Kauśikapaddhati · Verses 118-137
atha madhujālake gṛhe lagna śāntirucyate-
[atha yatraitanmadhumakṣikā anācārarūpā dṛśyante madhu vātā ṛtāyate (KauśS 91.1) ityetena sūktena juhuyāt || KauśS_13,26{118}.1 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,26{118}.2 ||]
śāntyudakamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'madhu vātā ṛtāyate' ityetena sūktenājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | madhujālake gṛhe lagne'bhyantare bahirvā dṛṣṭadeśe vā lagne tatra śāntiḥ samāptā || ṣaḍviṃśī kaṇḍikā
atha sarvādbhuteṣu śāntirucyate-
[atha yatraitadanājñātamadbhutaṃ dṛśyate tatra juhuyāt || KauśS_13,27{119}.1 ||
yadanājñātamanāmnātamarthasya karmaṇo mithaḥ | agne tvaṃ nastasmāt pāhi sa hi vettha yathāyatham || agnaye svāhā || KauśS_13,27{119}.2 ||
vāyo, sūrya, candra iti ca || KauśS_13,27{119}.3 ||
puruṣasammito'rthaḥ karmārthaḥ puruṣasammitaḥ | vāyurmā tasmāt pātu sa hi vettha yathāyatham || vāyave svāhā || KauśS_13,27{119}.4 ||
agnirmā, sūryo mā, candro mā iti ca || KauśS_13,27{119}.5 ||]
śāntyudakādi ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yadājñātam' iti 'puruṣasammitaḥ' sūktābhyāmājyaṃ juhuyāt | 'yathārthamudarkān yojayet' (KauśS 8.22) ityatraivoktam | 'anuṣaṅgo vākyaparisamāptiḥ' (jaisū 2.1.48) iti mīmāṃsāyām | 'uktānuktasya' ityuktaṃ pañcapaṭalikāyām | pārvaṇādyuttaratantram ||
anājñāte'dbhute yad granthe na paṭhyate tat sarvamanājñātamityucyate | yadapi pariśiṣṭeṣu paṭhyate sarve gṛhe praviṣṭe sarvamevālpakaṃ dṛṣṭvā sarvasammito vāyuṃ sambhrame udakaprādurbhāve gamaneṣu dhanuḥsandhyolkāḥ pariveṣāḥ vidyuddaṇḍāśaniparipraparighārddhe nirghāte rajovarṣa-upalavarṣadakṣimadhughṛtavarṣamajjārudhiravarṣatihīnagabhastī dve mārge vidyut vittakṣaye somasya kṣaye pūrṇapūraṇe kṣayasyavabhāsā sadyopararātrādi digdāhopadhūpanagrahavaiṣamyamārohaṇamākramaṇaṃ gandharvanagaramārutaprakopaḥ tithikaraṇamuhūrtanakṣatrayogadhruvakakāni grahādīnāṃ samaviyogaḥ | pratisrotagāminyo nadyaḥ | prasravaṇāni ca | prāsādatoraṇāṭṭāladhvajachatre ca vāyasāḥ samavāyād vṛkaśakaṭārohaṇam | vṛṣadaṃśābhighātamajjanam | sulabhamamulūkapratigarjanam | śyenāśca tāni gṛdhrādīnāṃ dhvajāliṅghanam | vikṛtāśca mānuṣo manujā manuṣaprabhavāḥ striyo vā bālaṃ vā vṛddhaṃ vā pralāpāḥ yuvānaḥ vā yuvataraḥ pralapati pradīptendriyayaṣṭipādabhaṅge dravye dvicchāyāpraticchāyāmṛjyatamapṛktam | ata ūrdhvaṃ chāyām adhachāyāmadhyachāyordhvachāyā akasmāccaityavṛkṣastambhapatane virohaṇāt skandharohe maṣṭatyachinnaparṇa pramā vā śuṣko vā śuṣkaśākhino dhūmarajataudakaprādurbhāvagamaneṣu vanaspatiṣu vanataruṣu bāhuśastrabhaṅge vā indranīlagopurāṭṭālakādi dhvajachatrādīnāṃ bhaṅgeṣu vā bhaṅgaḥ ucitānyabhyucchedane'nucitānāṃ pravartane dṛḍhabhaṅge vā śuṣkavirohe gṛhe valmīke śayanadeśe garbhāstasyotpattau viparītau mitraprītau ca devatārcanayoḥ anayoḥ chedane yatra ca rājā prasṛtyādiṣu ca bhavanti | bhavanti cātra ślokāḥ-
yadā tu prakṛtiḥ somaḥ viparītaṃ hi dṛśyati.
madhye chidramiti dṛśyet maraṇaṃ rājagocaram ||
yadā tu pratipatsomaḥ prakṛtyā vikṛto bhavet.
anudbhinno vilūne vā rājño maraṇamādiśet ||
āyudhākārarūpāṇi śatavarṇākṛtīni ca.
pañcavarṇāni cābhrāṇi tathā daṇḍanibhāni ca ||
yadā candrārkayormadhye kṛṣṇaṃ bhavati maṇḍalam.
saṃ śaṅkuriti vijñeyo grahaḥ paramadāruṇaḥ ||
tatra rājā vadhaṃ vindyāt sarvabhūtabhayāvaham.
tatra kuryānmahāśāntimamṛtāṃ viśvabheṣajīm ||
atha yasminneva janapade gobrāhmaṇasūtasāṃvatsaravaidyānāṃ parivrājakacāraṇavānaprasthabrahmacāriṇāṃ strīṇāṃ vāpyaparaḥ pravartante tadbhutaṃ vidyāt | tat karmasaṅkaraṃ yajanavyavahārayajñasaṅkaraṃ ca bhavataḥ | yatra ca dharmo'dharmeṇa pīḍyate tatra dharmo adharmeṣu tadādbhutaṃ vidyāt | brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrādi parasparaṃ bādhate eteṣu yadi śāntiṃ na kuryāt tadā mahādbhutāni bhavanti | devatāprādurbhāvagamaneṣu paravante ca anṛte gavāṃ roge pravṛtte | durbhikṣe ca janapadādivināśe ādityabhedeṣu mūṣikeṣu pravṛtteṣu kīṭapataṅge matkuṇayūkālikṣāpakṣiṇe pravṛtte rājakulavāde aśvāstraṃ śastraṃ vā gṛhasarvagajavājivastrālaṅkārapīṭhikāvyañjanāni agninā pradaheta ariṣṭadarśane śāntibhedaḥ | pṛthivyāmantarikṣe divye ca eṣā śāntiḥ | sevitaṃ rājamaśvānāṃ pakṣiṇāṃ mṛgāṇāṃ ṣaṇmukhānāṃ tathā rūpāṇi vikṛtāni yatrāraṇyaṃ ca pathi ca tathā rājā darvīnāṃ kṛtatritākṣīṇāṃ grāme kule vā yadi vāpi deśe rājanyamānyeṣu tathā dvijeṣu bhāvaḥ paśūnāṃ vikṛtau rūpaḥ tathā mānuṣe ca.
