કૌશિકપદ્ધતિ · શ્લોક 118-137

અથ મધુજાલકે ગૃહે લગ્ન શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતન્મધુમક્ષિકા અનાચારરૂપા દૃશ્યન્તે મધુ વાતા ઋતાયતે (કૌશ્સ્ 91.1) ઇત્યેતેન સૂક્તેન જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,26{118}.1 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,26{118}.2 ॥]
શાન્ત્યુદકમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽમધુ વાતા ઋતાયતેઽ ઇત્યેતેન સૂક્તેનાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । મધુજાલકે ગૃહે લગ્નેઽભ્યન્તરે બહિર્વા દૃષ્ટદેશે વા લગ્ને તત્ર શાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ ષડ્વિંશી કણ્ડિકા

અથ સર્વાદ્ભુતેષુ શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદનાજ્ઞાતમદ્ભુતં દૃશ્યતે તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,27{119}.1 ॥
યદનાજ્ઞાતમનામ્નાતમર્થસ્ય કર્મણો મિથઃ । અગ્ને ત્વં નસ્તસ્માત્ પાહિ સ હિ વેત્થ યથાયથમ્ ॥ અગ્નયે સ્વાહા ॥ કૌશ્સ્_13,27{119}.2 ॥
વાયો, સૂર્ય, ચન્દ્ર ઇતિ ચ ॥ કૌશ્સ્_13,27{119}.3 ॥
પુરુષસમ્મિતોઽર્થઃ કર્માર્થઃ પુરુષસમ્મિતઃ । વાયુર્મા તસ્માત્ પાતુ સ હિ વેત્થ યથાયથમ્ ॥ વાયવે સ્વાહા ॥ કૌશ્સ્_13,27{119}.4 ॥
અગ્નિર્મા, સૂર્યો મા, ચન્દ્રો મા ઇતિ ચ ॥ કૌશ્સ્_13,27{119}.5 ॥]
શાન્ત્યુદકાદિ આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયદાજ્ઞાતમ્ઽ ઇતિ ઽપુરુષસમ્મિતઃઽ સૂક્તાભ્યામાજ્યં જુહુયાત્ । ઽયથાર્થમુદર્કાન્ યોજયેત્ઽ (કૌશ્સ્ 8.22) ઇત્યત્રૈવોક્તમ્ । ઽઅનુષઙ્ગો વાક્યપરિસમાપ્તિઃઽ (જૈસૂ 2.1.48) ઇતિ મીમાંસાયામ્ । ઽઉક્તાનુક્તસ્યઽ ઇત્યુક્તં પઞ્ચપટલિકાયામ્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
અનાજ્ઞાતેઽદ્ભુતે યદ્ ગ્રન્થે ન પઠ્યતે તત્ સર્વમનાજ્ઞાતમિત્યુચ્યતે । યદપિ પરિશિષ્ટેષુ પઠ્યતે સર્વે ગૃહે પ્રવિષ્ટે સર્વમેવાલ્પકં દૃષ્ટ્વા સર્વસમ્મિતો વાયું સમ્ભ્રમે ઉદકપ્રાદુર્ભાવે ગમનેષુ ધનુઃસન્ધ્યોલ્કાઃ પરિવેષાઃ વિદ્યુદ્દણ્ડાશનિપરિપ્રપરિઘાર્દ્ધે નિર્ઘાતે રજોવર્ષ-ઉપલવર્ષદક્ષિમધુઘૃતવર્ષમજ્જારુધિરવર્ષતિહીનગભસ્તી દ્વે માર્ગે વિદ્યુત્ વિત્તક્ષયે સોમસ્ય ક્ષયે પૂર્ણપૂરણે ક્ષયસ્યવભાસા સદ્યોપરરાત્રાદિ દિગ્દાહોપધૂપનગ્રહવૈષમ્યમારોહણમાક્રમણં ગન્ધર્વનગરમારુતપ્રકોપઃ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રયોગધ્રુવકકાનિ ગ્રહાદીનાં સમવિયોગઃ । પ્રતિસ્રોતગામિન્યો નદ્યઃ । પ્રસ્રવણાનિ ચ । પ્રાસાદતોરણાટ્ટાલધ્વજછત્રે ચ વાયસાઃ સમવાયાદ્ વૃકશકટારોહણમ્ । વૃષદંશાભિઘાતમજ્જનમ્ । સુલભમમુલૂકપ્રતિગર્જનમ્ । શ્યેનાશ્ચ તાનિ ગૃધ્રાદીનાં ધ્વજાલિઙ્ઘનમ્ । વિકૃતાશ્ચ માનુષો મનુજા મનુષપ્રભવાઃ સ્ત્રિયો વા બાલં વા વૃદ્ધં વા પ્રલાપાઃ યુવાનઃ વા યુવતરઃ પ્રલપતિ પ્રદીપ્તેન્દ્રિયયષ્ટિપાદભઙ્ગે દ્રવ્યે દ્વિચ્છાયાપ્રતિચ્છાયામૃજ્યતમપૃક્તમ્ । અત ઊર્ધ્વં છાયામ્ અધછાયામધ્યછાયોર્ધ્વછાયા અકસ્માચ્ચૈત્યવૃક્ષસ્તમ્ભપતને વિરોહણાત્ સ્કન્ધરોહે મષ્ટત્યછિન્નપર્ણ પ્રમા વા શુષ્કો વા શુષ્કશાખિનો ધૂમરજતૌદકપ્રાદુર્ભાવગમનેષુ વનસ્પતિષુ વનતરુષુ બાહુશસ્ત્રભઙ્ગે વા ઇન્દ્રનીલગોપુરાટ્ટાલકાદિ ધ્વજછત્રાદીનાં ભઙ્ગેષુ વા ભઙ્ગઃ ઉચિતાન્યભ્યુચ્છેદનેઽનુચિતાનાં પ્રવર્તને દૃઢભઙ્ગે વા શુષ્કવિરોહે ગૃહે વલ્મીકે શયનદેશે ગર્ભાસ્તસ્યોત્પત્તૌ વિપરીતૌ મિત્રપ્રીતૌ ચ દેવતાર્ચનયોઃ અનયોઃ છેદને યત્ર ચ રાજા પ્રસૃત્યાદિષુ ચ ભવન્તિ । ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ-
યદા તુ પ્રકૃતિઃ સોમઃ વિપરીતં હિ દૃશ્યતિ.
મધ્યે છિદ્રમિતિ દૃશ્યેત્ મરણં રાજગોચરમ્ ॥
યદા તુ પ્રતિપત્સોમઃ પ્રકૃત્યા વિકૃતો ભવેત્.
અનુદ્ભિન્નો વિલૂને વા રાજ્ઞો મરણમાદિશેત્ ॥
આયુધાકારરૂપાણિ શતવર્ણાકૃતીનિ ચ.
પઞ્ચવર્ણાનિ ચાભ્રાણિ તથા દણ્ડનિભાનિ ચ ॥
યદા ચન્દ્રાર્કયોર્મધ્યે કૃષ્ણં ભવતિ મણ્ડલમ્.
સં શઙ્કુરિતિ વિજ્ઞેયો ગ્રહઃ પરમદારુણઃ ॥
તત્ર રાજા વધં વિન્દ્યાત્ સર્વભૂતભયાવહમ્.
તત્ર કુર્યાન્મહાશાન્તિમમૃતાં વિશ્વભેષજીમ્ ॥
અથ યસ્મિન્નેવ જનપદે ગોબ્રાહ્મણસૂતસાંવત્સરવૈદ્યાનાં પરિવ્રાજકચારણવાનપ્રસ્થબ્રહ્મચારિણાં સ્ત્રીણાં વાપ્યપરઃ પ્રવર્તન્તે તદ્ભુતં વિદ્યાત્ । તત્ કર્મસઙ્કરં યજનવ્યવહારયજ્ઞસઙ્કરં ચ ભવતઃ । યત્ર ચ ધર્મોઽધર્મેણ પીડ્યતે તત્ર ધર્મો અધર્મેષુ તદાદ્ભુતં વિદ્યાત્ । બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાદિ પરસ્પરં બાધતે એતેષુ યદિ શાન્તિં ન કુર્યાત્ તદા મહાદ્ભુતાનિ ભવન્તિ । દેવતાપ્રાદુર્ભાવગમનેષુ પરવન્તે ચ અનૃતે ગવાં રોગે પ્રવૃત્તે । દુર્ભિક્ષે ચ જનપદાદિવિનાશે આદિત્યભેદેષુ મૂષિકેષુ પ્રવૃત્તેષુ કીટપતઙ્ગે મત્કુણયૂકાલિક્ષાપક્ષિણે પ્રવૃત્તે રાજકુલવાદે અશ્વાસ્ત્રં શસ્ત્રં વા ગૃહસર્વગજવાજિવસ્ત્રાલઙ્કારપીઠિકાવ્યઞ્જનાનિ અગ્નિના પ્રદહેત અરિષ્ટદર્શને શાન્તિભેદઃ । પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે દિવ્યે ચ એષા શાન્તિઃ । સેવિતં રાજમશ્વાનાં પક્ષિણાં મૃગાણાં ષણ્મુખાનાં તથા રૂપાણિ વિકૃતાનિ યત્રારણ્યં ચ પથિ ચ તથા રાજા દર્વીનાં કૃતત્રિતાક્ષીણાં ગ્રામે કુલે વા યદિ વાપિ દેશે રાજન્યમાન્યેષુ તથા દ્વિજેષુ ભાવઃ પશૂનાં વિકૃતૌ રૂપઃ તથા માનુષે ચ.
