતે ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.17 ॥]
ઽવષટ્ તેઽ ઇતિ સૂક્તેન ચત્વાર્યૌદુમ્બરફલાનિ હસ્તે કૃત્વા તત ઉદકં પ્રક્ષિપ્ય તતો નિરીક્ષતે ॥
[સંવર્તમાનેષુ કુમારઃ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.18 ॥]
યદિ તાન્યેકત્ર ભવતિ તદા પુત્રો જાયતે । વિજ્ઞાનકર્મેદમ્ ॥
[બ્રાહ્મણાયનોઽઙ્ગાન્યભિમૃશતિ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.19 ॥]
ઽવષટ્ તે પૂષન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન બ્રાહ્મણમભિમન્ત્ર્ય તતઃ સ ગર્ભિણ્યા અઙ્ગાન્યભિમૃશતિ ॥
[પુન્નામધેયે કુમારઃ ॥ કૌશ્સ્_4,9{33}.20 ॥]
યદિ પુન્નામધેયં સ્પૃશતિ તદા કુમારો જાયતે । વિજ્ઞાનકર્મ । સમાપ્તાનિ સુખપ્રસવકર્માણિ । એભિઃ કર્મભિઃ કૃતૈઃ ગર્ભિણ્યાઃ સુખેન પ્રસવો ભવતીત્યર્થઃ ॥ નવમી કણ્ડિકા

અથ વન્ધ્યાપ્રજનનકરણમુચ્યતે -
[ઇદં જનાસઃ (1.32) ઇત્યસ્યૈ શિંશપાશાખાસૂદકાન્તે શાન્તા અધિશિરોઽવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.1 ॥]
ઽઇદં જનાસઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શિંશપાશાખાસૂપવિષ્ટાયૈ શાન્ત્યૌષધિસહિતમુદકમભિમન્ત્ર્ય વન્ધ્યામવસિઞ્ચતિ ॥
[આવ્રજિતાયૈ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.2 ॥]
તતો ગૃહેઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇદં જનાસઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશપ્રમન્દાલઙ્કારાન્ સમ્પાતવતઃ પ્રયચ્છતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં વન્ધ્યા કાકવન્ધ્યા ચ પ્રજનનકર્મ ॥
અથ મૃતાપત્યાયાઃ સ્ત્ર્યાસ્તસ્યાઃ શાન્તિરુચ્યતે -
[નિઃસાલામ્ (2.14) ઇત્યવતોકાયૈ કૃષ્ણવસનાયૈ ત્રિષુ વિમિતેષુ પ્રાગ્દ્વારપ્રત્યગ્દ્વારેષ્વપ્સુ સમ્પાતાનાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.3 ॥]
ગર્ભાસ્ત્રાવે જાતમાત્રે મૃતે વા સ્ત્ર્યાં વા પુરુષે વા બાલે વા યૂનિ વા મૃતે ઇદં કર્મ । ત્રીણિ મણ્ડપાનિ પ્રાગ્દ્વારાણિ કૃત્વૈકસ્મિન્ મણ્ડપેઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તતઃ સ્ત્રી કૃષ્ણં વાસઃ પરિધાય ॥
[પલાશે સીસેષૂત્તરાન્ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.4 ॥]
તત ઉદપાત્રે સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પલાશપત્રે સીસં કૃત્વા સીસેષૂત્તરસમ્પાતાનાનયતિ ॥
[સીસાન્યધિષ્ઠાપ્યાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.5 ॥]
સીસેષૂપરિ સ્ત્રીમધિષ્ઠાપ્ય તેનોદપાત્રેણાપ્લાવયતિ ॥
[નિધાય કૃષ્ણં વ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.6 ॥]
કૃષ્ણવસ્ત્રં તસ્મિન્ મણ્ડપે નિધાય ॥
[આદીપ્ય બ્રહ્મા ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.7 ॥]
તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ કૃત્વા મણ્ડપમગ્નિના જ્વાલયતિ ॥
[એવં પૂર્વયોઃ પૃથક્સમ્ભાર્યે ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.8 ॥
શાખાસૂક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.9 ॥]
તત દ્વિતીયમણ્ડપ એવં કૃત્વા શ્વેતવસ્ત્રં પરિધાનં કૃત્વા શિંશપાશાખાસૂપવેશ્ય સ્ત્રીં ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શાન્તૌષધિભિસ્તદુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ સ્નપનં કરોતિ । તતો ગૃહ આગત્યાજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશપ્રમન્દાલઙ્કારાન્ સમ્પાતવતઃ પ્રયચ્છતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ત્રિમણ્ડપાદ્યેકં કર્મ ॥
[પશ્ચાદગ્નેરભિતઃ કાણ્ડે ઇષીકે નિધાયાધ્યધિ ધાયિને ઔદુમ્બરીરાધાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.10 ॥]
એકં મણ્ડપં કૃત્વા પ્રાક્પશ્ચિમદ્વારે ઇષીકાં દ્વાર્યોપરિ બદ્ધ્વા તતો ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનૌદુમ્બરીઃ સમિધો મૃતાપત્યાયૈ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । મન્ત્રં કર્તા બ્રૂયાત્ ॥
[ઉત્તમાવ્રજિતાયૈ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.11 ॥]
તતો ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકાન્તે શાન્તૌષધિસહોદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । તતો ગૃહેઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પુરોડાશપ્રમન્દાલઙ્કારાન્ સમ્પાતવતઃ પ્રયચ્છતિ । મૃતાપત્યાવિષયે દ્વિતીયં કર્મ । સમાપ્તા મૃતાપત્યાશાન્તિઃ । ગર્ભપતિતે બાલમરણે યુવાને વા મૃતે એકસ્મિન્ વા મૃતે બહુષુ વા મૃતેષુ સ્ત્રીણાં શાન્તિઃ કર્તવ્યા ॥
પતિલાભકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[પતિવેદનાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.12 ॥
આ નો અગ્ને (2.36) ઇત્યાગમકૃશરમાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.13 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆ નો અગ્નેઽ ઇતિ સૂક્તેનાગમકૃશરં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ કુમારીમ્ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પતિલાભકર્માર્થિનામ્ ॥
[મૃગાખરાદ્વેદ્યાં મન્ત્રોક્તાનિ સમ્પાતવન્તિ દ્વારે પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.14 ॥]
મૃગાખરમૃત્તિકાયા વેદિં કૃત્વાભ્યાતાનાન્તં સમાનમ્ । ઽઆ નો અગ્નેઽ ઇતિ સૂક્તેન હિરણ્યાલઙ્કારાન્ ગુગ્ગુલમૌક્ષં ચ યથોક્તાન્ સમ્પાત્ય બન્ધનં ધૂપનં પ્રલેપનં કરોતિ કુમાર્યાઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । દ્રવ્યં પ્રતિ સૂક્તાવૃત્તિઃ । પૂર્વસ્ય સંહિતાવિધિઃ । શ્લોકઃ -
આવપેત્ સુરભિર્ગન્ધાન્ ક્ષીરે સર્પિસ્તથોદકે.
એતદાયનમિત્યાહુરૌક્ષં તુ મધુના સહ ॥
[ઉદકંસે વ્રીહિયવૌ જામ્યૈ નિશિ હુત્વા દક્ષિણેન પ્રક્રામતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.15 ॥]
ઽઆ નો અગ્નેઽ ઇતિ સૂક્તેન કાંસ્યપાત્રે ઉદકસહિતે વ્રીહિયવૌ ગૃહીત્વા પ્રત્યૃચં જુહોતિ રાત્રૌ । તતો દક્ષિણામુખીં કુમારીં પ્રક્રામતિ । તન્ત્રં વા ॥
[પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રક્ષાલ્ય સન્ધાવ્ય સમ્પાતવતીં ભગસ્ય નાવમ્ (2.36.5) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.16 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆ નો અગ્નેઽ ઇતિ સૂક્તેન નાવં સમ્પાત્યોદકે કૃત્વા કુમારીં ચટાપયિત્વા ઽભગસ્ય નાવમ્ઽ ઇત્યૃચા
ઉત્તારયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[સપ્તદામ્ન્યાં સમ્પાતવત્યાં વત્સાન્ પ્રત્યન્તાન્ પ્રચૃતન્તો વહન્તિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.17 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆ નો અગ્નેઽ ઇતિ સૂક્તેન સપ્તદામતન્ત્ર્યાં સમ્પાતવત્યાં વત્સાન્ બન્ધયિત્વાભિમન્ત્ર્ય કુમારી મોચયતિ સ્વયં ન કર્તા । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । દિશા પતિવેદનં ચ । યદિ પ્રદક્ષિણં મોચયતિ તદા પતિલાભઃ ॥
[અહતેન સમ્પાતવતા ઋષભમભ્યસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.18 ॥
ઉદર્દયતિ યાં દિશમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.19 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઆ નો અગ્નેઽ ઇતિ સૂક્તેનાહતવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતં વૃષભં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય વિસર્જયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[જામ્યૈ પ્ર યદેતે (5.1.4) ઇત્યાગમકૃશરમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.20 ॥]
ઽપ્ર યદેતે પ્રતરમ્ઽ ઇત્યૃચાગમકૃશરં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । આજ્યતન્ત્રે ॥
[ઇમા બ્રહ્મ (5.2.8) ઇતિ સ્વસ્રે ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.21 ॥]
ઽઇમા બ્રહ્મઽ ઇત્યૃચાગમકૃશરં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશયતિ । આજ્યતન્ત્રે । ભગિનીકમ્ ॥
[અયમા યાતિ (6.60) ઇતિ પુરા કાકસમ્પાતાદર્યમ્ણે જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.22 ॥]
ઽઅયમા યાતિઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે । પુરા કાકસમ્પાતાત્ ॥
[અન્તઃસ્રક્તિષુ બલીન્ હરન્તિ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.23 ॥]
તતઃ ઽઅર્યમ્ણેઽ ઇત્યર્ધર્ચેન ગૃહાભ્યન્તરે કોણે બલિહરણં કરોતિ । રાત્રાવિદં કર્મ ॥
[આપતન્તિ યતઃ ॥ કૌશ્સ્_4,10{34}.24 ॥]
યતઃ કાક આગચ્છતિ તત આગચ્છતિ વરઃ । સમાપ્તાનિ પતિલાભકર્માણિ ॥ દશમી કણ્ડિકા

પુંસવનાન્યુચ્યન્તે -
[પુંસવનાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.1 ॥
રજૌદ્વાસાયાઃ પુન્નક્ષત્રે ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.2 ॥]
નક્ષત્રકલ્પ ઉક્તાનિ પુન્નક્ષત્રાણિ ॥
[યેન વેહત્ (3.23) ઇતિ બાણં મૂર્ધ્નિ વિવૃહતિ બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.3 ॥]
ઽયેન વેહત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન બાણમભિમન્ત્ર્ય સ્ત્રીમૂર્ધ્નિ વિવૃહતિ પુણ્યાહાન્તે । તતઃ શ્રાદ્ધં કરોતિ । એવં કર્મ । અથવા ઇદં કર્મ કરોતિ । પુંસવનકર્મણિ વર્તતે । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયેન વેહત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શરમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ પુણ્યાહાન્તે । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ફાલચમસે સરૂપવત્સાયા દુગ્ધે વ્રીહિયવાવવધાય મૂર્છયિત્વાધ્યણ્ડે બૃહતીપલાશવિદર્યૌ વા પ્રતિનીય પૈદ્વમિવ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.4 ॥]
ઽયેન વેહત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ફાલચમસે સારૂપવત્સાયા દુગ્ધે વ્રીહિયવાવવધાય મૂર્ચ્છયિત્વાધ્યણ્ડે બૃહતીપલાશવિદર્યૌ વા એકત્ર પિષ્ટ્વાભિમન્ત્ર્ય દક્ષિણેનાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણસ્યાં નાસિકાયાં નસ્તં દદાતિ । પુત્રાર્થં કર્મ પુંસવનમિત્યુચ્યતે । સમાપ્તં પુંસવનમ્ ॥
અથ ગર્ભાધાનમુચ્યતે -
[પર્વતાદ્દિવઃ (5.25) ઇત્યાગમકૃશરમાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.5 ॥
યુગતર્દ્મના સમ્પાતવન્તં દ્વિતીયમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.6 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપર્વતાદ્દિવઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાગમકૃશરં ચરુદ્વયં શ્રપયિત્વૈકં ચરું સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય દ્વિતીયં ચરું યુગછિદ્રેણ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતઃ પ્રાશનમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ખે લૂનાંશ્ચ પલાશત્સરૂન્ નિવૃત્તે નિઘૃષ્યાધાય શિશ્ને ગ્રામં પ્રવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.7 ॥]
કેલૂનાંશ્ચ પલાશત્સરૂન્ નિવૃત્તે નિઘૃષ્ય ઽપર્વતાદ્દિવઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય શિશ્ને આધાય । તતો મૈથુનં કરોતિ । સમાપ્તં ગર્ભાધાનમ્ ॥
પુનઃપુંસવનમુચ્યતે -
[શમીમશ્વત્થઃ (6.11) ઇતિ મન્ત્રોક્તેઽગ્નિં મથિત્વા પુંસ્યાઃ સર્પિષિ પૈદ્વમિવ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.8 ॥]
ઽશમીમશ્વત્થઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાગ્નિં મથિત્વા તતોઽગ્નિં સર્પિષિ નિક્ષિપ્ય ઘૃતમભિમન્ત્ર્ય સ્ત્ર્યા દક્ષિણનાસિકાયાં નસ્તં દદાતિ દક્ષિણેનાઙ્ગુષ્ઠેન ॥
[મધુમન્થે પાયયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.9 ॥]
તતોઽગ્નિં મથિત્વા તતો મધુમન્થેઽગ્નિં નિક્ષિપ્ય ઽશમીમશ્વત્થઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ સ્ત્રીમ્ ॥
[કૃષ્ણોર્ણાભિઃ પરિવેષ્ટ્ય બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.10 ॥]
ઽશમીમશ્વત્થઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શમીગર્ભાશ્વત્થસ્યાગ્નિં કૃષ્ણોર્ણયા વેષ્ટયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । આજ્યતન્ત્રે । સમાપ્તં પુનઃપુંસવનમ્ ॥
અથ ગર્ભાધાનમુચ્યતે -
[યન્તાસિ (6.81) ઇતિ મન્ત્રોક્તં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.11 ॥]
ઽયન્તાસિઽ ઇતિ સૂક્તેન હસ્તાવર્તં કઙ્કણાદિકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । આજ્યતન્ત્રે । સમાપ્તં ગર્ભાધાનમ્ ॥
અથ ગર્ભદૃંહણાન્યુચ્યન્તે -
[ઋધઙ્મન્ત્રઃ (5.1.1) ઇત્યેકા યથેયં પૃથિવી (6.17) અચ્યુતા ઇતિ ગર્ભદૃંહણાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.12 ॥
જમ્ભગૃહીતાય પ્રથમાવર્જં જ્યાં ત્રિરુદ્ગ્રથ્ય બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.13 ॥]
ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઇત્યેકયા ધનુર્જ્યાં ત્રિરુદ્ગ્રથ્ય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । આજ્યતન્ત્રમ્ । ઽયથેયં પૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તમ્ । ઽઅચ્યુતા દ્યૌઃઽ ઇતિ સૂક્તમ્ । દ્વાભ્યાં ધનુર્જ્યાં ત્રિરુદ્ગ્રથ્ય સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ સ્ત્રિયાઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[લોષ્ટાનન્વૃચં પ્રાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.14 ॥]
ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઇત્યેકયા ક્ષેત્રલોષ્ટમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ । ઽયથેયં પૃથિવીઽ ઽઅચ્યુતાઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ક્ષેત્રલોષ્ટમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય પ્રાશયતિ ગર્ભિણીં પ્રત્યૃચમ્ ॥
[શ્યામસિકતાભિઃ શયનં પરિકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.15 ॥]
ઽઋધઙ્મન્ત્રઃઽ ઇત્યેકયા કૃષ્ણસિકતા અભિમન્ત્ર્ય ગર્ભિણ્યાઃ શયનં પરિકિરતિ । ઽયથેયં પૃથિવીઽ ઽઅચ્યુતાઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં શ્યામસિકતા અભિમન્ત્ર્ય પ્રત્યૃચં ગર્ભિણ્યાઃ શયનં પરિકિરતિ । જમ્ભગૃહીતાય પ્રથમાવર્જમ્ । સમાપ્તાનિ ગર્ભદૃંહણાનિ ॥
[યામિચ્છેદ્વીરં જનયેદિતિ ધાતર્વ્યાભિરુદરમભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.16 ॥]
ઽધાતા દધાતુઽ (7.17) ઇતિ ચતસૃભિર્ગર્ભિણ્યા ઉદરમભિમન્ત્રયતે । બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાણાં જાત્યાધર્મસ્વજાત્યાધર્મબલવીર્યાદિયુક્તાઃ પુત્રા ભવન્તિ । વીરો જાયતે । વીરકર્મ સમાપ્તમ્ ॥
અથ પ્રજનનકર્મ -
[પ્રજાપતિઃ (7.20) ઇતિ પ્રજાકામાયા ઉપસ્થે જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.17 ॥]
ઽપ્રજાપતિર્જનયતુઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રજાકામાયાઃ સ્ત્રિય ઉત્સઙ્ગે આજ્યં જુહોતિ । પ્રજનનકર્મ ॥
[લોહિતાજાપિશિતાન્યાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.18 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રજાપતિર્જનયતુઽ ઇત્યૃચા રક્તચ્છાગમાંસં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પ્રપાન્તાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.19 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રજાપતિઃઽ ઇત્યૃચોદકુલિજં સમ્પાતવન્તં કૃત્વા ગર્ભિણીં પરિહૃત્ય મધ્યે નિનયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રે
સુરાકુલિજં સમ્પાત્ય સ્ત્રીં પરિહૃત્યાગ્રે નિનયતિ । ભક્તં સુરાં પ્રપાં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રજાકામાયૈ પ્રયચ્છતિ તન્ત્રે । સમાપ્તં
પ્રજાકર્મ વન્ધ્યાયાઃ ॥
અથ સીમન્તકર્મોચ્યતે -
[યૌ તે માતા (8.6) ઇતિ મન્ત્રોક્તૌ બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.20 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયૌ તે માતાઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન શ્વેતપીતસર્ષપાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં સીમન્તોન્નયનમ્ । સમાપ્તાનિ દૃંહણાનિ ॥
અથ સ્ત્રીવશીકરણમુચ્યતે -
[યથેદં ભૂમ્યા અધિ (2.30), યથા વૃક્ષમ્ (6.8), વાઞ્છ મે (6.9), યથાયં વાહઃ (6.102) ઇતિ સંસ્પૃષ્ટયોર્વૃક્ષલિબુજયોઃ શકલાવન્તરેષુસ્થકરાઞ્જનકુષ્ઠમદુઘરેષ્મમથિતતૃણમાજ્યેન સન્નીય સંસ્પૃશતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.21 ॥]
વૃક્ષત્વક્ શરખણ્ડં તગરમઞ્જનં કુષ્ઠં જ્યેષ્ઠીમધુ શ્લેષ્મવાતસંશ્રયગતતૃણમેતાનિ દ્રવ્યાણ્યાજ્યમધ્યે પેષયિત્વા ઽયથેદં ભૂમ્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય સ્ત્રિયા અઙ્ગં સમાલભતે । રુચ્યર્થમ્ । ઽયથા વૃક્ષં લિબુજાઽ ઽવાઞ્છ મે તન્વમ્ઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં વૃક્ષત્વક્ તગરમઞ્જનં કુષ્ઠં જ્યેષ્ઠીમધુ વાતસમ્ભ્રમતૃણાન્યેતાનિ દ્રવ્યાણ્યાજ્યેનાલોડ્યાભિમન્ત્ર્ય જાયાં પ્રલિમ્પતિ । ઽયથાયં વાહઃઽ ઇત્યેતાનિ દ્રવ્યાણ્યાલોડ્ય ઘૃતેન તતોઽભિમન્ત્ર્ય જાયાં પ્રલિમ્પતિ । વશીકરણકામઃ ॥
[ઉત્તુદસ્ત્વા (3.25) ઇત્યઙ્ગુલ્યોપનુદતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.22 ॥]
ઽઉત્તુદસ્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા અઙ્ગુલ્યા નુદતિ ભાર્યામ્ ઉદરે પૃષ્ટૌ રુચ્યર્થી ॥
[એકવિંશતિં પ્રાચીનકણ્ટકાનલઙ્કૃતાનનૂક્તાનાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.23 ॥]
ઽઉત્તુદસ્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેનૈકવિંશતિ બદરીકણ્ટકાનાદધાતિ । ઘૃતેનાભ્યજ્ય ॥
[કૂદીપ્રાન્તાનિ સસૂત્રાણિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.24 ॥]
એકવિંશતિબદરીપ્રાન્તાનિ સૂત્રેણ વેષ્ટયિત્વા ઽઉત્તુદસ્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેન સકૃત્ જુહોતિ । રુચ્યર્થી ॥
[નવનીતાન્વક્તં કુષ્ઠં ત્રિરહનઃ પ્રતપતિ ત્રિરાત્રે ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.25 ॥]
ઽઉત્તુદસ્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેન કુષ્ઠં નવનીતેનાભ્યજ્યાગ્નૌ પ્રક્ષિપતિ પ્રાતર્મધ્યન્દિને સાયં ચ । એકરાત્રૌ વા ॥

[દીર્ઘોત્પલેઽવગૃહ્ય સંવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.26 ॥]
ઽઉત્તુદસ્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેન ખટ્વાધોમુખપટ્ટિકાં ગૃહીત્વા સંવિશતિ સ્વપિતિ । ત્રિરાત્રં કર્મ ॥
[ઉષ્ણોદકં ત્રિપાદે પત્તઃ પ્રબદ્ધાઙ્ગુષ્ઠાભ્યામર્દયઞ્છેતે ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.27 ॥]
ઽઉત્તુદસ્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેનોષ્ણોદકં ત્રિપાદે શિક્યે પ્રબદ્ધાઙ્ગુષ્ઠાભ્યામર્દયઞ્છેતે । રુચ્યર્થી ॥
[પ્રતિકૃતિમાવલેખનીં દાર્ભ્યૂષેણ ભાઙ્ગજ્યેન કણ્ટકશલ્યયોલૂકપત્રયાસિતાલકાણ્ડયા હૃદયે વિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,11{35}.28 ॥]
પ્રતિકૃતિમાવલેખનીં દાર્ભ્યષેણ ભાઙ્ગજ્યેન કણ્ટકશલ્યયોલૂકપત્રયાસિતાલકાણ્ડયા ઽઉત્તુદસ્ત્વાઽ ઇતિ સૂક્તેન હૃદયે વિધ્યતિ ।
સમાપ્તાનિ સંવનનાનિ વશીકરણાનિ । કામવિષયે સ્ત્રિયા ઉત્સાહો ભવતિ । તથા ચ યસ્ય કામો નાસ્તિ તસ્ય કામોઽતિશયેન કામકરણમિત્યર્થઃ । અનેન કર્મણા કામો ભવતિ ॥ એકાદશમી કણ્ડિકા

સ્વાપનવિઘ્નશમનમ્ । સ્ત્રીસ્વાપનકર્મોચ્યતે -
[સહસ્રશૃઙ્ગઃ (4.5) ઇતિ સ્વાપનમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.1 ॥
ઉદપાત્રેણ સમ્પાતવતા શાલાં સમ્પ્રોક્ષ્યાપરસ્મિન્ દ્વારપક્ષે ન્યુબ્જતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.2 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસહસ્રશૃઙ્ગઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્ય શાલાં સમ્પ્રોક્ષતિ । શયનશાલાં સર્વાં પ્રોક્ષતિ । અભ્યન્તરદ્વારે
શેષમુદકં ન્યુબ્જતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સ્વાપનકર્મ ॥
[એવં નગ્નઃ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.3 ॥
ઉલૂખલમુત્તરાં સ્રક્તિં દક્ષિણશયનપાદં તન્તૂનભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.4 ॥]
ઽસહસ્રશૃઙ્ગઃઽ ઇતિ સૂક્તેન નગ્નો ભૂત્વોલૂખલમભિમન્ત્રયતે । ઽસહસ્રશૃઙ્ગઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ગૃહસ્યોત્તરં કોણમભિમન્ત્રયતે । ઽસહસ્રશૃઙ્ગઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્ત્રિયાઃ ખટવાયા દક્ષિણં પાદમભિમન્ત્રયતે । ઽસહસ્રશૃઙ્ગઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ખટ્વાયા રજ્જુમભિમન્ત્રયતે । કર્મણાં વિકલ્પઃ । સ્ત્રીસ્વાપનમ્ । પુરુષસ્ય વિષયે કામ ઉત્પદ્યતે । કામવિષયે સ્ત્રીસ્વાપનં સમાપ્તમ્ । લજ્જાપ્રચ્છાદનં ન ભવતીત્યર્થઃ । સ્વાપનં સર્વેષાં માનુષાણાં નિદ્રાકામાનાં નિદ્રા ભવતિ । મૈથુનમાચરતો વિઘ્નં ન ભવતિ । અન્તઃસ્વાપનમિત્યુચ્યતે । મૈથુનાન્નિદ્રેચ્છા ભવતીત્યર્થઃ ॥
અથ પલાયિન્યાઃ સ્ત્રિયો બન્ધનકર્મ તન્ત્રક્રમેણ ક્રિયતે । રજ્જુઃ કલ્પતે । તદ્રજ્જુવેષ્ટનમુચ્યતે । પલાયમાનાયા નિરોધકરણં કર્મોચ્યતે -
[અસ્થાદ્ દ્યૌઃ (6.77) ઇતિ નિવેષ્ટનમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.5 ॥
આવેષ્ટનેન વંશાગ્રમવબધ્ય મધ્યમાયાં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.6 ॥]
ઽઅસ્થાદ્ દ્યૌઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દ્વિતીયેન રજ્જુવેષ્ટનમભિમન્ત્ર્ય વંશાગ્રે બદ્ધ્વા મધ્યમસ્થૂણે બધ્નાતિ ॥
[શયનપાદમુત્પલે ચ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.7 ॥
આકૃષ્ટે ચ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.8 ॥
આકર્ષેણ તિલાઞ્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.9 ॥]
ઽઅસ્થાદ્ દ્યૌઃઽ ઇતિ સૂક્તેન શયનપાદમભિમન્ત્ર્યોત્પલે ચ બધ્નાતિ । ઽઅસ્થાદ્ દ્યૌઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાઙ્કુશેન તિલાઞ્જુહોતિ । પલાયિન્યાઃ સ્ત્રિયા બન્ધનકર્માણિ સમાપ્તાનિ । નિરોધકરણાનિ ॥
જાયાપત્યોરક્રોધકરણમુચ્યતે -
[ઇદં યત્પ્રેણ્યઃ (6.89) ઇતિ શિરઃકર્ણમભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.10 ॥]
ઽઇદં યત્પ્રેણ્યઃ શિરઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્ત્રીશિરઃકર્ણં ચાનુમન્ત્રયતે । પુરુષસ્ય ચ ॥
[કેશાન્ ધારયતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.11 ॥]
ઽઇદં યત્પ્રેણ્યઃ શિરઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કેશાન્ ધારયતિ । સમાપ્તં સ્ત્રીપુરુષયોરક્રોધકરણમ્ ॥
સૌભાગ્યકરણમુચ્યતે -
[ભગેન મા (6.129) ન્યસ્તિકા (6.139) ઇદં ખનામિ (7.38) ઇતિ સૌવર્ચલમોષધિવચ્છુક્લપ્રસૂનં શિરસ્યુપચૃત્ય ગ્રામં પ્રવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.12 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽભગેન મા શાંશપેનઽ ઇતિ સૂક્તેન શઙ્ખપુષ્પીમૂલમોષધિવત્ ખાત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽભગેન માઽ ઇતિ સૂક્તેન સૌવચલપુષ્પમભિમન્ત્ર્ય યસ્ય સૌભાગ્યમિચ્છતિ તસ્ય શિરસિ બદ્ધ્વા સ મૈથુનં કરોતિ । સમાપ્તં સૌભાગ્યકરણમ્ ॥
સૌભાગ્યસંવનનમુચ્યતે -
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽન્યસ્તિકા રુરોહિથઽ ઇતિ સૂક્તેન સૌવર્ચલમૂલં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ પુષ્પં ચ શિરસિ દદાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇદં ખનામિઽ ઇતિ સૂક્તેન સૌવર્ચલમૂલં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સૌવર્ચલં સૂર્યવેલેતિ પ્રસિદ્ધા । ઽઇદં ખનામિઽ ઇતિ સૂક્તેન સૌવર્ચલમૂલમભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તન્ત્રે । શિરસિ સ્ત્રિયઃ । સમાપ્તં પતિરુચિકરણમ્ ॥
દુષ્ટાસ્ત્રીવશીકરણમુચ્યતે -
[રથજિતામ્ (6.130-132) ઇતિ માષસ્મરાન્ નિવપતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.13 ॥]
ઽરથજિતામ્ઽ ઇતિ સૂક્તૈસ્ત્રિભિર્માષાનભિમન્ત્ર્ય સ્ત્રિયા આક્રમેષુ વપતિ । ઽરથજિતામ્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈશ્ચણકાનભિમન્ત્ર્ય સ્ત્રિયા આક્રમેષુ વપતિ । ખટ્વાસ્થાને વા ગૃહે શયનદેશે વા ॥
[શરભૃષ્ટીરાદીપ્તાઃ પ્રતિદિશમભ્યસ્યત્યર્વાચ્યા આવલેખન્યાઃ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.14 ॥]
ઽરથજિતામ્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ શરભૃષ્ટીરાદીપ્તા અભિમન્ત્ર્ય પ્રતિદિશમભ્યસ્યતિ । એષુ પતિઃ પ્રતિકૃતિં કૃત્વા ઽરથજિતામ્ઽ ઇતિ ત્રિભિસૂક્તૈઃ હૃદયે વિધ્યતિ દાર્ભ્યૂષેણ ભાઙ્ગજ્યેન । સમાપ્તાનિ દુષ્ટસ્ત્રીવશીકરણાનિ । પુરુષો વા સ્ત્રીણાં દ્વેષં કરોતિ । અનેન કર્મણા શાન્તિર્ભવતિ ॥
અથ સ્ત્રિયો વા પુરુષસ્ય વા દૌર્ભાગ્યકરણમુચ્યતે -
[ભગમસ્યા વર્ચઃ (1.14) ઇતિ માલાનિષ્પ્રમન્દદન્તધાવનકેશમીશાનહતાયા અનુસ્તરણ્યા વા કોશમુલૂખલદરણે ત્રિશિલે નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.15 ॥]
સ્ત્રિયાઃ પુષ્પમાલાનિષ્પ્રમન્દદન્તધાવનકેશાસ્તાનેકીકૃત્ય । જ્વરહતગોચર્મણાવેષ્ટ્ય ઽભગમસ્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્યોલૂખલદરણે ત્રિશિલે નિખનતિ । તત ઉલૂખલે દદાતિ । દૌર્ભાગ્યકામઃ । માલાનિષ્પ્રમન્દદન્તધાવનકેશાસ્તાનેકીકૃત્ય ઽભગમસ્યાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય । દહનઘાતિતા ગૌરનુસ્તરણીત્યુચ્યતે । ઈશાનહતા જ્વરહતેત્યુચ્યતે । તસ્યાશ્ચર્મણાવેષ્ટ્ય તત ઉલૂખલદરણે ત્રિશિલે નિખનતિ । તત ઉલૂખલે દદાતિ ઉપરિ । યસ્ય દૌર્ભાગ્યં ક્રિયતે તસ્યૈતાનિ ગૃહ્ણીયાત્ ॥
[માલામુપમથ્યાન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.16 ॥]
ઽભગમસ્યા વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્ત્રીપુષ્પમાલાં હસ્તેન મથિત્વા સ્ત્રીં દૃષ્ટ્વાન્વાહ । જપતીત્યર્થઃ । દૌર્ભાગ્યકામઃ ॥
[ત્રીણિ કેશમણ્ડલાનિ કૃષ્ણસૂત્રેણ વિગ્રથ્ય ત્રિશિલેઽશ્મોત્તરાણિ વ્યત્યાસમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.17 ॥]
ઽભગમસ્યા વર્ચઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ત્રીણિ કેશમણ્ડલાનિ કૃષ્ણસૂત્રેણ વેષ્ટયિત્વાભિમન્ત્ર્ય ત્રિશિલેઽશ્મોત્તરાણિ વ્યત્યાસમશ્માનં શાલાયા ઉપરિ દદાતિ । વ્યત્યાસેન નિખનતિ । દૌર્ભાગ્યકામઃ । સમાપ્તં દૌર્ભાગ્યકરણમ્ ॥
દુષ્ટસ્ત્રી વેશ્યાકુલટાદિ । અથ તસ્યાઃ સૌભાગ્યકરણમુચ્યતે -
[અથાસ્યૈ ભગમુત્ખનતિ યં તે ભગં નિચખ્નુસ્ત્રિશિલે યં ચતુઃશિલે । ઇદં તમુત્ખનામિ પ્રજયા ચ ધનેન ચ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.18 ॥]
ઽયં તે ભગં નિચખ્નુઃઽ ઇત્યૃચા શિલા ઉત્ખનતિ । ઉત્પાટયતિ । ઽભગમસ્યાઃઽ ઇત્યનેન સૂક્તેન યત્કૃતં તદનયા વિનશ્યતિ । સમાપ્તં યસ્યા દૌર્ભાગ્યં કૃતં તસ્યાઃ સૌભાગ્યકરણમ્ ॥
અથ સપત્નીજયકર્માણ્યુચ્યન્તે । ભર્ત્રા સહ વિદ્વેષો ભવતીત્યર્થઃ -
[ઇમાં ખનામિ (3.18) ઇતિ બાણાપર્ણીં લોહિતાજાયા દ્રપ્સેન સન્નીય શયનમનુ પરિકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.19 ॥]
ઽઇમાં ખનામિઽ ઇતિ સૂક્તેન બાણાપર્ણીં રક્તવર્ણાયા અજાયા દધ્યુદકેન સન્નીય તતોઽભિમન્ત્ર્ય સપત્નીશયને પરિકિરતિ । સપત્નીવિદ્વેષણં ભર્ત્રા સહ ॥
[અભિ તેઽધામ્ (3.18.6) ઇત્યધસ્તાત્ પલાશમુપચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.20 ॥]
ઽઅભિ તેઽધામ્ઽ ઇતિ પાદેન બાણાપર્ણીપત્રાણ્યભિમન્ત્ર્ય શયનાધસ્તાત્ પ્રક્ષિપતિ । સપત્નીશયને જયકામઃ ॥
[ઉપ તેઽધામ્ (3.18.6) ઇત્યુપર્યુપાસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.21 ॥]