atha svanakṣatraṃ ahopahatamulkābhihataṃ grastaṃ nirastamupadhūpitaṃ vā yadasyojjanmanakṣatraṃ karmanakṣatramabhiṣecanīyaṃ janapadanakṣatraṃ rājaṣṭame candramasaḥ sthāne vajre'vasṛṣṭe skambhe vāvasṛṣṭe skandhe vāvasṛṣṭe nānārūpabahurūpe śṛṅgiṇi vādityena kilavati cembudani colkābhihate kambu dhuvati ṣavati hasati hāse bhāse nāde śabde vāsate ca vaiśvānaraprajvalite antarikṣe ca bhasma asthi aṅgārā gṛhe vā śirasi vā patanti vīdhrī cendradhanuṣi rātrau vīdhra eva tu candrārkanakṣatragrahatārādi parikhe kākakapotagṛdhrayakṣarākṣasapiśācaśvāpadeṣu rātrau vadatsu gāyatsu vādyatsu vāte prādurbhāvagamane cakradhvajaveśmāvasavaprasādāgrāṃ vā kūpa udadhāne codgirati nadati vidyotati rathayantrapravahaṇavāditrāṇi sūktādayodgārā dhūmarci vā prādurbhāvaliṅgāṅgaviliṅge rājñaḥ prādurbhāve vā rājñī rājā kākolūkakṛkalāsagṛhagodhikāvāsenādhipatite rājachatre bhagne dhvaje śukrasya bhagne rājñe daṇḍasya bhagne hastinyāṃ ca mattāyāṃ grāme ca prasūtāyāṃ rājarathaśca rājādhirūḍho bhagnākṣaḥ saptarātrau rājño hanti | purohitavināśe vā senāpatināśe hastinaṃ mahiṣīvināśe kumāravināśe paśumānuṣe vā vikāraḥ | dviśīrṣā pratiśīrṣā vā pādahasti tathaiva ca dvināsikaḥ tathā hīnādhikāṅgulivināśe taistu jāyate | tathā pādajaṅghayoḥ karṇanāsikāvināśe śiracchedastu jāyate ||
bījaṃ yatra praroheta phalamadhye pramādataḥ.
madhvājyadadhidugdheṣu bhakṣamāṇe vilepane.
yantravāhanaharmyeṣu bhavaneṣvāyudheṣu ca.
kākolūkakapotānāmadvīrvā darśanaṃ bhavet.
anye ca praśnānāmagame mṛgapakṣiṇām.
kṛṣṇayugmānāṃ darśanaṃ gṛhe vāmitatejasaḥ.
sarpāṇāṃ darśanaṃ caiva sarīsṛpagaṇasya vā.
vikārā yatra dṛśyante kṣīraudanahaviḥṣu vā.
āyurjanānāṃ puruṣasya tathāyuṣyasya yuñjanāt.
yānti yānānyayuktāni vinā vātairnṛbhistathā.
yuktāni vā na gacchanti narendrāṇāṃ mahadbhayam.
bheryo mṛdaṅgāḥ paṭahā vādyante vāpyanāhatāḥ.
āhatāśca na vādyante acalāni calanti vā.
araṇye tūryanirghoṣo yadi śrūyeta nābhasaḥ.
goṣṭho vā nṛtyate yatra haste darvī kadācana.
patate musalaṃ yatra hanyamāne viśeṣataḥ.
ulūkhalaṃ śūrpaṃ vā dhūyate svayam.
pāṣāṇaḥ kūpaṃ parvatāprasarpaṇe.
golāṅgalānāṃ saṃsarge vikāraścandrasūryayoḥ.
nārī vā dhayate nārīṃ jāyate taṇḍulaṃ bhayam.
pratyāhāraṃ visarpanti stambapāṣāṇapādapāḥ.
śakunānāṃ payasi tathaiva mṛgapakṣiṇām.
amānuṣāṇāṃ vyāhāre sthāvarāṇāṃ vyatikrame.
yonivyatikare vaidhā māṃsaśoṇitavarṣaṇe.
anagnijvalane caiva tathā nābhravarṣaṇe.
śastraprajvalane caiva caityaśuṣkāvarohaṇe.
liṅgāyatanacitrāṇāṃ rodane garjane tathā.
udadhāne taḍāgānāṃ jvalane garjite'pi vā.
matsyasarpadvijātīnāṃ rasānāṃ ca pravarṣaṇe.
gītavāditraśabdāstu yatra syuranimittataḥ.
ye cānye kiñcidutpātā jāyante vikṛtātmakāḥ.
teṣāṃ sarveṣāmutpātānāmeṣā śāntirvidhīyate.
candraprātipadike grahayuddhe grahasaṅgrahe rāhucāre ketucāre rāhuketulakṣaṇe kūmavibhāge maṇḍaleṣu digdāheṣu ulkāpataneṣu vidyutpataneṣu vidyuddarśaneṣu nirghātapataneṣu candrasūryayoḥ pariveṣe nakṣatragrahotpātalakṣaṇe utpātalakṣaṇe sadyovṛṣṭilakṣaṇe adbhutaśāntipaṭhiteṣu svapnādhyāyapaṭhiteṣu duḥsvapneṣu sarveṣu yadājñātā śāntiḥ | atharvahṛdayeṣu adbhuteṣu paṭhiteṣu bhārgavīyeṣu paṭhiteṣu gārgyapaṭhiteṣu adbhuteṣu bārhaspatyagrantheṣu paṭhiteṣu uśanasagrantheṣu paṭhiteṣu mahādbhuteṣu paṭhiteṣu itihāsapurāṇe jyotiḥśāstre aśvavaidyake naravaidyakeṣu paṭhiteṣu adbhuteṣu sarvādbhuteṣu eṣā śāntiḥ | athavā mahāśāntiramṛtā ghṛtakambalaṃ koṭihomaḥ sarvādbhuteṣu kauśikāpaṭhiteṣu eṣā śāntiḥ mahāśāntirvā vikalpāt iti bhāṣyakāraḥ || saptaviṃśī kaṇḍikā
agniśaraṇe vā samajyāyāṃ vāvadaraṇe śāntirucyate-
[atha yatraitadgrāme vāvasāne vāgniśaraṇe vā samajyāyāṃ vāvadīryeta catasro dhenava upaklṛptā bhavanti śvetā kṛṣṇā rohiṇī surūpā caturthī || KauśS_13,28{120}.1 ||
tāsāmetad dvādaśarātraṃ sandugdhaṃ navanītaṃ nidadhāti || KauśS_13,28{120}.2 ||
dvādaśyāḥ prātaryatraivādo'vadīrṇaṃ bhavati tata uttaramagnimupasamādhāya || KauśS_13,28{120}.3 ||
parisamuhya paryukṣya paristīrya barhiḥ śvetāyā ājyena sannīya || KauśS_13,28{120}.4 ||
agnirbhūmyām (12.1.19-21) iti tisṛbhirabhimantryālabhya || KauśS_13,28{120}.5 ||
atha juhuyāt || KauśS_13,28{120}.6 ||
tathā dakṣiṇārdhe || KauśS_13,28{120}.7 ||
tathā paścārdhe || KauśS_13,28{120}.8 ||
uttarārdhe saṃsthāpya vāstoṣpatyairjuhuyāt || KauśS_13,28{120}.9 ||
avadīrṇe sampātānānīya saṃsthāpya homān || KauśS_13,28{120}.10 ||
avadīrṇaṃ śāntyudakena samprokṣya || KauśS_13,28{120}.11 ||
tā eva brāhmaṇo dadyāt || KauśS_13,28{120}.12 ||
sīraṃ vaiśyo'śvaṃ prādeśiko grāmavaraṃ rājā || KauśS_13,28{120}.13 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,28{120}.14 ||]