અથ સ્વનક્ષત્રં અહોપહતમુલ્કાભિહતં ગ્રસ્તં નિરસ્તમુપધૂપિતં વા યદસ્યોજ્જન્મનક્ષત્રં કર્મનક્ષત્રમભિષેચનીયં જનપદનક્ષત્રં રાજષ્ટમે ચન્દ્રમસઃ સ્થાને વજ્રેઽવસૃષ્ટે સ્કમ્ભે વાવસૃષ્ટે સ્કન્ધે વાવસૃષ્ટે નાનારૂપબહુરૂપે શૃઙ્ગિણિ વાદિત્યેન કિલવતિ ચેમ્બુદનિ ચોલ્કાભિહતે કમ્બુ ધુવતિ ષવતિ હસતિ હાસે ભાસે નાદે શબ્દે વાસતે ચ વૈશ્વાનરપ્રજ્વલિતે અન્તરિક્ષે ચ ભસ્મ અસ્થિ અઙ્ગારા ગૃહે વા શિરસિ વા પતન્તિ વીધ્રી ચેન્દ્રધનુષિ રાત્રૌ વીધ્ર એવ તુ ચન્દ્રાર્કનક્ષત્રગ્રહતારાદિ પરિખે કાકકપોતગૃધ્રયક્ષરાક્ષસપિશાચશ્વાપદેષુ રાત્રૌ વદત્સુ ગાયત્સુ વાદ્યત્સુ વાતે પ્રાદુર્ભાવગમને ચક્રધ્વજવેશ્માવસવપ્રસાદાગ્રાં વા કૂપ ઉદધાને ચોદ્ગિરતિ નદતિ વિદ્યોતતિ રથયન્ત્રપ્રવહણવાદિત્રાણિ સૂક્તાદયોદ્ગારા ધૂમર્ચિ વા પ્રાદુર્ભાવલિઙ્ગાઙ્ગવિલિઙ્ગે રાજ્ઞઃ પ્રાદુર્ભાવે વા રાજ્ઞી રાજા કાકોલૂકકૃકલાસગૃહગોધિકાવાસેનાધિપતિતે રાજછત્રે ભગ્ને ધ્વજે શુક્રસ્ય ભગ્ને રાજ્ઞે દણ્ડસ્ય ભગ્ને હસ્તિન્યાં ચ મત્તાયાં ગ્રામે ચ પ્રસૂતાયાં રાજરથશ્ચ રાજાધિરૂઢો ભગ્નાક્ષઃ સપ્તરાત્રૌ રાજ્ઞો હન્તિ । પુરોહિતવિનાશે વા સેનાપતિનાશે હસ્તિનં મહિષીવિનાશે કુમારવિનાશે પશુમાનુષે વા વિકારઃ । દ્વિશીર્ષા પ્રતિશીર્ષા વા પાદહસ્તિ તથૈવ ચ દ્વિનાસિકઃ તથા હીનાધિકાઙ્ગુલિવિનાશે તૈસ્તુ જાયતે । તથા પાદજઙ્ઘયોઃ કર્ણનાસિકાવિનાશે શિરચ્છેદસ્તુ જાયતે ॥
બીજં યત્ર પ્રરોહેત ફલમધ્યે પ્રમાદતઃ.
મધ્વાજ્યદધિદુગ્ધેષુ ભક્ષમાણે વિલેપને.
યન્ત્રવાહનહર્મ્યેષુ ભવનેષ્વાયુધેષુ ચ.
કાકોલૂકકપોતાનામદ્વીર્વા દર્શનં ભવેત્.
અન્યે ચ પ્રશ્નાનામગમે મૃગપક્ષિણામ્.
કૃષ્ણયુગ્માનાં દર્શનં ગૃહે વામિતતેજસઃ.
સર્પાણાં દર્શનં ચૈવ સરીસૃપગણસ્ય વા.
વિકારા યત્ર દૃશ્યન્તે ક્ષીરૌદનહવિઃષુ વા.
આયુર્જનાનાં પુરુષસ્ય તથાયુષ્યસ્ય યુઞ્જનાત્.
યાન્તિ યાનાન્યયુક્તાનિ વિના વાતૈર્નૃભિસ્તથા.
યુક્તાનિ વા ન ગચ્છન્તિ નરેન્દ્રાણાં મહદ્ભયમ્.
ભેર્યો મૃદઙ્ગાઃ પટહા વાદ્યન્તે વાપ્યનાહતાઃ.
આહતાશ્ચ ન વાદ્યન્તે અચલાનિ ચલન્તિ વા.
અરણ્યે તૂર્યનિર્ઘોષો યદિ શ્રૂયેત નાભસઃ.
ગોષ્ઠો વા નૃત્યતે યત્ર હસ્તે દર્વી કદાચન.
પતતે મુસલં યત્ર હન્યમાને વિશેષતઃ.
ઉલૂખલં શૂર્પં વા ધૂયતે સ્વયમ્.
પાષાણઃ કૂપં પર્વતાપ્રસર્પણે.
ગોલાઙ્ગલાનાં સંસર્ગે વિકારશ્ચન્દ્રસૂર્યયોઃ.
નારી વા ધયતે નારીં જાયતે તણ્ડુલં ભયમ્.
પ્રત્યાહારં વિસર્પન્તિ સ્તમ્બપાષાણપાદપાઃ.
શકુનાનાં પયસિ તથૈવ મૃગપક્ષિણામ્.
અમાનુષાણાં વ્યાહારે સ્થાવરાણાં વ્યતિક્રમે.

યોનિવ્યતિકરે વૈધા માંસશોણિતવર્ષણે.
અનગ્નિજ્વલને ચૈવ તથા નાભ્રવર્ષણે.
શસ્ત્રપ્રજ્વલને ચૈવ ચૈત્યશુષ્કાવરોહણે.
લિઙ્ગાયતનચિત્રાણાં રોદને ગર્જને તથા.
ઉદધાને તડાગાનાં જ્વલને ગર્જિતેઽપિ વા.
મત્સ્યસર્પદ્વિજાતીનાં રસાનાં ચ પ્રવર્ષણે.
ગીતવાદિત્રશબ્દાસ્તુ યત્ર સ્યુરનિમિત્તતઃ.
યે ચાન્યે કિઞ્ચિદુત્પાતા જાયન્તે વિકૃતાત્મકાઃ.
તેષાં સર્વેષામુત્પાતાનામેષા શાન્તિર્વિધીયતે.
ચન્દ્રપ્રાતિપદિકે ગ્રહયુદ્ધે ગ્રહસઙ્ગ્રહે રાહુચારે કેતુચારે રાહુકેતુલક્ષણે કૂમવિભાગે મણ્ડલેષુ દિગ્દાહેષુ ઉલ્કાપતનેષુ વિદ્યુત્પતનેષુ વિદ્યુદ્દર્શનેષુ નિર્ઘાતપતનેષુ ચન્દ્રસૂર્યયોઃ પરિવેષે નક્ષત્રગ્રહોત્પાતલક્ષણે ઉત્પાતલક્ષણે સદ્યોવૃષ્ટિલક્ષણે અદ્ભુતશાન્તિપઠિતેષુ સ્વપ્નાધ્યાયપઠિતેષુ દુઃસ્વપ્નેષુ સર્વેષુ યદાજ્ઞાતા શાન્તિઃ । અથર્વહૃદયેષુ અદ્ભુતેષુ પઠિતેષુ ભાર્ગવીયેષુ પઠિતેષુ ગાર્ગ્યપઠિતેષુ અદ્ભુતેષુ બાર્હસ્પત્યગ્રન્થેષુ પઠિતેષુ ઉશનસગ્રન્થેષુ પઠિતેષુ મહાદ્ભુતેષુ પઠિતેષુ ઇતિહાસપુરાણે જ્યોતિઃશાસ્ત્રે અશ્વવૈદ્યકે નરવૈદ્યકેષુ પઠિતેષુ અદ્ભુતેષુ સર્વાદ્ભુતેષુ એષા શાન્તિઃ । અથવા મહાશાન્તિરમૃતા ઘૃતકમ્બલં કોટિહોમઃ સર્વાદ્ભુતેષુ કૌશિકાપઠિતેષુ એષા શાન્તિઃ મહાશાન્તિર્વા વિકલ્પાત્ ઇતિ ભાષ્યકારઃ ॥ સપ્તવિંશી કણ્ડિકા

અગ્નિશરણે વા સમજ્યાયાં વાવદરણે શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદ્ગ્રામે વાવસાને વાગ્નિશરણે વા સમજ્યાયાં વાવદીર્યેત ચતસ્રો ધેનવ ઉપક્લૃપ્તા ભવન્તિ શ્વેતા કૃષ્ણા રોહિણી સુરૂપા ચતુર્થી ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.1 ॥
તાસામેતદ્ દ્વાદશરાત્રં સન્દુગ્ધં નવનીતં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.2 ॥
દ્વાદશ્યાઃ પ્રાતર્યત્રૈવાદોઽવદીર્ણં ભવતિ તત ઉત્તરમગ્નિમુપસમાધાય ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.3 ॥
પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય બર્હિઃ શ્વેતાયા આજ્યેન સન્નીય ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.4 ॥
અગ્નિર્ભૂમ્યામ્ (12.1.19-21) ઇતિ તિસૃભિરભિમન્ત્ર્યાલભ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.5 ॥
અથ જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.6 ॥
તથા દક્ષિણાર્ધે ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.7 ॥
તથા પશ્ચાર્ધે ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.8 ॥
ઉત્તરાર્ધે સંસ્થાપ્ય વાસ્તોષ્પત્યૈર્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.9 ॥
અવદીર્ણે સમ્પાતાનાનીય સંસ્થાપ્ય હોમાન્ ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.10 ॥
અવદીર્ણં શાન્ત્યુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.11 ॥
તા એવ બ્રાહ્મણો દદ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.12 ॥
સીરં વૈશ્યોઽશ્વં પ્રાદેશિકો ગ્રામવરં રાજા ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.13 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,28{120}.14 ॥]
ચતસ્રો ધેનવ ઉપક્લૃપ્તા ભવન્તિ શ્વેતા કૃષ્ણા રોહિણી સુરૂપા ચતુર્થી । તાસામેતદ્ દ્વાદશરાત્રં સન્દુગ્ધં નવનીતં નિદધાતિ । દ્વાદશ્યાઃ પ્રાતર્યત્રૈવાદોઽવદીર્ણં ભવતિ તત ઉત્તરતઃ શાન્ત્યુદકાદિ આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા શ્વેતાયા આજ્યેન ઓદનં સન્નીય તતઃ ઽઅગ્નિર્ભૂમ્યામ્ઽ ઇતિ તિસૃભિરન્વાલભ્ય ગૃહં તતઃ પૂર્વતો જુહોતિ । તથા કૃષ્ણાયા દક્ષિણાર્ધે તથા રોહિણ્યા દક્ષિણાર્ધે તથા સુરૂપાયા દક્ષિણાર્ધે તસ્મિન્નેવાગ્નૌ ઓદનમાજ્યેન સન્નીય તતો વાસ્તોષ્પત્યેન ગણેનાજ્યં જુહ્વન્નવદીર્ણદેશં સમ્પાતાનાનયતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તતોઽવદીર્ણં શાન્ત્યુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય ગાં દદાતિ । સર્વત્ર ધેન્વાદીનિ ચ । ગૃહે પતિતે ગ્રામે વા શ્મશાને વા અગ્નિશરણે વા ક્ષેત્રભૂમિપાતને ભૂમિચ્છિદ્રદર્શને ભૂમિપાતે ગૃહપાતે ગ્રામાદિપતને એષા શાન્તિઃ । અથવા ચતુર્દિક્ષુ ચત્વારિ વા તન્ત્રાણિ યથાસઙ્ખ્યમ્ । શ્વેતાકૃષ્ણાદિ પ્રતિદિશં જુહોતિ । પૂર્વાર્ધે જુહોતિ । પૂર્વતન્ત્રે દક્ષિણા ધેનુઃ સર્વત્ર । તન્ત્રોપવેશનખિમ્ (?) તન્ત્રે વેદ્યુત્તરવેદિતન્ત્રમ્ । તતઃ શઙ્ખાદ્યાઃ સમ્પાતાઃ । સર્વસ્મિન્ તન્ત્રે ભવતિ દારિલમતમ્ । પૂર્વં સમાપ્ય તન્ત્રં તતો દક્ષિણતઃ પશ્ચાદુત્તરતઃ । સમાપ્ય તન્ત્રં શાન્ત્યુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય તા ગા બ્રાહ્મણો દદ્યાત્ । સીરં વૈશ્યોઽશ્વં પ્રાદેશિકો ગ્રામવરં રાજા । વરં ધેન્વાદિ સર્વત્ર દદ્યાત્ । ગૃહગ્રામજનપદે ચ શાન્તિઃ સમાપ્તા । અષ્ટાવિંશી કણ્ડિકા