ઽઉપ તેઽધામ્ઽ ઇતિ પાદેન બાણાપર્ણી-ઓષધિપત્રાણ્યભિમન્ત્ર્ય સપત્નીશયન ઉપરિ ક્ષિપતિ । બાણાપર્ણી માસિકા લોકે પ્રસિદ્ધા । સમાપ્તાનિ સપત્નીજયકર્માણિ । ભર્ત્રા સહ વિદ્વેષો ભવતીત્યર્થઃ ॥
અથ સ્ત્રીવિષયે કામ ઉત્પન્ને કામવિનાશકાન્યુચ્યન્તે -
[કામં વિનેષ્યમાણોઽપાઘેનાસઙ્ખ્યાતાઃ શર્કરાઃ પરિકિરન્ વ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.22 ॥]
ઽઅપ નઃ શોશુચદઘમ્ઽ (4.33) ઇતિ સૂક્તેનાસઙ્ખ્યાતાઃ શર્કરા અભિમન્ત્ર્ય પરિકિરન્ વ્રજતિ । યસ્મિન્ દેશે કામ ઉત્પન્નઃ તત્
સ્થાનં યાવત્ । સ્ત્રી વા પુરુષો વા ॥
[સમ્મૃદ્નઞ્જપતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.23 ॥]
ઽઅપ નઃ શોશુચત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાસઙ્ખ્યાતાઃ શર્કરા હસ્તે ગૃહીત્વા પરિકિરન્ વ્રજતિ । સ્ત્રીગૃહં યાવત્ કામોત્પત્તિદેશમ્ ॥
[અસમ્મૃદ્નન્ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.24 ॥]
ઽઅપ નઃ શોશુચત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાસઙ્ખ્યાતાઃ શર્કરા હસ્તે ગૃહીત્વા જપતિ । કામો વિનશ્યતિ । સ્ત્રીકામં યાવત્ । સ્ત્રીણાં પુરુષાણાં કામવિનાશકાનિ સમાપ્તાનિ ॥
સ્ત્રીવિષય ઈર્ષ્યાવિનાશકાન્યુચ્યન્તે -
[ઈર્ષ્યાયા ધ્રાજિમ્ (6.18) જનાદ્વિશ્વજનીનાત્ (7.45) ત્વાષ્ટ્રેણાહમ્ (7.74.3) ઇતિ પ્રતિજાપઃ પ્રદાનાભિમર્શનાનિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.25 ॥]
ઽઈર્ષ્યાયા ધ્રાજિં પ્રથમામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનેર્ષ્યાલું દૃષ્ટ્વા જપતિ । ઈર્ષ્યા વિનશ્યતિ । ઽજનાદ્વિશ્વજનીનાત્ઽ ઇતિ દ્વ્યૃચમીર્ષ્યાલું દૃષ્ટ્વા જપતિ । ઽત્વાષ્ટ્રેણાહમ્ઽ ઇત્યૃચેર્ષ્યાલું દૃષ્ટ્વા જપતિ । ઈર્ષ્યા વિનશ્યતિ । ઽઈર્ષ્યાયા ધ્રાજિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સક્તુમન્થમભિમન્ત્ર્યેર્ષ્યાલુકાય દદાતિ । ઈર્ષ્યાવિનાશકામઃ । ઽજનાદ્વિશ્વજનીનાત્ઽ ઇત્યૃચા મન્થમભિમન્ત્ર્યેર્ષ્યાલુકાય દદાતિ ભક્ષણાર્થમ્ । ઽત્વાષ્ટ્રેણાહમ્ઽ ઇત્યૃચા મન્થમભિમન્ત્ર્યેર્ષ્યાલુકાય દદાતિ । ઽઈર્ષ્યાયા ધ્રાજિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તમીર્ષ્યાલું સ્પૃષ્ટ્વા જપતિ । ઽજનાદ્વિશ્વજનીનાત્ઽ ઇત્યૃચેર્ષ્યાલું સ્પૃષ્ટ્વા જપતિ । ઽત્વાષ્ટ્રેણાહમ્ઽ ઇત્યૃચેર્ષ્યાલું સ્પૃષ્ટ્વા જપતિ ॥
[પ્રથમેન વક્ષણાસુ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.26 ॥]
ઽઈર્ષ્યાયા ધ્રાજિમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કટિપ્રદેશે વક્ષણે ખલ્વામભિમન્ત્ર્ય ધમતિ । ઈર્ષ્યાવિનાશનમ્ ॥
[અગ્નેરિવ (7.45.2) ઇતિ પરશુફાણ્ટમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.27 ॥]
ઽઅગ્નેરિવઽ ઇત્યૃચા પરશુના તપ્તેન ક્વાથિતમુદકમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । સમાપ્તાનીર્ષ્યાવિનાશકાનિ । સ્ત્રીવિષયે ॥
અથ મન્યુવિનાશકાન્યુચ્યન્તે સ્ત્રીવિષયે પુરુષસ્ય -
[અવ જ્યામિવ (6.42) ઇતિ દૃષ્ટ્વાશ્માનમાદત્તે ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.28 ॥]
ઽઅવ જ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેન મન્યુમન્તં પુરુષં દૃષ્ટ્વાશ્માનમભિમન્ત્ર્ય હસ્તેન ગૃહ્ણાતિ । સર્વત્ર કર્તા કર્મ કરોતિ ॥
[દ્વિતીયયાભિનિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.29 ॥]
ઽસખાયાવિવ સચાવહૈઽ (6.42.2) ઇત્યેકાં જપિત્વાશ્માનં ભૂમૌ નિદધાતિ ॥
[તૃતીયયાભિનિષ્ઠીવતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.30 ॥]
ઽઅભિ તિષ્ઠામિ તે મન્યુમ્ઽ (6.42.3) ઇત્યેકાં જપિત્વાશ્મનોપરિ નિષ્ઠીવતિ ॥
[છાયાયાં સજ્યં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.31 ॥]
ઽઅવ જ્યામિવઽ ઇતિ સૂક્તેન મન્યુમતઃ પુરુષસ્ય છાયાયાં ધનુરભિમન્ત્ર્ય સજ્યં કરોતિ । ચટાપયતીત્યર્થઃ । સ્ત્રીવિષયે પુરુષસ્ય
મન્યુર્ભવતિ । પુરુષવિષયે સ્ત્રીણાં વા । સમાપ્તાનિ સ્ત્રીવિષયે મન્યુવિનાશકાનિ ॥
અથ સર્વવિષયે મન્યુવિનાશકાન્યુચ્યન્તે -
[અયં દર્ભઃ (6.43) ઇત્યોષધિવત્ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.32 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅયં દર્ભઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દર્ભમૂલમોષધિવત્ ખાત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ મન્યુકે । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । મન્યુવિનાશમ્ । સ્ત્રીવિષયે મન્યુવિનાશો ભવતિ । સમાપ્તાનિ સ્ત્રીમન્યુવિનાશકાનિ ॥
અવીરજનનમુચ્યતે । અપુત્રજનનમિત્યર્થઃ -
[અગ્ને જાતાન્ (7.34) ઇતિ ન વીરં જનયેત્ પ્રાન્યાન્ (7.35) ઇતિ ન વિજાયેતેત્યશ્વતરીમૂત્રમશ્મમણ્ડલાભ્યાં સઙ્ઘૃષ્ય ભક્તેઽલઙ્કારે ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.33 ॥
સીમન્તમન્વીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.34 ॥]
ઽઅગ્ને જાતાન્ઽ ઇત્યચાશ્વતરીમૂત્રેણ પાષાણં નિઘૃષ્ય તતોઽભિમન્ત્ર્ય ભક્તેન સહ દદાતિ વિદ્વેષિણ્ય પરસ્ત્ર્યૈ । ઽઅગ્ને જાતાન્ઽ ઇત્યૃચાશ્વતરીમૂત્રમશ્મમણ્ડલાભ્યાં સઙ્ઘૃષ્યાભિમન્ત્ર્યાલઙ્કારં સમાલભતે પરસ્ત્ર્યૈ વિદ્વેષિણ્યૈ । ઽઅગ્ને જાતાન્ઽ ઇત્યૃચા સીમન્તમન્વીક્ષતે પરસ્ત્ર્યૈ । દુહિતા વા પુરુષો વેતિ । કૃષ્ણો વા જાયતે । સમાપ્તાન્યવીરજનનાનિ ॥
અથ વન્ધ્યાકરણમુચ્યતે -
ઽપ્રાન્યાન્ત્સપત્નાન્ઽ ઇતિ તૃચેનાશ્વતરીમૂત્રમશ્મમણ્ડલાભ્યાં સઙ્ઘૃષ્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્તે દદાતિ । તદ્ભક્તં પરસ્ત્ર્યૈ વિદ્વેષિણ્યૈ દદાતિ ભોજનાર્થમ્ । ઽપ્રાન્યાન્ત્સપત્નાન્ઽ ઇતિ તૃચેનાશ્વતરીમૂત્રમશ્મમણ્ડલાભ્યાં સઙ્ઘૃષ્યાભિમન્ત્ર્ય તસ્યાલઙ્કારા;મ્લ્લેપયતિ । ઽપ્રાન્યાન્ઽ ઇતિ તૃચેન સીમન્તમન્વીક્ષતે વિદ્વેષિણ્યૈ । સમાપ્તાનિ પરસ્ત્રીવન્ધ્યાકરણાનિ ॥
જારોચ્ચાટનમુચ્યતે -
[અપિ વૃશ્ચ (7.90) ઇતિ જાયાયૈ જારમન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.35 ॥]
ઽઅપિ વૃશ્ચઽ ઇતિ સૂક્તં તૃચં જારં દૃષ્ટ્વા જપતિ ॥
[ક્લીબપદે બાધકં ધનુર્વૃશ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.36 ॥]
ઽઅપિ વૃશ્ચઽ ઇતિ સૂક્તેન જારપદસ્થાને બાધકં ધનુર્વૃશ્ચતિ ॥
[આશયેઽશ્માનં પ્રહરતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.37 ॥]
ઽઅપિ વૃશ્ચઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન પાષાણમભિમન્ત્ર્ય જારમૈથુનસ્થાને પ્રક્ષિપત્યુચ્ચાટનાર્થમ્ । સમાપ્તં જારોચ્ચાટનમ્ ॥
પુરુષસ્ય સ્ત્રિયાઃ પરસ્પરવિદ્વેષકરણાન્યુચ્યન્તે -
[તૃષ્ટિકઃ (7.133) ઇતિ બાણાપર્ણીમ્ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.38 ॥]
ઽતૃષ્ટિકઃઽ ઇતિ દ્વ્યર્ચેન સૂક્તેન બાણાપર્ણીં લોહિતાજાયા દ્રપ્સેન સન્નીયાભિમન્ત્ર્ય શયનમનુ પરિકિરતિ । પુરુષસ્ત્રીશયને ચ । સમાપ્તં વિદ્વેષણકરણં સ્ત્રીપુરુષસ્યોભયરુચિવિનાશકરણમ્ ॥
અથ દૌર્ભાગ્યકરણમુચ્યતે -
[આ તે દદે (7.114.1) ઇતિ મન્ત્રોક્તાનિ સંસ્પૃશતિ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.39 ॥
અપિ ચાન્વાહાપિ ચાન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_4,12{36}.40 ॥]
ઽઆ તે દદેઽ ઇત્યેકા । હૃદયં મુખં વાભિમન્ત્રયતે પરસ્ત્ર્યૈ । ઽઆ તે દદેઽ ઇત્યેકાં જપિત્વાન્વાહ । દૌર્ભાગ્યકરણં સ્ત્રિયો વા પુરુષસ્ય વા । સમાપ્તાનિ સ્ત્રીકર્મકરણાનિ । તત્ર ભદ્રશ્લોકઃ -
ભૈષજ્યકર્માણિ પ્રોક્તાનિ સર્વવ્યાધ્યુપશાન્તયે.
સ્ત્રીકર્માણિ તતઃ પશ્ચાચ્ચતુર્થે સંહિતાવિધૌ ॥
દ્વાદશમી કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકે સંહિતાવિધૌ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
॥ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
[વિજ્ઞાનકર્માણિ]
અથ વિજ્ઞાનકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ । લાભાલાભજયપરાજયસુખદુઃખોત્કર્ષાપકર્ષસુભિક્ષદુર્ભિક્ષક્ષેમાક્ષેમભયાભયરોગારોગ- ત્રાસોઽસ્તીતિ ન વેતિ । ધનાધનધર્માધર્મજીવાજીવમરણામરણધાન્યં ભવિષ્યતિ ન વેતિ । ક્ષેત્રે ભવિષ્યતિ ન વેતિ । ગૃહે વાસો ભવિષ્યતિ નેતિ । ધાન્યપુત્રપશુહિરણ્યરત્નવસ્ત્રાણિ ચ । વિદ્યાશાસ્ત્રાદિલાભો ભવિષ્યતિ ન વા । જીવિતમરણે ગમનાગમને બલાબલે સદસદ્યોગાદ્ । વ્યાધિતસ્ય જીવિતમરણાભ્યામ્ । પ્રસવે પુત્રયોગાત્ । પુત્રે જાતે ધર્મસંયોગાત્ । મિત્રામિત્રસંયોગાત્ । ગ્રામોઽસ્તિ વા ન વેતિ । પુરુષસ્ય વિવાહોઽસ્તિ વા ન વેતિ । સંવત્સરે માસે વા ભવિષ્યતિ । સુભગા દુર્ભગા વા । ગૃહં ગ્રામાદિ ભવિષ્યતિ ન વા । અધ્યયનં ભવતિ ન વેતિ । ઇત્યાદિ મનસા વાચા વા સઞ્ચિત્ય તત્કર્મ કુર્યાત્ ॥
અથ વિધાનમુચ્યતે વિજ્ઞાનકર્મણામ્ -
[અમ્બયો યન્તિ (1.4) ઇતિ ક્ષીરૌદનોત્કુચસ્તમ્બપાટાવિજ્ઞાનાનિ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.1 ॥]
ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન રાધ્યમાનં ક્ષીરૌદનમભિમન્ત્ર્ય તત આસિઞ્ચેત્ । મનસા ચિન્તયેદ્વાતા ચિન્તયેત્ । ઓદનં શૃતં ભવેદશૃતં વા ભવેત્ । યદિ યથાચિન્તિતં ભવતિ યદા તસ્ય કાર્યસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ જાનીયાત્ । અથાશંસિતં ભવતિ ન કાર્યસિદ્ધિર્ભવિષ્યતીતિ વિદ્યાત્ । અભિમન્ત્ર્યાશંસેત્ । યદિ પાકશ્ચિન્તિતસ્તદા પાકેનાર્થસિદ્ધિઃ । ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેનેધ્મમુપસમાધાયાભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । ઉત્કુચનેનાર્થઃ । ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન દર્ભસ્તમ્બમભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । યત્ર સમવિષમભાવેનાર્થસિદ્ધિઃ । ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન પૂર્વેદ્યુઃ પાઠામભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । પત્રાણાં સઙ્કોચેનાર્થસિદ્ધિઃ ॥
[સાઙ્ગ્રામિકં વેદિવિજ્ઞાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.2 ॥]
ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન સઙ્ગ્રામે પૂર્વેદ્યુર્વેદિં કૃત્વાભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । દ્વિતીયેઽહનિ સમવિષમેન ભાવેન સિદ્ધિઃ । ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્યાસકષ્ટાદયોઽભિમન્ત્ર્ય કર્તવ્યાનિ । ભોગે કેવલ્યાદિ લૌકિકાન્યુપશ્રુતયે વ્યાસાષ્ટકા વ્યાસઃ કષ્ટાદયઃ । અન્યાનિ જ્યોતિઃશાસ્ત્રપઠિતાનિ સર્વાણિ વિજ્ઞાનાનિ શાસ્ત્રાણ્યભિમન્ત્ર્ય કર્તવ્યાનિ ॥
[વેનસ્તત્ (2.1) ઇતિ પઞ્ચપર્વેષુકુમ્ભકમણ્ડલુસ્તમ્બકામ્પીલશાખાયુગેધ્માક્ષેષુ પાણ્યોરેકવિંશત્યાં શર્કરાસ્વીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.3 ॥]
ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પઞ્ચગ્રન્થિવેણુદણ્ડમભિમન્ત્ર્યાયાચ્ય સમે ધારયત્યભીષ્ટદિશિ પતનેનાર્થસિદ્ધિઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનેષું સન્ધાયાભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । ચિન્તિતપ્રક્ષેપણેનાર્થમ્ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કુમ્ભ ઉદકપૂર્ણં દુગ્ધં પ્રક્ષિપ્યાયાચેત્ । ઊનાધિકેનાર્થસિદ્ધિઃ । યથાચિન્તિતં તથા સિદ્ધિઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કમણ્ડલુમુદકપૂર્ણં દુગ્ધમાક્ષિપ્યાભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । ઊનાધિકેનાર્થસિદ્ધિઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન દર્ભસ્તમ્બમભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । સ્ત્યાયનેનાર્થસિદ્ધિઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કામ્પીલશાખાં મૂર્ધ્ના ધારયિત્વાભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । ઇષ્ટદિક્પતનેનાર્થઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન યુગમભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । ઇષ્ટદિક્પતનેનાર્થઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનેધ્મન્યભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । અગ્નૌ પ્રક્ષિપેત । પ્રદક્ષિણજ્વલનેનાર્થઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇત્યક્ષાવભિમન્ત્ર્ય પાતયતિ । અભિયાતનેનાર્થઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન હસ્તયોરઙ્ગુલિદ્વયમભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । અજ્ઞાને સ્પર્શનેનાર્થઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનૈકવિંશત્યા શર્કરા અભિમન્ત્ર્યાયાચેત્ । સમવિષમભાવેન યથાવતાર્થઃ ॥
અથ નષ્ટદ્રવ્યે પરીક્ષણે ક્રિયમાણે ચ ઇદં કર્મ -
[કુમ્ભમહતેન પરિવેષ્ટ્યાધાય શયને વિકૃતે સમ્પાતાનતિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.4 ॥
અનતીકાશમવચ્છાદ્યારજોવિત્તે કુમાર્યૌ યેન હરેતાં તતો નષ્ટમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.5 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા કુમ્ભમહતેન પરિવેષ્ટ્યાધાય શયને ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કુમ્ભે સમ્પાતાનાનયતિ । અરજોવિત્તે કુમાર્યૌ યેન હરેતાં તતો નષ્ટમ્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[એવં સીરે સાક્ષે ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.6 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાહતેન વસ્ત્રેણ વેષ્ટિતં હલં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય યેન હરેતાં તતો નષ્ટમ્ । તત
ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાક્ષાન્ કુમ્ભવત્ કૃત્વા સમ્પાત્ય યેન હરેતાં તતો નષ્ટમ્ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં નષ્ટદ્રવ્યે પરીક્ષણે વિજ્ઞાનમ્ ॥
અથ કુમારીવિજ્ઞાનમુચ્યતે -
[લોષ્ટાનાં કુમારીમાહ યમિચ્છસિ તમાદત્સ્વ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.7 ॥
આકૃતિલોષ્ટવલ્મીકૌ કલ્યાણમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.8 ॥
ચતુષ્પથાદ્બહુચારિણી ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.9 ॥
શ્મશાનાન્ન ચિરં જીવતિ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.10 ॥
ઉદકાઞ્જલિં નિનય ઇત્યાહ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.11 ॥
પ્રાચીનમપક્ષિપન્ત્યાં કલ્યાણમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,1{37}.12 ॥]
આકૃતિલોષ્ટવલ્મીકલોષ્ટચતુષ્પથલોષ્ટશ્મશાનમૃત્તિકાઃ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય ચતસ્રો મૃત્તિકાઃ । તતઃ કુમારીં પ્રેષ્યતિ । તાં મૃત્તિકાસ્પર્શનમ્ । ઽવેનસ્તત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કુમારીમુદકાઞ્જલિં પૂરયિત્વાભિમન્ત્ર્યાજાનત્યૈ ઽનિનયઽઇતિ । યદિ પ્રાચીં નિનયતિ તદા કલ્યાણમ્ । આકૃતિલોષ્ટવલ્મીક આલભતે કલ્યાણમ્ । ચતુષ્પથે સ્પર્શે બહુચારિણી । શ્મશાને સ્પર્શેઽચિરં ભવિષ્યતીતિ જાનીયાત્ । સમાપ્તં કુમારીવિવાહકાલે જ્ઞાનમ્ । ગૃહપુત્રધનધાન્યાદિસર્વકલ્યાણમ્ । સમાપ્તાનિ વિજ્ઞાનાનિ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયે પ્રથમા કણ્ડિકા