catasro dhenava upaklṛptā bhavanti śvetā kṛṣṇā rohiṇī surūpā caturthī | tāsāmetad dvādaśarātraṃ sandugdhaṃ navanītaṃ nidadhāti | dvādaśyāḥ prātaryatraivādo'vadīrṇaṃ bhavati tata uttarataḥ śāntyudakādi ājyabhāgāntaṃ kṛtvā śvetāyā ājyena odanaṃ sannīya tataḥ 'agnirbhūmyām' iti tisṛbhiranvālabhya gṛhaṃ tataḥ pūrvato juhoti | tathā kṛṣṇāyā dakṣiṇārdhe tathā rohiṇyā dakṣiṇārdhe tathā surūpāyā dakṣiṇārdhe tasminnevāgnau odanamājyena sannīya tato vāstoṣpatyena gaṇenājyaṃ juhvannavadīrṇadeśaṃ sampātānānayati | pārvaṇādyuttaratantram | tato'vadīrṇaṃ śāntyudakena samprokṣya gāṃ dadāti | sarvatra dhenvādīni ca | gṛhe patite grāme vā śmaśāne vā agniśaraṇe vā kṣetrabhūmipātane bhūmicchidradarśane bhūmipāte gṛhapāte grāmādipatane eṣā śāntiḥ | athavā caturdikṣu catvāri vā tantrāṇi yathāsaṅkhyam | śvetākṛṣṇādi pratidiśaṃ juhoti | pūrvārdhe juhoti | pūrvatantre dakṣiṇā dhenuḥ sarvatra | tantropaveśanakhim (?) tantre vedyuttaraveditantram | tataḥ śaṅkhādyāḥ sampātāḥ | sarvasmin tantre bhavati dārilamatam | pūrvaṃ samāpya tantraṃ tato dakṣiṇataḥ paścāduttarataḥ | samāpya tantraṃ śāntyudakena samprokṣya tā gā brāhmaṇo dadyāt | sīraṃ vaiśyo'śvaṃ prādeśiko grāmavaraṃ rājā | varaṃ dhenvādi sarvatra dadyāt | gṛhagrāmajanapade ca śāntiḥ samāptā | aṣṭāviṃśī kaṇḍikā
atha yatraitadanudakadeśe udakātiśayo bhavati tatra śāntirucyate-
[atha yatraitadanudaka udakonmīlo bhavati hiraṇyavarṇāḥ (1.33) ityapāṃ sūktairjuhuyāt || KauśS_13,29{121}.1 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,29{121}.2 ||]
śāntyudakādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'hiraṇyavarṇāḥ' 'yadadaḥ' (3.13) ityapāṃ sūktaiḥ sarvaiḥ ājyaṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | anudakadeśe yadyatiśayena udakaṃ dṛśyate | udakonmīlanaśāntiḥ samāptā || ūnatriṃśī kaṇḍikā
atha tilāḥ samatalā bhavanti tatra śāntirucyate-
[atha yatraitat tilāḥ samatailā bhavanti tatra juhuyāt || KauśS_13,30{122}.1 ||
anūnāya svāhā | akṣitāya svāhā | aparimitāya svāhā | paripūrṇāya svāhā || KauśS_13,30{122}.2 ||
sa yaṃ dviṣyāt tasyāśāyāṃ lohitaṃ te pra siñcāmi iti dakṣiṇāmukhaḥ prasiñcet || KauśS_13,30{122}.3 ||]
śāntyudakādi ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'anūnāya svāhā' ityetaiścaturbhirājyaṃ juhoti | sa yaṃ dviṣyāt iti mantreṇa dakṣiṇāmukho bhūtvā śāntyudakena tilān siñcet | pārvaṇādyuttaratantram | yadā tailaṃ na bhavati tadā śāntiḥ | tilāḥ samatailabhavane śāntiḥ samāptā || triṃśī kaṇḍikā
atha vapāṃ vā havīṃṣi vā vayāṃsi dvipadacatuṣpadaṃ vābhimṛśyāvagaccheyustatra śāntirucyate-
[atha yatraitadvapāṃ vā havīṃṣi vā vayāṃsi dvipadacatuṣpadaṃ vābhimṛśyāvagacheyuḥ ye agnayaḥ (3.21) namo devavadhebhyaḥ (6.13) ityetābhyāṃ sūktābhyāṃ juhuyāt || KauśS_13,31{123}.1 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,31{123}.2 ||]
śāntyudakādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'ye agnayaḥ', 'namo devavadhebhyaḥ' ityetābhyāṃ sūktābhyāmājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | vapādi gaccheyuḥ śāntiḥ || ekatriṃśī kaṇḍikā
atha kumārasya kumāryā vā dvāvāvartau mūrdhanyau bhavataḥ savyāvṛdeko deśāvarte śāntirucyate-
[atha yatraitat kumārasya kumāryā vā dvāvāvartau mūrdhanyau bhavataḥ savyāvṛdeko deśāvartastatra juhuyāt || KauśS_13,32{124}.1 ||
tvaṣṭā rūpāṇi bahudhā vikurvañjanayan prajā bahudhā viśvarūpāḥ | sa me karotvaviparītamasmānanupūrvaṃ kalpayatāmihaiva || tvaṣṭre svāhā || KauśS_13,32{124}.2 ||
antargarbheṣu bahudhā saṃ tanoti janayan prajā bahudhā viśvarūpāḥ | sa me karotvaviparītamasmānanupūrvaṃ kalpayatāmihaiva || tvaṣṭre svāhā || KauśS_13,32{124}.3 ||
yadyunmṛṣṭaṃ yadi vābhimṛṣṭaṃ tiraścīnartha uta marmṛjante | śivaṃ taddevaḥ savitā kṛṇotu prajāpatiḥ prajābhiḥ saṃvidānaḥ || tvaṣṭre svāhā || KauśS_13,32{124}.4 ||
savyāvṛttānyuta yā viśvarūpā pratyagvṛttānyuta yā te paruḥṣu | tānyasya deva bahudhā bahūni syonāni śagmāni śivāni santu || tvaṣṭre svāhā iti hutvā || KauśS_13,32{124}.5 ||
tvaṣṭā me daivyaṃ vacaḥ (6.4) ityetena sūktena juhuyāt || KauśS_13,32{124}.6 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,32{124}.7 ||]
śāntyudakādyājyatantraṃ kṛtvā 'tvaṣṭā rūpāṇi bahudhā' iti sūktenājyaṃ juhuyāt | 'tvaṣṭā me daivyaṃ vacaḥ' ityetena sūktena juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram || dvātriṃśī kaṇḍikā
atha yūpo virohati śāntirucyate-
[atha yatraitadyūpo virohati tatra juhuyāt || KauśS_13,33{125}.1 ||
yūpo virohañchataśākho adhvaraḥ samāvṛto mohayiṣyanyajamānasya lokān | vedābhigupto brahmaṇā parivṛto'tharvabhiḥ śāntaḥ sukṛtāmetu lokam || yūpo hyarukṣaddviṣatāṃ vadhāya na me yajño yajamānaśca riṣyāt | saptarṣīṇāṃ sukṛtāṃ yatra lokastatremaṃ yajñaṃ yajamānaṃ ca dhehi || vanaspataye svāhā iti hutvā || KauśS_13,33{125}.2 ||
vanaspatiḥ saha devairna āgan (12.3.15) iti juhuyāt || KauśS_13,33{125}.3 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,33{125}.4 ||]
śāntyudakādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yūpo virohañchataśākhaḥ' ityetenājyaṃ juhuyāt | 'vanaspatiḥ saha devairna' ityṛcā juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram || trayastriṃśī kaṇḍikā