અથ યત્રૈતદનુદકદેશે ઉદકાતિશયો ભવતિ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદનુદક ઉદકોન્મીલો ભવતિ હિરણ્યવર્ણાઃ (1.33) ઇત્યપાં સૂક્તૈર્જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,29{121}.1 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,29{121}.2 ॥]
શાન્ત્યુદકાદ્યાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ ઽયદદઃઽ (3.13) ઇત્યપાં સૂક્તૈઃ સર્વૈઃ આજ્યં જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અનુદકદેશે યદ્યતિશયેન ઉદકં દૃશ્યતે । ઉદકોન્મીલનશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ ઊનત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ તિલાઃ સમતલા ભવન્તિ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતત્ તિલાઃ સમતૈલા ભવન્તિ તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,30{122}.1 ॥
અનૂનાય સ્વાહા । અક્ષિતાય સ્વાહા । અપરિમિતાય સ્વાહા । પરિપૂર્ણાય સ્વાહા ॥ કૌશ્સ્_13,30{122}.2 ॥
સ યં દ્વિષ્યાત્ તસ્યાશાયાં લોહિતં તે પ્ર સિઞ્ચામિ ઇતિ દક્ષિણામુખઃ પ્રસિઞ્ચેત્ ॥ કૌશ્સ્_13,30{122}.3 ॥]
શાન્ત્યુદકાદિ આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઅનૂનાય સ્વાહાઽ ઇત્યેતૈશ્ચતુર્ભિરાજ્યં જુહોતિ । સ યં દ્વિષ્યાત્ ઇતિ મન્ત્રેણ દક્ષિણામુખો ભૂત્વા શાન્ત્યુદકેન તિલાન્ સિઞ્ચેત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । યદા તૈલં ન ભવતિ તદા શાન્તિઃ । તિલાઃ સમતૈલભવને શાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ ત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ વપાં વા હવીંષિ વા વયાંસિ દ્વિપદચતુષ્પદં વાભિમૃશ્યાવગચ્છેયુસ્તત્ર શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદ્વપાં વા હવીંષિ વા વયાંસિ દ્વિપદચતુષ્પદં વાભિમૃશ્યાવગછેયુઃ યે અગ્નયઃ (3.21) નમો દેવવધેભ્યઃ (6.13) ઇત્યેતાભ્યાં સૂક્તાભ્યાં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,31{123}.1 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,31{123}.2 ॥]
શાન્ત્યુદકાદ્યાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયે અગ્નયઃઽ, ઽનમો દેવવધેભ્યઃઽ ઇત્યેતાભ્યાં સૂક્તાભ્યામાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । વપાદિ ગચ્છેયુઃ શાન્તિઃ ॥ એકત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ કુમારસ્ય કુમાર્યા વા દ્વાવાવર્તૌ મૂર્ધન્યૌ ભવતઃ સવ્યાવૃદેકો દેશાવર્તે શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતત્ કુમારસ્ય કુમાર્યા વા દ્વાવાવર્તૌ મૂર્ધન્યૌ ભવતઃ સવ્યાવૃદેકો દેશાવર્તસ્તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,32{124}.1 ॥
ત્વષ્ટા રૂપાણિ બહુધા વિકુર્વઞ્જનયન્ પ્રજા બહુધા વિશ્વરૂપાઃ । સ મે કરોત્વવિપરીતમસ્માનનુપૂર્વં કલ્પયતામિહૈવ ॥ ત્વષ્ટ્રે સ્વાહા ॥ કૌશ્સ્_13,32{124}.2 ॥
અન્તર્ગર્ભેષુ બહુધા સં તનોતિ જનયન્ પ્રજા બહુધા વિશ્વરૂપાઃ । સ મે કરોત્વવિપરીતમસ્માનનુપૂર્વં કલ્પયતામિહૈવ ॥ ત્વષ્ટ્રે સ્વાહા ॥ કૌશ્સ્_13,32{124}.3 ॥
યદ્યુન્મૃષ્ટં યદિ વાભિમૃષ્ટં તિરશ્ચીનર્થ ઉત મર્મૃજન્તે । શિવં તદ્દેવઃ સવિતા કૃણોતુ પ્રજાપતિઃ પ્રજાભિઃ સંવિદાનઃ ॥ ત્વષ્ટ્રે સ્વાહા ॥ કૌશ્સ્_13,32{124}.4 ॥
સવ્યાવૃત્તાન્યુત યા વિશ્વરૂપા પ્રત્યગ્વૃત્તાન્યુત યા તે પરુઃષુ । તાન્યસ્ય દેવ બહુધા બહૂનિ સ્યોનાનિ શગ્માનિ શિવાનિ સન્તુ ॥ ત્વષ્ટ્રે સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,32{124}.5 ॥
ત્વષ્ટા મે દૈવ્યં વચઃ (6.4) ઇત્યેતેન સૂક્તેન જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,32{124}.6 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,32{124}.7 ॥]
શાન્ત્યુદકાદ્યાજ્યતન્ત્રં કૃત્વા ઽત્વષ્ટા રૂપાણિ બહુધાઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહુયાત્ । ઽત્વષ્ટા મે દૈવ્યં વચઃઽ ઇત્યેતેન સૂક્તેન જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥ દ્વાત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ યૂપો વિરોહતિ શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદ્યૂપો વિરોહતિ તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,33{125}.1 ॥
યૂપો વિરોહઞ્છતશાખો અધ્વરઃ સમાવૃતો મોહયિષ્યન્યજમાનસ્ય લોકાન્ । વેદાભિગુપ્તો બ્રહ્મણા પરિવૃતોઽથર્વભિઃ શાન્તઃ સુકૃતામેતુ લોકમ્ ॥ યૂપો હ્યરુક્ષદ્દ્વિષતાં વધાય ન મે યજ્ઞો યજમાનશ્ચ રિષ્યાત્ । સપ્તર્ષીણાં સુકૃતાં યત્ર લોકસ્તત્રેમં યજ્ઞં યજમાનં ચ ધેહિ ॥ વનસ્પતયે સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,33{125}.2 ॥
વનસ્પતિઃ સહ દેવૈર્ન આગન્ (12.3.15) ઇતિ જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,33{125}.3 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,33{125}.4 ॥]
શાન્ત્યુદકાદ્યાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયૂપો વિરોહઞ્છતશાખઃઽ ઇત્યેતેનાજ્યં જુહુયાત્ । ઽવનસ્પતિઃ સહ દેવૈર્નઽ ઇત્યૃચા જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥ ત્રયસ્ત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ દિવોલ્કા પતતિ તદયોગક્ષેમાશઙ્કં ભવત્યવૃષ્ટ્યાશઙ્કં વા શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદ્ દિવોલ્કા પતતિ તદયોગક્ષેમાશઙ્કં ભવત્યવૃષ્ટ્યાશઙ્કં વા ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.1 ॥ તત્ર]
રાજા ભૂમિપતિર્વિદ્વાંસં બ્રહ્માણં વૃણીયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.2 ॥