[નૈમિત્તિકાનિ]
અથ નૈમિત્તિકાન્યુચ્યન્તે -
[જરાયુજઃ (1.12) ઇતિ દુર્દિનમાયન્ પ્રત્યુત્તિષ્ઠતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.1 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દુર્દિનમભિમુખમુપતિષ્ઠતે । સર્વત્ર દુર્દિનવિનાશકાનિ ॥
[અન્વૃચમુદવજ્રૈઃ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.2 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચમુદકં પ્રક્ષિપતિ ॥
[અસ્યુલ્મુકકિષ્કુરૂનાદાય ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.3 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ખઙ્ગં ગૃહીત્વોપતિષ્ઠતેઽભિમુખમ્ । ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોલ્મુકં ગૃહીત્વોપતિષ્ઠતે સૂર્યસ્યાભિમુખઃ । ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન લકુટં ગૃહીત્વોપતિષ્ઠતે ॥
[નગ્નો લલાટમુન્મૃજાનઃ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.4 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન નગ્નો લલાટમુન્મૃજાનઃ અર્કમુખો ભૂત્વોપતિષ્ઠતે ॥
[ઉત્સાદ્ય બાહ્યતોઽઙ્ગારકપાલે શિગ્રુશર્કરા જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.5 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભ્યન્તરે પ્રવિશ્યાઙ્ગાન્યુદ્વર્ત્ય બહિર્નિષ્ક્રમ્યાઙ્ગારકપાલેઽગ્નિં કૃત્વા શિગ્રું જુહોતિ । ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કપાલેઽગ્નિં કૃત્વા શર્કરાં જુહોતિ ॥
[કેરાર્કાવાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.6 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પટેરકસમિધ આદધાતિ સ્થણ્ડિલે । અભ્યન્તરે પ્રવિશ્ય તત ઉદ્વર્ત્ય તતો હોમઃ । દુર્દિનસ્ય વિનાશકામઃ । દુર્દિનમમ્ભાદિ પાંશુવૃષ્ટ્યાદિ । ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાર્કસમિધ આદધાતિ । સમાપ્તાનિ દુર્દિનકર્માણિ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ ॥
વૃષ્ટિનિવારણં વક્ષ્યામઃ -
[વર્ષપરીતઃ પ્રતિલોમકર્ષિતસ્ત્રિઃ પરિક્રમ્ય ખદાયામર્કં ક્ષિપ્રં સંવપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.7 ॥]
ઽજરાયુજઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ખદાં ખાત્વા ખદાં ત્રિષ્પરિક્રમ્યાર્કં નિર્લુચિતં કૃત્વા ખદાયાં પ્રક્ષિપતિ સૂક્તાન્તેન । તતઃ પાંશુના ખદાં પૂરયતિ । નાગ્નિમ્ । વૃષ્ટિનિવારણં સમાપ્તમ્ ॥
અશનિનિવારણં વક્ષ્યામઃ -
[નમસ્તે અસ્તુ (1.13) યસ્તે પૃથુ સ્તનયિત્નુઃ (7.11) ઇત્યશનિયુક્તમપાદાય ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.8 ॥]
ઽનમસ્તે અસ્તુ વિદ્યુતેઽ ઇત્યશન્યભિમુખમુપતિષ્ઠતે । ઽયસ્તે પૃથુ સ્તનયિત્નુઃઽ ઇત્યૃચાશન્યભિમુખમુપતિષ્ઠતે । ઽનમસ્તે અસ્તુ વિદ્યુતેઽ ઇતિ સૂક્તેન ખઙ્ગં ગૃહીત્વોપતિષ્ઠતે । ઽનમસ્તે અસ્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન દણ્ડં ગૃહીત્વોપતિષ્ઠતે ॥
[પ્રથમસ્ય સોમદર્ભકેશાનીકુષ્ઠલાક્ષામઞ્જિષ્ઠીબદરહરિદ્રં ભૂર્જશકલેન પરિવેષ્ટ્ય મન્થશિરસ્યુર્વરામધ્યે નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.9 ॥]
ઽનમસ્તે અસ્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન સોમદર્ભકેશાનીકુષ્ઠલાક્ષામઞ્જિષ્ઠીબદરહરિદ્રમેતાનિ દ્રવ્યાણિ ભૂર્જે કૃત્વા મન્થશિરસિ કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય ક્ષેત્રમધ્યે નિખનતિ । એતત્કર્મ ક્ષેત્રે । અશનિનિવારણમ્ ॥
"અતિવૃષ્ટિરનાવૃષ્ટિઃ શલભા મૂષકાઃ શુકાઃ.
સ્વચક્રં પરચક્રં ચ સપ્તૈતા ઈતયઃ સ્મૃતાઃ ॥"
સમાપ્તાન્યશનિનિવારણાનિ ॥
દધિનવે નાશ્નાત્યા સંહરણાત્ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.10 ॥
અવદીર્યમાણે ગ્રામે વાવસાને વાગ્નિશરણે વા સમજ્યાયાં વા ગૃહે વા પ્રાકારે વા યાન્યવાતરક્ષાર્થં કર્મ વક્ષ્યામઃ -
[આશાપાલીયં તૃતીયાવર્જં દૃંહણાનિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.11 ॥
ભૌમસ્ય દૃતિકર્માણિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.12 ॥
પુરોડાશાનશ્મોત્તરાનન્તઃસ્રક્તિષુ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.13 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆશાનામાશાપાલેભ્યઃઽ (1.31) ઇતિ સૂક્તેન ઽઅસ્રામસ્ત્વાઽ (1.31.3) ઇત્યૃચં વર્જયિત્વા ચતુઃપુરોડાશાન્ સમ્પાત્ય ગૃહકોણેષુ નિખનતિ । પાષાણમુપરિ દધાતિ । ચતુઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ઉભયાન્ સમ્પાતવતઃ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.14 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆશાનામાશાપાલેભ્યઃઽ ઇતિ તૃતીયાવર્જેન સૂક્તેન પુરોડાશાનશ્મનશ્ચોભયાન્ સમ્પાતવતઃ કરોતિ । સૂક્તસ્યાષ્ટાવાવૃત્તિઃ ॥
[સભાભાગધાનેષુ ચ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.15 ॥]
ગ્રામકોણેષુ ચતુર્ષુ નિખનતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઽઆશાનામાશાપાલેભ્યઃઽ ઇતિ સૂક્તં તૃતીયાઋગ્વર્જં જપતિ । રાત્રાવગ્નિશરણમુપતિષ્ઠતિ । સમાપ્તાન્યવદીરણે રક્ષાકર્માણિ ॥
પત્તને રક્ષાર્થાન્યુચ્યન્તે -
[અસન્તાપે જ્યોતિરાયતનસ્યૈકતોઽન્યં શયાનો ભૌમં જપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.16 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસત્યં બૃહત્ઽ (12.1) ઇત્યનુવાકેન પુરોડાશાન્ સમ્પાત્યાશ્મોત્તરાન્ કૃત્વા નિખનતિ ગ્રામસ્ય કોણેષુ । ચતુઃ સૂક્તાવૃત્તિઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસત્યં બૃહત્ઽ ઇત્યનુવાકેન પુરોડાશાનશ્મનશ્ચ સમ્પાત્ય ગૃહકોણેષુ નિખનતિ । અષ્ટાવાવૃત્તિઃ । પતને રક્ષા । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽસત્યં બૃહત્ઽ ઇત્યનુવાકં જપતિ શયાનોઽગ્નિશરણ ઉપવિષ્ટઃ સન્ । સમાપ્તાનિ દૃઢકર્માણિ ।
સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । ગૃહપતને ગ્રામપતને કાર્યાણિ દૃઢકરણેઽવદીરણરક્ષાર્થમ્ ॥
અથ વિવાદે જયકર્મણાં વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[ઇયં વીરુત્ (1.34) ઇતિ મદુઘં ખાદન્નપરાજિતાત્ પરિષદમાવ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.17 ॥]
ઽઇયં વીરુત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન જ્યેષ્ઠીમધુમભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । તતઃ સભાં પ્રવિશતિ । અપરાજિતાદ્દેશાત્ । પર્ષદં સભા । જયકર્મ સમાપ્તમ્ ॥
વિવાદે જયકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[નેચ્છત્રુઃ (2.27) ઇતિ પાટામૂલં પ્રતિપ્રાશિતમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.18 ॥]
ઽનેચ્છત્રુઃઽ ઇતિ પાટામૂલમભિમન્ત્ર્ય મુખે પ્રક્ષિપ્ય ખાદન્નપરાજિતાદ્ દેશાદાગચ્છતિ ॥
[અન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.19 ॥]
ઽનેચ્છત્રુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાટામૂલં મુખે પ્રક્ષિપ્યાન્વાહ ॥
[બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.20 ॥]
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽનેચ્છત્રુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાટામૂલં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । જયાર્થમ્ ॥
[માલાં સપ્તપલાશીં ધારયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.21 ॥]
ઽનેચ્છત્રુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાટાપુષ્પમાલામભિમન્ત્ર્ય શિરસિ ધારયતિ કેચિજ્જાત્યાદિગન્ધપુષ્પાણિ । ઽનેચ્છત્રુઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પાટાપલાશીં સપ્તપલાશીં સપ્તપર્ણીમાલામભિમન્ત્ર્ય ધારયતિ । વિવાદે જયકર્માર્થમ્ ॥
પરિષદિ નિવારણં કર્મોચ્યતે -
[યે ભક્ષયન્તઃ (2.35) ઇતિ પરિષદ્યેકભક્તમન્વીક્ષમાણો ભુઙ્ક્તે ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.22 ॥]
ઽયે ભક્ષયન્તઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ભક્તમભિમન્ત્ર્ય ભક્તં શાકાદિ ચ તતો ભુઞ્જતિ । પરિષદિ નિવારણં સમાપ્તમ્ ॥
[બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (4.1) ઇત્યધ્યાયાનુપાકરિષ્યન્નભિવ્યાહારયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.23 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ પ્રથમેન કાણ્ડાદિના સૂક્તેન વેદં વા અનુવાકં વા સૂક્તં વા કલ્પં વા બ્રાહ્મણં વાઽધ્યયનં કર્તુમિચ્છતિ તદા તદા સૂક્તં જપિત્વા તતોઽધ્યયનં કુર્યાત્ । કલહશમનં સમાપ્તમ્ ॥
[પ્રાશમાખ્યાસ્યન્ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.24 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તં જપતિ વિવાદે જયાર્થમ્ ॥
[બ્રહ્મોદ્યં વદિષ્યન્ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.25 ॥]
ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા મીમાંસાવ્યાકરણાદિશાસ્ત્રવાદં કરોતિ । તદા જપિત્વા કરોતિ । પ્રતિવાદિનં જયતિ ॥
વિભાગકર્મોચ્યતે -
[મમાગ્ને વર્ચઃ (5.3) ઇતિ વિભુઙ્ક્ષ્યમાણઃ પ્રમત્તરજ્જું બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.26 ॥]
ઽમમાગ્ને વર્ચો વિહવેષુઽ ઇતિ સૂક્તેન ચાક્રિકસ્ય રજ્જુમભિમન્ત્ર્ય ધારયતિ હસ્તેન । કલહો ન ભવતિ । ઇતિ વિવાદકર્તુર્વદને કલહો ન ભવતિ ॥
સભાજયકર્માણ્યુચ્યન્તે -
[સભા ચ મા (7.12) ઇતિ ભક્ષયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.27 ॥]

સભાસ્તમ્ભનં કર્મ જયકર્મ । તદા સભાસદધર્માધિકરણાદિ જીયતે । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽસભા ચ મા સમિતિઃઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેન સૂક્તેન ક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽસભા ચ માઽ ઇતિ પુરોડાશં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય
ભક્ષયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽસભા ચ માઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેન રસાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ભક્ષયતિ આજ્યતન્ત્રે ॥
[સ્થૂણે ગૃહ્ણાત્યુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.28 ॥]
ઽસભા ચ માઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચં સૂક્તં જપિત્વા સ્થૂણાં ગૃહ્ણાતિ । ઽસભા ચ માઽ ઇતિ સભામુપતિષ્ઠતે । ધર્માધિકરણમપિ જીયતે । સભાસ્તમ્ભનમ્ ॥
[યદ્વદામિ (12.1.58) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.29 ॥]
ઽયદ્વદામિઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા સભાં વદેત્ । ઽયદ્વદામિઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા સભાં નિરીક્ષતે । ઽયદ્વદામિઽ ઇત્યૃચં જપિત્વાન્વાહ । યદ્વદતિ તત્ તથૈવ વદતિ યચ્ચક્ષુષા પશ્યતિ તદ્વદન્ । વિઘાતો ન ભવતિ ॥
[અહમસ્મિ (12.1.54) ઇત્યપરાજિતાત્ પરિષદમાવ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_5,2{38}.30 ॥]
ઽઅહમસ્મિ સહમાનઃઽ ઇત્યૃચં જપિત્વાઽપરાજિતાત્ પર્ષદમાવ્રજતિ જયકામઃ । સમાપ્તાનિ વિવાદજયકર્માણિ । પ્રતિવાદી જીયતે । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયે દ્વિતીયા કણ્ડિકા

[દૂષ્યા દૂષિરસિ (2.11) ઇતિ સ્રાક્ત્યં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદૂષ્યા દૂષિરસિઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલકમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પુણ્યાહાન્તે બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આત્મરક્ષાર્થો મણિઃ । અભિચારદોષાન્મુચ્યતે । સર્વત્રાન્વારબ્ધાયાભિમન્ત્રણહોમાઃ । પ્રત્યભિચરણાર્થી ચ મણિં બધ્નાતિ । સ્ત્રીકૃતે શૂદ્રકૃતે રાજકૃતે બ્રાહ્મણકૃતે કપાલિકકૃતે શાકિનીકૃતેઽન્ત્યજાદિકૃતેઽન્યેષાં વા દુઃસિદ્ધિઃ । અયં રક્ષાર્થો મણિઃ । મણિના રક્ષા ભવતિ । અભિચારરક્ષામણિઃ ॥
અથ કૃત્યાપ્રતિહરણમુચ્યતે । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદૂષ્યા દૂષિરસિઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલકમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આત્મરક્ષાર્થો મણિઃ ॥
[પુરસ્તાદગ્નેઃ પિશઙ્ગં ગાં કારયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.2 ॥
પશ્ચાદગ્નેર્લોહિતાજમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.3 ॥
યૂષપિશિતાર્થમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.4 ॥]
કારયિતુઃ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । પુરસ્તાદગ્નેઃ પિશઙ્ગં ગાં ધારયિત્વા પશ્ચાદગ્નેર્લોહિતાજં ધારયિત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । મહાશાન્ત્યુદકં કરોતિ ॥
[મન્ત્રોક્તાઃ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.5 ॥
વાશાકામ્પીલસિતીવારસદમ્પુષ્પા અવધાય ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.6 ॥]
મન્ત્રોક્તાઃ ચિત્ત્યાદ્યોષધીરાનયતિ । દર્ભા અપામાર્ગા સહદેવી આટરૂષકઃ કામ્પીલં સિતીવારસદમ્પુષ્પા એતા મન્ત્રોક્તાઃ ભાજન આનયતિ શાન્તિગણેન ॥
[દૂષ્યા દૂષિરસિ (2.11), યે પુરસ્તાત્ (4.40), ઈશાનાં ત્વા (4.17), સમં જ્યોતિઃ (4.18), ઉતો અસ્ય બન્ધુઃ (4.19), સુપર્ણસ્ત્વા (5.14), યાં તે ચક્રુઃ (5.31), અયં પ્રતિસરઃ (8.5), યાં કલ્પયન્તિ (10.1) ઇતિ મહાશાન્તિમાવપતે ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.7 ॥]
યન્માતલીવર્જં કૃત્યાદૂષણગણમ્ । ઽદૂષ્યા દૂષિરસિઽ સૂક્તં, ઽયે પુરસ્તાત્ઽ ઇતિ સૂક્તમ્, ઽઈશાનાં ત્વાઽ ત્રીણિ સૂક્તાનિ, ઽસુપર્ણસ્ત્વાઽ સૂક્તં, ઽયાં તે ચક્રુઃઽ સૂક્તમ્, ઽઅયં પ્રતિસરઃઽ અર્થસૂક્તં, ઽયાં કલ્પયન્તિઽ ઇત્યર્થસૂક્તમ્ કૃત્યાપ્રતિહરગણઃ । તતો વાસ્તોષ્પત્યઃ, માતૃનામા, ચાતન, બૃહચ્છાન્તિગણ એતે પઞ્ચ ગણાઃ શાન્ત્યુદક આવાપ્યન્તે । તતો માતલીં કૃત્વા ઽસર્વા ઇમાઃઽ ઇત્યાદિ કરોતિ ॥
[નિશ્યવમુચ્યોષ્ણીષ્યગ્રતઃ પ્રોક્ષન્ વ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.8 ॥
યતાયૈ યતાયૈ શાન્તાયૈ શાન્તિવાયૈ ભદ્રાયૈ ભદ્રાવતિ સ્યોનાયૈ શગ્માયૈ શિવાયૈ સુમઙ્ગલિ પ્રજાવતિ સુસીમેઽહં વામાભૂઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.9 ॥]
તેન શાન્ત્યુદકેન પ્રોક્ષન્ વ્રજતિ કૃત્યાનિખનનસ્થાનં ચ । અતો રાત્રવિદં કર્મ ક્રિયતે । ઉપાનહૌ પરિધાયોષ્ણીષં કૃત્વાઽગ્રે ભૂત્વા કર્તા શાન્ત્યુદકેન પ્રોક્ષતિ । ઽયતાયૈ શાન્તાયૈઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ કૃત્યાસ્થાનં યાવત્ । વાલાગમપાત્રેષુ કૃત્યાદિષુ ચ સર્વેષ્વિદં કર્મ ભવતિ ॥
[અભાવાદપવિધ્યાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.10 ॥
કૃત્યયામિત્રચક્ષુષા સમીક્ષન્ કૃતવ્યધનિ (5.14.9) ઇત્યવલિપ્તં કૃત્યયા વિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.11 ॥
ઉક્તાવલેખનીમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.12 ॥]
અમિત્રચક્ષુઃ । યદિ કૃત્યા દુષ્ટા ભવતિ તદા વક્ષ્યમાણં કર્મ કરોતિ । અથ ન ભવતિ તદા ન કુર્યાત્ । એવં વાલાગમપાત્રેષુ
કૃત્યાદિષુ ચ સર્વેષુ ઇદં કર્મ ભવતિ અમિત્રચક્ષુષા ઇતિ । અનેન મન્ત્રેણ કૃત્યાં નિરીક્ષતે । કારયિતા નિરીક્ષતે । ઽકૃતવ્યધનિઽ ઇત્યૃચા કૃત્યામવલેપનં કરોતિ । ઽકૃતવ્યધનિઽ ઇત્યૃચા કર્તા કાણ્ડેન વિધ્યતિ । આઙ્ગિરસકલ્પવિધાનાત્ । ધનુષાથવા દાર્ભ્યૂષેણ કાર્યોત્પન્નેન વિધ્યવિધિના કાણ્ડેન વિધ્યતિ ॥
[દૂષ્યા દૂષિરસિ (2.11) ઇતિ દર્વ્યા ત્રિઃ સારૂપવત્સેનાપોદકેન મથિતેન ગુલ્ફાન્ પરિષિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.13 ॥]
ઽદૂષ્યા દૂષિરસિઽ ઇત્યૃચા દર્વ્યા ત્રિઃ સારૂપવત્સસ્ય વિનોદકેન મન્થેન ગુલ્ફાન્ પરિષિઞ્ચતિ । સકૃન્મન્ત્રઃ ॥
[શકલેનાવસિચ્ય યૂષપિશિતાન્યાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.14 ॥]
મથિતં શકલેનાવસિચ્ય તાં યૂષપિશિતાન્યાશયતિ ॥
[યષ્ટિભિશ્ચર્મ પિનહ્ય પ્રૈષકૃત્ પરિક્રમ્ય બન્ધાન્મુઞ્ચતિ સન્દંશેન ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.15 ॥]
માંસાનિ શકલે નિધાય કર્તા લકુટૈશ્ચર્મણા બદ્ધ્વા પ્રૈષકૃત્ પરિક્રમ્ય બન્ધાન્મુઞ્ચતિ સન્દંશેન ॥
[અન્યત્પાર્શ્વીં સંવેશયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.16 ॥]
પાર્શ્વીં સંવેશયતિ ॥
[શકલેનોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.17 ॥]
શકલેનાવસિચ્ય તાં યૂષપિશિતાન્યાશયતિ ॥
[અભ્યક્તા (10.1.25) ઇતિ નવનીતેન મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.18 ॥]
ઽઅભ્યક્તાક્તા સ્વરઙ્કૃતાઽ ઇત્યૃચા નવનીતેનાભ્યજ્યાક્ષિણી ચાઙ્ક્તે । કૃત્યાં સાલઙ્કારાં બધ્નાતિ ॥
[દર્ભરજ્જ્વા સન્નહ્ય ઉત્તિષ્ઠૈવ (10.1.20) ઇત્યુત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.19 ॥]
ઽઉત્તિષ્ઠૈવ પરેહિઽ ઇત્યર્ધર્ચેન દર્ભરજ્જ્વા સન્નહ્યોત્થાપયતિ પ્રષકૃત્ ॥
[સવ્યેન દીપં દક્ષિણેનોદકાલાબ્વાદાય વાગ્યતાઃ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.20 ॥]
સવ્યેન હસ્તેન દીપં ધારયતિ । દક્ષિણેનાલાબૂદકપૂર્ણમાદાય તતોઽરણ્યે ગચ્છન્તિ સહ કર્ત્રા સર્વે ॥
[પ્રૈષકૃદગ્રતઃ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.21 ॥
અનાવૃતમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.22 ॥
અગોષ્પદમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.23 ॥
અનુદકખાતમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.24 ॥
દક્ષિણાપ્રવણે વા સ્વયન્દીર્ણે વા સ્વકૃતે વેરિણેઽન્યાશાયાં વા નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.25 ॥]
અનાવૃતે વાઽગોષ્પદદેશે વાઽનુદકખાતે વા દક્ષિણાપ્રવણે વા સ્વયમવદીર્ણે વા સ્વકૃતે વેરિણેઽન્યાશાયાં વા તત્ર કૃત્યાં
નિદધાતિ ॥
[અલાબુના દીપમવસિચ્ય યથા સૂર્યઃ (10.1.32) ઇત્યાવૃત્યાવ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.26 ॥]
અલાબુના દીપમવસિચ્ય તતઃ સર્વે ગૃહાનાગચ્છન્તિ । ઽયથા સૂર્યઃઽ ઇત્યાવૃત્ય વ્રજતિ । ગૃહદ્વાર ઇદં કર્મ કરોતિ ॥
[તિષ્ઠંસ્તિષ્ઠન્તીં મહાશાન્તિમુચ્ચૈરભિનિગદતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.27 ॥]
અભિચરિતપુરુષસન્મુખો ભૂત્વા કર્તા ચોપદ્રષ્ટારશ્ચ । વાસ્તોષ્પત્યાદયશ્ચત્વારો ગણાઃ । ઉચ્ચૈઃ પઠન્તિ ॥
[મર્માણિ સમ્પ્રોક્ષન્તે ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.28 ॥]
કર્તાઽભિચરિતપુરુષસ્ય શાન્ત્યુદકેન મર્માણિ સમ્પ્રોક્ષતે । ગાર્હપત્યસભામપાત્રકૂપકુક્કુટ ઇત્યાદીનિ મર્માણિ સમ્પ્રોક્ષન્તે ॥
[કૃષ્ણસીરેણ કર્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.29 ॥
અધિ સીરેભ્યો દશ દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.30 ॥
અભિચારદેશા મન્ત્રેષુ વિજ્ઞાયન્તે તાનિ મર્માણિ ॥ કૌશ્સ્_5,3{39}.31 ॥]
કૃત્યાસ્થાનં કૃષ્ણવૃષભેણ હલેન કર્ષતિ । દશ ગાવો દક્ષિણા વૃષભૈર્યુક્તં હલં ચ આઙ્ગિરસકલ્પે કૃતાં કૃત્યાં શમયતિ । અન્યાં ચ । ક્ષુદ્રવિદ્યાકૃતોઽભિચારઃ । સર્વાવસ્થસ્યાભિચારસ્યેયં ચિકિત્સા । શાન્તિરિત્યર્થઃ । અભિચારો યથાઽઽક્રોશપાપાન્મુચ્યતે । યેન કૃતોઽભિચારસ્તસ્યૈવ ગચ્છતિ યતઃ પ્રત્યભિચારો ભવતિ । તતસ્તન્ત્રં સર્વત્ર । સમાપ્તં કૃત્યાપ્રતિહરણમભિચારકૃતં કર્મ ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયે તૃતીયા કણ્ડિકા

અથ નદીપ્રવાહવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[યદદઃ સમ્પ્રયતીઃ (3.13) ઇતિ યેનેચ્છેન્નદી પ્રતિપદ્યેતેતિ પ્રસિઞ્ચન્ વ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.1 ॥]
નદીપ્રવાહં ખાત્વા ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રસિઞ્ચન્ વ્રજતિ । ઉદકં પ્રક્ષિપતિ વહનિકામધ્યપ્રવાહસ્થાને । અન્યત્રૈવ વહનં કાર્યમ્ । વહનવિરોધો ન ભવતિ । ઇતિ નદીકર્મ । નદીપ્રવાહં ખાત્વા તસ્મિન્ પ્રવાહ ઇદં કરોતિ ॥
[કાશદિવિધુવકવેતસાન્નિમિનોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.2 ॥]
ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન કાશમભિમન્ત્ર્ય તત્ર ખાતે રોપયતિ । ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દિવિ સેવાલપર્ણીમભિમન્ત્ર્ય રોપયતિ નદીપ્રવાહે । ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ધુવક પટેરકમભિમન્ત્ર્ય નદીપ્રવાહે નિખનતિ । ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વેતસશાખામભિમન્ત્ર્ય રોપયતિ । ઇતિ નદીપ્રવાહકર્મ ॥
[ઇદં વ આપઃ (3.13.7) ઇતિ હિરણ્યમધિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.3 ॥]
ઽઇદં વ આપઃઽ ઇતિ પાદેન હિરણ્યમભિમન્ત્ર્ય નદીમાર્ગખાતે નિદધાતિ ॥
[અયં વત્સઃ (3.13.7) ઇતીષીકાઞ્જિમણ્ડૂકં નીલલોહિતાભ્યાં સકક્ષં બદ્ધ્વા ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.4 ॥]
ઽઅયં વત્સઃઽ ઇતિ પાદેનેષીકાઞ્જિમણ્ડૂકં નીલલોહિતાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં બદ્ધ્વાભિમન્ત્ર્ય નિદધાતિ ખાતપ્રવાહે ॥
[ઇહેત્થમ્ (3.13.7) ઇત્યવકયા પ્રચ્છાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.5 ॥]
ઽઇહેત્થમેતઽ ઇતિ પાદેનાવકામભિમન્ત્ર્ય મણ્ડૂકોપરિ નિદધાતિ ॥
[યત્રેદમ્ (3.13.7) ઇતિ નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.6 ॥]
ઽયત્રેદમ્ઽ ઇતિ પાદેનોદકમભિમન્ત્ર્ય મણ્ડૂકસ્યોપરિ નિનયતિ । સમાપ્તં વહનકર્મ । વહને વિઘાતો ન ભવતિ । પૂર્ણપ્રવાહો ન ભવતિ ॥
અથ નવપ્રવાહ ઇદં કુર્યાત્ -
[મારુતં ક્ષીરૌદનં મારુતશૃતં મારુતૈઃ પરિસ્તીર્ય મારુતેન સ્રુવેણ મારુતેનાજ્યેન વરુણાય ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.7 ॥]
વરુણદેવતાપાકયજ્ઞવિધાનેનાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ત્રિર્વિભજ્ય જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । કૃષ્ણવ્રીહિઃ કૃષ્ણાયા ગોઃ પયઃ ઘૃતં ચ વેતસકાષ્ઠસ્રુવ ઇન્ધનં ચ વેતસપત્રૈઃ સ્તરણં પટેરકેન વા । અસ્મિન્ તન્ત્રે સર્વં મારુતં કર્તવ્યમ્ । ઉદકે પ્રવાહ ઉદકપ્રવાહભયે નદીભયે ગ્રામે નગરે વા યત્રોદકનદીભયં ભવતિ તત્ર સર્વત્ર વારુણો હોમઃ કર્તવ્યઃ । મુખ્યં પ્રવાહે કર્મ ॥
[ઉક્તમુપમન્થનમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.8 ॥
દધિમન્થં બલિં હૃત્વા સમ્પ્રોક્ષણીભ્યાં પ્રસિઞ્ચન્ વ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.9 ॥]
ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન દધિસક્તુમન્થં બલિહરણં કૃત્વા વૈતસે ચમસે વૈતસાભ્યામુપમન્થનીભ્યામુપમથ્ય બલિં હરેત્ । તતઃ ઽઅતિ ધન્વાનિઽ (7.41.1-2) ઇતિ દ્વાભ્યાં સમ્પ્રોક્ષણીભ્યાં મન્ત્રોદકં નદીપ્રવાહે પ્રસિઞ્ચન્ વ્રજતિ । સમાપ્તં નદીદૂરગમનકર્મ ॥
યદિ ન વહતિ નદી તદા વક્ષ્યમાણમિદં કર્મ -
[પાણિના વેત્રેણ વા પ્રત્ત્યાહત્યોપરિ નિપદ્યતે ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.10 ॥]
ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન હસ્તેન નદીં વહન્તિ । ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વેતસશાખામભિમન્ત્ર્ય નદીમવસિઞ્ચતિ । ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપિત્વા સ્વયં પતતિ । નિવર્તમાનાયાં નદીમધ્યે સ્વપતિ નિશ્ચયમ્ । યદિ દૂરં ગતા પુનર્નિવર્તતે તદેદં કર્મ । એક આચાર્યાઃ ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇત્યાદિ સર્વમેકં કર્મ મન્યન્તે । અન્યે ભિન્નાનિ કર્માણિ મન્યન્તે । અન્યે પ્રસિઞ્ચનકર્મ હિરણ્યમણ્ડૂકકર્મ યોગકર્મ મન્થનકર્મ પાણિકર્મૈતેષાં વિકલ્પં મન્યન્તે । સમુચ્ચયો વેતિ દારિલભદ્રમતમ્ । સમાપ્તમન્યપ્રવાહે નદીકર્મ ॥
અથારણિસમારોપણકર્મોચ્યતે -
[અયં તે યોનિઃ (3.20) ઇત્યરણ્યોરગ્નિં સમારોપયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.11 ॥]
ઽઅયં તે યોનિઃઽ ઇત્યૃચારણિદ્વયં પ્રતાપયતિ ॥
[આત્મનિ વા ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.12 ॥]
પાણી વા પ્રતાપયતિ । ઉત્થાય વા ગૃહ્ણાતિ । અનેન વિધાનેન સમારોપણં કૃત્વા પથિ ગચ્છતાં દોષો ન ભવતિ । સમાપ્તં સમારોપણમ્ ॥
અથાવરોહણમુચ્યતે -
[ઉપાવરોહ જાતવેદઃ પુનર્દેવો દેવેભ્યો હવ્યં વહતુ પ્રજાનન્ । આનન્દિનો મોદમાનાઃ સુવીરા ઇન્ધીમહિ ત્વા શરદાં શતાનિ ઇત્યુપાવરોહયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.13 ॥]
ઽઉપાવરોહઽ ઇત્યૃચારણિદ્વયમભિમન્ત્ર્ય તતો મન્થતિ । અથવા લૌકિકાગ્નિમુપર્યુચ્છ્વાસં પ્રક્ષિપ્ય તતોઽગ્નિકાર્યં કરોતિ । લૌકિકાગ્નૌ હસ્તૌ પ્રતાપ્ય તતોઽગ્નિકાર્યાણિ કરોતિ । એકાગ્નૌ વા ત્રેતાયાં વા શાન્તિકપૌષ્ટિકાદૌ ચ સર્વત્ર સમારોપણમુપાવરોહણં ભવતિ । સમાપ્તમુપાવરોહણમ્ ॥
પુરુષસ્ય વીર્યકરણે વિધિં વક્ષ્યામઃ -
[યાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનત્ (4.4) વૃષણસ્તે ખનિતારો વૃષા ત્વમસ્યોષધે । વૃષાસિ વૃષ્ણ્યાવતિ વૃષણે ત્વા ખનામસિ (પૈપ્પ્સ્ 4.5.2) ઇત્યુચ્છુષ્માપરિવ્યાધાવાયસેન ખનતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.14 ॥
દુગ્ધે ફાણ્ટાવધિજ્યોપસ્થ આધાય પિબતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.15 ॥]
કપિકચ્છુમૂલં ઓષધિવત્ ખાત્વા ઽયાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઽવૃષણસ્તે ખનિતાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દુગ્ધે શ્રપયિત્વોપવિષ્ટં ધનુરુત્સઙ્ગે કૃત્વા દુગ્ધે પ્રક્ષિપ્ય તતો દુગ્ધં ઽયાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઽવૃષણસ્તેઽ ઇત્યભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ । ઽયાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનત્ઽ ઽવૃષણસ્તેઽ ઇત્યૃચા સુરવાલકમોષધિવત્ ખાત્વા દુગ્ધે શ્રપયતિ । ઉપવિષ્ટં ધનુરુત્સઙ્ગે કૃત્વા ઽયાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઽવૃષણસ્તે ખનિતારઃઽ ઇતિ દુગ્ધમભિમન્ત્ર્ય પાયયતિ ॥
[મયૂખે મુસલે વાસીનઃ]
ઽયાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનત્ઽ ઇતિ ઽવૃષણસ્તે ખનિતારઃઽ ઇત્યૃચા કપિકચ્છ્વોષધિવત્ ખાત્વા દુગ્ધે શ્રપયિત્વા કીલક ઉપવિશ્ય ઽયાં ત્વાઽ ઇતિ દુગ્ધમભિમન્ત્ર્ય પિબતિ । ઽયાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઽવૃષણસ્તે ખનિતારઃઽ ઇત્યૃચૈભિર્મન્ત્રૈઃ સુરવાલકમોષધિવત્ ખાત્વા દુગ્ધે ક્વાથયિત્વા મુશલ ઉપવિશ્ય દુગ્ધમભિમન્ત્ર્ય ઽયાં ત્વાઽ ઇતિ મન્ત્રૈઃ પિબતિ । યતો બાહુલ્યં ભવતિ । વીર્યકરણં સમાપ્તમ્ ॥
શિશ્નસ્ય સ્થૂલકરણમુચ્યતે -
[યથાસિતઃ (6.72) ઇત્યેકાર્કસૂત્રમાર્કં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.16 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયથાસિતઃઽ ઇતિ સૂક્તેનૈકશાખાકર્મણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાર્કસૂત્રેણ બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પતિતસ્યોત્થાપનં ચ ભવતિ ॥
[યાવદઙ્ગીનમ્ (6.72.3) ઇત્યસિતસ્કન્ધમસિતવાલેન ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.17 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયાવદઙ્ગીનમ્ઽ ઇત્યૃચા કૃષ્ણમૃગચર્મમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય કૃષ્ણવાલેન બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । એતત્સ્થૂલકરણમ્ ॥
[આ વૃષાયસ્વ (6.10.1) ઇત્યુભયમપ્યેતિ ॥ કૌશ્સ્_5,4{40}.18 ॥]

અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆ વૃષાયસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેનૈકાર્કસૂત્રમાર્કં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઆ વૃષાયસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન હરિણસ્કન્ધચર્મમણિં કૃત્વા કૃષ્ણવાલેન બધ્નાતિ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ચ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । વીર્યકરણમુત્થાપનં સ્થૂલકરણં ચ ભવતિ । રેતનાશે ચ । સમાપ્તાનિ પુરુષસ્ય વીર્યકરણાનિ ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયે ચતુર્થી કણ્ડિકા

અથ વૃષ્ટિકર્મવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[સમુત્પતન્તુ (4.15) પ્ર નભસ્વ (7.18) ઇતિ વર્ષકામો દ્વાદશરાત્રમનુશુષ્યેત્ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.1 ॥
સર્વવ્રત ઉપશ્રામ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.2 ॥
મરુતો યજતે યથા વરુણં જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.3 ॥]
દ્વાદશરાત્રં કૃચ્છ્રમ્ । ત્રયોદશેઽહનિ પાકયજ્ઞવિધાનેન વ્રતોપાયનાન્તં કૃત્વા તતો ઽદેવસ્ય ત્વા સવિતુઃઽ ઇત્યાદિ ઽમરુદ્ભ્યો જુષ્ટં નિર્વપામિ મરુદ્ભ્યસ્ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ ઇત્યનેન યજુષા તાવત્સમાનં યાવદાજ્યભાગૌ । તતઃ ક્ષીરૌદનં જુહોતિ ઽસમુત્પતન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન । પઞ્ચભિરૃગ્ભિરેકામાહુતિમ્ । તતઃ પઞ્ચભિરૃગ્ભિર્દ્વિતીયામ્ । ષડ્ભિસ્તૃતીયામાહુતિં જુહોતિ । તતઃ પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । પાકયજ્ઞિયં તન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા તતઃ ક્ષીરૌદનં જુહોતિ । ઽપ્ર નભસ્વઽ ઇત્યૃચૈકામાહુતિમ્ ઽન ઘ્રંસ્તતાપઽ (7.18.2) ઇત્યૃચા દ્વિતીયામાહુતિં યુક્તાભ્યાં તૃતીયામાહુતિમ્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । બર્હિર્હોમે ઽમરુદ્ભ્યો ગચ્છતુ હવિઃ સ્વાહાઽ ઇતિ । સર્વેષુ વૃષ્ટિકર્મસુ કૃષ્ણાયા ગોરાજ્યં કૃષ્ણાયા ગોઃ પયઃ । કૃષ્ણા વ્રીહિશાલયઃ । વેતસઃ સ્રુવઃ । વેતસી સમિત્ ઇન્ધનં ચ । કાશાદયો બર્હિઃ કાર્યમ્ । આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽસમુત્પતન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચમાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽપ્ર નભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચમાજ્યં જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ઓષધીઃ સમ્પાતવતીઃ પ્રવેશ્યાભિન્યુબ્જતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.4 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસમુત્પતન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન કાશદિવિધુવકવેતસાનેકત્ર કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તત ઉદકમધ્યે પાત્રમધોમુખં નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । આજ્યભાગાન્તમભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્ર નભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન કાશાદ્યોષધીઃ પાત્રે કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય પાત્રમુદકમધ્યેઽધોમુખં નિનયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[વિપ્લાવયેત ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.5 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽસમુત્પતન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન કાશદિવિધુવકવેતસાનેકત્ર કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યોદકમધ્યે વિપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽપ્ર નભસ્વઽ ઇતિ દ્વ્યર્ચેન સૂક્તેન કાશાદ્યેકત્ર કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યોદકે વિપ્લાવયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[શ્વશિરએટકશિરઃકેશજરદુપાનહો વંશાગ્રે પ્રબધ્ય યોધયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.6 ॥]
ઽસમુત્પતન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન કુક્કુરશિરમભિમન્ત્ર્યોદકે પ્રક્ષિપતિ । ઽપ્ર નભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન કુક્કુરશિરમભિમન્ત્ર્યોદકે વિપ્લાવયતિ । ઽસમુત્પતન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન મેષશિરમભિમન્ત્ર્યોદકે પ્રક્ષિપતિ । ઽપ્ર નભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન મેષશિરમભિમન્ત્ર્યોદકે પ્રક્ષિપતિ । ઽસમુત્પતન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેન માનુષકેશજરદુપાનહૌ વંશાગ્રે પ્રબધ્ય યોધયતિ । ઽપ્ર નભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેન કેશજરદુપાનહૌ વંશાગ્રે પ્રબધ્ય યોધયતિ જપન્ ॥
[ઉદપાત્રેણ સમ્પાતવતા સમ્પ્રોક્ષ્યામપાત્રં ત્રિપાદેઽશ્માનમવધાયાપ્સુ નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.7 ॥]
ઽસમુત્પતન્તુઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્ય તેનોદકેન તુષસહિતમામપાત્રં ત્રિપાદે શિક્યેઽશ્માનમવધાય સૂક્તં જપ્ત્વા સમ્પ્રોક્ષ્યાપ્સુ નિદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽપ્ર નભસ્વઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રેણ સમ્પાતવતા સમ્પ્રોક્ષ્યામપાત્રં ત્રિપાદેઽશ્માનમવધાયાપ્સુ નિદધાતિ । તન્ત્રં ચ । સમાપ્તાનિ વૃષ્ટિકર્માણિ । ષોડશ । વૃષ્ટિ । સમાનમ્ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । એકં વા દ્વે વા સર્વાન્ વા કરોતિ । ક્રમોઽપિ નાસ્તિ ॥
અર્થોત્થાપને વિઘ્નશમનવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[અયં તે યોનિઃ (3.20) આ નો ભર (5.7) ધીતી વા (7.1) ઇત્યર્થમુત્થાસ્યન્નુપદધીત ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.8 ॥]
ઽઅયં તે યોનિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન હવિષામુપદધીતાજ્યસમિદાદિ । તન્ત્રવિકલ્પો હસ્તહોમે ॥
[જપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.9 ॥]
ઽઅયં તે યોનિઃઽ ઇતિ સૂક્તં જપતિ । અર્થકામ ઉદ્યમં યદા કરોતિ તદેદં કરોતિ । ઽઆ નો ભરઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યસમિત્પુરોડાશાદિ જુહોતિ । ઽઆ નો ભરઽ ઇતિ સૂક્તં જપતિ । દ્રવ્યહસ્ત્યશ્વરત્નધનધાન્યાદ્યેવઙ્કામો યદોદ્યમં વણિજાદિ કરોતિ તદેદં કર્મ કરોતિ । યસ્મિન્નારમ્ભો ગૃહાદિ ન સિધ્યતિ તદેદં કર્મ । ઽધીતી વા યેઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામાજ્યાદ્યુપદધીત । ઽધીતી વાઽ ઇતિ દ્વ્યર્ચં સૂક્તં જપતિ । અર્થ ઉદ્યમં કરિષ્યમાણઃ । સમાપ્તમ્ અર્થવિઘ્નશમનં દ્રવ્યોત્થાપનમ્ ॥
અથ દ્યૂતજયકર્મોચ્યતે -
[પૂર્વાસ્વષાઢાસુ ગર્તં ખનતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.10 ॥]
પૂર્વાષાઢાનક્ષત્રે ગર્તં ખનતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
[ઉત્તરાસુ સઞ્ચિનોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.11 ॥]
ઉત્તરાષાઢાનક્ષત્રે સઞ્ચિનોતિ પૂરયતિ તૂષ્ણીમ્ ॥
[આદેવનં સંસ્તીર્ય ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.12 ॥
ઉદ્ભિન્દન્તીં સઞ્જયન્તીં (4.38) યથા વૃક્ષમશનિઃ (7.50) ઇદમુગ્રાય (7.109) ઇતિ વાસિતાનક્ષાન્નિવપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.13 ॥]
તત્ર દ્યૂતસ્થાનં કૃત્વા ત્રયોદશ્યાદયસ્તિસ્રો દધિમધુનિ વાસયિત્વા અક્ષયતિ તાન્ પાશાન્ વાક્ષાન્ વા કપર્દિકાન્ વા । ઽઉદ્ભિન્દન્તીં સઞ્જયન્તીમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય દ્યૂતક્રીડાં કુર્યાત્ । પૂર્વાષાઢાસુ ગર્તં ખનત્યુત્તરાસુ સમ્મિનોતિ પૂરયતિ । કપર્દકાન્ દધિમધુનિ વાસયિત્વા ઽયથા વૃક્ષમશનિઃઽ ઇતિ નવર્ચેન સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય દ્યૂતક્રીડાં કરોતિ । જયકામઃ । દધિમધુનિ અક્ષાન્ વાસયિત્વા ઽઇદમુગ્રાય બભ્રવેઽ ઇતિ સપ્તર્ચેન સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય દ્યૂતક્રીડાં કરોતિ । દ્યૂતે જયો ભવતિ । સમાપ્તાનિ દ્યૂતજયકર્માણિ । દ્યૂતક્રીડાં કરોતિ તસ્યાભિમન્ત્ર્ય દદાતિ દ્યૂતકારાય ॥
અથાર્થોત્થાપનોદ્યમકરવિઘ્નશમનકર્મોચ્યતે -
[અમ્બયો યન્તિ (1.4) શમ્ભુમયોભૂ હિરણ્યવર્ણાઃ (1.33) યદદઃ (3.13) પુનન્તુ મા (6.19) સસ્રુષીઃ (6.23) હિમવતઃ પ્ર સ્રવન્તિ (6.24) વાયોઃ પૂતઃ પવિત્રેણ (6.51) શં ચ નો મયશ્ચ નઃ (6.57.3) અનડુદ્ભ્યસ્ત્વં પ્રથમમ્ (6.59) મહ્યમાપઃ (6.61) વૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃ (6.62) ઇત્યભિવર્ષણાવસેચનાનામ્ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.14 ॥]

ઽઅમ્બયો યન્તિઽ, ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ (1.5) ઽશં નો દેવીઃઽ (1.6) ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્મરુતો યજતે પાકયજ્ઞવિધાનેન યથા વરુણમ્ । ઽમારુતં ક્ષીરૌદનં મારુતશૃતમ્ઽ ઇત્યાદિ ભવતિ । અર્થકામઃ । ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ ઇતિ મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽપુનન્તુ માઽ ઇતિ સૂક્તેન મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽસસ્રુષીઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽહિમવતઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽવાયોઃ પૂતઃઽ ઇતિ તૃચેન મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽશં ચ નો મયશ્ચ નઃઽ ઇતિ મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽઅનડુદ્ભ્યસ્ત્વં પ્રથમમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽમહ્યમાપઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન મરુતો યજતે યથા વરુણમ્ । એવમાદ્યા ઓષધીઃ સમ્પાત્યાભિન્યુબ્જનં વિપ્લાવનં શ્વશિર એડકશિરઃ કેશજરદુપાનહયુદ્ધ ઉદપાત્રકર્મ એતાન્યભિવર્ષણાનિ કર્માણિ ભવન્તિ । એકૈકસ્ય સૂક્તસ્ય । એકે આચાર્યા મરુતયાગસ્થાને મન્ત્રોક્તાદેવતાયાગં કુર્યાત્ યથા વરુણમ્ । અથૌષધ્યાદિ સમાનમ્ । વર્ષકર્મણામર્થોત્થાપનકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇતિ ઽઆપો હિ ષ્ઠાઃઽ, ઽશં નો દેવીઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ
સૂક્તૈરુદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તત આપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વિઘ્નોપશમનકામઃ । પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકપૂર્ણં ઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તત આપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અર્થોત્થાપનકામઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વિઘ્નશમનકામઃ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽપુનન્તુ માઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અર્થમુત્થાપનકામઃ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽસસ્રુષીઃઽ, ઽહિમવતઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽવાયોઃ પૂતઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽશં ચ નો મયશ્ચ નઃઽ ઇત્યૃચોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅનડદ્ભ્યસ્ત્વં પ્રથમમ્ઽ ઇતિ સૂક્તનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽમહ્યમાપઃઽ ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અર્થોત્થાપને વિઘ્નશમનકામઃ । ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઽઆપો હિ ષ્ઠાઃઽ ઽશં નો દેવીઃઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈરુદકઘટમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાવસિઞ્ચતિ । ઽયદદઃ સમ્પ્રયતીઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકઘટમભિમન્ત્ર્ય પુરુષમવસિઞ્ચતિ । વિદ્યાધનવિષયે વિઘ્નં ન ભવતિ.
ઽપુનન્તુ માઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ પુરુષમ્ । ઽસસ્રુષીઃઽ ઽહિમવતઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽવાયોઃ પૂતઃઽ ઇત્યુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽશં ચ નો મયશ્ચ નઃઽ ઇત્યૃચોદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽઅનડુદ્ભ્યસ્ત્વં પ્રથમમ્ઽ ઇત્યુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । ઽમહ્યમાપઃઽ ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । વિઘ્નશમનકામઃ । સમાપ્તાન્યભિવર્ષણાવસેચનાનિ કર્માણિ ॥
[ઉત્તમેન વાચસ્પતિલિઙ્ગાભિરુદ્યન્તમુપતિષ્ઠતે ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.15 ॥]
ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ સૂક્તેન ઽઉદેહિ વાજિન્ઽ (13.1.1-20) ઇતિ વિંશતિભિરૃગ્ભિશ્ચોદ્યન્તમુપતિષ્ઠતે । અર્થકામઃ ॥
[સ્નાતોઽહતવસનો નિક્ત્વાહતમાચ્છાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.16 ॥]
ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઽઉદેહિ વાજિન્ઽ ઇતિ વિંશતિભિરૃગ્ભિશ્ચ સ્નાનં કૃત્વોપતિષ્ઠતે । અર્થમુત્થાપનકામઃ । અહતવસ્ત્રપરિધાનં કૃત્વા ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઽઉદેહિ વાજિન્ઽ ઇતિ વિંશતિભિરૃગ્ભિશ્ચોપતિષ્ઠતે । અર્થસિદ્ધિકામઃ ॥
[દદાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.17 ॥]
ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ ઽઉદેહિ વાજિન્ઽ ઇતિ વિંશતિભિરૃગ્ભિશ્ચ વસ્ત્રમભિમન્ત્ર્ય પરિધાપયતિ । અર્થો મમ સિધ્યતામ્ એવઙ્કામઃ । ઽવૈશ્વાનરો રશ્મિભિઃઽ ઽઉદેહિ વાજિન્ઽ ઇતિ વિંશતિરૃગ્ભિશ્ચ વસ્ત્રમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । વિદ્રાવનાદિવિષયે શમનકામઃ । સમાપ્તાનિ વિઘ્નશમનકર્માણિ ॥
અથ ગોવત્સદ્વેષવિરોધે સામ્મનસ્યમુચ્યતે -
[યથા માંસમ્ (6.70) ઇતિ વનનમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.18 ॥
વત્સં સન્ધાવ્ય ગોમૂત્રેણાવસિચ્ય ત્રિઃ પરિણીયોપચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.19 ॥]
ઽયથા માંસમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વત્સં સ્નાનં કારયિત્વા ગોમૂત્રેણાવસિચ્ય તતો વત્સં ત્રિઃ પરિભ્રામયિત્વા તતોઽભિમન્ત્ર્ય તતઃ પાનાર્થં મુઞ્ચતિ ॥
[શિરઃકર્ણમભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.20 ॥]
ઽયથા માંસમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ગોઃ શિરઃ કર્ણં ચાભિમન્ત્રયતે । ગવાં વત્સેન સહ વિરોધે । વત્સગોવિરોધે સામ્મનસ્યં કર્મ । સમાપ્તં ગોવત્સસ્ય વિરોધે સામ્મનસ્યમ્ । અકરણે ગૌઃ પૂર્વા વિનશ્યતિ ॥
અશ્વવિનાશે પ્રકાર ઉચ્યતે । અથાશ્વશાન્તિવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[વાતરંહા (6.92) ઇતિ સ્નાતેઽશ્વે સમ્પાતાનભ્યતિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.21 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા અશ્વાન્ સ્નાપયિત્વા અગ્રેકૃત્ય સ્વાશ્વં ઽવાતરંહા ભવઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ॥
[પલાશે ચૂર્ણેષૂત્તરાન્ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.22 ॥]
તતઃ પલાશપત્રે સર્વૌષધીઃ કૃત્વોત્તરસમ્પાતાનૌષધાવાનયતિ ॥
[આચમયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.23 ॥
આપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.24 ॥]
ઉદપાત્રેણાચામયત્યાપ્લાવયતિ ચ ॥
[ચૂર્ણૈરવકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.25 ॥
ત્રિરેકયા ચેતિ ॥ કૌશ્સ્_5,5{41}.26 ॥]
સર્વૌષધિચૂર્ણૈરવકિરતિ ત્રિઃ । ઽએકયા ચ દશભિઃઽ (7.4.1) ઇત્યૃચા સ્નાતાન્ મર્ધ્નિ પરિકિરતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અશ્વશાન્તિઃ । અશ્વાઃ શાન્તાસ્તેજસ્વિનો નિરુપદ્રવા વેગવન્ત આરોગ્યવન્તો ભવન્તિ । અશ્વશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયે પઞ્ચમી કણ્ડિકા

અથ પ્રવાસેન દ્રવ્યોત્થાપનમુચ્યતે -
[ભદ્રાદધિ (7.8) ઇતિ પ્રવત્સ્યન્નુપદધીત ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.1 ॥]
ઽભદ્રાદધિઽ ઇત્યૃચાજ્યં જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે । ઽભદ્રાદધિ શ્રેયઃઽ ઇત્યૃચા સમિધ આદધાતિ શાન્તાઃ । વિઘ્નશમનકામઃ । ઽભદ્રાદધિ શ્રેયઃઽ ઇત્યૃચા પુરોડાશં જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽભદ્રાદધિઽ ઇત્યૃચા પયો જુહોતિ । તન્ત્રે । ઽભદ્રાદધિ શ્રેયઃઽ ઇત્યૃચોદૌદનાદિ હવિષામુપધાનં કુર્યાત્ । સર્વત્ર તન્ત્રવિકલ્પઃ । પ્રવાસે ગત્વા ચૌરભયમુદકભયં ગમને વિઘ્નં ન ભવતિ । સમાપ્તં પ્રવાસે ગચ્છતાં વિઘ્નશમનમ્ ॥
[જપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.2 ॥]
ઽભદ્રાદધિઽ ઇત્યૃચં જપતિ । પથિ ગચ્છતાં વિઘ્નં ન ભવતિ । ઇતિ વિઘ્નશમનમ્ ॥
[યાનં સમ્પ્રોક્ષ્ય વિમોચયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.3 ॥]
ઽભદ્રાદધિઽ ઇત્યૃચા યાનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાજ્યતન્ત્રે ગ્રામે ગત્વા તત ઉદકેન સમ્પ્રોક્ષતિ વિમોચયતિ । વિઘ્નશમનકામઃ । દ્રવ્યોત્થાપનં ચ ॥
[દ્રવ્યં સમ્પાતવદુત્થાપયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.4 ॥]
યદિ યાનેન યાતિ તદા ઇદં કર્મ । આજ્યતન્ત્રે સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યારોહણં કુર્યાત્ ॥
[નિર્મુજ્યોપયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.5 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽભદ્રાદધિઽ ઇત્યૃચા વણિજદ્રવ્યં વસ્ત્રવલયાશ્વાદિ સર્વદ્રવ્યં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય । પ્રતિદ્રવ્યં મન્ત્રાવૃત્તિઃ । અશ્વવસ્ત્રવલયાદિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । વસ્ત્રાદિદ્રવ્યં વિક્રયાર્થં નયતિ । યદા દ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ તદેદં કર્મ । ઽભદ્રાદધિઽ ઇત્યૃચાભિમન્ત્ર્ય ગૃહ્ણાતિ । સમાપ્તં વણિજલાભકર્મ । પથિ ગૃહેઽન્યત્ર વા વણિજવિઘાતો ન ભવતિ ॥
અથાભ્યાગતપુરુષાણાં સામ્મનસ્યં ક્રિયતે । યદા વિશિષ્ટો ગૃહ આગચ્છતિ તદેદં મૈત્રીકર્મ ક્રિયતે । મિત્રં ત્વેષાં દર્શને આગતાનાં યદા ગૃહ આગચ્છતિ તદેદં કુર્યાત્ ॥
[ઉભા જિગ્યથુઃ (7.44) ઇત્યાર્દ્રપાદાભ્યાં સામ્મનસ્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.6 ॥]
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽઉભા જિગ્યથુઃઽ ઇત્યૃચા હસ્ત્યાદિ યાનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તસ્મિન્ યાને યસ્ય સામ્મનસ્યં ક્રિયતે । સર્વે યાનસ્યોપર્યુપવિશન્તિ । સર્વે યાનસ્યોપરિ ચટન્તિ ॥
[યાનેન પ્રત્યઞ્ચૌ ગ્રામાન્ પ્રતિપાદ્ય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.7 ॥]
તતઃ પશ્ચિમદિગ્ભાગે ગત્વા પુનર્ગૃહ આગચ્છન્તિ । તત ઽઉભા જિગ્યથુઃઽ ઇત્યૃચોદનમભિમન્ત્ર્ય પ્રયચ્છતિ ભોજનાર્થમ્ । મન્થં વા । સર્વૈઃ સહ ભુઞ્જન્તિ । સમાપ્તં સામ્મનસ્યમ્ । એકસ્મિન્ યુદ્ધે ક્રિયમાણે સહાયગતસ્ય કર્મ । અન્યસ્ય ચ સાધારણમિત્યર્થઃ । યો યુદ્ધે સાહાયત્વં કરોતિ તસ્યેદં કર્મ । પ્રથમં પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય તતઃ કર્મ ચેતિ । કેચિત્ ક્ષત્રિયયોરિદં કર્મ મન્યન્તે । સમાપ્તં સામ્મનસ્યમર્થોત્થાપનં વિઘ્નશમનં યુદ્ધાદિ ॥
અથ ગૃહે વિરુદ્ધે સતિ સામ્મનસ્યમુચ્યતે -
[આયાતઃ સમિધ આદાય ઊર્જં બિભ્રત્ (7.60) ઇત્યસઙ્કલ્પયન્નેત્ય સકૃદાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.8 ॥]
કર્તારણ્યે ગત્વા સમિધો ગૃહીત્વા તૂષ્ણીં ગૃહ આગત્ય તતઃ ઽઊર્જં બિભ્રત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તાઃ સમિધઃ સકૃત્સર્વાઃ સૂક્તાન્તેનાદધાતિ । ગૃહમાનુષાણાં સામ્મનસ્યં ભવતિ । કલહનિવારણમ્ । કલહો ન ભવતીત્યર્થઃ । સમાપ્તં ગૃહસામ્મનસ્યં વિઘ્નશમનં ચ ॥
મન્ત્રબ્રાહ્મણયોર્દ્રવ્યમિચ્છતિ તસ્યેદં કર્મ પ્રતિગ્રહાદ્યુચ્યતે -
[ઋચં સામ (7.54.1-2) ઇત્યનુપ્રવચનીયસ્ય જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.9 ॥
યુક્તાભ્યાં તૃતીયામ્ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.10 ॥
આનુમતીં ચતુર્થીમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.11 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઋચં સામઽ ઇત્યૃચાજ્યં જુહોતિ । ઽઋચં સામ યદપ્રાક્ષમ્ઽ ઇત્યૃચાજ્યં જુહોતિ । ઽઋચં સામઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં તૃતીયામાહુતિં જુહોતિ । ઽઅનુમતયે સ્વાહાઽ ઇતિ ચતુર્થીમાહુતિં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । વેદપાઠેન શાસ્ત્રપાઠેનાર્થોત્થાપનમિચ્છન્નિદં કરોતિ । સમાપ્તં વેદેન શાસ્ત્રેણ અર્થોત્થાપને વિઘ્નશમનમ્ ॥
અથ પરિમોક્ષસમાવર્તનવિધિં વક્ષ્યામઃ -
[સમાવર્તનીયસમાપનીયયોશ્ચૈષેજ્યા ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.12 ॥
અપો દિવ્યાઃ (7.89) ઇતિ પર્યવેતવ્રત ઉદકાન્તે શાન્ત્યુદકમભિમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.13 ॥
અસ્તમિતે સમિત્પાણિરેત્ય તૃતીયાવર્જં સમિધ આદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.14 ॥
ઇદાવત્સરાય (કૌશ્સ્ 42.17) ઇતિ વ્રતવિસર્જનમાજ્યં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.15 ॥
સમિધોઽભ્યાદધ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.16 ॥
ઇદાવત્સરાય પરિવત્સરાય સંવત્સરાય પ્રતિવેદયામ એનત્ । યદ્વ્રતેષુ દુરિતં નિજગ્મિમો દુર્હાર્દં તેન શમલેનાઞ્જ્મઃ ॥ યન્મે વ્રતં વ્રતપતે લુલોભાહોરાત્રે સમાધાતાં મ એનત્ । ઉદ્યન્ પુરસ્તાદ્ભિષગસ્તુ ચન્દ્રમાઃ સૂર્યો રશ્મિભિરભિગૃણાત્વેનત્ ॥ યદ્ વ્રતમતિપેદે ચિત્ત્યા મનસા હૃદા । આદિત્યા રુદ્રાસ્તન્મયિ વસવશ્ચ સમિન્ધતામ્ ॥ વ્રતાનિ વ્રતપતય ઉપાકરોમ્યગ્નયે । સ મે દ્યુમ્નં બૃહદ્યશો દીર્ઘમાયુઃ કૃણોતુ મે ઇતિ વ્રતસમાપનીરાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.17 ॥]
ગોદાનિકં તન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકં કૃત્વાભિમન્ત્રયતે । ઽઅપો દિવ્યાઃઽ ઇતિ ચતસૃભિઃ.
તતોઽભ્યાતાનાદિ પરિધાપનાન્તં કૃત્વા કેચિત્ પરિદાનાન્તે તતોઽભ્યાતાનં હુત્વા તત ઽઇદાવત્સરાયઽ ઇતિ કલ્પજૈશ્ચતુર્ભિરૃગ્ભિરાજ્યં જુહુયાત્ । પુનઃ ઽઇદાવત્સરાયઽ ઇતિ ચતસ્રઃ સમિધ આદધીત । ઇતિ વ્રતવિસર્જનમ્ । વ્રતશ્રાવણમ્ । વ્રતં વિસર્જતિ । તતોઽભ્યાતાનાનિ જુહોતિ । તત ઽઋચં સામઽ ઇતિ પ્રથમયર્ચાજ્યાહુતિં હુત્વા ઽઋચં સામ યદપ્રાક્ષમ્ઽ ઇતિ દ્વિતીયામ્ । યુક્તાભ્યાં તૃતીયામાનુમતીં ચતુર્થીમ્ ॥
[ત્રિરાત્રમરસાશી સ્નાતવ્રતં ચરતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.18 ॥]
તતોઽભ્યાતાનાનિ જુહોતિ । ઽદોષો ગાયઽ (6.1) ઇતિ સૂક્તેન ભક્તં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઇતિ પરિમોક્ષં સમાપ્તમ્ । વેદવ્રતં કલ્પવ્રતં મૃગારવ્રતં વિષાસહિવ્રતં યમવ્રતં શિરોવ્રતમ્ અઙ્ગિરોવ્રતમ્ ઇત્યેવમાદિષ્વભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઇદાવત્સરાયઽ ઇતિ વ્રતવિસર્જનં વ્રતશ્રાવણં ચ કરોતિ । તન્ત્રવિકલ્પો હસ્તહોમત્વાત્ । યત્ર ક્વચિદ્ વ્રતં વૈદિકં લૌકિકં ચ તત્ર સર્વત્ર વ્રતાદાનં વ્રતવિસર્જનં ચ ભવતિ વિધાનેન । શિરોવ્રતાદીનિ નિત્યાનિ । કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદીનિ સ્મૃતિવિહિતાનિ । કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદીનિ કામ્યાનિ સ્મૃતિપુરાણશાસ્ત્રવેદવિહિતાનિ ચ । તસ્માત્ સર્વાણિ વ્રતશબ્દવાચ્યાનિ । તાનિ સર્વાણ્યેવ વિધાનેન કર્તવ્યાનિ । યત્ર વપનં તત્ર સર્વત્ર ગોદાનિકં કુર્યાત્ । પરિમોક્ષાદનન્તરં ત્રિરાત્રં સ્નાતવ્રતં ચરેત્ । અસ્તમિતે ઽઅપો દિવ્યાઃઽ ઇતિ તિસૃભિઃ સમિધ આદધાતિ । તૃતીયાવર્જમ્ । અન્યે એકરાત્રં સમિદાધાનં કુર્વન્તિ । ઇતિ પરિમોક્ષઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ પાપલક્ષણસ્ત્રી તસ્યાઃ શાન્તિરુચ્યતે -
[નિર્લક્ષ્મ્યમ્ (1.18) ઇતિ પાપલક્ષણાયા મુખમુક્ષત્યન્વૃચં દક્ષિણાત્ કેશસ્તુકાત્ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.19 ॥]