atha divolkā patati tadayogakṣemāśaṅkaṃ bhavatyavṛṣṭyāśaṅkaṃ vā śāntirucyate-
[atha yatraitad divolkā patati tadayogakṣemāśaṅkaṃ bhavatyavṛṣṭyāśaṅkaṃ vā || KauśS_13,34{126}.1 || tatra]
rājā bhūmipatirvidvāṃsaṃ brahmāṇaṃ vṛṇīyāt || KauśS_13,34{126}.2 ||
sa vṛto'raṇyasyārdhamabhivrajya tatra dvādaśarātramanuśuṣyet || KauśS_13,34{126}.3 ||
sa khalu pūrvaṃ navarātramāraṇyaśākamūlaphalabhakṣaścāthottaraṃ trirātraṃ nānyadudakāt || KauśS_13,34{126}.4 ||
śvo bhūte sapta dhenava upaklṛptā bhavanti śvetā kṛṣṇā rohiṇī nīlī pāṭalā surūpā bahurūpā saptamī || KauśS_13,34{126}.5 ||
tāsāmetad dvādaśarātraṃ sandugdhaṃ navanītaṃ nidadhāti || KauśS_13,34{126}.6 ||
[dvādaśyāḥ prātaryatraivāsau patitā bhavati tata uttaramagnimupasamādhāya || KauśS_13,34{126}.7 ||
parisamuhya paryukṣya paristīrya barhiḥ || KauśS_13,34{126}.8 ||
athāmuṃ navanītaṃ sauvarṇe pātre vilāpya sauvarṇena sruveṇa rakṣoghnaiśca sūktaiḥ yāmāhustārakaiṣā vikeśī (5.17.4) ityetena sūktenājyaṃ juhvan || KauśS_13,34{126}.9 ||
avapatite sampātānānīya saṃsthāpya homān || KauśS_13,34{126}.10 ||]
dvādaśyāḥ prātaryatraivāsau patitā bhavati tataḥ śāntyudakādi ājyabhāgāntaṃ kṛtvā amuṃ navanītaṃ sauvarṇe pātre vilāpya sauvarṇena sruveṇa homaṃ kuryāt | 'stuvānam (1.7)', 'idaṃ haviḥ (1.8)' ityādicātanagaṇena 'yāmāhustārakaiṣā vikeśī' (5.17.4-18) iti sūktena | sūktasamāptiṃ yāvad grahaṇam | etairājyaṃ juhoti | avapatite sampātānānīya | ulkādeśe sampātāḥ | pārvaṇādyuttaratantram ||
avapatitaṃ śāntyudakena samprokṣya || KauśS_13,34{126}.11 ||
tā eva brāhmaṇo dadyāt || KauśS_13,34{126}.12 ||
sīraṃ vaiśyo'śvaṃ prādeśiko grāmavaraṃ rājā || KauśS_13,34{126}.13 ||
[sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,34{126}.14 ||]
sarvatra dhenvādīni ca kaṃsavasanaṃ ca | ulkāpāte vā mahānakṣatrapāte ca divā ahani divā ulkāpātane śāntiḥ samāptā || catustriṃśī kaṇḍikā
atha dhūmaketuśāntirucyate-
[atha yatraitad dhūmaketuḥ saptarṣīnupadhūpayati tadayogakṣemāśaṅkamityuktam || KauśS_13,35{127}.1 ||
pañca paśavastāyante vāruṇaḥ kṛṣṇo gaurvājo vāvirvā harirvāyavyo bahurūpo diśyo mārutī meṣyāgneyaḥ prājāpatyaśca kṣīraudano'pāṃ naptra udraḥ || KauśS_13,35{127}.2 ||
uteyaṃ bhūmiḥ (4.16.3) iti trirvaruṇamabhiṣṭūya || KauśS_13,35{127}.3 ||
apsu te rājan (7.83.1-4) iti catasṛbhirvāruṇasya juhuyāt || KauśS_13,35{127}.4 ||
vāyavā rundhi no mṛgānasmabhyaṃ mṛgayadbhyaḥ | sa no nediṣṭhamā kṛdhi vāto hi raśanākṛtaḥ iti vāyavyasya || KauśS_13,35{127}.5 ||
āśānām (1.31) iti diśyasya || KauśS_13,35{127}.6 ||
prati tyaṃ cārumadhvaraṃ gopīthāya pra hūyase | marudbhiragna ā gahi iti mārutasya || KauśS_13,35{127}.7 ||
apāmagniḥ (4.15.10) ityāgneyasya || KauśS_13,35{127}.8 ||
prajāpatiḥ salilāt (4.15.11) iti prājāpatyasya || KauśS_13,35{127}.9 ||
apāṃ sūktairhiraṇyaśakalena sahodramapsu praveśayet || KauśS_13,35{127}.10 ||
pra haiva varṣati || KauśS_13,35{127}.11 ||
sarvasvaṃ tatra dakṣiṇā || KauśS_13,35{127}.12 ||
tasya niṣkrayo yathārhaṃ yathāsampadvā || KauśS_13,35{127}.13 ||]
ekatantre vā kuryāt pṛthaktantre vā kuryāt | dvādaśarātravrataṃ śākamūlaphalabhakṣo navarātramaśnanti | evaṃ dvādaśarātrau bhūtvā trayodaśe'hani karmaprayogaḥ | pākatantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā pañca paśavastāyante vāruṇaḥ kṛṣṇo'jaḥ vāyavo harito'jaḥ diśyo bahurūpo'jaḥ mārutī meṣī apāṃ naptre udraḥ jalavirālaḥ biḍālo vā āgneyaśca prājāpatyaśca kṣīraudanau | mantramadhye śrapaṇam | anvārabdhebhyaḥ śāntyudakaṃ karoti | tatraitat sūktamanuyojayatītyuktam | śāntyudakasya ca | mahāśāntimuccairabhinigadantīti sakṛt evamādīni yojayitavyāni | paśuviśasanādīni vapāgrahaṇaṃ ca sakṛt | sarveṣāṃ samānatantrapakṣaḥ | pūrvaprakṛtipakṣe ājyatantraṃ sarvatra vartate | yaddevatyaḥ paśustaddevatyaścaruḥ śrapayitavyaḥ | udasya paryagnikaraṇāntaṃ kuryāt | vapāhomānte paśvitikartavyatā | tato'vadānāni dadāti | juhotītyarthaḥ | 'uteyaṃ bhūmiḥ' ityṛcāgniprayogaḥ | varuṇaṃ manasā dhyāyet | 'apsu te rājan' iti catasṛbhiḥ vāruṇasya paśoravadānāni juhuyāt pratyṛcaṃ sthālīpākaṃ ca | tathā 'vāyavā rundhi naḥ' iti vāyavyasya | 'āśānām' iti sūktena pratyṛcaṃ diśyasya paśoḥ sthālīpākaṃ caiva | 'prati tyaṃ cārumadhvaram' ityṛcā mārutasya paśoravadānaṃ carośca | 'apāmagniḥ' ityṛcāgneyapaśorāgneyaṃ kṣīraudanaṃ juhoti | 'prajāpatiḥ salilādā' ityṛcā prajāpatikṣīraudanaṃ juhoti dvitīyām | 'niḥsālābhityulmukena triḥ prasavyaṃ pariharati' (KauśS 44.11) iti | tantraṃ kṛtvā tato'pāṃ sūktaiḥ sarvairhiraṇyaśakalena sahodramapsu praveśayet | pāśukaṃ tantraṃ samāpayet | yavaiḥ sviṣṭakṛtaṃ dadāti | vyāpakaradāpadārtho bhedena ārādupakāratantreṇa bhavati | evaṃ mīmāṃsā yojayitavyā | śeṣaṃ samānam | tantrapakṣe atideśo viśeṣātideśo yojayitavyaḥ | ūhabādhābhyudayatantraṃ maṅgalalakṣaṇāni yojayitavyāni | samāptā dhūmaketuśāntiḥ | dhūmaketu(cā)re vā nānyo dhūmaketurvidyate | tathā ketucāre-
utthānaṃ caiva ketūnāṃ vināśāyeti hi smṛtam.