સ વૃતોઽરણ્યસ્યાર્ધમભિવ્રજ્ય તત્ર દ્વાદશરાત્રમનુશુષ્યેત્ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.3 ॥
સ ખલુ પૂર્વં નવરાત્રમારણ્યશાકમૂલફલભક્ષશ્ચાથોત્તરં ત્રિરાત્રં નાન્યદુદકાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.4 ॥
શ્વો ભૂતે સપ્ત ધેનવ ઉપક્લૃપ્તા ભવન્તિ શ્વેતા કૃષ્ણા રોહિણી નીલી પાટલા સુરૂપા બહુરૂપા સપ્તમી ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.5 ॥
તાસામેતદ્ દ્વાદશરાત્રં સન્દુગ્ધં નવનીતં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.6 ॥
[દ્વાદશ્યાઃ પ્રાતર્યત્રૈવાસૌ પતિતા ભવતિ તત ઉત્તરમગ્નિમુપસમાધાય ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.7 ॥
પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય બર્હિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.8 ॥
અથામું નવનીતં સૌવર્ણે પાત્રે વિલાપ્ય સૌવર્ણેન સ્રુવેણ રક્ષોઘ્નૈશ્ચ સૂક્તૈઃ યામાહુસ્તારકૈષા વિકેશી (5.17.4) ઇત્યેતેન સૂક્તેનાજ્યં જુહ્વન્ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.9 ॥
અવપતિતે સમ્પાતાનાનીય સંસ્થાપ્ય હોમાન્ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.10 ॥]
દ્વાદશ્યાઃ પ્રાતર્યત્રૈવાસૌ પતિતા ભવતિ તતઃ શાન્ત્યુદકાદિ આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા અમું નવનીતં સૌવર્ણે પાત્રે વિલાપ્ય સૌવર્ણેન સ્રુવેણ હોમં કુર્યાત્ । ઽસ્તુવાનમ્ (1.7)ઽ, ઽઇદં હવિઃ (1.8)ઽ ઇત્યાદિચાતનગણેન ઽયામાહુસ્તારકૈષા વિકેશીઽ (5.17.4-18) ઇતિ સૂક્તેન । સૂક્તસમાપ્તિં યાવદ્ ગ્રહણમ્ । એતૈરાજ્યં જુહોતિ । અવપતિતે સમ્પાતાનાનીય । ઉલ્કાદેશે સમ્પાતાઃ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
અવપતિતં શાન્ત્યુદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.11 ॥
તા એવ બ્રાહ્મણો દદ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.12 ॥
સીરં વૈશ્યોઽશ્વં પ્રાદેશિકો ગ્રામવરં રાજા ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.13 ॥
[સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,34{126}.14 ॥]
સર્વત્ર ધેન્વાદીનિ ચ કંસવસનં ચ । ઉલ્કાપાતે વા મહાનક્ષત્રપાતે ચ દિવા અહનિ દિવા ઉલ્કાપાતને શાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ ચતુસ્ત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ ધૂમકેતુશાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદ્ ધૂમકેતુઃ સપ્તર્ષીનુપધૂપયતિ તદયોગક્ષેમાશઙ્કમિત્યુક્તમ્ ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.1 ॥
પઞ્ચ પશવસ્તાયન્તે વારુણઃ કૃષ્ણો ગૌર્વાજો વાવિર્વા હરિર્વાયવ્યો બહુરૂપો દિશ્યો મારુતી મેષ્યાગ્નેયઃ પ્રાજાપત્યશ્ચ ક્ષીરૌદનોઽપાં નપ્ત્ર ઉદ્રઃ ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.2 ॥
ઉતેયં ભૂમિઃ (4.16.3) ઇતિ ત્રિર્વરુણમભિષ્ટૂય ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.3 ॥
અપ્સુ તે રાજન્ (7.83.1-4) ઇતિ ચતસૃભિર્વારુણસ્ય જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.4 ॥
વાયવા રુન્ધિ નો મૃગાનસ્મભ્યં મૃગયદ્ભ્યઃ । સ નો નેદિષ્ઠમા કૃધિ વાતો હિ રશનાકૃતઃ ઇતિ વાયવ્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.5 ॥
આશાનામ્ (1.31) ઇતિ દિશ્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.6 ॥
પ્રતિ ત્યં ચારુમધ્વરં ગોપીથાય પ્ર હૂયસે । મરુદ્ભિરગ્ન આ ગહિ ઇતિ મારુતસ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.7 ॥
અપામગ્નિઃ (4.15.10) ઇત્યાગ્નેયસ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.8 ॥
પ્રજાપતિઃ સલિલાત્ (4.15.11) ઇતિ પ્રાજાપત્યસ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.9 ॥
અપાં સૂક્તૈર્હિરણ્યશકલેન સહોદ્રમપ્સુ પ્રવેશયેત્ ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.10 ॥
પ્ર હૈવ વર્ષતિ ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.11 ॥
સર્વસ્વં તત્ર દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.12 ॥
તસ્ય નિષ્ક્રયો યથાર્હં યથાસમ્પદ્વા ॥ કૌશ્સ્_13,35{127}.13 ॥]
એકતન્ત્રે વા કુર્યાત્ પૃથક્તન્ત્રે વા કુર્યાત્ । દ્વાદશરાત્રવ્રતં શાકમૂલફલભક્ષો નવરાત્રમશ્નન્તિ । એવં દ્વાદશરાત્રૌ ભૂત્વા ત્રયોદશેઽહનિ કર્મપ્રયોગઃ । પાકતન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા પઞ્ચ પશવસ્તાયન્તે વારુણઃ કૃષ્ણોઽજઃ વાયવો હરિતોઽજઃ દિશ્યો બહુરૂપોઽજઃ મારુતી મેષી અપાં નપ્ત્રે ઉદ્રઃ જલવિરાલઃ બિડાલો વા આગ્નેયશ્ચ પ્રાજાપત્યશ્ચ ક્ષીરૌદનૌ । મન્ત્રમધ્યે શ્રપણમ્ । અન્વારબ્ધેભ્યઃ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । તત્રૈતત્ સૂક્તમનુયોજયતીત્યુક્તમ્ । શાન્ત્યુદકસ્ય ચ । મહાશાન્તિમુચ્ચૈરભિનિગદન્તીતિ સકૃત્ એવમાદીનિ યોજયિતવ્યાનિ । પશુવિશસનાદીનિ વપાગ્રહણં ચ સકૃત્ । સર્વેષાં સમાનતન્ત્રપક્ષઃ । પૂર્વપ્રકૃતિપક્ષે આજ્યતન્ત્રં સર્વત્ર વર્તતે । યદ્દેવત્યઃ પશુસ્તદ્દેવત્યશ્ચરુઃ શ્રપયિતવ્યઃ । ઉદસ્ય પર્યગ્નિકરણાન્તં કુર્યાત્ । વપાહોમાન્તે પશ્વિતિકર્તવ્યતા । તતોઽવદાનાનિ દદાતિ । જુહોતીત્યર્થઃ । ઽઉતેયં ભૂમિઃઽ ઇત્યૃચાગ્નિપ્રયોગઃ । વરુણં મનસા ધ્યાયેત્ । ઽઅપ્સુ તે રાજન્ઽ ઇતિ ચતસૃભિઃ વારુણસ્ય પશોરવદાનાનિ જુહુયાત્ પ્રત્યૃચં સ્થાલીપાકં ચ । તથા ઽવાયવા રુન્ધિ નઃઽ ઇતિ વાયવ્યસ્ય । ઽઆશાનામ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન પ્રત્યૃચં દિશ્યસ્ય પશોઃ સ્થાલીપાકં ચૈવ । ઽપ્રતિ ત્યં ચારુમધ્વરમ્ઽ ઇત્યૃચા મારુતસ્ય પશોરવદાનં ચરોશ્ચ । ઽઅપામગ્નિઃઽ ઇત્યૃચાગ્નેયપશોરાગ્નેયં ક્ષીરૌદનં જુહોતિ । ઽપ્રજાપતિઃ સલિલાદાઽ ઇત્યૃચા પ્રજાપતિક્ષીરૌદનં જુહોતિ દ્વિતીયામ્ । ઽનિઃસાલાભિત્યુલ્મુકેન ત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિહરતિઽ (કૌશ્સ્ 44.11) ઇતિ । તન્ત્રં કૃત્વા તતોઽપાં સૂક્તૈઃ સર્વૈર્હિરણ્યશકલેન સહોદ્રમપ્સુ પ્રવેશયેત્ । પાશુકં તન્ત્રં સમાપયેત્ । યવૈઃ સ્વિષ્ટકૃતં દદાતિ । વ્યાપકરદાપદાર્થો ભેદેન આરાદુપકારતન્ત્રેણ ભવતિ । એવં મીમાંસા યોજયિતવ્યા । શેષં સમાનમ્ । તન્ત્રપક્ષે અતિદેશો વિશેષાતિદેશો યોજયિતવ્યઃ । ઊહબાધાભ્યુદયતન્ત્રં મઙ્ગલલક્ષણાનિ યોજયિતવ્યાનિ । સમાપ્તા ધૂમકેતુશાન્તિઃ । ધૂમકેતુ(ચા)રે વા નાન્યો ધૂમકેતુર્વિદ્યતે । તથા કેતુચારે-
ઉત્થાનં ચૈવ કેતૂનાં વિનાશાયેતિ હિ સ્મૃતમ્.