ઽનિર્લક્ષ્મ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સા સ્ત્રી મુખં પ્રત્યૃચં પ્રક્ષાલયતિ । તસ્યા મુખે હસ્તયોર્મશકશિગ્રુવારકાવસ્થાનતિલકં હ્રસ્વકેશાદિપાપલક્ષણં સામુદ્રિકે સ્ત્રીલક્ષણં વ્યાખ્યાતમ્ । ઽનિર્લક્ષ્મ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકઘટમભિમન્ત્ર્ય સ્ત્રીં
પાપલક્ષણામભિષિઞ્ચતિ દક્ષિણાત્ કેશાદારભ્ય યાવદુત્તરં પાર્શ્વમ્ । તતઃ પાપલક્ષણં વિનશ્યતિ ॥
[પલાશેન ફલીકરણાન્ હુત્વા શેષં પ્રત્યાનયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.20 ॥
ફલીકરણતુષબુસાવતક્ષણાનિ સવ્યાયાં પાદપાર્ષ્ણ્યાં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.21 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽનિર્લક્ષ્મ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પાલાશપર્ણેન કુકુસાઞ્જુહોતિ । હોમશેષાન્ કુકુસાન્ સવ્યાયાં પાદપાર્ષ્ણ્યાં નિદધાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઽનિર્લક્ષ્મ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ફલીકરણાઞ્જુહોતિ । હસ્તહોમત્વાત્ તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽનિર્લક્ષ્મ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહિતુષાન્ જુહોતિ । હોમશેષાન્ વ્રીહિતુષાન્ સવ્યાયાં પાદપાર્ષ્ણ્યાં નિદધાતિ । ઽનિર્લક્ષ્મ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન બુસં જુહોતિ । સવ્યાયાં પાદપાર્ષ્ણ્યાં નિદધાતિ । ઽનિર્લક્ષ્મ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કાષ્ઠાવતક્ષણાનિ જુહોતિ । સવ્યાયાં પાદપાર્ષ્ણ્યાં નિદધાતિ । અનેન પાપલક્ષણં ન ભવતિ । ઇતિ પાપલક્ષણદોષશમનશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
અથ પાપદર્શને શાન્તિરુચ્યતે -
[અપનોદનાપાઘાભ્યામન્વીક્ષં પ્રતિજપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.22 ॥]
ઽઆરેઽસૌઽ (1.26) ઇતિ ઽઅપ નઃ શોશુચદઘમ્ઽ (4.33) ઇતિ સૂક્તાભ્યામન્વીક્ષં દૃષ્ટ્વા જપેત્ । દર્શનદોષો ન ભવતિ.
એકો વા યદિ વા ત્રીણિ પઞ્ચ સપ્ત નવસ્તથા.
પુરુષસ્ય ભાગ્યકાલે હરિણા યાન્તિ પ્રદક્ષિણાઃ ॥
અપ્રદક્ષિણેષુ હરિણેષ્વયં જપઃ । પક્ષિષુ ચ । ગ્રામેઽપિ બહિર્વાપશકુને દૃષ્ટ ઇદં કરોતિ । શ્વાનરુદિતે કાકરુદિતે શિવારુદિતે ચાયમ્ । કાકમૈથુને પુરુષસ્ય મૈથુને શ્યેનમૈથુનદર્શને નગ્નાસ્ત્રીદર્શને નગ્નપુરુષસ્ય નપુંસકસ્ય દર્શને પુંશ્ચલીચન્દ્રમણ્ડલશ્યામસ્ય ચ । કૃત્તિકારોહિણી પઠિતા અપશકુનાઃ । યત્ર ક્વચિદપશકુનાઃ પઠિતાસ્તત્ર સર્વત્રાયં જપઃ । શ્રુતૌ સ્મૃતૌ વા પઠિતા અદૃષ્ટવ્યાસ્તેષાં સર્વેષાં દર્શનેઽદ્ભુતાનાં દર્શનેષ્વયં જપઃ કર્તવ્યઃ । લોકે યદ્વિરુદ્ધમ્ । અન્વીક્ષં પ્રસિદ્ધમદૃષ્ટવ્યાસ્તેષામયં જપઃ । અપશકુનજપઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ પુરુષો સ્ત્રી વા કાર્યકરણે વિઘ્નશમને ચ કર્મોચ્યતે -
[દીર્ઘાયુત્વાય (2.4) ઇતિ મન્ત્રોક્તં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,6{42}.23 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદીર્ઘાયુત્વાયઽ ઇતિ સૂક્તેન જઙ્ગિડમણિં શણસૂત્રેણ બદ્ધ્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । કૃત્યાદૂષણાર્થઃ । આપ્યાયયતિ । વિઘ્નશમને રક્ષાકરણઃ । વિઘ્નઃ વિસ્કન્ધેયઃ । સમાપ્તં વિઘ્નશમનમ્ ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયે ષષ્ઠી કણ્ડિકા

પુનર્વિઘ્નશમનમુચ્યતે -
[કર્શફસ્ય (3.9) ઇતિ પિશઙ્ગસૂત્રમરલુદણ્ડં યદાયુધમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.1 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽકર્શફસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન પિશઙ્ગવર્ણસૂત્રેઽરલુમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । વિસ્કન્ધવિઘ્નશમનો મણિઃ । સ્પર્ધાવિનાશો ભવતીત્યર્થઃ । સ્પર્ધમાનસ્ય સ્પર્ધા વિનશ્યતીત્યર્થઃ । સમાપ્તા વિઘ્નશમને મણિશાન્તિઃ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽકર્શફસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન વેણુદણ્ડાદીન્ સમ્પાત્ય તતઃ સૂક્તેન વિમૃજ્ય ધારયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ચિત્રદણ્ડે ધ્વજદણ્ડે ચિહ્નદણ્ડે વેદયષ્ટૌ લકુટાદિદણ્ડં સર્વં સમ્પાત્ય યો ધારયતિ તસ્ય સર્પશૃઙ્ગિદંષ્ટ્રાદિ વિઘ્નં ન ભવતિ । અજ્ઞાતે જ્ઞાતે તેજવૃદ્ધિશ્ચ ભવતિ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽકર્શફસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેનાયુધં સમ્પાત્ય વિમૃજ્ય ધારયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વશસ્ત્રસમ્પાતિતે માયાદિકં માયાજાલયુદ્ધે નિવારણમ્ । સઙ્ગ્રામ ઇન્દ્રજાલનિવારણમ્ । યુદ્ધે વિઘ્નં ન ભવતિ । શત્રુહઠં નિવારયતિ । શત્રવો ગચ્છન્તિ । સ્પર્ધમાનશત્રું જયતિ । હઠં વિનાશયતિ ॥
[ફલીકરણૈર્ધૂપયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.2 ॥]
ઽકર્શફસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન ફલીકરણાનગ્નૌ પ્રક્ષિપ્ય વિઘ્નગૃહીતં પુરુષં ધૂપયતિ । વિઘ્નશમનં ભવતિ । યસ્યારમ્ભા ન સિધ્યન્તિ તસ્યેદં કર્મ ભવતિ । ઇતિ વિઘ્નશમનં સમાપ્તમ્ ॥
અથ ભૂમિશુદ્ધિઃ । ગૃહં કરિષ્યમાણ ઇદં કરોતિ -
[અતિ ધન્વાનિ (7.41) ઇત્યવસાનનિવેશનાનુચરણાનિ નિનયનેજ્યા ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.3 ॥]
ઽઅતિ ધન્વાનિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામુદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય તત્ર નિનયતિ ભૂમૌ યત્ર ગૃહં કરિષ્યતિ । તત્ર વિઘ્નશમનં ભવતિ । શ્યેનદેવતાયૈ પાકયજ્ઞવિધાનેનાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઅતિ ધન્વાનિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ચરું જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ભૂમિસ્થાને યત્ર ગૃહં કરિષ્યતિ તત્ર શ્યેનયાગં કૃત્વા ગૃહં કુર્યાત્ । અથવા નવે ગૃહે શ્યેનયાગઃ કર્તવ્યઃ । વિકલ્પ ઇતિ ભાષ્યકારઃ । પ્રથમતો વા શ્યેનયાગો નવે ગૃહે ॥
અથ ગૃહપ્રવેશ ઉચ્યતે । વાસ્તુસંસ્કાર ઉચ્યતે -
[વાસ્તોષ્પતીયૈઃ કુલિજકૃષ્ટે દક્ષિણતોઽગ્નેઃ સમ્ભારમાહરતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.4 ॥
વાસ્તોષ્પત્યાદીનિ મહાશાન્તિમાવપતે ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.5 ॥]
ઽઇહૈવ ધ્રુવામ્ઽ ઇત્યાદિ ગણેન ભૂમિં હલેન કર્ષતિ । તતો દક્ષિણતઃ સમ્ભારમાહરત્યગ્નેઃ । તતઃ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । માતલીવર્જં કૃત્વા વાસ્તોષ્પત્યાદીનિ ચતુર્ગણી મહાશાન્તિઃ । શાન્ત્યુદક આવપતે । તતો માતલીં કૃત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકં સમાપ્યતે । તેન ભૂમિં પ્રોક્ષયેત્ । તતઃ ॥
મધ્યમે ગર્તે દર્ભેષુ વ્રીહિયવમાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.6 ॥
નિક્ષિપતિ ॥
શાન્ત્યુદકશષ્પશર્કરમન્યેષુ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.7 ॥
શાન્ત્યુદકં શષ્પશર્કરાનન્યેષુ સ્થૂણાગર્તેષુ પાર્શ્વસ્થિતેષુ પ્રક્ષિપતિ ॥
[ઇહૈવ ધ્રુવામ્ (3.12) ઇતિ મીયમાનામુચ્છ્રીયમાણામનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.8 ॥]
ઽઇહૈવ ધ્રુવામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન મીયમાનાં શાલામનુમન્ત્રયતે । યદા સ્થૂણોચ્છ્રીયતે તદા ઽઇહૈવ ધ્રુવામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાનુમન્ત્રયતે ॥
[અભ્યજ્ય ઋતેન (3.12.6) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.9 ॥]
સ્થૂણાવંશં ઘૃતેનાભ્યજ્ય તૂષ્ણીમ્ । તતઃ ઽઋતેન સ્થૂણામ્ઽ ઇત્યૃચા વંશાન્ રોપયતિ ॥
[પૂર્ણં નારી (3.12.8) ઇત્યુદકુમ્ભમગ્નિમાદાય પ્રપદ્યન્તે ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.10 ॥]
તતઃ પુણ્યાહવાચનં કૃત્વા ઽપૂર્ણં નારીઽ ઇત્યૃચોદકુમ્ભસહિતાં પત્નીમભિમન્ત્ર્ય બાહ્યતો ગૃહં પ્રવેશયન્તિ । યજમાનપુરુષોઽગ્નિં ગૃહીત્વા । અન્યે પ્રવિશન્તિ ॥
[ધ્રુવાભ્યાં દૃંહયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.11 ॥]
ઽઇહૈવ ધ્રુવામ્ઽ (3.12.1-2) ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં દૃઢાં કારયતિ શાલાભૂમિમ્ ॥
[શમ્ભુમયોભુભ્યાં વિષ્યન્દયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.12 ॥]
ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ (1.5) ઽશં નો દેવીઃઽ (1.6) ઇતિ દ્વાભ્યામુદકુમ્ભમભિમન્ત્ર્ય તેન ગૃહભૂમિમાપ્લાવયતિ ॥
[વાસ્તોષ્પતે પ્રતિ જાનીહ્યસ્માન્ સ્વાવેશો અનમીવો ન એધિ । યત્ત્વેમહે પ્રતિ નસ્તજ્જુષસ્વ ચતુષ્પદો દ્વિપદ આ વેશયેહ ॥ અનમીવો વાસ્તોષ્પતે વિશ્વા રૂપાણ્યાવિશન્ । સખા સુશેવ એધિ નઃ ઇતિ વાસ્તોષ્પતયે ક્ષીરૌદનસ્ય જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.13 ॥]
તતઃ પાકયજ્ઞવિધાનેન ઽવાસ્તોષ્પતયે જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ઇતિ નિર્વાપઃ । ઽવાસ્તોષ્પતયે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ ઇતિ પ્રોક્ષણમ્ । ઽવાસ્તોષ્પતિં ગચ્છતુ હવિઃ સ્વાહાઽ ઇતિ બર્હિર્હોમે । વાસ્તોષ્પતિદેવતાકં ક્ષીરૌદનં ચાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽવાસ્તોષ્પતે પ્રતિ જાનીહિઽ ઇતિ દ્વાભ્યાં ચરું જુહોતિ । તતઃ પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । કેચિદસ્મિન્ તન્ત્રેઽભ્યાતાનાન્તં હુત્વા । ઽયજૂંષિ યજ્ઞેઽ (5.26) ઇતિ દ્વાદશર્ચેન સૂક્તેન નવશાલાયાં સર્પિર્મધુમિશ્રં જુહ્વતિ સકૃદેકામાહુતિમ્ । ઽદોષો ગાયઃઽ (6.1) ઇતિ દ્વિતીયામાહુતિં જુહોતિ । યુક્તાભ્યાં તૃતીયામાહુતિં જુહોતિ । આનુમતીં ચતુર્થીમ્ । કલશોદકપાનીયમાચાર્યો ગૃહીત્વા શાલામઙ્ગુલિભ્યાં સમ્પ્રોક્ષ્ય યજમાનપત્નીસહિતેષુ ગૃહેષુ મધ્ય આસાદ ઉપવિશ્ય કલશોદકં ભૂમૌ નિનયતિ તૂષ્ણીમ્ । આચાર્યાદ્યા આદૌ વાઙ્મૌનં કુર્વન્તિ । ઽઇહૈવ સ્તઽ (7.62.7) ઇત્યૃચા વાગ્વિસર્ગઃ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
સર્વાન્નાનિ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.14 ॥
મિષ્ટાન્નાનીત્યર્થઃ ॥
[મઙ્ગલ્યાનિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.15 ॥]
વૃદ્ધા સ્ત્રિયો ગીતમઙ્ગલ્યાદિ કુર્વન્તિ । બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યાહાનિ પઠન્તિ । શ્રાદ્ધં ચ કેચિત્ પશ્ચાત્ કુર્વન્તિ કેચિત્ પૂર્વં કુર્વન્તિ । સર્વત્ર ભૂમિશુદ્ધિવિધાનમ્ । ગૃહકરણવિધાનં ચ । યત્ર યત્ર ગૃહં મણ્ડપં વા કુટી વા ચિત્રશાલા વા મઠસ્થાનં વા પ્રાકારાટ્ટાલકં વા દેવગૃહં વાઽન્યદ્વા તૃણમયં વા કાષ્ઠમયં વેષ્ટિકામયં વા પાષાણમયં વા ગૃહાદિકં કરોતિ । તત્રાનેન વિધાનેન વાસ્તુયાગઃ કર્તવ્યઃ । સમાપ્તં ગૃહપ્રવેશકર્મ । અનેન વિધિના શાલા કૃતા શાન્તા । ગૃહિણો નિરુપદ્રવાઃ સુખિનઃ પુત્રવન્તો ગોધનધાન્યપુષ્ટાઃ । ભોગ્યા ચ શાલા ભવતિ । એવં વાસ્તુસુખં ભવતિ ॥
અથ ક્રવ્યાદોપહતગૃહે ક્ષેત્રે વાન્યત્ર ગોષ્ઠે વા યત્ર ક્વચિત્ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે -
[યે અગ્નયઃ (3.21) ઇતિ ક્રવ્યાદનુપહત ઇતિ પાલાશં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.16 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયે અગ્નયો અપ્સ્વન્તઃઽ ઇતિ સપ્તર્ચેન પાલાશવૃક્ષમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.17 ॥]
ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ સપ્તર્ચેનાજ્યં જુહોતિ । આજ્યતન્ત્રે ॥
[આદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.18 ॥]
ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ સપ્તર્ચેન પાલાશસમિધ આદધાતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ક્રવ્યાદે પ્રવિષ્ટે ગૃહે કુમારા મ્રિયન્તે વત્સા વા કિશોરા વા અન્યા વોપહતિઃ કુલકલહો હાનિર્ધનનાશો યત્ર ભવતિ તદ્ગૃહં ગ્રામં નગરં વા ક્રવ્યાદોપહતં જાનીયાત્ ॥
[ઉદઞ્ચનેનોદપાત્ર્યાં યવાનદ્ભિરાનીયોલ્લોપમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.19 ॥]

ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ સપ્તર્ચેન સૂક્તેન પાલાશ્યુદઞ્ચનેનોદકં જુહોતિ અગ્નૌ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ સપ્તર્ચેનોદધાન્યાસ્તદુદકં ચોદકપાત્ર્યાં પાલાશ્યાં યવાન્ પ્રક્ષિપ્ય તતઃ પ્રત્યૃચં જુહોત્યગ્નૌ । હસ્તહોમે તન્ત્રવિકલ્પઃ । કુલે કલહકુમારવત્સમરણગોમરણાદિ ધનધાન્યવિનાશાદિ ચિન્તિતોદ્વેગાદિ ક્રવ્યાદચિહ્નાનિ । ક્રવ્યાદોપહતશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
અથ ક્રવ્યાચ્છમનવિધાનમુચ્યતે -
[યે અગ્નયઃ (3.21) ઇતિ પાલાશ્યા દર્વ્યા મન્થમુપમથ્ય કામ્પીલીભ્યામુપમન્થનીભ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.20 ॥]
ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ દશર્ચેન સૂક્તેન સક્તૂદકં કામ્પીલસમિદ્દ્વયેન મન્થમાલોડ્ય તતઃ પાલાશ્યા દર્વ્યા જુહોતિ પ્રત્યૃચમ્ । તન્ત્રવિકલ્પઃ દર્વિહોમત્વાત્ । સમાપ્તં ક્રવ્યાચ્છમનમ્ । લૌકિકે વાગ્નૌ ગૃહ આવસથ્યે વા શાન્તિકપૌષ્ટિકાર્થે મન્થને વા યત્ર વા ક્રવ્યાદોપહતિર્દૃશ્યતે તત્ર સર્વત્ર કુર્યાદિતિ ॥
અથ વશાશમનવિધાનમુચ્યતે -
[શમનં ચ ॥ કૌશ્સ્_5,7{43}.21 ॥]
ઽયે અગ્નયઃઽ ઇતિ દશર્ચેન સૂક્તેન વશામભિમન્ત્ર્ય તતો બ્રાહ્મણાય દદાતિ । યસ્ય ગૃહે વશા ભવતિ જાયતે તદ્ ગૃહં દૈવહતં જાનીયાત્ । ઇતિ વશાવિધાનેન શમનં સમાપ્તમ્ ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયે સપ્તમી કણ્ડિકા

અથ વશાશમનવિધાનમુચ્યતે -
[ય આત્મદા (4.2) ઇતિ વશાશમનમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.1 ॥
પુરસ્તાદગ્નેઃ પ્રતીચીં ધારયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.2 ॥
પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙ્મુખ ઉપવિશ્યાન્વારબ્ધાયૈ શાન્ત્યુદકં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.3 ॥]
પાકતન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા પુરસ્તાદગ્નેઃ પ્રતીચીં ગાં ધારયિત્વા પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙ્મુખ ઉપવિશ્ય કર્તા શાન્ત્યુદકં
કરોતિ । વશાયા અન્વારબ્ધાયૈ ॥
[તત્રૈતત્ સૂક્તમનુયોજયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.4 ॥]
કાષ્ઠેન તૃણેન વા ઽય આત્મદાઽ ઇતિ સૂક્તં શાન્ત્યુદકેઽનુયોજયેત્ ॥
[તેનૈનામાચામયતિ ચ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.5 ॥]
માતલ્યન્તેન શાન્ત્યુદકેનાચામયતિ ચ સમ્પ્રોક્ષતિ ચ વશામ્ ॥
[તિષ્ઠંસ્તિષ્ઠન્તીં મહાશાન્તિમુચ્ચૈરભિનિગદતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.6 ॥]
કર્તોર્ધ્વસ્થિતઃ । વાસ્તોષ્પત્યાદિચતુર્ગણીમહાશાન્તિમુચ્ચૈરભિનિગદતિ । વશામભિમુખસ્થિતઃ કર્તા ॥
[ય ઈશે પશુપતિઃ પશૂનામ્ (2.34) ઇતિ હુત્વા વશામનક્તિ શિરસિ કકુદે જઘનદેશે ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.7 ॥]
ઽય ઈશે પશુપતિઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં હુત્વા તતો વશાયા શિરસિ અનક્તિ કકુદે સ્કન્ધે જઘનદેશે ॥
[અન્યતરાં સ્વધિતિધારામનક્તિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.8 ॥]
છુરિકાયાં પશ્ચાદનક્તિ ॥
[અક્તયા વપામુત્ખનતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.9 ॥
દક્ષિણે પાર્શ્વે દર્ભાભ્યામધિક્ષિપતિ અમુષ્મૈ ત્વા જુષ્ટમ્ ઇતિ યથાદેવતમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.10 ॥
નિઃસાલામ્ (2.14) ઇત્યુલ્મુકેન ત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિહરત્યનભિપરિહરન્નાત્માનમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.11 ॥]
દક્ષિણે પાર્શ્વે દર્ભાભ્યાં દ્વાભ્યામધિક્ષિપતિ ઽપ્રજાપતયે ત્વાધિક્ષિપામિઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ । ઽનિઃસાલામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનોલ્મુકેન ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પરિભ્રામયિત્વા પશું મધ્યે કૃત્વાત્માનં હિ ॥
[દર્ભાભ્યામન્વારભતે ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.12 ॥]
દ્વાભ્યાં દર્ભાભ્યાં વશામન્વાલભ્ય ॥
[પશ્ચાદુત્તરતોઽગ્નેઃ પ્રત્યક્શીર્ષીમુદક્પાદીં નિવિધ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.13 ॥
સમસ્યૈ તન્વા ભવ ઇત્યન્યતરં દર્ભમવાસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.14 ॥]
પશ્ચાદુત્તરતોઽગ્નેર્વશાં નીત્વા તત એકં દર્ભં ઽસમસ્યૈઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ભૂમૌ કૃત્વા તત ઉપરિ વશાં પાતયતિ પ્રત્યક્શીર્ષીમુદક્પાદીં નિવિધ્યતિ ॥
[અથ પ્રાણાનાસ્થાપયતિ પ્રજાનન્તઃ (2.34.5) ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.15 ॥]
તતઃ સમિદાધ્વર્યુર્વશામુખં નિરોધયતિ નિરુચ્છ્વાસં કરોતિ મારયતિ ઽપ્રજાનન્તઃઽ ઇત્યૃચા ॥
[દક્ષિણતસ્તિષ્ઠન્ રક્ષોહણં જપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.16 ॥]
દક્ષિણતસ્તિષ્ઠન્ ઽરક્ષોહણમ્ઽ (8.3.4) અનુવાકં જપતિ ॥
[સઞ્જ્ઞપ્તાયાં જુહોતિ યદ્વશા માયુમક્રતોરો વા પડ્ભિરાહત । અગ્નિર્મા તસ્માદેનસો વિશ્વાન્મુઞ્ચત્વંહસઃ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.17 ॥]
ઽયદ્વશા માયુમ્ઽ ઇત્યૃચા કલ્પજયાજ્યં જુહોતિ સઞ્જ્ઞપ્તાયામ્ । તતઃ પત્ન્યુદપાત્રં ગૃહીત્વા પશુસમીપં ગચ્છતિ ॥
[ઉદપાત્રેણ પત્ન્યભિવ્રજ્ય મુખાદીનિ ગાત્રાણિ પ્રક્ષાલયતે ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.18 ॥]
તતઃ પશોર્મુખાદીનિ ગાત્રાણિ પ્રક્ષાલયતિ ॥
[મુખં શુન્ધસ્વ દેવયજ્યાયૈ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.19 ॥
પ્રાણાન્ ઇતિ નાસિકે ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.20 ॥
ચક્ષુઃ ઇતિ ચક્ષુષી ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.21 ॥
શ્રોત્રમ્ ઇતિ કર્ણૌ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.22 ॥
યત્તે ક્રૂરં યદાસ્થિતમ્ ઇતિ સમન્તં રજ્જુધાનમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.23 ॥
ચરિત્રાણિ ઇતિ પાદાન્ સમાહૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.24 ॥
નાભિમ્ ઇતિ નાભિમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.25 ॥
મેઢ્રમ્ ઇતિ મેઢ્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.26 ॥
પાયુમ્ ઇતિ પાયુમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.27 ॥]
ઽમુખં શુન્ધસ્વ દેવયજ્યાયૈઽ ઇતિ મન્ત્રં કર્તા બ્રૂયાત્ । ઽપ્રાણાન્ શુન્ધસ્વ દેવયજ્યાયૈઽ ઇતિ પ્રાણાન્ । ઽનાસિકે શુન્ધસ્વઽ ઇતિ નાસિકે । ઽચક્ષુષી શુન્ધસ્વઽ ઇતિ ચક્ષુષી । ઽશ્રોત્રં શુન્ધસ્વઽ ઇતિ શ્રોત્રમ્ । ઽકર્ણૌ શુન્ધસ્વઽ ઇતિ કર્ણૌ । ઽયત્તે ક્રૂરં યદાસ્થિતમ્ઽ ઇતિ સમન્તં રજ્જુધાનમ્ । ઽચરિત્રાણિઽ ઇતિ મન્ત્રેણ પાદાન્ સમાહરતિ । ઽનાભિં શુન્ધસ્વ દેવયજ્યાયૈઽ ઇતિ નાભિમ્ । ઽમેઢ્રં શુન્ધસ્વઽ ઇતિ મેઢ્રમ્ । ઽપાયું શુન્ધસ્વઽ ઇતિ પાયુમ્ પ્રતિમન્ત્રં ગાત્રપ્રક્ષાલનમ્ ॥
[યત્તે ક્રૂરં યદાસ્થિતં તચ્છુન્ધસ્વ ઇત્યવશિષ્ટાઃ પાર્શ્વદેશેઽવસિચ્ય યથાર્થં વ્રજતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.28 ॥]
શેષમુદકં પાર્શ્વદેશે નિક્ષિપ્ય ઽયત્તે ક્રૂરં યદાસ્થિતં તચ્છુન્ધસ્વઽ ઇતિ મન્ત્રેણ તતો પત્ની યથાર્થં વ્રજતિ ॥
[વપાશ્રપણ્યાવાજ્યં સ્રુવં સ્વધિતિં દર્ભમાદાયાભિવ્રજ્યોત્તાનાં પરિવર્ત્માનુલોમં નાભિદેશે દર્ભમાસ્તૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.29 ॥]
તતો વપાશ્રપણ્યાવાજ્યં સ્રુવં સ્વધિતિં દર્ભમાદાય પશુસ્થાને ગચ્છતિ । પરિવર્ત્માનુલોમં તતો નાભિદેશે દર્ભમાસ્તૃણાતિ ॥
ઔષધે ત્રાયસ્વૈનં સ્વધિતે મૈનં હિંસીઃ ઇતિ શસ્ત્રં પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.30 ॥
ઽઓષધે ત્રાયસ્વૈનમ્ઽ ઇતિ છુરિકાં પ્રયચ્છતિ ॥
[ઇદમહમામુષ્યાયણસ્યામુષ્યાઃ પુત્રસ્ય પ્રાણાપાનાવપકૃન્તામિ ઇત્યપકૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.31 ॥]
ઽઇદમહં મહુમદસ્ય ભૂતિકર્ણપુત્રસ્યઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ દર્ભસહિતં નાભિદેશં છિનત્તિ ॥
[અધરપ્રવ્રસ્કેન લોહિતસ્યાપહત્ય ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.32 ॥
ઇદમહમામુષ્યાયણસ્યામુષ્યાઃ પુત્રસ્ય પ્રાણાપાનૌ નિખનામિ ઇત્યાસ્યે નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.33 ॥]
ઽઇદમહમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણાવરદર્ભખણ્ડં લોહિતલિપ્તમાસ્યસ્થાનેઽપહન્તિ । નિખનતીત્યર્થઃ ॥
[વપયા દ્યાવાપૃથિવી પ્રોર્ણુવાથામ્ ઇતિ વપાશ્રપણ્યૌ વપયા પ્રચ્છાદ્ય ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.34 ॥
સ્વધિતિના પ્રકૃત્યોત્કૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.35 ॥
આવ્રસ્કમભિઘાર્ય ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.36 ॥]
ઽવપયા દ્યાવાપૃથિવીઽ ઇત્યનેન વપાશ્રપણ્યૌ વપયા પ્રચ્છાદ્ય સ્વધિતિના પ્રકૃત્યોત્કૃત્ય તતશ્છેદનસ્થાનં ઘૃતેનાભિઘાર્ય । શાન્તવૃક્ષમયાવેકૈકશૃઙ્ગા દ્વિતીયા દ્વિશૃઙ્ગા ॥
[વાયવે સ્તોકાનામ્ ઇતિ દર્ભાગ્રં પ્રાસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.37 ॥]
ઽવાયવે સ્તોકાનામ્ઽ ઇતિ દર્ભાગ્રં પ્રાસ્યતિ ક્ષિપતિ ॥
[પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ ઇતિ ચરુમઙ્ગારે નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.38 ॥]
ઽપ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણાગ્નેઃ પશ્ચાદ્ભાગે નિદધાતિ ॥
[દેવસ્ત્વા સવિતા શ્રપયતુ ઇતિ શ્રપયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.39 ॥
સુશૃતાં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,8{44}.40 ॥]
ઽદેવસ્ત્વાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ શ્રપયતિ । સુશૃતાં કરોતિ તતઃ ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયેઽષ્ટમી કણ્ડિકા