tasmā(dā)tharvaṇairmantraiḥ śamanaṃ kārayed budhaḥ ||
sarvasvaṃ tatra dakṣiṇā | tasya niṣkrayo yathārhaṃ yathāsampadvā | ketu(cā)re paṭhitā ketu(śāntiḥ) | pañcatriṃśī kaṇḍikā
atha nakṣatrāṇi patanti tatra śāntirucyate-
[atha yatraitannakṣatrāṇi patāpatānīva bhavanti tatra juhuyāt || KauśS_13,36{128}.1 ||
yannakṣatraṃ patati jātavedaḥ somena rājñeṣiraṃ purastāt | tasmānmāmagne pari pāhi ghorāt pra ṇo jāyantāṃ mithunāni rūpaśaḥ || indrāgnibhyāṃ svāhā iti hutvā || KauśS_13,36{128}.2 ||
somo rājā savitā ca rājā ityetena sūktena juhuyāt || KauśS_13,36{128}.3 ||
somo rājā savitā ca rājā bhuvo rājā bhuvanaṃ ca rājā | śarvo rājā śarma ca rājā ta u naḥ śarma yachantu devāḥ || ādityairno bṛhaspatirbhagaḥ somena naḥ saha | viśve devā urvantarikṣaṃ ta u naḥ śarma yachantu devāḥ || KauśS_13,36{128}.2 ||
utāvidvān niṣkṛdayāthosraghnī yathāyatham | mā no viśve devā maruto hetimichata || KauśS_13,36{128}.4 ||
rukmaṃ kartre dadyāt || KauśS_13,36{128}.5 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,36{128}.6 ||]
śāntyudakādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yannakṣatraṃ patati jātavedaḥ' ityekā, 'somo rājā' iti sūktenājyaṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | rukmaṃ kartre dadyāt | dhenvādīni ca | nakṣatrapatane uparyuparipatane bahuśaḥpatane rātrau vā divā vā sandhyāyāṃ vā nakṣatrapatane śāntiḥ samāptā | sarvatra pūrvaṃ śāntyudakaṃ kṛtvā tata uttaravedyādi karoti | kecit pradhānahomaṃ kṛtvā tataḥ śāntyudakaṃ karoti | tata uttaratantram || ṣaṭtriṃśī kaṇḍikā
atha māṃsamukho nipatati tatra śāntirucyate-
[atha yatraitanmāṃsamukho nipatati tatra juhuyāt || KauśS_13,37{129}.1 ||
ghoro vajro devasṛṣṭo na āgan yadvā gṛhān ghoramutā jagāma | tannirjagāma haviṣā ghṛtena śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpade || rudrāya svāhā iti hutvā || KauśS_13,37{129}.2 ||
bhavāśarvau mṛḍataṃ mābhi yātam (11.2) ityetena sūktena juhuyāt || KauśS_13,37{129}.3 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,37{129}.4 ||]
tāsāmetad dvādaśarātraṃ sandugdhaṃ navanītaṃ nidadhāti | trayodaśe'hani śāntyudakādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā yathāmuṃ navanītaṃ sauvarṇasthālyāṃ vilāpya sautraśāntirucyate | śāntyudakādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'ghoro vajraḥ' ityṛcā, 'bhavāśarvau
mṛḍatam' iti sūktena cājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | gṛdhrādiṣvāhipatati māṃsamukhaḥ māṃsaṃ cāgatagṛhe māṃsamukhe nipatanaśāntiḥ samāptā || gṛhe grāme kṣetre vā nagare śirasi aṅge vā māṃsaṃ patati tatra śāntiḥ samāptā || saptatriṃśī kaṇḍikā
atha yatra anagnideśe agnidarśanaṃ bhavati tatra śāntirucyate-
[atha yatraitadanagnāvavabhāso bhavati tatra juhuyāt || KauśS_13,38{130}.1 ||
yā te'vadīptivarūpā jātavedo'peto rakṣasāṃ bhāga eṣaḥ | rakṣāṃsi tayā daha jātavedo yā naḥ prajāṃ manuṣyāṃ saṃ sṛjante || agnaye svāhā iti hutvā || KauśS_13,38{130}.2 ||
agnī rakṣāṃsi sedhati (8.3.26) iti prāyaścittiḥ || KauśS_13,38{130}.3 ||]
'yā te'vadīptiḥ' ityekā 'agnī rakṣāṃsi' ityekā dvābhyāṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | śāntyudakādyājyabhāgāntaṃ kṛtvā | anagnideśe gṛhe grāme kṣetre vā yadi śālāyāṃ pradṛśyate agnidarśanaṃ ca bhavati | agnidarśanaṃ ca śāntiḥ samāptā || aṣṭātriṃśī kaṇḍikā
athāgniśabdakaraṇe śāntirucyate-
[atha yatraitadagniḥ śvasatīva tatra juhuyāt || KauśS_13,39{131}.1 ||
śvetā kṛṣṇā rohiṇī jātavedo yāste tanūstiraścīnā nirdahantīḥ śvasantīḥ | rakṣāṃsi tābhirdaha jātavedo yā naḥ prajāṃ manuṣyāṃ saṃ sṛjante || agnaye svāhā iti hutvā || KauśS_13,39{131}.2 ||
agnī rakṣāṃsi sedhati (8.3.26) iti prāyaścittiḥ || KauśS_13,39{131}.3 ||]
śāntyudakamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'śvetā kṛṣṇā' ityṛcā 'agnerivāsya' (7.45.2) iti dvābhyāmājyaṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | agniśabdakaraṇe śāntiḥ samāptā || ekonacatvāriṃśī kaṇḍikā
atha sarpirvā tailaṃ vā madhu vā viṣyandate tatra śāntirucyate-
[atha yatraitat sarpirvā tailaṃ vā madhu vā viṣyandati yadyāmaṃ cakrurnikhanantaḥ (6.116) ityetena sūktena juhuyāt || KauśS_13,40{132}.1 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,40{132}.2 ||]
śāntyudakamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yadyāmaṃ cakrurnikhanantaḥ' ityetābhiścatasṛbhirājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | sarpistailamadhukṣaraṇaśāntiḥ samāptā || catvāriṃśī kaṇḍikā
atha laukikāgniḥ śālāṃ dahati tatra śāntirucyate-
[atha yatraitadgrāmyo'gniḥ śālāṃ dahati apamityamapratīttam (6.117-119) ityetaistribhiḥ sūktairmaiśradhānyasya pūrṇāñjaliṃ hutvā || KauśS_13,41{133}.1 ||
mamobhā mitrāvaruṇā, mahyamāpo madhumadarayantām (6.61) ityetābhyāṃ sūktābhyāṃ juhuyāt || KauśS_13,41{133}.2 ||
mamobhā mitrāvaruṇā mamobhendrābṛhaspatī | mama tvaṣṭā ca pūṣā ca mamaiva savitā vaśe || mama viṣṇuśca somaśca mamaiva maruto bhavan | sarasvāṃśca bhagaśca viśve devā vaśe mama || mamobhā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ svarmama | mamemāḥ sarvā oṣadhīrāpaḥ sarvā vaśe mama || mama gāvo mamāśvā mamājāścāvayaśca mamaiva puruṣā bhavan | mamedaṃ sarvamātmanvadejat prāṇadvaśe mama iti || KauśS_13,41{133}.3 ||
araṇī pratāpya sthaṇḍilaṃ parimṛjya || KauśS_13,41{133}.4 ||
athāgniṃ janayet || KauśS_13,41{133}.5 ||