તસ્મા(દા)થર્વણૈર્મન્ત્રૈઃ શમનં કારયેદ્ બુધઃ ॥
સર્વસ્વં તત્ર દક્ષિણા । તસ્ય નિષ્ક્રયો યથાર્હં યથાસમ્પદ્વા । કેતુ(ચા)રે પઠિતા કેતુ(શાન્તિઃ) । પઞ્ચત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ નક્ષત્રાણિ પતન્તિ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતન્નક્ષત્રાણિ પતાપતાનીવ ભવન્તિ તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,36{128}.1 ॥
યન્નક્ષત્રં પતતિ જાતવેદઃ સોમેન રાજ્ઞેષિરં પુરસ્તાત્ । તસ્માન્મામગ્ને પરિ પાહિ ઘોરાત્ પ્ર ણો જાયન્તાં મિથુનાનિ રૂપશઃ ॥ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,36{128}.2 ॥
સોમો રાજા સવિતા ચ રાજા ઇત્યેતેન સૂક્તેન જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,36{128}.3 ॥
સોમો રાજા સવિતા ચ રાજા ભુવો રાજા ભુવનં ચ રાજા । શર્વો રાજા શર્મ ચ રાજા ત ઉ નઃ શર્મ યછન્તુ દેવાઃ ॥ આદિત્યૈર્નો બૃહસ્પતિર્ભગઃ સોમેન નઃ સહ । વિશ્વે દેવા ઉર્વન્તરિક્ષં ત ઉ નઃ શર્મ યછન્તુ દેવાઃ ॥ કૌશ્સ્_13,36{128}.2 ॥
ઉતાવિદ્વાન્ નિષ્કૃદયાથોસ્રઘ્ની યથાયથમ્ । મા નો વિશ્વે દેવા મરુતો હેતિમિછત ॥ કૌશ્સ્_13,36{128}.4 ॥
રુક્મં કર્ત્રે દદ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,36{128}.5 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,36{128}.6 ॥]
શાન્ત્યુદકાદ્યાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયન્નક્ષત્રં પતતિ જાતવેદઃઽ ઇત્યેકા, ઽસોમો રાજાઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । રુક્મં કર્ત્રે દદ્યાત્ । ધેન્વાદીનિ ચ । નક્ષત્રપતને ઉપર્યુપરિપતને બહુશઃપતને રાત્રૌ વા દિવા વા સન્ધ્યાયાં વા નક્ષત્રપતને શાન્તિઃ સમાપ્તા । સર્વત્ર પૂર્વં શાન્ત્યુદકં કૃત્વા તત ઉત્તરવેદ્યાદિ કરોતિ । કેચિત્ પ્રધાનહોમં કૃત્વા તતઃ શાન્ત્યુદકં કરોતિ । તત ઉત્તરતન્ત્રમ્ ॥ ષટ્ત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ માંસમુખો નિપતતિ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતન્માંસમુખો નિપતતિ તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,37{129}.1 ॥
ઘોરો વજ્રો દેવસૃષ્ટો ન આગન્ યદ્વા ગૃહાન્ ઘોરમુતા જગામ । તન્નિર્જગામ હવિષા ઘૃતેન શં નો અસ્તુ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે ॥ રુદ્રાય સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,37{129}.2 ॥
ભવાશર્વૌ મૃડતં માભિ યાતમ્ (11.2) ઇત્યેતેન સૂક્તેન જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,37{129}.3 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,37{129}.4 ॥]
તાસામેતદ્ દ્વાદશરાત્રં સન્દુગ્ધં નવનીતં નિદધાતિ । ત્રયોદશેઽહનિ શાન્ત્યુદકાદ્યાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા યથામું નવનીતં સૌવર્ણસ્થાલ્યાં વિલાપ્ય સૌત્રશાન્તિરુચ્યતે । શાન્ત્યુદકાદ્યાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઘોરો વજ્રઃઽ ઇત્યૃચા, ઽભવાશર્વૌ
મૃડતમ્ઽ ઇતિ સૂક્તેન ચાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ગૃધ્રાદિષ્વાહિપતતિ માંસમુખઃ માંસં ચાગતગૃહે માંસમુખે નિપતનશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ ગૃહે ગ્રામે ક્ષેત્રે વા નગરે શિરસિ અઙ્ગે વા માંસં પતતિ તત્ર શાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ સપ્તત્રિંશી કણ્ડિકા

અથ યત્ર અનગ્નિદેશે અગ્નિદર્શનં ભવતિ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદનગ્નાવવભાસો ભવતિ તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,38{130}.1 ॥
યા તેઽવદીપ્તિવરૂપા જાતવેદોઽપેતો રક્ષસાં ભાગ એષઃ । રક્ષાંસિ તયા દહ જાતવેદો યા નઃ પ્રજાં મનુષ્યાં સં સૃજન્તે ॥ અગ્નયે સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,38{130}.2 ॥
અગ્ની રક્ષાંસિ સેધતિ (8.3.26) ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,38{130}.3 ॥]
ઽયા તેઽવદીપ્તિઃઽ ઇત્યેકા ઽઅગ્ની રક્ષાંસિઽ ઇત્યેકા દ્વાભ્યાં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । શાન્ત્યુદકાદ્યાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા । અનગ્નિદેશે ગૃહે ગ્રામે ક્ષેત્રે વા યદિ શાલાયાં પ્રદૃશ્યતે અગ્નિદર્શનં ચ ભવતિ । અગ્નિદર્શનં ચ શાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ અષ્ટાત્રિંશી કણ્ડિકા

અથાગ્નિશબ્દકરણે શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદગ્નિઃ શ્વસતીવ તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,39{131}.1 ॥
શ્વેતા કૃષ્ણા રોહિણી જાતવેદો યાસ્તે તનૂસ્તિરશ્ચીના નિર્દહન્તીઃ શ્વસન્તીઃ । રક્ષાંસિ તાભિર્દહ જાતવેદો યા નઃ પ્રજાં મનુષ્યાં સં સૃજન્તે ॥ અગ્નયે સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,39{131}.2 ॥
અગ્ની રક્ષાંસિ સેધતિ (8.3.26) ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,39{131}.3 ॥]
શાન્ત્યુદકમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽશ્વેતા કૃષ્ણાઽ ઇત્યૃચા ઽઅગ્નેરિવાસ્યઽ (7.45.2) ઇતિ દ્વાભ્યામાજ્યં જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । અગ્નિશબ્દકરણે શાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ એકોનચત્વારિંશી કણ્ડિકા

અથ સર્પિર્વા તૈલં વા મધુ વા વિષ્યન્દતે તત્ર શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતત્ સર્પિર્વા તૈલં વા મધુ વા વિષ્યન્દતિ યદ્યામં ચક્રુર્નિખનન્તઃ (6.116) ઇત્યેતેન સૂક્તેન જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,40{132}.1 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,40{132}.2 ॥]
શાન્ત્યુદકમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽયદ્યામં ચક્રુર્નિખનન્તઃઽ ઇત્યેતાભિશ્ચતસૃભિરાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સર્પિસ્તૈલમધુક્ષરણશાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ ચત્વારિંશી કણ્ડિકા