[યદ્યષ્ટાપદી સ્યાદ્ ગર્ભઞ્જલૌ સહિરણ્યં સયવં વા ય આત્મદા (4.3) ઇતિ ખદાયાં ત્ર્યરત્નાવગ્નૌ સકૃજ્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.1 ॥]
યદ્યષ્ટાપદી સ્યાદ્ ગર્ભઞ્જલૌ સહિરણ્યં સયવં વા ઽય આત્મદાઽ ઇતિ સૂક્તેન ખદાયાં ત્ર્યરત્નાવગ્નૌ સકૃજ્જુહોતિ ॥
[વિશસ્ય સમવત્તાન્યવદ્યેત્ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.2 ॥
હૃદયં જિહ્વા શ્યેનશ્ચ દોષી પાર્શ્વે ચ તાનિ ષટ્ । યકૃદ્વૃક્કૌ ગુદશ્રોણી તાન્યેકાદશ દૈવતાનિ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.3 ॥
દક્ષિણઃ કપિલલાટઃ સવ્યા શ્રોણિર્ગુદશ્ચ યઃ । એતાનિ ત્રીણિ ત્ર્યઙ્ગાનિ સ્વિષ્ટકૃદ્ભાગ એવ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.4 ॥
તદવદ્ય પ્રજ્ઞાતાનિ શ્રપયેત્ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.5 ॥]
અવદાનાનિ પશોરેકાદશ ગૃહ્ણાતિ । હૃદયમ્ । જિહ્વા । ક્રોડમ્ । વામબાહુઃ । પાર્શ્વે દ્વે । યકૃત્ કાલેયમિત્યુચ્યતે । પૃષ્ટકૌ દ્વૌ । ગુદશ્ચ । પશ્ચિમદક્ષિણબાહુશ્ચ । એકાદશ ગૃહીત્વા । તતઃ સ્વિષ્ટકૃદવદાનાનિ ગૃહ્ણાતિ । તાનિ ત્રીણિ । દક્ષિણો બાહુઃ । વામજઙ્ઘા ચ । અન્ત્રવિભાગમ્ । એતાનિ ત્રીણિ ગૃહીત્વા । ચરુમધ્યે માંસાનિ નિદધાતિ । ઽપરિ ત્વાગ્નેઽ ઇત્યાદિ કરોતિ ॥
[હોષ્યન્ દ્વિર્દ્વિર્દેવતાનામવદ્યેત્ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.6 ॥
સકૃત્સકૃત્સૌવિષ્ટકૃતાનામ્ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.7 ॥]
તતો યદ્દૈવત્યઃ પશુસ્તદ્દૈવત્યશ્ચરુઃ શ્રપયિતવ્યઃ ॥
[વપાયાઃ સમિદ્ધઃ (5.12) ઊર્ધ્વા અસ્ય (5.27) ઇતિ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.8 ॥]
તતો વપાયાશ્ચત્વારિ ખણ્ડાનિ કરોતિ । ઽસમિદ્ધો અદ્યઽ ઇતિ સૂક્તેનૈકં ખણ્ડં જુહોતિ । ઽઊર્ધ્વા અસ્યઽ ઇતિ સૂક્તેન દ્વિતીયં ખણ્ડં જુહોતિ ॥
[યુક્તાભ્યાં તૃતીયામ્ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.9 ॥]
ઽસમિદ્ધો અદ્યઽ ઽઊર્ધ્વા અસ્યઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં તૃતીયં ખણ્ડં જુહોતિ ॥
[આનુમતીં ચતુર્થીમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.10 ॥]
ઽઅનુમતયે સ્વાહાઽ ઇતિ ચતુર્થં ખણ્ડં જુહોતિ ॥
[જાતવેદો વપયા ગચ્છ દેવાંસ્ત્વં હિ હોતા પ્રથમો બભૂથ । ઘૃતસ્યાગ્ને તન્વા સં ભવ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ સ્વાહા ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.11 ॥]
તતો ઽજાતવેદો વપયા ગચ્છ દેવાન્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણાજ્યં જુહોતિ ॥
[ઊર્ધ્વં નભસં મારુતં ગચ્છતમ્ ઇતિ વપાશ્રપણ્યાવનુપ્રહરતિ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.12 ॥
પ્રાચીમેકશૃઙ્ગાં પ્રતીચીં દ્વિશૃઙ્ગામ્ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.13 ॥]
ઽઊર્ધ્વં નભસં મારુતં ગચ્છતમ્ઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ વપાશ્રપણ્યૌ દ્વે સહ જુહોતિ । પ્રાચીમેકશૃઙ્ગાં પ્રતીચીં દ્વિશૃઙ્ગાં કૃત્વા ॥
[પિત્ર્યેષુ વહ વપાં જાતવેદઃ પિતૃભ્યો યત્રૈતાન્ વેત્થ નિહિતાન્ પરાકે । મેદસઃ કુલ્યા ઉપ તાન્ સ્રવન્તુ સત્યા
એષામાશિષઃ સન્તુ કામાઃ સ્વાહા સ્વધા ઇતિ વપાયાસ્ત્રિર્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.14 ॥
સમવત્તાનામ્ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.15 ॥]
તતોઽવદાનાનિ જુહોતિ ઽય આત્મદાઽ ઇતિ સૂક્તેન । પ્રત્યૃચં જુહોતિ । પુનઃ ઽય આત્મદાઽ ઇતિ સૂક્તેન ચરું જુહોતિ ॥
[સ્થાલીપાકસ્ય સમ્રાડસ્યધિશ્રયણં નામ સખીનામભ્યહં વિશ્વા આશાઃ સાક્ષીય । કામોઽસિ કામાય ત્વા સર્વવીરાય સર્વપુરુષાય સર્વગણાય સર્વકામાય જુહોમિ ॥ અન્વદ્ય નોઽનુમતિઃ પૂષા સરસ્વતી મહી । યત્ કરોમિ તદૃધ્યતામનુમતયે સ્વાહા ઇતિ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.16 ॥]
ઽસમ્રાડસ્યધિઽ ઇતિ મન્ત્રેણાજ્યં જુહોતિ । ઽસર્વવીરાય સ્વાહા સર્વપુરુષાય સ્વાહા સર્વગણાય સ્વાહા સર્વકામાય સ્વાહાઽ ચતસ્ર આહુતીર્જુહોતિ । ઽઅન્વદ્ય નોઽનુમતિઃ । પૂષા સરસ્વતી મહી યત્કરોમિ તદૃધ્યતામનુમતયે સ્વાહાઽ જુહોતિ । પાર્વણાદિ પ્રજાપતિં ચ હુત્વા તતઃ સકૃન્માંસં ચરું ચાવદ્ય સ્વિષ્ટકૃતં યજતિ । ઽસ્વાહેષ્ટેભ્યઃઽ ઇત્યાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં વશાશમનવિધાનમ્.
દૈવહતં તસ્ય ગૃહં યસ્ય ગૃહે વશા જાયતે । તસ્ય ધનાદિનાશો ભવતિ । તસ્માચ્છાન્તિઃ કર્તવ્યેતિ । વશાયા દ્વે પ્રતિપત્તી । અભિમન્ત્ર્ય વા દદાતિ શમનં વા વિધાનેન કુર્યાત્ । એતેન વિધાનેન પશવો વ્યાખ્યાતાઃ । નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યે પશવો વ્યાખ્યાતાઃ । ઽદ્વાદશરાત્રેઽગ્નિં પશુના યજેતઽ ઇતિ નિત્યમ્ । નૈમિત્તિકાકામ્યાશ્ચ ધૂમકેતુઃ પઞ્ચ પશવસ્તાયન્તે । ધાતારં ચ પશુના ચ પુરોહિતપરિશિષ્ટેષુ પઠ્યતે । ઇત્યેવમાદયો નૈમિત્તિકાઃ । પૈઠીનસિના કામ્યાઃ પઠિતાઃ । ઽછાગેન સ્વહુતેન ત્રયોદશમાસાન્ઽ ઇત્યાદિ પુષ્ટિકર્મણામુપધાનમધ્યે પશુઃ પઠિતઃ । તસ્માત્ મન્ત્રોક્તા દેવતાઃ । કામ્યાઃ પશવઃ । તથા વૈતાનસૂત્રે ઐન્દ્રાગ્નઃ પશુરાયુઃપ્રજાપશુકામસ્યેત્યાદયઃ કામ્યાઃ પશવઃ । તેષાં વિધિરુચ્યતે.
પાકયજ્ઞમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા શાન્ત્યુદકાભિવાદનપર્યન્તં કૃત્વા ઽય ઈશે પશુપતિઃ પશૂનામ્ઽ ઇત્યાદિ ભવતિ । સમાનં નિત્યે પશૌ । ઽસમિદ્ધો અદ્યઽ ઇતિ ઽઊર્ધ્વા અસ્યઽ ઇતિ વપાહોમઃ । નૈમિત્તિકે ચ । તથા દ્વયોઃ પ્રધાનકર્મ હોમઃ । પ્રધાનસૂક્તેનૈવ કામ્યેષુ તથૈવ ચ.
અથ પિત્ર્યેષુ કામ્યેષુ વિશેષઃ તત્ર ઽવહ વપામ્ઽ ઇત્યૃચા ત્રિરાવૃત્તિઃ । વપાં ત્રિર્જુહોતિ । તથા અવદાનાનિ । તથા ચરું ઽવહ વપામ્ઽ ઇતિ ત્રિર્જુહોતિ । શેષં સમાનમ્ ॥
અથ દુષ્ટે પ્રતિગ્રહે સૌમ્યે વા કૃતે યાજને વા દક્ષિણાપ્રતિગ્રહણે યેન કર્મણા પાપં વિનશ્યતિ તદુચ્યતે-
[ક ઇદં કસ્મા અદાત્ (3.29.7-8) કામસ્તદગ્રે (19.52) યદન્નં (6.71) પુનર્મૈન્ત્વિન્દ્રિયમ્ (7.68) ઇતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.17 ॥
ઉત્તમા સર્વકર્મા ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.18 ॥
વશયા પાકયજ્ઞા વ્યાખ્યાતાઃ ॥ કૌશ્સ્_5,9{45}.19 ॥]
ઽક ઇદમ્ઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં પ્રતિગ્રહમભિમન્ત્ર્ય ગૃહ્ણાતિ । પ્રતિગ્રહદોષો ન ભવતિ । ઽયદન્નમ્ઽ ઇતિ તૃચેન ઽભૂમિષ્ટ્વાઽ(3.29.8) ઇત્યૃચા ભૂમિપ્રતિગ્રહે વિશેષઃ । ઽકામસ્તદગ્રેઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રતિગ્રહમભિમન્ત્ર્ય ગૃહ્ણાતિ । ઽયદન્નમ્ઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન પ્રતિગ્રહમભિમન્ત્ર્ય ગૃહ્ણાતિ । ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ ઇત્યૃચા પ્રતિગ્રહમભિમન્ત્ર્ય ગૃહ્ણાતિ । સમાપ્તં પ્રતિગ્રહદોષનાશનકર્મ । સર્વાણિ કર્માણિ કૃત્વા ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ ઇત્યૃચા કર્મ સમાપ્ય તત આત્માનમનુમન્ત્રયતે । સર્વકર્મસુ ભવતીત્યાત્મશાન્તિઃ । સન્ધ્યાવન્દન આજ્યતન્ત્રે પાકતન્ત્રેઽસ્મિન્ કર્મણિ નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યેષુ ઽપુનર્મૈત્વિન્દ્રિયમ્ઽ ઇત્યૃચાત્મહૃદયમનુમન્ત્રયતે ॥ પઞ્ચમેઽધ્યાયે નવમી કણ્ડિકા

અથ અકૃતે પાપે લોકે પાપવચનમુત્પદ્યતે તત્ર શાન્તિરુચ્યતે -
[ઉતામૃતાસુઃ (5.1.7) શિવાસ્તે (8.2.15) ઇત્યભ્યાખ્યાતાય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.1 ॥]
ઽઉતામૃતાસુઃઽ ઇત્યૃચાભ્યાખ્યાતમગ્રે કૃત્વા ગૃહે પ્રવિશ્ય તૂષ્ણીં તતઃ સક્તુમન્થમભિમન્ત્ર્યાભ્યાખ્યાતાય દદાતિ । પાપં વિનશ્યતિ । પ્રથમમગ્રે કૃત્વાભ્યાખ્યાતં ગૃહે પ્રવેશ્ય કર્તા પશ્ચાત્ પ્રવિશતિ । ઽશિવાસ્તે સન્ત્વોષધયઃઽ ઇત્યૃચા સક્તુમન્થમભિમન્ત્ર્ય તતોઽભ્યાખાતાય દદાતિ । લોકે નિન્દા ભવતિ । ઽઉતામૃતાસુઃઽ ઇત્યૃચા ભક્તમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । ઽશિવાસ્તે સન્ત્વોષધયઃઽ ઇત્યૃચા ભક્તમભિમન્ત્ર્ય દદાતિ । લોકે નિન્દા વિનશ્યતિ ॥
[દ્રુઘણશિરો રજ્જ્વા બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.2 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉતામૃતાસુઃઽ ઇત્યૃચા દ્રુઘણમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભિશસ્ત ઇદં કર્મ ।
આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽશિવાસ્તે સન્ત્વોષધયઃઽ ઇત્યૃચા દ્રુઘણમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભિશસ્તે । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પ્રતિરૂપં પલાશાયોલોહહિરણ્યાનામ્ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.3 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઉતામૃતાસુઃઽ ઇત્યૃચા પાલાશમણિં દ્રુઘણસદૃશં કૃત્વા તતઃ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભિશસ્તે । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽશિવાસ્તેઽ ઇત્યૃચા પાલાશકાષ્ઠમણિં દ્રુઘણપ્રતિરૂપં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભિશસ્તે । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉતામૃતાસુઃઽ ઇત્યૃચા લોહમણિં દ્રુઘણસદૃશં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાભિશસ્તે બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽશિવાસ્તેઽ ઇત્યૃચા કૃષ્ણલોહમણિં દ્રુઘણસદૃશં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પાપશ્રવણે પાપવિનાશો ભવતિ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽઉતામૃતાસુઃઽ ઇત્યૃચા તામ્રમણિં દ્રુઘણસદૃશં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા ઽશિવાસ્તેઽ ઇત્યૃચા તામ્રમયદ્રુઘણપ્રતિરૂપં મણિં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉતામૃતાસુઃઽ ઇત્યૃચા હિરણ્યમણિં દ્રુઘણપ્રતિરૂપં કૃત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽશિવાસ્તેઽ ઇત્યૃચા હિરણ્યમયમણિં કૃત્વા દ્રુઘણપ્રતિરૂપં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । અકૃતે પાપે નિન્દા યસ્ય ભવતિ તસ્યેદં કર્મ । કૃતે વા પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । યદિ પાપશ્રવણં ભવતિ તદેદં કર્મ । સમાપ્તં લોકે નિન્દાવિઘાતકર્મ । સર્વત્ર કૌશિકે કર્મણાં વિકલ્પઃ । એકસ્મિન્ વિષયે યત્ર બહૂનિ કર્માણિ પઠિતાનિ તત્રૈકં કુર્યાદ્ દ્વે વા સર્વાણિ વા ॥
અથ યાગે ક્રિયમાણે યેન કર્મણા વિઘ્નશમનં ભવતિ તદુચ્યતે -
[યેન સોમ (6.7) ઇતિ યાજયિષ્યન્ સારૂપવત્સમશ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.4 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયેન સોમઽ ઇતિ સૂક્તેન સારૂપવત્સં પાયસં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ઋત્વિજો યજમાનં ચાશયતિ । અવિઘ્નેન યજ્ઞસિદ્ધિર્ભવતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । યાગે વિઘ્નશમનં સમાપ્તમ્ ॥
યાગસમાપ્તૌ વિઘ્નશમનમુચ્યતે -
[નિધને યજતે ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.5 ॥]
સોમદેવત્યં ચરું પાકયજ્ઞવિધાનેનાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયેન સોમઽ ઇતિ તૃચેન ચરું જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં સોમયાગે યાજનદોષશમનં વિઘ્નશમનં ચ । અનેન કર્મણા અયાજ્યયાજનદોષાન્મુચ્યતે ॥
અથ ધનધાન્યાદિપ્રતિગ્રહાદિયાચનમિચ્છન્નિદં કર્મ કૃત્વા યાચતિ । વિઘાતો ન ભવતિ ॥
[યં યાચામિ (5.7.5) યદાશસા (7.57.1-2) ઇતિ યાચિષ્યન્ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.6 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયં યાચામિઽ ઇત્યૃચા સારૂપવત્સં પાયસં શ્રપયિત્વા સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । યાચિતં ન પ્રતિષેધયતિ । આજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽયદાશસાઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં સારૂપવત્સં પાયસં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । સમાપ્તં યાચને પ્રતિષેધશાન્તિઃ ॥
અથ કપોત ઉલૂકે વા ગૃહે પ્રવિષ્ટેઽન્યત્રાભીષ્ટદેશેઽપિ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે -
[મન્ત્રોક્તાનિ પતિતેભ્યો દેવાઃ કપોતઃ (6.27) ઋચા કપોતમ્ (6.28) અમૂન્ હેતિઃ (6.29) ઇતિ મહાશાન્તિમાવપતે ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.7 ॥]
શાન્ત્યુદકં વિધાનેન કૃત્વા તતો માતલીં ન કરોતિ । ઽદેવાઃ કપોતઃઽ ઽઋચા કપોતમ્ઽ ઽઅમૂન્ હેતિઃઽ ઇતિ સૂક્તત્રયં વાસ્તોષ્પત્યં ચાતનં માતૃનામા શાન્તિગણઃ એતે ચત્વારો ગણાઃ । શાન્ત્યુદક આવપતિ । તતો માતલીં કૃત્વા શાન્ત્યુદકં સમાપયેત્ । રાત્રૌ તેન શાન્ત્યુદકેન તત્સ્થાનં પ્રોક્ષતિ ઽયતાયૈઽ ઇત્યેતૈર્મન્ત્રૈઃ । કપોતોલૂકસ્થાનં યાવત્ । કારયિતુઃ સમ્પ્રોક્ષણમાચમનં ચ કર્તવ્યમ્ । ગૃહાદિસ્થાનં પ્રોક્ષતિ ॥
[પરીમેઽગ્નિમ્ (6.28.2) ઇત્યગ્નિં ગામાદાય નિશિ કારયમાણસ્ત્રિઃ શાલાં પરિણયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.8 ॥]
ઽપરીમેઽગ્નિમ્ઽ ઇત્યૃચા ગામગ્નિં ગૃહીત્વા ત્રિઃ શાલાં પરિણયતિ । કપોતસ્થાનં વા પરિભ્રામયેત્ । સકૃન્મન્ત્રઃ । કર્તા સર્વં કુર્યાત્ । અરણ્યકે પક્ષિણિ પ્રવિષ્ટ ઇદં કર્મ કુર્યાત્ । કપોત ઉલૂકે વા પ્રવિષ્ટે । દ્વિપદચતુષ્પદવિનાશો વેદે શ્રૂયતે તસ્ય દોષશમનમ્ । કપોતોલૂકશાન્તિઃ । સમાપ્તા મહાશાન્તિઃ । ઘૃતકમ્બલાદિકં કરોતિ । અમૃતાં વા દશગણીં વા કરોતિ ॥
અથ સ્વપ્નાધ્યાયે પઠિત ઉગ્રે સ્વપ્નદર્શને શાન્તિરુચ્યતે । સ્વપ્નાધ્યાયપઠિતં દુઃસ્વપ્નં રુદ્રભાષ્યકારમતેન
ગૃહીતવ્યમ્ । પક્વમાંસે પ્રેતદમને પરિષ્વઙ્ગમર્કટશકટે દૃષ્ટ્વા તૈલાભ્યઙ્ગે નગ્નપુરુષદર્શને નગ્નસ્ત્રીદર્શને ચ કાલસૂત્રેત્યાદિ સ્વપ્નાધ્યાયપઠિતા અનેકશઃ । ઇતિ દુઃસ્વપ્નદર્શને શાન્તિરુચ્યતે -
[પરોઽપેહિ (6.45) યો ન જીવઃ (6.46) ઇતિ સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા મુખં વિમાર્ષ્ટિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.9 ॥
અતિઘોરં દૃષ્ટ્વા મૈશ્રધાન્યં પુરોડાશમન્યાશાયાં વા નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.10 ॥]
ઽપરોઽપેહિઽ ઽયો ન જીવઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં સ્વપ્નં કુત્સિતં દૃષ્ટ્વા મુખં પ્રક્ષાલયતિ । ઽપરોઽપેહિઽ ઽયો ન જીવઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં મૈશ્રધાન્યં પુરોડાશં શ્રપયિત્વાગ્નૌ જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । ઽપરોઽપેહિઽ ઽયો ન જીવઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં દ્વિતીયં પુરોડાશં શ્રપયિત્વાઽભિમન્ત્ર્ય શત્રુક્ષેત્રે નિદધાતિ । સમાપ્તં દુઃસ્વપ્નનાશનમ્ ॥
[પર્યાવર્તઃ (7.100) ઇતિ પર્યાવર્તતે ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.11 ॥]
ઽપર્યાવર્તઃઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા પર્યાવર્તતે ॥
[યત્સ્વપ્ને (7.101) ઇત્યશિત્વા વીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.12 ॥]
ઽયત્સ્વપ્નેઽ ઇત્યૃચં જપતિ । અન્નં સ્વપ્ને ભક્ષયતિ તદેદં કરોતિ ॥
અથ પુનર્ઘોરદુઃસ્વપ્નનાશનકર્મોચ્યતે -
[વિદ્મ તે સ્વપ્ન (6.46.2) ઇતિ સર્વેષામપ્યયઃ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.13 ॥]
ઽવિદ્મ તે સ્વપ્નઽ ઇતિ એકેન પર્યાયેણ દુઃસ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા મુખં વિમાર્ષ્ટિ । ઽવિદ્મ તે સ્વપ્નઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા પાર્શ્વેણ દ્વિતીયેન ભયતે । ઽવિદ્મ તે સ્વપ્નઽ ઇતિ સૂક્તેનાન્નં સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વા નિરીક્ષતે । ઽવિદ્મ તે સ્વપ્નઽ ઇતિ સૂક્તેન મૈશ્રધાન્યં પુરોડાશં જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । સમાપ્તં દુઃસ્વપ્નનાશનમ્ ॥