ita eva prathamaṃ jajñe agnirābhyo yonibhyo adhi jātavedāḥ | sa gāyatryā triṣṭubhā jagatyānuṣṭubhā devo devebhyo havyaṃ vahatu prajānan iti janayitvā || KauśS_13,41{133}.6 ||
bhavataṃ naḥ samanasau samokasau (KauśS 108.2) ityetena sūktena juhuyāt || KauśS_13,41{133}.7 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,41{133}.8 ||]
śāntyudakamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'apamityamapratīttam' ityetaistribhiḥ sūktairmaiśradhānyasya pūrṇāñjaliṃ juhuyāt | 'mamobhā'
iti kalpajaṃ sūktaṃ 'mahyamāpaḥ' iti sūktaṃ dvābhyāmājyaṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | tata araṇī pratāpya sthaṇḍilaṃ parimṛjya athāgniṃ manthati | 'ita eva prathamaṃ jajñe' ityṛcā manthanam | tata ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'bhavataṃ naḥ samanasau' ityetena sūktenājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | grāmadāghe gṛhadāghe agniśālāśāntimaṇḍapakuṭīgośālādāghe sarvāgnidāghe śāntiḥ samāptā | śāntyudakena sarvatra kārayitrā vācamanaprokṣaṇe bhavataḥ | sarvatrādbhutasthānaprokṣaṇaṃ gṛhagrāmādiprokṣaṇaṃ sarvaṃ kuryāt | sarvatra mātaraṃ śrāddham | 'brāhmaṇān bhaktenopepsanti' (KauśS 136.12) iti vacanāt | grāmyo'gnidāghaśāntiḥ | ekacatvāriṃśī kaṇḍikā
atha svayamagnirutthite vidyute vā patite śāntirucyate-
[atha cedāganturdahatyevameva kuryāt || KauśS_13,42{134}.1 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,42{134}.2 ||]
śāntyudakamājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'apamityamapratīttam' ityetaistribhiḥ sūktairmaiśradhānyasya pūrṇāñjaliṃ hutvā 'mamobhā' iti sūktaṃ 'mahyamāpaḥ' iti sūktaṃ ca dvābhyāmājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | tasminnagnau araṇipratāpanam | sthaṇḍilaṃ gomayena parilipyāgnimanthanam | 'ita eva prathamaṃ jajñe' ityṛcā | tata ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'bhavataṃ naḥ samanasau' ityetena sūktenājyaṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | vidyute dāghe gṛhe svayaṃ prakṛtidāghe śāntiḥ samāptā || dvicatvāriṃśī kaṇḍikā
atha vaṃśabalaharaṇabhaṅge śāntirucyate-
[atha yatraitadvaṃśaḥ sphoṭati kapāle'ṅgārā bhavantyudapātraṃ barhirājyaṃ tadādāya || KauśS_13,43{135}.1 ||
śālāyāḥ pṛṣṭhamupasarpati || KauśS_13,43{135}.2 ||
tatrāṅgārān vā kapālaṃ vopanidadhātyā santapanāt || KauśS_13,43{135}.3 ||
prāñcamidhmamupasamādhāya || KauśS_13,43{135}.4 ||
parisamuhya paryukṣya paristīrya barhirudapātramupasādya || KauśS_13,43{135}.5 ||
paricaraṇenājyaṃ paricarya || KauśS_13,43{135}.6 ||
nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca || KauśS_13,43{135}.7 ||
atha juhoti || KauśS_13,43{135}.8 ||
asau vai nāma te mātāsau vai nāma te pitā | asau vai nāma te dūtaḥ svavaṃśamadhi tiṣṭhati || uttamarātrī ṇāma mṛtyo te mātā tasya te antakaḥ pitā | samandadhānaste dūtaḥ svavaṃśamadhi tiṣṭhati || bahavo'sya pāśā vitatāḥ pṛthivyāmasaṅkhyeyā aparyantā anantāḥ | yābhirvaṃśānabhinidadhāti prāṇināṃ yān kāṃścemān prāṇabhṛtāṃ jighāṃsan | sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu dviṣato niveśaṃ mṛtyave svāhā || bṛhaspatirāṅgiraso brahmaṇaḥ putro viśve devāḥ pradadurviśvamejat | sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu niveśaṃ bṛhaspataya āṅgirasāya svāhā || yasya te'nnaṃ na kṣīyate bhūya evopajāyate | yasmai bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca sarvametat pratiṣṭhitam | sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu dviṣato niveśamindrāya svāhā || mukhaṃ devānāmiha yo babhūva yo jānāti vayunānāṃ samīpe | yasmai hutaṃ devatā bhakṣayanti vāyunetraḥ supraṇītiḥ sunītiḥ | sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu dviṣato niveśamagnaye svāhā || yaḥ pṛthivyāṃ cyāvayanneti vṛkṣān prabhañjanena rathena saha saṃvidānaḥ | rasān gandhān bhāvayanneti devo mātariśvā bhūtabhavyasya kartā | sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu dviṣato niveśaṃ vāyave svāhā || brahmacārī carati brahmacaryamṛcaṃ gāthāṃ brahma paraṃ jigāṃsan | taṃ vighnā anupariyanti sarve ye antarikṣe ye ca divi śritāsaḥ | taṃ viśo anupariyanti sarvāḥ karmāṇi loke parimohayanti | sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu dviṣato niveśamādityāya svāhā || yo nakṣatraiḥ sarathaṃ yāti devaḥ saṃsiddhena rathena saha saṃvidānaḥ | rūpaṃrūpaṃ kṛṇvānaścitrabhānuḥ subhānuḥ | sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu dviṣato niveśaṃ candrāya svāhā || oṣadhayaḥ somarājñīryaśasvinīḥ | tā imaṃ dūtaṃ nudantu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu dviṣato niveśamoṣadhībhyaḥ somarājñībhyaḥ svāhā || KKp_ oṣadhayo varuṇarājñīryaśasvinīḥ | tā imaṃ dūtaṃ nudantu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gachatu dviṣato niveśamoṣadhībhyo varuṇarājñībhyaḥ svāhā || aṣṭasthūṇo daśapakṣo yadṛchajo vanaspate | putrāṃścaiva paśūṃścābhi rakṣa vanaspate || yo vanaspatīnāmupatāpo babhūva yadvā gṛhān ghoramutā jagāma | tannirjagāma haviṣā ghṛtena śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpade || yo vanaspatīnāmupatāpo na āgadyadvā yajñaṃ
no'dbhutamā jagāma | sarve tadagne hutamastu bhāgaśaḥ śivān vayamuttaremābhi vājān || tvaṣṭre svāhā iti hutvā || KauśS_13,43{135}.9 ||
tvaṣṭā me daivyaṃ vacaḥ (6.4) ityatrodapātraṃ ninayati || KauśS_13,43{135}.10 ||
kapāle'gniṃ cādāyopasarpati || KauśS_13,43{135}.11 ||
sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_13,43{135}.12 ||]
śāntyudakaṃ kṛtvā kapāle'gniṃ kṛtvā udapātraṃ barhirājyaṃ tadādāya śālāyāmupari gūḍhakarma karoti | śālāyāḥ pṛṣṭhe gatvā tatra kapālāni vā upanidadhāti ā santapanāt | prāñcamidhmamupasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhirityādi ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'asau vai nāma te mātā' iti sūktenājyaṃ juhoti | 'tvaṣṭā me daivyaṃ vacaḥ' iti sūktenājyaṃ juhuyāt | pārvaṇādyuttaratantram | udapātraṃ ninayati | kapāle'gniṃ cādāyopasarpati | gṛhavaṃśabhagne gṛhavaṃśadāghe ca śāntiḥ samāptā || tricatvāriṃśī kaṇḍikā
[atha yatraitat kumbhodadhānaḥ saktudhānī vokhā vāniṅgitā vikasati tatra juhuyāt || KauśS_13,44{136}.1 ||
bhūmirbhūmimagānnmātā mātaramapyagāt | ṛdhyāsma putraiḥ paśubhiryo no dveṣṭi sa bhidyatām iti || KauśS_13,44{136}.2 ||]
atha kumbhe bhagne udadhāne saktudhānī vokhā vā vikasati tatra śāntyudakaṃ kṛtvā ājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'bhūmirbhūmimagāt' ityṛcājyaṃ juhuyāt ||
[sadasi sanme bhūyāt iti saktūnāvapet || KauśS_13,44{136}.3 ||]
'sadasi sanme bhūyāt' iti mantreṇānyasyāṃ navatarāyāṃ saktudhānyāṃ saktūnāvapet ||
[atha cedodanasya annamasyannaṃ me dehyannaṃ mā mā hiṃsīḥ iti triḥ prāśya || KauśS_13,44{136}.4 ||
atha yathākāmaṃ prāśnīyāt || KauśS_13,44{136}.5 ||]
atha cedodanasya 'annamasyannaṃ me dehyannaṃ mā mā hiṃsīḥ' iti mantreṇānyasyāṃ prakṣipyānumantrayate | triḥ prāśya | atha kartā na vā prāśayati ||
[atha cedudadhānaḥ syāt samudraṃ vaḥ pra hiṇomi (10.5.23-24) ityetābhyāmabhimantrya || KauśS_13,44{136}.6 ||
anyaṃ kṛtvā dhruvābhyāṃ dṛṃhayitvā || KauśS_13,44{136}.7 ||
tatra hiraṇyavarṇāḥ (1.33) ityudakamāsecayet || KauśS_13,44{136}.8 ||]
atha cedudakakalaśaṃ bhajyate 'samudraṃ vaḥ pra hiṇomi' iti dvābhyāmṛgbhyāmabhimantryānyaṃ kṛtvā udakakalaśaṃ navaṃ kuryāt | 'ā tvāhārṣam' (6.87) 'dhruvā dyauḥ' (6.88) iti sūktābhyāmabhimantrya navamudakakalaśaṃ 'hiraṇyavarṇāḥ' iti sūktena udakamabhimantrya kalaśaṃ ninayet | athāsmin sthāne kecit śāntyudakaṃ kurvanti | pārvaṇādyuttaratantram | udakasthālyāṃ bhagnāyāṃ vrīhyādi pūlye udakadhānyāṃ saktudhānyāṃ vā kumbha ukhāgnihotrasthālyādibhāṇḍe bhinne bhagne udakapūrṇakalaśe bhagne śāntiḥ samāptā | śāntyudakaṃ kṛtvā vedyāditantraṃ karoti rudramatam | pradhānahomānantaraṃ śāntyudakaṃ kuryāditi dārilamatam | adbhutāni samāptāni ||
sa khalveteṣu karmasu sarvatra śāntyudakaṃ kṛtvā sarvatra cātanānyanuyojayanmātṛnāmāni ca || KauśS_13,44{136}.9 ||
sarvatra varāṃ dhenuṃ kartre dadyāt || KauśS_13,44{136}.10 ||
sarvatra kaṃsavasanaṃ gaurdakṣiṇā || KauśS_13,44{136}.11 ||
brāhmaṇān bhaktenopepsanti || KauśS_13,44{136}.12 ||
[yathoddiṣṭaṃ cādiṣṭāsviti prāyaścittiḥ prāyaścittiḥ || KauśS_13,44{136}.13 ||]
śrāddhaṃ kuryāt | adbhutamanteṣu yat patitaṃ tad 'agnaya indrāgnibhyām ādityāya uṣasyai svāhā' iti | 'samāyai svāhā' iti | 'bhadrāya svāhā' iti | 'indrāya svāhā' iti | 'abhayāyai svāhā' iti | 'kṣetre svāhā' iti | vināyakasnapanaīśānayāgābhipaśyaite paṭhitāḥ | tasyāni kartavyāni | grahanakṣatrādipakṣaḥ sarvatra kāryaḥ | tatra ślokaḥ-
yāni deśe kule vāpi adbhutaṃ yatra dṛśyate.
sa vinaśyati jānīyāt tasya śāntistrayodaśe ||
catuścatvāriṃśī kaṇḍikā
iti kauśikapaddhatau trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ
[ājyatantram]
[yathāvitānaṃ yajñavāstvadhyavasyet || KauśS_14,1{137}.1 ||
vediryajñasyāgneruttaravediḥ || KauśS_14,1{137}.2 ||
ubhe prāgāyate kiñcit prathīyasyau paścādudyatatare || KauśS_14,1{137}.3 ||
apṛthusammitāṃ vediṃ vidadhyāt || KauśS_14,1{137}.4 ||
ṣaṭśamīṃ prāgāyatāṃ catuḥśamīṃ śroṇyām || KauśS_14,1{137}.5 ||
trīn madhye ardhacaturthānagrataḥ || KauśS_14,1{137}.6 ||
trayāṇāṃ purastāduttaravediṃ vidadhyāt || KauśS_14,1{137}.7 ||
dviḥśamīṃ prāgāyatāmṛjvīmadhyardhaśamīṃ śroṇyām || KauśS_14,1{137}.8 ||]
yathāvitānaṃ yajñavāstvadhyavasyet | sambhāralakṣaṇe uktaṃ yathāvitānaṃ ca maṇḍapaṃ kārayet ||
[grīṣmaste bhūme (12.1.36) ityupasthāya || KauśS_14,1{137}.9 ||
vi mimīṣva payasvatīm (13.1.27) iti mimānamanumantrayate || KauśS_14,1{137}.10 ||]
'avyasaśca' (19.68) iti | barhirlavanaṃ kṛtvā 'grīṣmaste bhūme' ityṛcā upasthāya 'vi mimīṣva' ityṛcā śāntavṛkṣakāṣṭhaṃ mimānamanumantrayate | ṣaṭśamīṃ prāṅāyatāṃ caturhastān śroṇyāṃ trīn madhye ardhacaturthānagrataḥ ||
[bṛhaspate pari gṛhāṇa vediṃ sugā vo devāḥ sadanāni santu | asyāṃ barhiḥ prathatāṃ sādhvantarahiṃsrā ṇaḥ pṛthivī devyastu iti parigṛhṇāti || KauśS_14,1{137}.11 ||]
'bṛhaspate pari gṛhāṇa' ityṛcā vediṃ parigṛhṇāti | trirmantrāvṛttiḥ ||
[yatte bhūme (12.1.35) iti vikhanati || KauśS_14,1{137}.12 ||]
'yatte bhūme' iti vediṃ khanati ||
[yatta ūnam (12.1.61) iti saṃvapati || KauśS_14,1{137}.13 ||]
'yatta ūnam' ityardharcena vediṃ samīkaroti ||
[tvamasyāvapanī janānām (12.1.61) iti tataḥ pāṃsūnanyatodāhārya || KauśS_14,1{137}.14 ||]
'tvamasyāvapanī janānām' ityardharcena vediṃ pāṃsunā pūrayati | trayāṇāṃ purastāduttaravediṃ vidadhyāt | dviḥśamīṃ prāṅāyatāmṛjvīmadhyardhaśamīṃ śroṇyām ||
[bṛhaspate pari gṛhāṇa vedim ityuttaravedimopyamānāṃ parigṛhṇāti || KauśS_14,1{137}.15 ||]
'bṛhaspate pari gṛhāṇa' ityuttaravedimopyamānāṃ parigṛhṇāti | trirmantrāvṛttiḥ ||
[asambādhaṃ badhyato mānavānām (12.1.2) iti prathayati || KauśS_14,1{137}.16 ||]
'asambādhaṃ badhyato mānavānām' ityṛcā prathayati ||