અથ લૌકિકાગ્નિઃ શાલાં દહતિ તત્ર શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદ્ગ્રામ્યોઽગ્નિઃ શાલાં દહતિ અપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ (6.117-119) ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્મૈશ્રધાન્યસ્ય પૂર્ણાઞ્જલિં હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,41{133}.1 ॥
મમોભા મિત્રાવરુણા, મહ્યમાપો મધુમદરયન્તામ્ (6.61) ઇત્યેતાભ્યાં સૂક્તાભ્યાં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,41{133}.2 ॥
મમોભા મિત્રાવરુણા મમોભેન્દ્રાબૃહસ્પતી । મમ ત્વષ્ટા ચ પૂષા ચ મમૈવ સવિતા વશે ॥ મમ વિષ્ણુશ્ચ સોમશ્ચ મમૈવ મરુતો ભવન્ । સરસ્વાંશ્ચ ભગશ્ચ વિશ્વે દેવા વશે મમ ॥ મમોભા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષં સ્વર્મમ । મમેમાઃ સર્વા ઓષધીરાપઃ સર્વા વશે મમ ॥ મમ ગાવો મમાશ્વા મમાજાશ્ચાવયશ્ચ મમૈવ પુરુષા ભવન્ । મમેદં સર્વમાત્મન્વદેજત્ પ્રાણદ્વશે મમ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_13,41{133}.3 ॥
અરણી પ્રતાપ્ય સ્થણ્ડિલં પરિમૃજ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,41{133}.4 ॥
અથાગ્નિં જનયેત્ ॥ કૌશ્સ્_13,41{133}.5 ॥
ઇત એવ પ્રથમં જજ્ઞે અગ્નિરાભ્યો યોનિભ્યો અધિ જાતવેદાઃ । સ ગાયત્ર્યા ત્રિષ્ટુભા જગત્યાનુષ્ટુભા દેવો દેવેભ્યો હવ્યં વહતુ પ્રજાનન્ ઇતિ જનયિત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,41{133}.6 ॥
ભવતં નઃ સમનસૌ સમોકસૌ (કૌશ્સ્ 108.2) ઇત્યેતેન સૂક્તેન જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,41{133}.7 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,41{133}.8 ॥]
શાન્ત્યુદકમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઅપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ઽ ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્મૈશ્રધાન્યસ્ય પૂર્ણાઞ્જલિં જુહુયાત્ । ઽમમોભાઽ
ઇતિ કલ્પજં સૂક્તં ઽમહ્યમાપઃઽ ઇતિ સૂક્તં દ્વાભ્યામાજ્યં જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તત અરણી પ્રતાપ્ય સ્થણ્ડિલં પરિમૃજ્ય અથાગ્નિં મન્થતિ । ઽઇત એવ પ્રથમં જજ્ઞેઽ ઇત્યૃચા મન્થનમ્ । તત આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽભવતં નઃ સમનસૌઽ ઇત્યેતેન સૂક્તેનાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ગ્રામદાઘે ગૃહદાઘે અગ્નિશાલાશાન્તિમણ્ડપકુટીગોશાલાદાઘે સર્વાગ્નિદાઘે શાન્તિઃ સમાપ્તા । શાન્ત્યુદકેન સર્વત્ર કારયિત્રા વાચમનપ્રોક્ષણે ભવતઃ । સર્વત્રાદ્ભુતસ્થાનપ્રોક્ષણં ગૃહગ્રામાદિપ્રોક્ષણં સર્વં કુર્યાત્ । સર્વત્ર માતરં શ્રાદ્ધમ્ । ઽબ્રાહ્મણાન્ ભક્તેનોપેપ્સન્તિઽ (કૌશ્સ્ 136.12) ઇતિ વચનાત્ । ગ્રામ્યોઽગ્નિદાઘશાન્તિઃ । એકચત્વારિંશી કણ્ડિકા

અથ સ્વયમગ્નિરુત્થિતે વિદ્યુતે વા પતિતે શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ ચેદાગન્તુર્દહત્યેવમેવ કુર્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,42{134}.1 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,42{134}.2 ॥]
શાન્ત્યુદકમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઅપમિત્યમપ્રતીત્તમ્ઽ ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્મૈશ્રધાન્યસ્ય પૂર્ણાઞ્જલિં હુત્વા ઽમમોભાઽ ઇતિ સૂક્તં ઽમહ્યમાપઃઽ ઇતિ સૂક્તં ચ દ્વાભ્યામાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । તસ્મિન્નગ્નૌ અરણિપ્રતાપનમ્ । સ્થણ્ડિલં ગોમયેન પરિલિપ્યાગ્નિમન્થનમ્ । ઽઇત એવ પ્રથમં જજ્ઞેઽ ઇત્યૃચા । તત આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽભવતં નઃ સમનસૌઽ ઇત્યેતેન સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । વિદ્યુતે દાઘે ગૃહે સ્વયં પ્રકૃતિદાઘે શાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ દ્વિચત્વારિંશી કણ્ડિકા

અથ વંશબલહરણભઙ્ગે શાન્તિરુચ્યતે-
[અથ યત્રૈતદ્વંશઃ સ્ફોટતિ કપાલેઽઙ્ગારા ભવન્ત્યુદપાત્રં બર્હિરાજ્યં તદાદાય ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.1 ॥
શાલાયાઃ પૃષ્ઠમુપસર્પતિ ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.2 ॥
તત્રાઙ્ગારાન્ વા કપાલં વોપનિદધાત્યા સન્તપનાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.3 ॥
પ્રાઞ્ચમિધ્મમુપસમાધાય ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.4 ॥
પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય બર્હિરુદપાત્રમુપસાદ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.5 ॥
પરિચરણેનાજ્યં પરિચર્ય ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.6 ॥
નિત્યાન્ પુરસ્તાદ્ધોમાન્ હુત્વાજ્યભાગૌ ચ ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.7 ॥
અથ જુહોતિ ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.8 ॥
અસૌ વૈ નામ તે માતાસૌ વૈ નામ તે પિતા । અસૌ વૈ નામ તે દૂતઃ સ્વવંશમધિ તિષ્ઠતિ ॥ ઉત્તમરાત્રી ણામ મૃત્યો તે માતા તસ્ય તે અન્તકઃ પિતા । સમન્દધાનસ્તે દૂતઃ સ્વવંશમધિ તિષ્ઠતિ ॥ બહવોઽસ્ય પાશા વિતતાઃ પૃથિવ્યામસઙ્ખ્યેયા અપર્યન્તા અનન્તાઃ । યાભિર્વંશાનભિનિદધાતિ પ્રાણિનાં યાન્ કાંશ્ચેમાન્ પ્રાણભૃતાં જિઘાંસન્ । સ ઇમં દૂતં નુદતુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ દ્વિષતો નિવેશં મૃત્યવે સ્વાહા ॥ બૃહસ્પતિરાઙ્ગિરસો બ્રહ્મણઃ પુત્રો વિશ્વે દેવાઃ પ્રદદુર્વિશ્વમેજત્ । સ ઇમં દૂતં નુદતુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ નિવેશં બૃહસ્પતય આઙ્ગિરસાય સ્વાહા ॥ યસ્ય તેઽન્નં ન ક્ષીયતે ભૂય એવોપજાયતે । યસ્મૈ ભૂતં ચ ભવ્યં ચ સર્વમેતત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । સ ઇમં દૂતં નુદતુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ દ્વિષતો નિવેશમિન્દ્રાય સ્વાહા ॥ મુખં દેવાનામિહ યો બભૂવ યો જાનાતિ વયુનાનાં સમીપે । યસ્મૈ હુતં દેવતા ભક્ષયન્તિ વાયુનેત્રઃ સુપ્રણીતિઃ સુનીતિઃ । સ ઇમં દૂતં નુદતુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ દ્વિષતો નિવેશમગ્નયે સ્વાહા ॥ યઃ પૃથિવ્યાં ચ્યાવયન્નેતિ વૃક્ષાન્ પ્રભઞ્જનેન રથેન સહ સંવિદાનઃ । રસાન્ ગન્ધાન્ ભાવયન્નેતિ દેવો માતરિશ્વા ભૂતભવ્યસ્ય કર્તા । સ ઇમં દૂતં નુદતુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ દ્વિષતો નિવેશં વાયવે સ્વાહા ॥ બ્રહ્મચારી ચરતિ બ્રહ્મચર્યમૃચં ગાથાં બ્રહ્મ પરં જિગાંસન્ । તં વિઘ્ના અનુપરિયન્તિ સર્વે યે અન્તરિક્ષે યે ચ દિવિ શ્રિતાસઃ । તં વિશો અનુપરિયન્તિ સર્વાઃ કર્માણિ લોકે પરિમોહયન્તિ । સ ઇમં દૂતં નુદતુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ દ્વિષતો નિવેશમાદિત્યાય સ્વાહા ॥ યો નક્ષત્રૈઃ સરથં યાતિ દેવઃ સંસિદ્ધેન રથેન સહ સંવિદાનઃ । રૂપંરૂપં કૃણ્વાનશ્ચિત્રભાનુઃ સુભાનુઃ । સ ઇમં દૂતં નુદતુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ દ્વિષતો નિવેશં ચન્દ્રાય સ્વાહા ॥ ઓષધયઃ સોમરાજ્ઞીર્યશસ્વિનીઃ । તા ઇમં દૂતં નુદન્તુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ દ્વિષતો નિવેશમોષધીભ્યઃ સોમરાજ્ઞીભ્યઃ સ્વાહા ॥ ક્ક્પ્_ ઓષધયો વરુણરાજ્ઞીર્યશસ્વિનીઃ । તા ઇમં દૂતં નુદન્તુ વંશપૃષ્ઠાત્ સ મે ગછતુ દ્વિષતો નિવેશમોષધીભ્યો વરુણરાજ્ઞીભ્યઃ સ્વાહા ॥ અષ્ટસ્થૂણો દશપક્ષો યદૃછજો વનસ્પતે । પુત્રાંશ્ચૈવ પશૂંશ્ચાભિ રક્ષ વનસ્પતે ॥ યો વનસ્પતીનામુપતાપો બભૂવ યદ્વા ગૃહાન્ ઘોરમુતા જગામ । તન્નિર્જગામ હવિષા ઘૃતેન શં નો અસ્તુ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે ॥ યો વનસ્પતીનામુપતાપો ન આગદ્યદ્વા યજ્ઞં
નોઽદ્ભુતમા જગામ । સર્વે તદગ્ને હુતમસ્તુ ભાગશઃ શિવાન્ વયમુત્તરેમાભિ વાજાન્ ॥ ત્વષ્ટ્રે સ્વાહા ઇતિ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.9 ॥
ત્વષ્ટા મે દૈવ્યં વચઃ (6.4) ઇત્યત્રોદપાત્રં નિનયતિ ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.10 ॥
કપાલેઽગ્નિં ચાદાયોપસર્પતિ ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.11 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,43{135}.12 ॥]
શાન્ત્યુદકં કૃત્વા કપાલેઽગ્નિં કૃત્વા ઉદપાત્રં બર્હિરાજ્યં તદાદાય શાલાયામુપરિ ગૂઢકર્મ કરોતિ । શાલાયાઃ પૃષ્ઠે ગત્વા તત્ર કપાલાનિ વા ઉપનિદધાતિ આ સન્તપનાત્ । પ્રાઞ્ચમિધ્મમુપસમાધાય પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય બર્હિરિત્યાદિ આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽઅસૌ વૈ નામ તે માતાઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહોતિ । ઽત્વષ્ટા મે દૈવ્યં વચઃઽ ઇતિ સૂક્તેનાજ્યં જુહુયાત્ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઉદપાત્રં નિનયતિ । કપાલેઽગ્નિં ચાદાયોપસર્પતિ । ગૃહવંશભગ્ને ગૃહવંશદાઘે ચ શાન્તિઃ સમાપ્તા ॥ ત્રિચત્વારિંશી કણ્ડિકા

[અથ યત્રૈતત્ કુમ્ભોદધાનઃ સક્તુધાની વોખા વાનિઙ્ગિતા વિકસતિ તત્ર જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.1 ॥
ભૂમિર્ભૂમિમગાન્ન્માતા માતરમપ્યગાત્ । ઋધ્યાસ્મ પુત્રૈઃ પશુભિર્યો નો દ્વેષ્ટિ સ ભિદ્યતામ્ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.2 ॥]
અથ કુમ્ભે ભગ્ને ઉદધાને સક્તુધાની વોખા વા વિકસતિ તત્ર શાન્ત્યુદકં કૃત્વા આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ઽભૂમિર્ભૂમિમગાત્ઽ ઇત્યૃચાજ્યં જુહુયાત્ ॥
[સદસિ સન્મે ભૂયાત્ ઇતિ સક્તૂનાવપેત્ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.3 ॥]
ઽસદસિ સન્મે ભૂયાત્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણાન્યસ્યાં નવતરાયાં સક્તુધાન્યાં સક્તૂનાવપેત્ ॥
[અથ ચેદોદનસ્ય અન્નમસ્યન્નં મે દેહ્યન્નં મા મા હિંસીઃ ઇતિ ત્રિઃ પ્રાશ્ય ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.4 ॥
અથ યથાકામં પ્રાશ્નીયાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.5 ॥]
અથ ચેદોદનસ્ય ઽઅન્નમસ્યન્નં મે દેહ્યન્નં મા મા હિંસીઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણાન્યસ્યાં પ્રક્ષિપ્યાનુમન્ત્રયતે । ત્રિઃ પ્રાશ્ય । અથ કર્તા ન વા પ્રાશયતિ ॥
[અથ ચેદુદધાનઃ સ્યાત્ સમુદ્રં વઃ પ્ર હિણોમિ (10.5.23-24) ઇત્યેતાભ્યામભિમન્ત્ર્ય ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.6 ॥
અન્યં કૃત્વા ધ્રુવાભ્યાં દૃંહયિત્વા ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.7 ॥
તત્ર હિરણ્યવર્ણાઃ (1.33) ઇત્યુદકમાસેચયેત્ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.8 ॥]
અથ ચેદુદકકલશં ભજ્યતે ઽસમુદ્રં વઃ પ્ર હિણોમિઽ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામભિમન્ત્ર્યાન્યં કૃત્વા ઉદકકલશં નવં કુર્યાત્ । ઽઆ ત્વાહાર્ષમ્ઽ (6.87) ઽધ્રુવા દ્યૌઃઽ (6.88) ઇતિ સૂક્તાભ્યામભિમન્ત્ર્ય નવમુદકકલશં ઽહિરણ્યવર્ણાઃઽ ઇતિ સૂક્તેન ઉદકમભિમન્ત્ર્ય કલશં નિનયેત્ । અથાસ્મિન્ સ્થાને કેચિત્ શાન્ત્યુદકં કુર્વન્તિ । પાર્વણાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ઉદકસ્થાલ્યાં ભગ્નાયાં વ્રીહ્યાદિ પૂલ્યે ઉદકધાન્યાં સક્તુધાન્યાં વા કુમ્ભ ઉખાગ્નિહોત્રસ્થાલ્યાદિભાણ્ડે ભિન્ને ભગ્ને ઉદકપૂર્ણકલશે ભગ્ને શાન્તિઃ સમાપ્તા । શાન્ત્યુદકં કૃત્વા વેદ્યાદિતન્ત્રં કરોતિ રુદ્રમતમ્ । પ્રધાનહોમાનન્તરં શાન્ત્યુદકં કુર્યાદિતિ દારિલમતમ્ । અદ્ભુતાનિ સમાપ્તાનિ ॥
સ ખલ્વેતેષુ કર્મસુ સર્વત્ર શાન્ત્યુદકં કૃત્વા સર્વત્ર ચાતનાન્યનુયોજયન્માતૃનામાનિ ચ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.9 ॥
સર્વત્ર વરાં ધેનું કર્ત્રે દદ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.10 ॥
સર્વત્ર કંસવસનં ગૌર્દક્ષિણા ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.11 ॥
બ્રાહ્મણાન્ ભક્તેનોપેપ્સન્તિ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.12 ॥
[યથોદ્દિષ્ટં ચાદિષ્ટાસ્વિતિ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_13,44{136}.13 ॥]
શ્રાદ્ધં કુર્યાત્ । અદ્ભુતમન્તેષુ યત્ પતિતં તદ્ ઽઅગ્નય ઇન્દ્રાગ્નિભ્યામ્ આદિત્યાય ઉષસ્યૈ સ્વાહાઽ ઇતિ । ઽસમાયૈ સ્વાહાઽ ઇતિ । ઽભદ્રાય સ્વાહાઽ ઇતિ । ઽઇન્દ્રાય સ્વાહાઽ ઇતિ । ઽઅભયાયૈ સ્વાહાઽ ઇતિ । ઽક્ષેત્રે સ્વાહાઽ ઇતિ । વિનાયકસ્નપનઈશાનયાગાભિપશ્યૈતે પઠિતાઃ । તસ્યાનિ કર્તવ્યાનિ । ગ્રહનક્ષત્રાદિપક્ષઃ સર્વત્ર કાર્યઃ । તત્ર શ્લોકઃ-
યાનિ દેશે કુલે વાપિ અદ્ભુતં યત્ર દૃશ્યતે.