અથ આચાર્યે મૃતે બ્રહ્મચારીદં કર્મ કરોતિ શ્રેયસ્કામઃ -
[ન હિ તે અગ્ને તન્વઃ (6.49) ઇતિ બ્રહ્મચાર્યાચાર્યસ્યાદહન ઉપસમાધાય ત્રિઃ પરિક્રમ્ય પુરોડાશં જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.14 ॥
ત્રિરાત્રમપર્યાવર્તમાનઃ શયીત ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.15 ॥
નોપશયીતેતિ કૌશિકઃ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.16 ॥]
આચાર્યસ્ય દહને ઽઅગ્નિર્ભૂમ્યામ્ઽ (12.1.19-23) ઇત્યાદિ પઞ્ચ સામિધેનીહુત્વા તતો દહનં ત્રિઃ પરિભ્રામ્ય તતો ઽન હિ તે અગ્ને તન્વઃઽ ઇતિ સૂક્તાન્તેન પુરોડાશં જુહોતિ તસ્મિન્ દહને । ત્રિરાત્રં તસ્ય દહનસમીપે શેતેઽભિમુખસ્થિતઃ । કૌશિકસ્તત્ર શયનં ન મન્યતે । પ્રેતાદિભયાત્ । તદ્વિઘાતશમનમ્ ॥
[સ્નાનીયાભિઃ સ્નાયાત્ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.17 ॥
અપર્યવેતવ્રતઃ પ્રત્યુપેયાત્ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.18 ॥]
ઽઅપો દિવ્યાઃઽ (7.94) ઇતિ ચતસૃભિરૃગ્ભિઃ સ્નાનં કૃત્વા ત્રિરાત્રં ગૃહ આગત્ય તતઃ શયીતેતિ કૌશિકમતમ્ । મૃતં આચાર્ય ઇદં કર્મ । પ્રાયશ્ચિત્તં કૃત્વા તતઃ સમાવર્તનં કુર્યાત્ ઇત્યર્થઃ । અન્યં ગુરુમુપાસીત । સમાપ્તં બ્રહ્મચારિપ્રાયશ્ચિત્તમ્ ॥
અથ બ્રહ્મચારી સ્ત્રિયા મૈથુનસંયોગ ઇદં કરોતિ સોઽવકીર્ણીત્યુચ્યતે । તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તમિદં કર્મોચ્યતે -
[અવકીર્ણિને દર્ભશુલ્બમાસજ્ય યત્તે દેવી (6.63) ઇત્યાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.19 ॥
એવં સમ્પાતવતોદપાત્રેણાવસિચ્ય ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.20 ॥
મન્ત્રોક્તં શાન્ત્યુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.21 ॥]
બ્રહ્મચારિણં દર્ભરજ્જ્વા કણ્ઠે બદ્ધ્વા ઽયત્તે દેવી નિરૃતિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાઞ્જુહોતિ । બ્રહ્મચારિણં દર્ભરજ્જ્વા કણ્ઠે બદ્ધ્વા તતો ઽયત્તે દેવી નિરૃતિઃઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહિઞ્જુહોતિ । અવકીર્ણિનં દર્ભરજ્જ્વા કણ્ઠે બદ્ધ્વા અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽયત્તે દેવીઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રં સમ્પાત્ય તતો દર્ભરજ્જ્વા સમ્પ્રોક્ષ્ય તતો ઽયત્તે દેવીઽ ઇતિ મુઞ્ચતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । દર્ભરજ્જ્વાવકીર્ણિનં કણ્ઠે બદ્ધ્વા તતઃ શાન્ત્યુદકં કૃત્વા તતો ઽયત્તે દેવીઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રોક્ષ્ય તતઃ સૂક્તેનૈવ દર્ભરજ્જું મુઞ્ચતિ । સમાપ્તમવકીર્ણિપ્રાયશ્ચિત્તમ્ । સર્વત્ર કર્મણાં વિકલ્પઃ । ક્રમોઽપિ નાસ્તિ સર્વત્ર ॥
અથ સ્વયમ્પ્રજ્વલિતેઽગ્નૌ પ્રાયશ્ચિત્તમુચ્યતે -
[સં સમિદ્ (6.63.4) ઇતિ સ્વયમ્પ્રજ્વલિતેઽગ્નૌ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.22 ॥]
ઽસં સમિદ્ઽ ઇત્યૃચા યવાઞ્જુહોતિ । ઽસં સમિદ્ઽ ઇત્યૃચા તિલાઞ્જુહોતિ । યદિ જ્વલતિ સ્વયમગ્નિસ્તદેદં કર્મ । સ્વયમ્પ્રજ્વલિતે શાન્તિઃ ॥
અથાગ્નિશબ્દકરણે શાન્તિરુચ્યતે -
[અગ્ની રક્ષાંસિ સેધતિ (8.3.26) ઇતિ સેધન્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.23 ॥]
ઽઅગ્ની રક્ષાંસિઽ ઇત્યૃચાગ્નિમુપતિષ્ઠતેઽગ્નિસેધને એષા શાન્તિઃ ॥
[યદસ્મૃતિ (7.111) ઇતિ સન્દેશમપર્યાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.24 ॥]
અથ સન્દેશે વિસ્મૃતે ઽયદસ્મૃતિઽ ઇત્યૃચાગ્નિમુપતિષ્ઠતે । યદિ ગ્રામે વા ગૃહે વા સન્દેશં ન કથયતિ તદા ઇદં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ॥
અથ પાપનક્ષત્રે જાતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા યો જાતસ્તસ્ય શાન્તિરુચ્યતે -
[પ્રત્નો હિ (6.110) ઇતિ પાપનક્ષત્રે જાતાય મૂલેન ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.25 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા તસ્ય મુઞ્જરજ્જ્વા કણ્ઠે ચ પાદે ચ બદ્ધ્વા તતઃ ઽપ્રત્નો હિઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય દર્ભપિઞ્જૂલી ઘટે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽભિષિઞ્ચતિ । તતોઽભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ગ્રીવાં પાશં નદીફેનેષુ નિદધાતિ ઽનદીનાં ફેનાન્ઽ (6.113.2) ઇત્યર્ધર્ચેન કટિપાશમુદકમધ્યે પ્રક્ષિપતિ । માતૃપિતૃભ્રાતૃષુ દોષઃ શ્રૂયતે તસ્માત્ પાપનક્ષત્રે શાન્તિઃ કર્તવ્યેતિ । આર્દ્રાશ્લેષા મઘા ચિત્રા સ્વાતિ વિશાખા જ્યેષ્ઠા મૂલં શતભિષક્ ભરણી એતાનિ પાપનક્ષત્રાણિ । એતેષુ યો જાયતે તસ્યેદં કર્મ ગણ્ડેન સન્ધૌ ચ । મૂલે નક્ષત્ર ઇદં કર્મ ક્રિયતે । યો નક્ષત્રકલ્પોક્તં કર્મ કુર્યાત્તદુચ્યતે । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રત્નો હિઽ ઇતિ સૂક્તેનાગમક્ષીરૌદનં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાશ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । એતસ્મિન્ તન્ત્રે સમૂલં બર્હિ સ્તૃણાતિ સમૂલમિધ્મમુપસમાધાયૈષ વિશેષઃ । નક્ષત્રકલ્પોક્તં સર્વં ચ । કાલે પ્રયોગઃ । એતન્નક્ષત્રકલ્પ ઉક્તમ્ । એતાનિ પાપનક્ષત્રે જાતસ્ય સમાપ્તાનિ । એષા નક્ષત્રકલ્પોક્તા શાન્તિઃ । આપ્લાવનાવસેચને ચ ક્ષીરૌદનપ્રાશનં ચૈતાનિ ત્રીણિ । અથવા ઽપ્રત્નો હિઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય પાપનક્ષત્રજાતમવસિઞ્ચતિ શિરસિ । એતાનિ ત્રીણિ કર્માણિ ભવન્તિ । સમાપ્તા પાપનક્ષત્રજાતશાન્તિઃ ॥
અથ જ્યેષ્ઠે ભ્રાતરિ જીવતિ વિવાહમાધાનં દીક્ષાં ચ કરોતિ તસ્ય શાન્તિરુચ્યતે -
[મા જ્યેષ્ઠમ્ (6.112) ત્રિતે દેવાઃ (6.113) ઇતિ પરિવિત્તિપરિવિવિદાનાવુદકાન્તે મૌઞ્જૈઃ પર્વસુ બદ્ધ્વા પિઞ્જૂલીભિરાપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.26 ॥
અવસિઞ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.27 ॥
ફેનેષૂત્તરાન્ પાશાનાધાય નદીનાં ફેનાન્ (6.113.2) ઇતિ પ્રપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.28 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽમા જ્યેષ્ઠમ્ઽ ઽત્રિતે દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તતો મૌઞ્જૈઃ પાશૈર્બદ્ધ્વા તતો દર્ભસહિતેન ઘટેનાપ્લાવયતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ । ઉત્તરપાશં ઽનદીનાં ફેનાન્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન નદીફેને નિદધાતિ । અધરપાશાન્ ગૃહીત્વા નદીમધ્યે પ્રવિશ્ય તૂષ્ણીં પ્રક્ષિપતિ ॥
[સર્વૈશ્ચ પ્રવિશ્યાપાં સૂક્તૈઃ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.29 ॥]
ઽમા જ્યેષ્ઠમ્ઽ ઽત્રિતે દેવાઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્ય તતો બન્ધનં કૃત્વા તતોઽવસિઞ્ચતિ । પૂર્વવત્ પાશોત્સર્ગઃ । અભ્યાતાનાન્તં તન્ત્રં કૃત્વા ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇત્યાદિભિઃ સર્વૈરપાં સૂક્તૈર્ઘટં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્યાપ્લાવયતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ । પરિવિત્તિપરિવેત્તૃપ્રાયશ્ચિત્તમ્ । ઽઅમ્બયો યન્તિઽ ઇત્યાદિભિઃ સર્વૈરપાં સૂક્તૈરુદકમભિમન્ત્ર્યાવસિઞ્ચતિ । સમાપ્તં પરિવિત્તિપરિવેત્તૃપ્રાયશ્ચિત્તમ્ । દ્વયોઃ પૃથક્ પૃથક્ ભવતિ ॥
અથ મૃતે આચાર્ય ઇદં કર્મ -
[દેવહેડનેન મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.30 ॥
આચાર્યાય ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.31 ॥
ઉપદધીત ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.32 ॥]
દેવહેડનેનાનુવાકેન (6.114-124) સ્રુવેણાજ્યં જુહોતિ । મૃત આચાર્ય આહિતાગ્નૌ ઇદં કર્મ ભવતિ ॥
અથ દેવપિતૃવર્જિતખદાશયહિતસ્યાન્નસ્ય યાજ્ઞિકેન કર્મણા ભવતિ તદુચ્યતે -
[ખદાશયસ્યાવપતે ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.33 ॥
વૈવસ્વતં યજતે ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.34 ॥
ચતુઃશરાવં દદાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.35 ॥]
ઽયદ્દેવા દેવહેડનમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન ખદાયા અન્નાદુદ્ધૃત્ય સેતિકામેકાં જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । પ્રત્યૃચં યવહોમઃ । વૈવસ્વતદેવતાકં પાકયજ્ઞમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયદ્દેવા દેવહેડનમ્ઽ ઇત્યનુવાકેન ચરું જુહોતિ । ખદાશયસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । યદ્દેવા દેવહેડનમિત્યનુવાકેન ખદાન્નં ચતુઃશરાવપરિમિતમભિમન્ત્ર્ય તતો બ્રાહ્મણાય દદાતિ । ખદાશયાન્નસંસ્કારશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
અથ મૃતે ધનિક ઋણિકસ્યર્ણદાનશાન્તિરુચ્યતે -
[ઉત્તમર્ણે મૃતે તદપત્યાય પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.36 ॥]
ઽઅપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ઽ (6.117-119) ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્દ્રવ્યમભિમન્ત્ર્ય પુત્રાય દદાતિ । અનૃણો ભવતિ ॥

[સગોત્રાય ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.37 ॥]
ઽઅપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્દ્રવ્યમભિમન્ત્ર્ય ગોત્રિણે દદાતિ । અનૃણો ભવતિ ॥
[શ્મશાને નિવપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.38 ॥]
ઽઅપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈઃ દ્રવ્યમભિમન્ત્ર્ય ધનિકસ્ય શ્મશાને નિક્ષિપતિ । અનૃણો ભવતિ ॥
[ચતુષ્પથે ચ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.39 ॥]
ઽઅપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્દ્રવ્યમભિમન્ત્ર્ય ગ્રામચતુષ્પથે નિક્ષિપેત્ । અનૃણો ભવતિ ॥
[કક્ષાનાદીપયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.40 ॥]
ઽઅપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ઽ ઇતિ ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્દ્રવ્યમભિમન્ત્ર્યાગ્નૌ પ્રજ્વલિતે પ્રક્ષિપ્ય તતોઽનૃણો ભવતિ । ઋણદાનશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
આકાશોદકેન શરીરાપ્લવને દોષો ભવતિ તસ્ય શાન્તિરુચ્યતે -
[દિવો નુ મામ્ (6.124) ઇતિ વીધ્રબિન્દૂન્ પ્રક્ષાલયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.41 ॥
મન્ત્રોક્તૈઃ સ્પૃશતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.42 ॥]
ઽદિવો નુ માં બૃહતઃઽ ઇતિ સૂક્તેનોદકમભિમન્ત્ર્ય શરીરં પ્રક્ષાલયતિ । આકાશબિન્દુપતનદોષો ન ભવતિ । ઽદિવો નુ માં બૃહતઃઽ ઇતિ સૂક્તેનૈકત્ર તૈલં સર્વૌષધિઃ ગન્ધં હિરણ્યં વાસ એતાન્યભિમન્ત્ર્ય શરીરમુદ્વર્તયેત્ । તતઃ શાન્તિર્ભવતિ । આકાશબિન્દુદોષોપશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
અથ કુમારસ્ય કુમાર્યા વા યસ્યોત્તમદન્તૌ પૂર્વૌ જાતૌ તત્ર માતાપિત્રોર્મરણશઙ્કા ભવતિ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે -
[યસ્યોત્તમદન્તૌ પૂર્વૌ જાયેતે યૌ વ્યાઘ્રૌ (6.140) ઇત્યાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.43 ॥]
ઽયૌ વ્યાઘ્રૌઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહિઞ્જુહોતિ । ઽયૌ વ્યાઘ્રૌઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાઞ્જુહોતિ । ઽયૌ વ્યાઘ્રૌઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાઞ્જુહોતિ । તન્ત્રવિકલ્પઃ । સર્વત્ર ક્રમો નાસ્તિ ॥
[મન્ત્રોક્તાન્ દંશયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.44 ॥]
ઽયૌ વ્યાઘ્રૌઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહિયવતિલમાષાનેકીકૃત્વાભિમન્ત્ર્યોત્તમજાતદન્તાભ્યાં દંશયતિ ॥
[શાન્ત્યુદકશૃતમાદિષ્ટાનામાશયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.45 ॥
પિતરૌ ચ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.46 ॥]
અથાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા વ્રીહિયવતિલમાષાનેકીકૃત્ય તતઃ શાન્ત્યુદકં કૃત્વા સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા તતોઽભ્યાતાનાનિ હુત્વા ઽયૌ વ્યાઘ્રૌઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્થાલીપાકં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય તત ઉત્તમજાતદન્તમાશયતિ । માતાપિતરૌ વાશયતઃ । શાન્ત્યુદકેન સ્થાલીપાકસ્ય શ્રપણમ્ । આજ્યભાગાન્તે સર્વત્ર શાન્ત્યુદકક્રિયા કર્તવ્યા । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઉત્તમદન્તજાતદોષશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
અથ શિરસિ અઙ્ગે વા કાકોપવિષ્ટદોષઃ શ્રૂયતે તસ્ય શાન્તિરુચ્યતે -
[ઇદં યત્કૃષ્ણઃ (7.64) ઇતિ કૃષ્ણશકુનિનાધિક્ષિપ્તં પ્રક્ષાલયતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.47 ॥]
ઽઇદં યત્કૃષ્ણઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામુદકમભિમન્ત્ર્ય શરીરં પ્રક્ષાલયતિ । કાકોપવિષ્ટદોષો ન ભવતિ । સ્નાનં વા કરોતિ ॥
[ઉપમૃષ્ટં પર્યગ્નિ કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.48 ॥]
ઽઇદં યત્કૃષ્ણઃઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામુલ્મુકમભિમન્ત્ર્ય કાકમુખેનોપમૃષ્ટં પુરુષં પર્યગ્નિ કરોતિ । ઉપરિ ભ્રામયિત્વા દૂરે નિક્ષિપતિ । કાકોપવિષ્ટદોષશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
અથ સંસર્ગદોષશાન્તિરુચ્યતે -
[પ્રતીચીનફલઃ (7.65) ઇત્યપામાર્ગેધ્મેઽપામાર્ગીરાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.49 ॥]
બર્હિર્લવનાદ્યાજ્યતન્ત્ર ઇધ્મસ્થાનેઽપામાર્ગેધ્મમુપસમાધાય તતોઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપ્રતીચીનફલઃઽ ઇતિ તિસૃભિરૃગ્ભિરપામાર્ગસમિધ આદધાતિ । સર્વત્ર પ્રાદેશમાત્રીઃ સમિધો ભવતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અથવાપામાર્ગકાષ્ઠપ્રજ્વલિતેઽગ્નૌ ઽપ્રતીચીનફલઃઽ ઇતિ તિસૃભિરપામાર્ગસમિધ આદધાતિ । હસ્તહોમત્વાત્ તન્ત્રવિકલ્પઃ । સર્વેષુ રોગેષુ શ્યાવદતા કુનખિના ષણ્ડેન જ્વરેણાપામાર્ગાદિ સર્વેષુ રોગેષુ સંસર્ગેષુ સર્વદોષાન્મુચ્યતે । સંસર્ગે દોષશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
[યદર્વાચીનમ્ (10.5.22) ઇત્યાચામતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.50 ॥]
ઽયદર્વાચીનમ્ઽ ઇત્યૃચોદકમભિમન્ત્ર્યાચામયતિ । અનૃતમુક્ત્વાચમનં કરોતિ ॥ વણિજ્યનૃતં કૃત્વાચમનં કરોતિ । અનૃતદોષો ન ભવતિ । અનૃતવચનદોષશમનશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
[યત્તે ભૂમે (12.1.35) ઇતિ વિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.51 ॥]
યત્ર ક્વચિત્ ખનતિ તત્ર સર્વત્ર ઽયત્તે ભૂમેઽ ઇત્યૃચા ખનતિ ગૃહનિધૌ વા સ્થૂણાગર્તે વા સ્નાનાર્થં મૃત્તિકાગ્રહપ્રકરણાર્થં સર્વત્ર મૃત્તિકાખનનં વિધાનેન ॥
[યત્ત ઊનમ્ (12.1.61) ઇતિ સંવપતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.52 ॥]
ઽયત્ત ઊનમ્ઽ ઇત્યૃચા ગૃહાદિ પૂરયતિ સર્વત્રાનેન વિધાનેન પૂરણમ્ । ખનને ખનનદોષો ન ભવતિ । પૂરણે પૂરણદોષો ન ભવતિ । સમાપ્તા ખનનપૂરણશાન્તિઃ ॥
અથ શકુનશાન્તિરુચ્યતે -
[પ્રેહિ પ્ર હર ઇતિ કાપિઞ્જલાનિ સ્વસ્ત્યયનાનિ ભવન્તિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.53 ॥
પ્રેહિ પ્ર હર વા દાવાન્ ગૃહેભ્યઃ સ્વસ્તયે । કપિઞ્જલ પ્રદક્ષિણં શતપત્રાભિ નો વદ ॥ ભદ્રં વદ દક્ષિણતો ભદ્રમુત્તરતો વદ । ભદ્રં પુરસ્તાન્નો વદ ભદ્રં પશ્ચાત્ કપિઞ્જલ ॥ શુનં વદ દક્ષિણતઃ શુનમુત્તરતો વદ । શુનં પુરસ્તાન્નો વદ શુનં પશ્ચાત્ કપિઞ્જલ ॥ ભદ્રં વદ પુત્રૈર્ભદ્રં વદ ગૃહેષુ ચ । ભદ્રમસ્માકં વદ ભદ્રં નો અભયં વદ ॥ આવદંસ્ત્વં શકુને ભદ્રમા વદ તૂષ્ણીમાસીનઃ સુમતિં ચિકિદ્ધિ નઃ । યદુત્પતન્ વદસિ કર્કરિર્યથા બૃહદ્વદેમ વિદથે સુવીરાઃ ॥ યૌવનાનિ મહયસિ જિગ્યુષામિવ દુન્દુભિઃ । કપિઞ્જલ પ્રદક્ષિણં શતપત્રાભિ નો વદ ઇતિ કાપિઞ્જલાનિ સ્વસ્ત્યયનાનિ ભવન્તિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.54 ॥]
ઽપ્રેહિ પ્ર હર વા દાવાન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ષડર્ચેનાપશબ્દં શ્રુત્વા જપતિ કપિઞ્જલવાસિતં શ્રુત્વા ગ્રામેઽરણ્યે પક્ષિવાસિતં શ્રુત્વા વા સ્વયં વા ક્રુદ્ધભાષણં કૃત્વાન્યસ્યાસદ્વચનં શ્રુત્વા સાગોવાસે વા ઉલૂકવાસને કપોતવાસને પૂર્વતો વોત્તરતો વા લોકે નિન્દિતઃ । યત્કિઞ્ચિલ્લોકવિરુદ્ધં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વા સર્વત્ર જપને સ્વસ્ત્યયનં ભવતિ । ઽપ્રેહિ પ્ર હરઽ ઇતિ સૂક્તં નિત્યં જપતિ ।
સ્વસ્ત્યયનકામઃ । સમાપ્તં નિત્યજપસ્વસ્ત્યયનમ્ । અપશકુનજપસ્ત્યયનશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥
[યો અભ્યુ બભ્રુણાયસિ સ્વપન્તમત્સિ પુરુષં શયાનમગત્સ્વલમ્ । અયસ્મયેન બ્રહ્મણાશ્મમયેન વર્મણા પર્યસ્માન્ વરુણો દધત્ ઇત્યભ્યવકાશે સંવિશત્યભ્યવકાશે સંવિશતિ ॥ કૌશ્સ્_5,10{46}.55 ॥]

આકાશે યદ્ધિ સ્વપિતિ અરણ્યે વા ગૃહે વા શૂન્યે ગૃહે વા પર્વતે વા તદા ઽયો અભ્યુ બભ્રુણાઽ ઇત્યૃચં જપિત્વા સ્વપિતિ । રાજસેના આકાશે સ્વપિતિ અરણ્યે તદેદં કર્મ કુર્યાત્ । નૈમિત્તિકાન્યવશ્યં કર્તવ્યાનિ । અકરણે ધનધાન્યપશ્વાદિવિનાશઃ । તસ્માન્નિત્યનૈમિત્તિકાનિ કાર્યાણિ । ઽજરાયુજ ઇતિ દુર્દિનમાયન્ઽ (કૌશ્સ્ 38.1) ઇત્યાદીનિ । અથાદ્ભુતાનિ વર્ષે યક્ષષ્વાદીનિ નૈમિત્તિકાનિ તાન્યવશ્યં કાર્યાણિ । અકરણે ગૃહે ગ્રામે વા નગરે વા જનપદે વા દોષ ઉત્પદ્યતે । મેધાજનન-ગ્રામસમ્પદા-સર્વસમ્પદા-સામ્મનસ્ય-વર્ચસ્ય-વિજય-રાજકર્મ-પૌષ્ટિક-સ્ત્રીકર્મ-સ્વસ્ત્યયનાયુષ્ય-કામ્યાદીનિ ઇજ્યાયાઃ પ્રવૃત્તિઃ । યદિ કામ્યેચ્છા તદા તદા પ્રવૃત્તિઃ । અથવા નેચ્છા તદા ન પ્રયુઞ્જ્યાત્ । નિત્યાનિ જાતકર્માદીનિ । નિત્યાનાં નૈમિત્તિકાનામકરણે પ્રત્યવાયો ભવતિ । તથા ચોક્તમ્ -
નિત્યનૈમિત્તિકે કુર્યાત્ પ્રત્યવાયજિઘાંસયા.
મન્ત્રક્રમેણ નૈમિત્તિકાન્યુક્તાનિ સંહિતાવિધૌ ॥
મન્ત્રવિધાનં કૌશિકે । બ્રાહ્મણપાઠત્વાત્ સમાપ્તાનિ નૈમિત્તિકાનિ.
સર્વજ્ઞાનપ્રબોધાર્થં વિજ્ઞાનં પ્રોક્તવાનૃષિઃ.
દુષ્ટદોષવિનાશાય નૈમિત્તિકાનિ પઞ્ચમે ॥
દશમી કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
[અભિચારકર્માણિ]
અથ ક્રમપ્રાપ્તોઽથર્વવેદવિહિતોઽભિચાર ઉચ્યતે । મીમાંસાયામભિચારો નિષિદ્ધઃ । ઽચોદનાલક્ષણોઽર્થો ધર્મઃઽ (જૈસૂ 1.1.2) ઇતિ । હિંસાચારઃ પ્રતિષિદ્ધઃ । પુનરુપપાદેઽભિચારઃ સમર્થિતઃ । મનુસ્મૃતૌ ચ વિહિતોઽભિચારો ઽન બ્રાહ્મણો વેદયિતા કદાચિત્ઽ ઇત્યાદિના । તસ્માત્ શ્રુતિરથર્વાઙ્ગિરસી કુર્યાદભિચારકમ્ ઇતિ । દોષશ્ચ શ્રૂયતે । ઽષટ્સ્વભિચરન્ પતતિઽ ઇતિ મનુઃ । ઽપ્રમાણં સ્મૃતિઃઽ ઇત્યુક્તં મીમાંસાયામ્ । તસ્માદ્વિહિતોઽભિચારઃ કર્તવ્યઃ ॥
ઉભયતઃ પરિચ્છિન્નં શરમયં બર્હિરાભિચારિકેષુ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.1 ॥
દક્ષિણતઃ સમ્ભારમાહરત્યાઙ્ગિરસમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.2 ॥
આઙ્ગિરસકલ્પોક્તાઃ સમ્ભારાઃ પ્રત્યેતવ્યાઃ । દક્ષિણસ્યાં દિશિ મણ્ડપં કુર્યાત્ । કૃત્તિકાનક્ષત્રે પ્રયોગઃ કૃષ્ણપક્ષે વા રાત્રૌ નિરોધિ વા.
મણ્ડપં કારયેત્તત્ર યથોક્તવિધિના ગુરુઃ.
પતાકાતોરણૈર્યુક્તં દ્વારં વા દક્ષિણં સ્મૃતમ્ ॥
[ઇઙ્ગિડમાજ્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.3 ॥]
વિષમિશ્રમિઙ્ગિડમાજ્યમ્ ॥
સવ્યાનિં ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.4 ॥
દક્ષિણાપવર્ગાણિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.5 ॥
દક્ષિણાપ્રવણ ઈરિણે દક્ષિણામુખઃ પ્રયુઙ્ક્તે ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.6 ॥
સાગ્નીનિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.7 ॥
અગ્ને યત્તે તપઃ (2.19-23) ઇતિ પુરસ્તાદ્ધોમાઃ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.8 ॥
[તથા તદગ્ને કૃણુ જાતવેદઃ (5.29.2, 3) ઇત્યાજ્યભાગૌ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.9 ॥
નિરમું નુદે (6.75) ઇતિ સંસ્થિતહોમાઃ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.10 ॥
કૃત્તિકારોકારોધાવાપ્યેષુ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.11 ॥]
ઽતથા તદગ્નેઽ ઇત્યાદિ સ્મર્તવ્યં સર્વત્ર । અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદૂષ્યા દૂષિરસિઽ (2.11) ઇતિ સૂક્તેન તિલકમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । કારયિતા કર્તા સદસ્યાશ્ચ સર્વેષાં બન્ધનમાત્મરક્ષાર્થમ્ ॥
અધુના દીક્ષોચ્યતે -
[ભરદ્વાજપ્રવ્રસ્કેનાઙ્ગિરસં દણ્ડં વૃશ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.12 ॥]
શુક્લપક્ષે ત્રયોદશ્યાં પૂર્વાહ્ણેઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽદ્યાવાપૃથિવી ઉર્વન્તરિક્ષમ્ઽ (2.12) ઇતિ સૂક્તમ્ । ઽકનકરજતઽ ઇતિ સૂક્તમ્ । દ્વાભ્યાં વેણુદણ્ડં વૃશ્ચતિ છિનત્તિ કર્તા ॥
[મૃત્યોરહમ્ (6.133.3) ઇતિ બાધકીમાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.13 ॥]
ઽમૃત્યોરહમ્ઽ ઇત્યૃચા બાધકીરાદધાતિ સમિધઃ ॥
[ય ઇમામ્ (6.133) અયં વજ્રઃ (6.134) ઇતિ દ્વિગુણામેકવીરાં સન્નહ્ય પાશાન્નિમુષ્ટિતૃતીયં દણ્ડં સમ્પાતવત્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.14 ॥
પૂર્વાભિર્બધ્નીતે ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.15 ॥]
ઽય ઇમાં દેવો મેખલામ્ઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેન સૂક્તેન મેખલાં સમ્પાત્ય । ઽઅયં વજ્રઃઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન દણ્ડં સમ્પાત્ય ઽય ઇમામ્ઽ ઇતિ તૃચેન મેખલાં બધ્નાતિ ॥
[વજ્રોઽસિ સપત્નહા ત્વયાદ્ય વૃત્રં સાક્ષીય । ત્વામદ્ય વનસ્પતે વૃક્ષાણામુદયુષ્મહિ ॥ સ ન ઇન્દ્ર પુરોહિતો વિશ્વતઃ પાહિ રક્ષસઃ । અભિ ગાવો અનૂષતાભિ દ્યુમ્નં બૃહસ્પતે ॥ પ્રાણ પ્રાણં ત્રયસ્વાસો અસવે મૃડ । નિરૃતે નિરૃત્યા નઃ પાશેભ્યો મુઞ્ચ ઇતિ દણ્ડમાદત્તે ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.16 ॥]
ઽવજ્રોઽસિ સપત્નહાઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેન દણ્ડં ગૃહ્ણાતિ । ઽનમો નમસ્કૃદ્ભ્યઃઽ ઇતિ સપ્તર્ષિભ્ય ઉપસ્થાનં કરોતિ શાલાયા બહિઃ । તતઃ શાલાયાં પ્રવિશ્ય તતો વ્રતાદાનીયાઃ સમિધ આદધાતિ શાન્તાઃ । વ્રતશ્રાવણં તસ્મિન્ કરોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । દીક્ષિતસ્ત્રિરાત્રમનશનમ્ । ત્રિરાત્રે નિવૃત્તે કૃષ્ણપક્ષે પ્રતિપદિ કર્મ ભવિષ્યતિ.
ઽનમો નમસ્કૃદ્ભ્યઃ સુમતિ પ્રયુઞ્જે ન મે પ્રસૂત તં વધેયં તં સ્તૃષીયાનેન બ્રહ્મણાનેન કર્મણા નયામેન્યાઽ ઇત્યુપસ્થાનમન્ત્રઃ.
ઽઅગ્ને વ્રતપતે વ્રતં ચરિષ્યામિ તચ્છકેયં તત્સમાપેયં તસ્મિન્ મે ઋદ્ધિઃ । તસ્મૈ નમસ્તસ્મૈ સ્વાહાઽ ઇતિ । ઇન્દ્ર । સોમ । સૂર્ય । ચન્દ્ર । દેવા વ્રતપતયઃ । આપો વ્રતપત્ન્યઃ । વ્રતાનાં વ્રતપતયઃ । વ્રતાદાનીયાઃ સમિધમન્ત્રાઃ ॥
ઽકનકરજતકરેદ્વસોપા મારયિષ્યામિ તં જનમ્ । પ્રજાં તસ્ય પશૂંશ્ચ એતે અગ્ને આવૃશ્ચામ્યહન્ ન્યુદિતો જને । ગૃહાંશ્ચ તસ્ય વિનાશનકામે કામવાનહંઽ ચ.
અન્વા વૃશ્ચામિ દેવેભ્ય અન્વા વૃશ્ચામ્યગ્નયે.
અન્વા પૃથિવ્યૈ વૃશ્ચામિ અન્વા વૃશ્ચામિ મૃત્યવે ॥
આવૃક્તે અસિ દેવેભ્યો દૃષ્ટ્વા ઓષધીષુ ચ.
આવૃક્ત ઇતિ દ્વે (દ્વે) । વિષ્ણો સં ત્વા વૃશ્ચામિ સર્વતઃ ॥
ઽઅન્વા વૃશ્ચામિ દેવમનુષ્યેભ્યો ભૂતયે । અન્વા નિરૃત્યાઃ પાશેભ્યો વૃશ્ચામિ યથા મૃત્યો ન મોચ્છિષત્ઽ । આઙ્ગિરસદણ્ડવૃશ્ચનસૂક્તમ્ ॥
[ભક્તસ્યાહુતેન મેખલાયા ગ્રન્થિમાલિમ્પતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.17 ॥]
પ્રતિદિનં ભક્તં ગૃહીત્વા મેખલાયા ગ્રન્થિમાલિમ્પતિ ઽઆહુતાસ્યભિહુતઽ (6.133.2) ઇત્યૃચા ॥
[અયં વજ્રઃ (6.134) ઇતિ બાહ્યતો દણ્ડમૂર્ધ્વમવાગગ્રં તિસૃભિરન્વૃચં નિહન્તિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.18 ॥
અન્તરુપસ્પૃશેત્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.19 ॥]
ઽઅયં વજ્રઃઽ ઇતિ તિસૃભિરૃગ્ભિઃ બાહ્યતો દણ્ડમર્ધમવાગગ્રં કૃત્વાન્વૃચં નિહન્તિ ॥
[યદશ્નામિ (6.135) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.20 ॥
યત્પાત્રમાહન્તિ ફડ્ઢતોઽસૌ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.21 ॥
ઇદમહમામુષ્યાયણસ્યામુષ્યાઃ પુત્રસ્ય પ્રાણાપાનાવપ્યાયચ્છામિ ઇત્યાયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.22 ॥]
ઽયદશ્નામિઽ, ઽયદ્ ગિરામિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ભોજનં કરોતિ । ઽયત્પિબામિઽ ઇત્યૃચોદકં પિબતિ । અમુષ્યસ્થાને શત્રુનામગ્રહણમમુંસ્થાને ચ । ઽફડ્ઢતો મહુમદઃઽ ઇત્યેતેન મન્ત્રેણ ભોજનપાત્રં ભિનત્તિ । આચમનં કૃત્વા । ઽઇદમહં મહુમદસ્ય તુરષ્કસ્ય સૂતિકર્ણપુત્રસ્ય પ્રાણાપાનાવપ્યાયચ્છામિઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ મેખલાગ્રન્થિં બધ્નાતિ ગાઢં કરોતિ । પ્રત્યહમેતત્ કર્મ ॥
[યેઽમાવાસ્યામ્ (1.16) ઇતિ સન્નહ્ય સીસચૂર્ણાનિ ભક્તેઽલઙ્કારે ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.23 ॥]
ઽયેઽમાવાસ્યામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સીસચૂર્ણાનિ કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય ભક્તે દદાતિ દ્વેષસ્ય । ઽયેઽમાવાસ્યામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેનાલઙ્કારાન્ સમાલભતે દ્વેષસ્ય ॥
[પરાભૂતવેણોર્યષ્ટ્યા બાહુમાત્ર્યાલઙ્કૃતયાહન્તિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.24 ॥]
ઽયેઽમાવાસ્યામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વેણુયષ્ટ્યાલઙ્કૃતયા શત્રુમાહન્તિ । બાહુમાત્રા લોહિતવિષમિશ્રા સ્વયઞ્છિન્ના યષ્ટિસંસ્કારઃ ॥
[દ્યાવાપૃથિવી ઉરુ (2.12) ઇતિ પરશુપલાશેન દક્ષિણા ધાવતઃ પદં વૃશ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.25 ॥]
ઽદ્યાવાપૃથિવી ઉરુઽ ઇતિ સૂક્તેન પરશું વૃક્ષપત્રં ચ ગૃહીત્વા દક્ષિણા ધાવતઃ શત્રોઃ પદં રજં છિનત્તિ ॥
[અન્વક્ ત્રિસ્તિર્યક્ ત્રિઃ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.26 ॥
અક્ષ્ણયા સંસ્થાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.27 ॥]
તિરશ્ચીનં ત્રિઃ કોણે એકૈકમ્ । એવમષ્ટવારાન્ । સૂક્તાવૃત્તિઃ ॥
[આવ્રસ્કાન્ પાંશૂન્ પલાશમુપનહ્ય ભ્રષ્ટેઽભ્યસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.28 ॥]
તસ્માચ્છેદાત્ પાંસૂંશ્ચ ગૃહીત્વા બધકપત્રે બદ્ધ્વા સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય ભ્રષ્ટેઽભ્યસ્યતિ ક્ષિપતિ ॥
[સ્ફોટત્સુ સ્તૃતઃ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.29 ॥]
યદિ સ્ફોટતિ દ્વેષ્યો મૃતો જાનીયાત્ । અથવા એતત્સર્વં પ્રતિકૃતેઃ કર્તવ્યમિતિ ॥
અભિચારતન્ત્રમુચ્યતે -