yasyāścatasraḥ pradiśaḥ pṛthivyāḥ (12.1.4) iti caturasrāṃ karoti || KauśS_14,1{137}.17 ||
[devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmā dade iti lekhanamādāya yatrāgniṃ nidhāsyan
bhavati tatra lakṣaṇaṃ karoti || KauśS_14,1{137}.18 ||]
'devasya tvā' iti mantreṇa lekhanamādāya yatrāgniṃ nidhāsyan bhavati tatra lakṣaṇaṃ karoti ||
indraḥ sītāṃ ni gṛhṇātu (3.17.4) iti dakṣiṇata ārabhyottarata ālikhati || KauśS_14,1{137}.19 ||
prācīmāvṛtya dakṣiṇataḥ prācīm || KauśS_14,1{137}.20 ||
aparāstisro madhye || KauśS_14,1{137}.21 ||
tasyāṃ vrīhiyavāvopya || KauśS_14,1{137}.22 ||
[varṣeṇa bhūmiḥ pṛthivī vṛtāvṛtā (12.1.52) ityadbhiḥ samprokṣya || KauśS_14,1{137}.23 ||]
'varṣeṇa bhūmiḥ' ityardharcenādbhiḥ samprokṣya ||
[yasyāmannaṃ vrīhiyavau (12.1.42) iti bhūmiṃ namaskṛtya || KauśS_14,1{137}.24 ||]
'yasyāmannaṃ vrīhiyavau' ityṛcā namaskṛtya ||
[athāgniṃ praṇayet tvāmagne bhṛgavo nayantāmaṅgirasaḥ sadanaṃ śreya ehi | viśvakarmā pura etu prajānan dhiṣṇyaṃ panthāmanu te diśāma iti || KauśS_14,1{137}.25 ||]
athāgniṃ praṇayet | 'tvāmagne' ityṛcā vedyāmagnipraṇayanam ||
[bhadraśreyaḥsvastyā vā || KauśS_14,1{137}.26 ||
agne prehi (4.14.5) iti vā || KauśS_14,1{137}.27 ||]
athavā bhadraśreyaḥsvastyā vā | agne prehi iti vā | vedyagnau api nivāveṣu | anayorṛcā praṇayanam ||
[viśvambharā vasudhānī pratiṣṭhā (12.1.6) iti lakṣaṇe pratiṣṭhāpya || KauśS_14,1{137}.28 ||]
'viśvambharā vasudhānī pratiṣṭhā' ityṛcā vedyā lakṣaṇe pratiṣṭhāpanam ||
[athedhmamupasamādadhāti || KauśS_14,1{137}.29 ||]
'mamāgne varcaḥ' (5.3.1) ityṛcā samidha ādadhāti tisraḥ | yatra sthaṇḍilakarma prayojanārthaṃ tatrāgnipratiṣṭhāpanam | hastahomādi tantram | sarvatra lakṣaṇam | 'ā dade' (KauśS 137.18) ityādyagnipratiṣṭhāpanāntaṃ samantrakaṃ bhavati sarvatra | ayutahome lakṣahome koṭihome grahayajñasamitsu anyatra vrīhiyavatilasamitpuroḍāśādi tantravikalpāt tatra sarvatrāgnipratiṣṭhāpanamanena vidhānena kartavyam | 'yatrāgniṃ nidhāsyan bhavati tatra lakṣaṇaṃ karoti' (KauśS 137.18) iti vacanāt | nāsti vacanasyātibhāraḥ prāpayataḥ | vratagrahaṇam | darbhāvapracchinnaprāntau prakṣālya pavitre kurute | 'viṣṇormanasā pūte sthaḥ' iti pavitrakaraṇam | 'agnaye tvā juṣṭaṃ prokṣāmi' iti pavitreṇedhmaprokṣaṇam ||
[agnirbhūmyāmoṣadhīṣu, agnirdiva ā tapati, agnivāsāḥ pṛthivyasitajñūḥ (12.1.19-21) etamidhmaṃ samāhitaṃ juṣāṇaḥ (10.6.35), asmai kṣatrāṇi dhārayantamagne (7.78.2) iti pañcabhiḥ staraṇam || KauśS_14,1{137}.30 ||]
'agnirbhūmyām' iti tisṛbhiḥ, 'etamidhmaṃ samāhitaṃ juṣāṇaḥ', 'asmai kṣatrāṇi dhārayantamagne' iti dvābhyām, etābhiḥ pañcabhirṛgbhiḥ pañcedhma ādadhāti | kecid viṃśatisamidha ādadhāne manyante ||
[ata ūrdhvaṃ barhiṣaḥ || KauśS_14,1{137}.31 ||
tvaṃ bhūmimatyeṣyojasā (19.33.3) iti darbhān samprokṣya || KauśS_14,1{137}.32 ||]
'tvaṃ bhūmim' ityṛcā barhiḥprokṣaṇam | barhiḥ sambhāralakṣaṇe uktā ||
ṛṣīṇāṃ prastaro'si iti dakṣiṇato'gnerbrahmāsanaṃ nidadhāti || KauśS_14,1{137}.33 ||
brahmāsthāpanam | 'bhūpate' iti varaṇavidhānena varaṇam ||
purastādagnerudak saṃstṛṇāti || KauśS_14,1{137}.34 ||
tathā pratyak || KauśS_14,1{137}.35 ||
pradakṣiṇaṃ barhiṣāṃ mūlāni chādayantottarasyā vediśroṇeḥ pūrvottarataḥ saṃsthāpya || KauśS_14,1{137}.36 ||
staraṇam | stīrṇaprokṣaṇam ||
[ahe daidhiṣavyodatastiṣṭhānyasya sadane sīda yo'smat pākataraḥ iti brahmāsanamanvīkṣate || KauśS_14,1{137}.37 ||
nirastaḥ parāgvasuḥ saha pāpmanā nirastaḥ so'stu yo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ iti dakṣiṇā tṛṇaṃ nirasyati || KauśS_14,1{137}.38 ||
tadanvālabhya japati idamahamarvāgvasoḥ sadane sīdāmyṛtasya sadane sīdāmi satyasya sadane sīdāmīṣṭasya sadane sīdāmi pūrtasya sadane sīdāmi māmṛṣa deva barhiḥ svāsasthaṃ tvādhyāsadeyamūrṇamradamanabhiśokam || KauśS_14,1{137}.39 ||
vimṛgvarīm (12.1.29) ityupaviśyāsanīyaṃ brahmajapaṃ japati bṛhaspatirbrahmā brahmasadana āsiṣyate bṛhaspate yajñaṃ gopāya yadududvata unnivataḥ śakeyam || KauśS_14,1{137}.40 ||
pātaṃ mā dyāvāpṛthivī adyāhnaḥ iti dyāvāpṛthivyau samīkṣate || KauśS_14,1{137}.41 ||]
'ahe daidhiṣavya' ityādyātmāsanasaṃskāraḥ ||
[savitā prasavānām (5.24) iti karmaṇikarmaṇyabhito'bhyātānairājyaṃ juhuyāt || KauśS_14,1{137}.42 ||
vyākhyātaṃ sarvapākayajñiyaṃ tantram || KauśS_14,1{137}.43 ||]
udapātrasthāpanamuktam | ājyasaṃskāra uktaḥ | sruvagrahaṇamuktam | sruvalakṣaṇe sruva uktaḥ | srucaḥ pātralakṣaṇe uktāḥ | grahagrahaṇaṃ pākayajñaṃ uktam | purastāddhoma ājyabhāgau ca etat sarvaṃ pākayajñe uktam | sarvatra ājyatantre abhyātānāni juhoti | yatra kutracit ājyatantreṇa prayojanaṃ tatra sarvatratat pūrvatantram | sarvatra abhyātānāni bhavanti | pākatantre abhyātānāni na bhavanti | adbhuteṣu na bhavanti | anyatra sarvatra bhavanti | yatra bahūni pradhānakarmāṇi ekasmin tatra kriyante tatra antarā antarā abhyātānāni hutvā kriyante | tantramekameva | pākatantre'pi ājyatantrasya pradhānaṃ yadi kriyate ekatantre tadā tasmin tantre pradhānaṃ kṛtvā abhyātānāni hutvā ājyatantrapradhānaṃ kuryāditi | yathā āśyabandhyāplavanādi | tata abhyātānādyuttaratantram | na darvihome na hastahome na pūrṇahome tantraṃ kuryāt | athavā kuryāt | yatra ājyaṃ juhoti tatra tantraṃ kuryāt etat sarvatra boddhavyam | ājyatantraṃ samāptam || caturdaśe'dhyāye prathamā kaṇḍikā
Original text: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0