દક્ષિણામુખઃ પ્રયુઙ્ક્તે । ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.69.1) બર્હિર્લવનમ્, વેદિઃ, ઉત્તરવેદિઃ, ચાણ્ડાલાગ્નિપ્રણયનમ્, અગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનમ્, ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ (5.3.1) ઇતિ વ્રતગ્રહણમ્, ઇધ્મપ્રોક્ષણમ્, ઇધ્મોપસમાધાનમ્, બ્રહ્માસનં પશ્ચિમતઃ, બ્રહ્મસ્થાપનમ્, શરમયં બર્હિઃપ્રોક્ષણમ્, પ્રસવ્યં સ્તરણમ્, સ્તીર્ણપ્રોક્ષણમ્ પ્રસવ્યમાત્માસનસંસ્કારઃ, ઉદપાત્રસ્થાપનમ્, લોહમયસ્રુવગ્રહણમ્, શાકપાત્રેણેમામિઙ્ગિડવિષમિશ્રાજ્યં સંસ્કૃત્ય ગ્રહગ્રહણે વિશેષઃ । ઽમહુમદસ્ય ત્વા પ્રાણાય ગૃહ્ણેઽ ઇત્યાદિ પઞ્ચમગ્રહગ્રહણમ્ । ઽઅગ્ને યત્તે તપઃઽ (2.19-23) ઇતિ પુરસ્તાદ્ધોમાઃ । પઞ્ચ સૂક્તાનિ । ઽતથા તદગ્ને કૃણુ જાતવેદઃઽ (5.29.2-3) ઇતિ ઋચાવાજ્યભાગૌ । તતોઽભ્યાતાનાન્તં પૂર્વતન્ત્રમ્ । આભિચારિકે તન્ત્રે પૂર્વતન્ત્રમ્.
અથોત્તરતન્ત્રમુચ્યતે-સ્વિષ્ટકૃદાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્વત્રાભિચારકર્મણિ અભ્યાતાનાનિ હુત્વા તતઃ સ્વિષ્ટકૃદાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । વિષ્ણુક્રમા દ્વાદશ । ઽનિરમું નુદેઽ (6.75) ઇતિ સંસ્થિતહોમાઃ । ઉદપાત્રે સમ્પાતા ન ભવન્તિ । અભિચારતન્ત્રે સર્વત્રાસ્મિન્ -
પશ્ચાદગ્નેઃ કર્ષ્વાં કૂદ્યુપસ્તીર્ણાયાં દ્વાદશરાત્રમપર્યાવર્તમાનઃ શયીત ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.30 ॥
દ્વાદશરાત્રં યાવત્ ॥
તત ઉત્થાય ત્રિરહ્ન ઉદવજ્રાન્ પ્રહરતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.31 ॥
દક્ષિણામુખઃ સંવેશનં કરોતિ । શય્યાયા ઉત્થાય ત્રિરહ્નઃ પ્રાતર્મધ્યન્દિને સન્ધ્યાયાં ચોદકં હસ્તે કૃત્વા દક્ષિણામુખઃ પ્રક્ષિપતિ ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ (2.12) સૂક્તેન પ્રત્યૃચમ્ ॥
[નદ્યા અનામસમ્પન્નાયા અશ્માનં પ્રાસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.32 ॥]
તતો નદ્યા અનામસમ્પન્નાયા અશ્માનં ગૃહીત્વા દક્ષિણપ્રદેશે પ્રહરતિ । ઽદ્યાવાપૃથિવી ઉરુઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચમ્ । અશ્માનં ત્રિકાલં પ્રહરતિ ॥
[ઉષ્ણેઽક્ષતસક્તૂનનૂપમથિતાનનુચ્છ્વસન્ પિબતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.33 ॥]
ઉષ્ણોદકમધ્યેઽક્ષતસક્તૂન્ પ્રક્ષિપ્ય પિબેત્ અનાલોડિતાન્ એકોચ્છ્વાસેન ॥
[કથં ત્રીંસ્ત્રીન્ કાશીંસ્ત્રિરાત્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.34 ॥
દ્વૌ દ્વૌ ત્રિરાત્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.35 ॥
એકૈકં ષડ્રાત્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.36 ॥]
ત્રીંસ્ત્રીન્ મુષ્ટીન્ ત્રિરાત્રં દ્વૌ દ્વૌ દ્વિરાત્રમ્ । એકૈકં ષડ્રાત્રં ભુઙ્ક્તે ઽઆહુતાસ્યભિહુતઽ (6.133.2) ઇત્યેવમાદિ સ્મર્તવ્યમ્ ॥
[દ્વાદશ્યાઃ પ્રાતઃ ક્ષીરૌદનં ભોજયિત્વોચ્છિષ્ટાનુચ્છિષ્ટં બહુમત્સ્યે પ્રકિરતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.17 ॥
સન્ધાવત્સુ સ્તૃતઃ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.38 ॥]
ત્રયોદશેઽહનિ શય્યાયા ઉત્થાયોત્તરતન્ત્રં કૃત્વા બ્રાહ્મણાન્ પરિચારકાંશ્ચ ક્ષીરૌદનં ભોજયિત્વા પાત્રસ્થમુચ્છિષ્ટમેકધા કૃત્વા ઽદ્યાવાપૃથિવી ઉરુઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્રયેત્.
તં ગૃહીત્વા બહુમત્સ્યે ગર્તે પ્રક્ષિપેત્ । યદિ તે ધાવન્તો દૃશ્યન્તે તતો દ્વેષ્યો મૃતો જાનીયાત્ । એકં કર્મ ॥
આભિચારિકં પૂર્વતન્ત્રં કૃત્વા "પશ્ચાદગ્નેઃ કર્ષ્વાં કૂદ્યુપસ્તીર્ણાયાં દ્વાદશરાત્રમપર્યાવર્તમાનઃ શયતિ । તત ઉત્થાય ત્રિરહ્ન" ઇતિ વર્તતે ॥ નદ્યા અનામસમ્પન્નાયા અશ્માનં પ્રાસ્યતિ પ્રત્યૃચમ્ । ઽદ્યાવાપૃથિવી ઉરુઽ ઇતિ સૂક્તેન ત્રિકાલમ્ । ઉષ્ણોદકસક્તૂનિતિ સમાનમ્ ॥
[લોહિતશિરસં કૃકલાસમ્ અમૂન્ હન્મિ ઇતિ હત્વા સદ્યઃ કાર્યો ભાઙ્ગે શયને ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.39 ॥
લોહિતાલઙ્કૃતં કૃષ્ણવસનમનૂક્તં દહતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.40 ॥]
ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેન લોહિતશિરસં કૃકલાસં શત્રોર્નામોચ્ચાર્ય મારયિત્વા પ્રેતવત્ કૃત્વાભિમન્ત્ર્ય દહતિ ॥
[એકપદાભિરન્યોઽનુતિષ્ઠતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.41 ॥]
તતઃ ઽઅગ્ને યત્તે તપઃઽ (2.19-23) ઇતિ પઞ્ચભિઃ સૂક્તૈરુપતિષ્ઠતે । અન્યઃ કર્તા । એકપાદેનોર્ધ્વસ્થિતઃ ॥
[અઙ્ગશઃ સર્વહુતમન્યમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.42 ॥]
આભિચારિકં તન્ત્રં કૃત્વા ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃકલાસમષ્ટધા કૃત્વા પ્રત્યૃચં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પશ્ચાદગ્નેઃ શરભૃષ્ટીર્નિધાયોદગ્વ્રજત્યા સ્વેદજનનાત્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.43 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા પશ્ચાદગ્નેઃ શરભૃષ્ટીર્નિધાયોદગ્વ્રજત્યા સ્વેદજનનાત્ ॥
[નિવૃત્ય સ્વેદાલઙ્કૃતા જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.44 ॥]
નિવૃત્ય વેદ્યામુપવેશ્ય ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્વેદાક્તાઃ શરભૃષ્ટીઃ પ્રત્યૃચં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[કોશ ઉરઃશિરોઽવધાય પદાત્ પાંસૂન્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.45 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા કૃકલાસસ્યોરઃશિરોઽવધાય પશ્ચાદગ્નેર્નિધાયોદગ્વ્રજત્યા સ્વેદજનનાત્ । નિવૃત્ય સ્વેદેનાલઙ્કૃત્ય ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેન જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તન્ત્રં કૃત્વા શત્રુપાદાત્ પાંસૂન્ ગૃહીત્વા પશ્ચાદગ્નેર્નિધાયોદગ્વ્રજત્યા સ્વેદજનનાત્ । નિવૃત્ય સ્વેદાલઙ્કૃતાન્ પાંસૂન્ ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેન જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પશ્ચાદગ્નેર્લવણમૃડીચીસ્તિસ્રોઽશીતીર્વિકર્ણીઃ શર્કરાણામ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.46 ॥
વિષં શિરસિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.47 ॥
બાધકેનાવાગગ્રેણ પ્રણયન્નન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.48 ॥
પાશે સ (2.12.2) ઇતિ કોશે ગ્રન્થીનુદ્ગ્રથ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.49 ॥]
પશ્ચાદગ્નેર્લવણમૃડીચીસ્તિસ્રોઽશીતીર્વિકર્ણીઃ શર્કરાણાં કૃકલાસશરીરેઽવધાય વિષં શિરસિ દત્ત્વા બાધકેનાવાગગ્રેણ નીત્વા ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિમન્ત્ર્ય ઽપાશે સઃઽ ઇતિ પાદેન ગ્રન્થીન્કોશે બધ્નાતિ ॥
આમુમ્ (2.12.4) ઇત્યાદત્તે ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.50 ॥
મર્મણિ ખાદિરેણ સ્રુવેણ ગર્તં ખનતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.51 ॥
બાહુમાત્રમ્ [અતીવ યઃ (2.12.6) ઇતિ શરૈરવજ્વાલયતિ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.52 ॥]
ઽઅતીવ યઃઽ ઇત્યવજ્વાલ્ય તત્ર નિદધાતિ ॥
[અવધાય સઞ્ચિત્ય લોષ્ટં સ્રુવેણ સમોપ્ય ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.53 ॥]
સઞ્ચિત્ય લોષ્ટં મૃત્તિકોપરિ નિદધાતિ । ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્રુવેણ જુહોતિ ॥
[અમુમુન્નૈષમ્ ઇત્યુક્તાવલેખનીમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.54 ॥]
ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેનાવલેખનીં હૃદયે વિધ્યત્યસિતાલકાણ્ડેન ॥
[છાયાં વા ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.55 ॥]
ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેન યષ્ટિના દ્વેષ્યસ્ય છાયામાહન્તિ ॥
[ઉપનિનયતે ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.56 ॥]
ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેનોદપાત્રમભિમન્ત્ર્ય નિનયતિ ॥
[અન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_6,1{47}.57 ॥]
ઽદ્યાવાપૃથિવીઽ ઇતિ સૂક્તેનાન્વાહ શત્રુમારણકામઃ ॥ ષષ્ઠેઽધ્યાયે પ્રથમા કણ્ડિકા

[ભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ (2.18) ઇત્યરણ્યે સપત્નક્ષયણીરાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.1 ॥]
ઽભ્રાતૃવ્યરક્ષણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન અશ્વત્થસમિધ આદધાતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન બાધકસમિધ આદધાતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇત્યેરણ્ડસમિધ આદધાતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ શ્લેષ્માન્તકસમિધ આદધાતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ ખદિરસમિધ આદધાતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ શરસમિધ આદધાતિ । અરણ્યકર્મ ॥
[ગ્રામમેત્યાવપતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.2 ॥]
ગ્રામમેત્ય । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃષ્ણવ્રીહીનાવપતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃષ્ણયવાનાવપતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃષ્ણતિલાનાવપતિ । પુનરપિ ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન વ્રીહીનાવપતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન યવાનાવપતિ । ઽભ્રાતૃવ્યક્ષયણમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન તિલાનાવપતિ । એવં ષડાવૃત્તિઃ સૂક્તસ્ય ॥
[પુમાન્ પુંસઃ (3.6) ઇતિ મન્ત્રોક્તમભિહુતાલઙ્કૃતં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.3 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપુમાન્ પુંસઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાભિહુતાલઙ્કૃતમાશ્વત્થમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સ્રુવાગ્રે દણ્ડે બન્ધનમભિહુતં સમ્પાતિતં ભવતિ ॥
[યાવન્તઃ સપત્નાસ્તાવતઃ પાશાનિઙ્ગિડાલઙ્કૃતાન્ સમ્પાતવતોઽનૂક્તાન્ સસૂત્રાંશ્ચમ્વા મર્મણિ નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.4 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽપુમાન્ પુંસઃઽ ઇતિ સૂક્તેન યાવન્તઃ સપત્નાસ્તાવતઃ પાશાનિઙ્ગિડાલઙ્કૃતાન્ સમ્પાતવતોઽભિમન્ત્ર્ય શત્રુમર્મણિ નિખનતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[નાવિ પ્રૈણાન્ (3.6.8) નુદસ્વ કામ (9.2.4) ઇતિ મન્ત્રોક્તં શાખયા પ્રણુદતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.5 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા યાવન્તઃ સપત્નાસ્તાવતઃ પાશાનિઙ્ગિડાલઙ્કૃતાન્ સમ્પાતવતોઽનૂક્તાન્ સસૂત્રાન્ સપ્તસુ મર્મસુ ઽપુમાન્ પુંસઃઽ ઇતિ સૂક્તેન નિખનતિ । તતોઽશ્વત્થશાખયા ઽપ્રૈણાન્ નુદે મનસાઽ ઇત્યૃચા ઽનુદસ્વ કામઽ ઇત્યૃચા પ્રણુદતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[તેઽધરાઞ્ચઃ (3.6.7) ઇતિ પ્રપ્લાવયતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.6 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા યાવન્તઃ સપત્નાસ્તાવતઃ પાશાનિઙ્ગિડાલઙ્કૃતાન્ સમ્પાતવતોઽનૂક્તાન્ સસૂત્રાન્ સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય ઽપુમાન્ પુંસઃઽ ઇતિ તતઃ ઽતેઽધરાઞ્ચઃઽ ઇત્યૃચોદકે પ્લાવયતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[બૃહન્નેષામ્ (4.16) ઇત્યાયન્તં શપ્યમાનમન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.7 ॥]
ઽબૃહન્નેષામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શત્રું ક્રોશન્તમન્વાહ । મરણં ભવતિ ॥
[વૈકઙ્કતેન (5.8) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.8 ॥]
બર્હિર્લવનાદિ કૃત્વા વૈકઙ્કતવૃક્ષસ્યેધ્મોપસમાધાનમ્ । વૈકઙ્કતસ્રવગ્રહણમ્ । અભ્યાતાનાન્તં સમાનમ્ । ઽવૈકઙ્કતેનઽ ઇતિ સૂક્તેન જુહોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[દદિર્હિ (5.13) ઇતિ સાગ્નીનિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.9 ॥]
ઽદદિર્હિ મહ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન કૃકલાસકર્મ । શરભૃષ્ટિકર્મ । સપત્નક્ષયણીકર્માણિ ષટ્ । ગ્રામમેત્યાવપનકર્માણિ ષટ્ । મણિકર્મ । પાશકર્માણિ ત્રીણિ । વૈકઙ્કતસ્રુવકર્મ । એકોનવિંશતિતન્ત્રાણિ ભવન્તિ । ઽદદિર્હિ મહ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રધાનમવ્યયં મત્સ્યાદિબ્રાહ્મણતર્પણપર્યન્તં સમાનમ્ ॥
[દેશકપટુ પ્રક્ષિણાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.10 ॥]
ઽદદિર્હિ મહ્યમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સર્પચ્છત્રં ચૂરયતિ ॥
[તેઽવદન્ (5.17) ઇતિ નેતૄણાં પદં વૃશ્ચતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.11 ॥]
ઽતેઽવદન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન નેતૄણાં પદં વૃશ્ચતિ । વિધાનેન સૂક્તાવૃત્તિઃ ॥
ગોહરણેઽભિચારઃ -
[અન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.12 ॥]
ઽતેઽવદન્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ચૌરાનન્વાહ ॥
[બ્રહ્મગવીભ્યામન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.13 ॥]
ઽનૈતાં તે દેવાઃઽ ઽઅતિમાત્રમ્ઽ (5.18, 19) ઇતિ સૂક્તાભ્યામ્ । ઽશ્રમેણ તપસાઽ (12.5) ઇત્યનુવાકઃ । સદા ગોહરણ - મારણ - વિશસનદોહનેષુ ક્રિયમાણેષુ બ્રહ્મગવીં જપતિ ॥
[ચેષ્ટામ્ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.14 ॥
વિચૃતતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.15 ॥
ઊબધ્યે ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.16 ॥
શ્મશાને ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.17 ॥]
ઽનૈતાં તેઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ચેષ્ટાં વિચૃતતિ શ્મશાન ઊબધ્યેઽશ્માનમવધાય તતોપરિ સ્થિતઃ । ઽનૈતાં તેઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ઽશ્રમેણ તપસાઽ ઇત્યનુવાકં જપતિ ॥
[ત્રિઃ અમૂન્ હનસ્વ ઇત્યાહ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.18 ॥]
ત્રિઃ ઽઅમૂન્ હનસ્વઽ ઇતિ વદતિ ॥
[દ્વિતીયયાશ્માનમૂબધ્યે ગૂહયતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.19 ॥
દ્વાદશરાત્રં સર્વવ્રત ઉપશ્રામ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.20 ॥
દ્વિરુદિતે સ્તૃતઃ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.21 ॥
અવાગગ્રેણ નિવર્તયતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.22 ॥]
દ્વાદશરાત્રં યાવત્ । અહરહઃ ઽદદિર્હિઽ ઇતિ સૂક્તેન । તતઃ દધોહનિ (?) મૃતો દ્વેષ્ય ઇતિ જાનીયાત્ । ન સન્દેહઃ । અયં ભવિતવ્યમ્ ॥
[ઉપ પ્રાગાત્ (6.37) ઇતિ શુને પિણ્ડં પાણ્ડું પ્રયચ્છતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.23 ॥]
ઽઉપ પ્રાગાત્ સહસ્રાક્ષઃઽ ઇતિ શ્વેતમૃત્તિકામભિમન્ત્ર્ય શુને પ્રયચ્છતિ ॥
[તાર્ચ્છં બધ્નાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.24 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઉપ પ્રાગાત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પલાશમણિં સમ્પાત્યાભિમન્ત્ર્ય બધ્નાતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.25 ॥]
તન્ત્રં કૃત્વા ઽઉપ પ્રાગાત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ઇઙ્ગિડં જુહોતિ । ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[આદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.26 ॥]
ઽઉપ પ્રાગાત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન સમિધ આદધાતિ ॥
[ઇદં તદ્યુજે (6.54) યત્ કિં ચાસૌ મનસા (7.70) ઇત્યાહિતાગ્નિં પ્રતિનિર્વપતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.27 ॥
મધ્યમપલાશેન ફલીકરણાઞ્જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.28 ॥]
ઽઇદં તદ્યુજેઽ ઇતિ સૂક્તેનાહિતાગ્નૌ યવાદિ નિર્વપતિ । આહિતાગ્નેરભિચારઃ । ઽઇદં તદ્યુજેઽ ઇતિ સૂક્તેન મધ્યમપલાશપર્ણેન ફલીકરણાઞ્જુહોતિ । ઽયત્ કિં ચાસૌ મનસાઽ ઇતિ પઞ્ચર્ચેન સૂક્તેનાહિતાગ્નૌ યવાદિ પ્રતિનિર્વપતિ । ઽયત્ કિં ચાસૌઽ ઇતિ સૂક્તેન ફલીકરણાઞ્જુહોતિ ॥
[નિરમુમ્ (6.75) ઇત્યઙ્ગુષ્ઠેન ત્રિરનુપ્રસ્તૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.29 ॥]
બર્હિર્લવનાદિ પ્રતિષ્ઠાપનાન્તં કૃત્વા ઽનિરમું નુદેઽ ઇતિ સૂક્તેન તમગ્નિમઙ્ગુષ્ઠેન ત્રિવારં સ્ફોટયતિ । પુનઃ શરમ્ । અન્યમગ્નિં પ્રણયતિ । ઽનિરમું નુદેઽ ઇતિ સૂક્તેન સ્તરણં કૃત્વા પુનર્મન્ત્રેણ સ્તૃણાતિ ॥
[શરં કદ્વિન્દુકોષ્ઠૈરનુનિર્વપતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.30 ॥]
ઽનિરમું નુદેઽ ઇતિ સૂક્તેન કધ્વિણ્ડકોષ્ઠૈરનુનિર્વપતિ ॥
[લોહિતાશ્વત્થપલાશેન વિષાવધ્વસ્તં જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.31 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા લોહિતાશ્વત્થેન સ્રુવેણ પલાશેન વેઙ્ગિડમાજ્યં જુહોતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[ત્વં વીરુધામ્ (6.138) ઇતિ મૂત્રપુરીષં વત્સશેપ્યાયાં કકુચૈરપિધાપ્ય સમ્પિષ્ય નિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.32 ॥
શેપ્યાનડે ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.33 ॥
શેપ્યાયામ્ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.34 ॥]
ઽત્વં વીરુધામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન મૂત્રપુરીષે બન્ધવત્સખલ્વાયાં કૃત્વા તસ્ય વૃષણૈરપિધાપ્ય બાધકેન કાષ્ઠેન હત્વા સૂક્તેન મર્મ નિખનતિ ॥
[યથા સૂર્યઃ (7.13) ઇત્યન્વાહ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.35 ॥]
ઽયથા સૂર્યો નક્ષત્રાણામ્ઽ ઇતિ દ્વ્યર્ચં સૂક્તં શત્રું દૃષ્ટ્વા જપતિ ॥
[ઉત્તરયા યાંસ્તાન્ પશ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.36 ॥]

ઽયાવન્તો મા સપત્નાનામ્ઽ (7.13.2) ઇત્યૃચા શત્રું નિરીક્ષતે । ચક્ષુષા ॥
[ઇન્દ્રોતિભિઃ (7.31) અગ્ને જાતાન્ (7.34) યો નસ્તાયદ્દિપ્સતિ (7.108) યો નઃ શપાત્ (7.59) ઇતિ વૈદ્યુદ્ધતીઃ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.37 ॥]
ઽઇન્દ્રોતિભિર્બહુલાભિઃઽ ઇત્યેકયા વિદ્યુદ્ધતવૃક્ષસ્ય સમિધ આદધાતિ । ઽઅગ્ને જાતાન્ઽ ઇતિ દ્વ્યર્ચેન વિદ્યુદ્ધતવૃક્ષસ્ય સમિધ આદધાતિ । ઽયો નસ્તાયદ્દિપ્સતિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં વિદ્યુદ્ધતસમિધ આદધાતિ । ઽયો નઃ શપાત્ઽ ઇત્યેકયા વિદ્યુદ્ધતવૃક્ષસ્ય સમિધ આદધાતિ ॥
[સાન્તપનાઃ (7.77) ઇત્યૂર્ધ્વશુષીઃ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.38 ॥
ઘ્રંસશૃતં પુરોડાશં ઘ્રંસવિલીનેન સર્વહુતમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.39 ॥]
ઽસાન્તપનાઃઽ ઇતિ તૃચેનોર્ધ્વશુષ્કવૃક્ષસમિધ આદધાતિ । ઽસાન્તપનાઃઽ ઇતિ તૃચેન ઘ્રંસશ્રૃતં પુરોડાશં જુહોતિ । ઽસાન્તપનાઃઽ ઇતિ તૃચેન ઘ્રંસવિલીનમાજ્યમિઙ્ગિડં જુહોતિ । સર્વહુતમ્ । આજ્યતન્ત્રે । તન્ત્રં કૃત્વા ॥
[ઉદસ્ય શ્યાવૌ (7.95) ઇતીષીકાઞ્જિમણ્ડૂકં નીલલોહિતાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં સકક્ષં બદ્ધ્વોષ્ણોદકે વ્યાદાય પ્રત્યાહુતિ મણ્ડૂકમપનુદત્યભિન્યુબ્જતિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.40 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽઉદસ્ય શ્યાવૌઽ ઇતિ તૃચેન સૂક્તેનાજ્યં જુહોતીષીકાઞ્જિમણ્ડૂકં નીલલોહિતાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં સકક્ષં બદ્ધ્વોષ્ણોદકે વ્યાદાય પ્રત્યાહુતિ મણ્ડૂકમુખમપનુદતિ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અભિન્યુબ્જત્યુપધાવન્તમ્ ॥
[ઉપધાવન્તમ્ અસદન્ ગાવઃ (7.96) ઇતિ કામ્પીલં સન્નહ્ય ક્ષીરોત્સિક્તે પાયયતિ લોહિતાનાં ચૈક્કશમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.41 ॥]
ઽઅસદન્ ગાવઃઽ ઇત્યૃચા કામ્પીલં સન્નહ્ય ક્ષીરોત્સિક્તે પાયયતિ ॥
[અશિશિષોઃ ક્ષીરૌદનમ્ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.42 ॥]
ઽઅસદન્ ગાવઃઽ ઇત્યૃચા રક્તશાલિક્ષીરૌદનં પક્ત્વાભિમન્ત્ર્ય દ્વેષ્યાય પ્રયચ્છતિ । ભક્ષાર્થમ્ ॥
[આમપાત્રમભ્યવનેનેક્તિ ॥ કૌશ્સ્_6,2{48}.43 ॥]
ઽઅસદન્ ગાવઃઽ ઇત્યૃચામપાત્રસ્યોપરિ હસ્તપ્રક્ષાલનં કરોતિ મન્ત્રેણ ॥ ષષ્ઠેઽધ્યાયે દ્વિતીયા કણ્ડિકા