સ વિનશ્યતિ જાનીયાત્ તસ્ય શાન્તિસ્ત્રયોદશે ॥
ચતુશ્ચત્વારિંશી કણ્ડિકા

ઇતિ કૌશિકપદ્ધતૌ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
અથ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
[આજ્યતન્ત્રમ્]
[યથાવિતાનં યજ્ઞવાસ્ત્વધ્યવસ્યેત્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.1 ॥
વેદિર્યજ્ઞસ્યાગ્નેરુત્તરવેદિઃ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.2 ॥
ઉભે પ્રાગાયતે કિઞ્ચિત્ પ્રથીયસ્યૌ પશ્ચાદુદ્યતતરે ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.3 ॥
અપૃથુસમ્મિતાં વેદિં વિદધ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.4 ॥
ષટ્શમીં પ્રાગાયતાં ચતુઃશમીં શ્રોણ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.5 ॥
ત્રીન્ મધ્યે અર્ધચતુર્થાનગ્રતઃ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.6 ॥
ત્રયાણાં પુરસ્તાદુત્તરવેદિં વિદધ્યાત્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.7 ॥
દ્વિઃશમીં પ્રાગાયતામૃજ્વીમધ્યર્ધશમીં શ્રોણ્યામ્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.8 ॥]
યથાવિતાનં યજ્ઞવાસ્ત્વધ્યવસ્યેત્ । સમ્ભારલક્ષણે ઉક્તં યથાવિતાનં ચ મણ્ડપં કારયેત્ ॥
[ગ્રીષ્મસ્તે ભૂમે (12.1.36) ઇત્યુપસ્થાય ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.9 ॥
વિ મિમીષ્વ પયસ્વતીમ્ (13.1.27) ઇતિ મિમાનમનુમન્ત્રયતે ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.10 ॥]
ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.68) ઇતિ । બર્હિર્લવનં કૃત્વા ઽગ્રીષ્મસ્તે ભૂમેઽ ઇત્યૃચા ઉપસ્થાય ઽવિ મિમીષ્વઽ ઇત્યૃચા શાન્તવૃક્ષકાષ્ઠં મિમાનમનુમન્ત્રયતે । ષટ્શમીં પ્રાઙાયતાં ચતુર્હસ્તાન્ શ્રોણ્યાં ત્રીન્ મધ્યે અર્ધચતુર્થાનગ્રતઃ ॥
[બૃહસ્પતે પરિ ગૃહાણ વેદિં સુગા વો દેવાઃ સદનાનિ સન્તુ । અસ્યાં બર્હિઃ પ્રથતાં સાધ્વન્તરહિંસ્રા ણઃ પૃથિવી દેવ્યસ્તુ ઇતિ પરિગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.11 ॥]
ઽબૃહસ્પતે પરિ ગૃહાણઽ ઇત્યૃચા વેદિં પરિગૃહ્ણાતિ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ ॥
[યત્તે ભૂમે (12.1.35) ઇતિ વિખનતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.12 ॥]
ઽયત્તે ભૂમેઽ ઇતિ વેદિં ખનતિ ॥
[યત્ત ઊનમ્ (12.1.61) ઇતિ સંવપતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.13 ॥]
ઽયત્ત ઊનમ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન વેદિં સમીકરોતિ ॥
[ત્વમસ્યાવપની જનાનામ્ (12.1.61) ઇતિ તતઃ પાંસૂનન્યતોદાહાર્ય ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.14 ॥]
ઽત્વમસ્યાવપની જનાનામ્ઽ ઇત્યર્ધર્ચેન વેદિં પાંસુના પૂરયતિ । ત્રયાણાં પુરસ્તાદુત્તરવેદિં વિદધ્યાત્ । દ્વિઃશમીં પ્રાઙાયતામૃજ્વીમધ્યર્ધશમીં શ્રોણ્યામ્ ॥
[બૃહસ્પતે પરિ ગૃહાણ વેદિમ્ ઇત્યુત્તરવેદિમોપ્યમાનાં પરિગૃહ્ણાતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.15 ॥]
ઽબૃહસ્પતે પરિ ગૃહાણઽ ઇત્યુત્તરવેદિમોપ્યમાનાં પરિગૃહ્ણાતિ । ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ ॥
[અસમ્બાધં બધ્યતો માનવાનામ્ (12.1.2) ઇતિ પ્રથયતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.16 ॥]
ઽઅસમ્બાધં બધ્યતો માનવાનામ્ઽ ઇત્યૃચા પ્રથયતિ ॥
યસ્યાશ્ચતસ્રઃ પ્રદિશઃ પૃથિવ્યાઃ (12.1.4) ઇતિ ચતુરસ્રાં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.17 ॥
[દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામા દદે ઇતિ લેખનમાદાય યત્રાગ્નિં નિધાસ્યન્
ભવતિ તત્ર લક્ષણં કરોતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.18 ॥]
ઽદેવસ્ય ત્વાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ લેખનમાદાય યત્રાગ્નિં નિધાસ્યન્ ભવતિ તત્ર લક્ષણં કરોતિ ॥
ઇન્દ્રઃ સીતાં નિ ગૃહ્ણાતુ (3.17.4) ઇતિ દક્ષિણત આરભ્યોત્તરત આલિખતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.19 ॥
પ્રાચીમાવૃત્ય દક્ષિણતઃ પ્રાચીમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.20 ॥
અપરાસ્તિસ્રો મધ્યે ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.21 ॥
તસ્યાં વ્રીહિયવાવોપ્ય ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.22 ॥
[વર્ષેણ ભૂમિઃ પૃથિવી વૃતાવૃતા (12.1.52) ઇત્યદ્ભિઃ સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.23 ॥]
ઽવર્ષેણ ભૂમિઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેનાદ્ભિઃ સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥
[યસ્યામન્નં વ્રીહિયવૌ (12.1.42) ઇતિ ભૂમિં નમસ્કૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.24 ॥]
ઽયસ્યામન્નં વ્રીહિયવૌઽ ઇત્યૃચા નમસ્કૃત્ય ॥
[અથાગ્નિં પ્રણયેત્ ત્વામગ્ને ભૃગવો નયન્તામઙ્ગિરસઃ સદનં શ્રેય એહિ । વિશ્વકર્મા પુર એતુ પ્રજાનન્ ધિષ્ણ્યં પન્થામનુ તે દિશામ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.25 ॥]
અથાગ્નિં પ્રણયેત્ । ઽત્વામગ્નેઽ ઇત્યૃચા વેદ્યામગ્નિપ્રણયનમ્ ॥
[ભદ્રશ્રેયઃસ્વસ્ત્યા વા ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.26 ॥
અગ્ને પ્રેહિ (4.14.5) ઇતિ વા ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.27 ॥]
અથવા ભદ્રશ્રેયઃસ્વસ્ત્યા વા । અગ્ને પ્રેહિ ઇતિ વા । વેદ્યગ્નૌ અપિ નિવાવેષુ । અનયોરૃચા પ્રણયનમ્ ॥
[વિશ્વમ્ભરા વસુધાની પ્રતિષ્ઠા (12.1.6) ઇતિ લક્ષણે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.28 ॥]
ઽવિશ્વમ્ભરા વસુધાની પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યૃચા વેદ્યા લક્ષણે પ્રતિષ્ઠાપનમ્ ॥
[અથેધ્મમુપસમાદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.29 ॥]
ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ (5.3.1) ઇત્યૃચા સમિધ આદધાતિ તિસ્રઃ । યત્ર સ્થણ્ડિલકર્મ પ્રયોજનાર્થં તત્રાગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનમ્ । હસ્તહોમાદિ તન્ત્રમ્ । સર્વત્ર લક્ષણમ્ । ઽઆ દદેઽ (કૌશ્સ્ 137.18) ઇત્યાદ્યગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનાન્તં સમન્ત્રકં ભવતિ સર્વત્ર । અયુતહોમે લક્ષહોમે કોટિહોમે ગ્રહયજ્ઞસમિત્સુ અન્યત્ર વ્રીહિયવતિલસમિત્પુરોડાશાદિ તન્ત્રવિકલ્પાત્ તત્ર સર્વત્રાગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનમનેન વિધાનેન કર્તવ્યમ્ । ઽયત્રાગ્નિં નિધાસ્યન્ ભવતિ તત્ર લક્ષણં કરોતિઽ (કૌશ્સ્ 137.18) ઇતિ વચનાત્ । નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ પ્રાપયતઃ । વ્રતગ્રહણમ્ । દર્ભાવપ્રચ્છિન્નપ્રાન્તૌ પ્રક્ષાલ્ય પવિત્રે કુરુતે । ઽવિષ્ણોર્મનસા પૂતે સ્થઃઽ ઇતિ પવિત્રકરણમ્ । ઽઅગ્નયે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિઽ ઇતિ પવિત્રેણેધ્મપ્રોક્ષણમ્ ॥
[અગ્નિર્ભૂમ્યામોષધીષુ, અગ્નિર્દિવ આ તપતિ, અગ્નિવાસાઃ પૃથિવ્યસિતજ્ઞૂઃ (12.1.19-21) એતમિધ્મં સમાહિતં જુષાણઃ (10.6.35), અસ્મૈ ક્ષત્રાણિ ધારયન્તમગ્ને (7.78.2) ઇતિ પઞ્ચભિઃ સ્તરણમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.30 ॥]
ઽઅગ્નિર્ભૂમ્યામ્ઽ ઇતિ તિસૃભિઃ, ઽએતમિધ્મં સમાહિતં જુષાણઃઽ, ઽઅસ્મૈ ક્ષત્રાણિ ધારયન્તમગ્નેઽ ઇતિ દ્વાભ્યામ્, એતાભિઃ પઞ્ચભિરૃગ્ભિઃ પઞ્ચેધ્મ આદધાતિ । કેચિદ્ વિંશતિસમિધ આદધાને મન્યન્તે ॥
[અત ઊર્ધ્વં બર્હિષઃ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.31 ॥
ત્વં ભૂમિમત્યેષ્યોજસા (19.33.3) ઇતિ દર્ભાન્ સમ્પ્રોક્ષ્ય ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.32 ॥]
ઽત્વં ભૂમિમ્ઽ ઇત્યૃચા બર્હિઃપ્રોક્ષણમ્ । બર્હિઃ સમ્ભારલક્ષણે ઉક્તા ॥
ઋષીણાં પ્રસ્તરોઽસિ ઇતિ દક્ષિણતોઽગ્નેર્બ્રહ્માસનં નિદધાતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.33 ॥
બ્રહ્માસ્થાપનમ્ । ઽભૂપતેઽ ઇતિ વરણવિધાનેન વરણમ્ ॥
પુરસ્તાદગ્નેરુદક્ સંસ્તૃણાતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.34 ॥
તથા પ્રત્યક્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.35 ॥
પ્રદક્ષિણં બર્હિષાં મૂલાનિ છાદયન્તોત્તરસ્યા વેદિશ્રોણેઃ પૂર્વોત્તરતઃ સંસ્થાપ્ય ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.36 ॥
સ્તરણમ્ । સ્તીર્ણપ્રોક્ષણમ્ ॥
[અહે દૈધિષવ્યોદતસ્તિષ્ઠાન્યસ્ય સદને સીદ યોઽસ્મત્ પાકતરઃ ઇતિ બ્રહ્માસનમન્વીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.37 ॥
નિરસ્તઃ પરાગ્વસુઃ સહ પાપ્મના નિરસ્તઃ સોઽસ્તુ યોઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ ઇતિ દક્ષિણા તૃણં નિરસ્યતિ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.38 ॥
તદન્વાલભ્ય જપતિ ઇદમહમર્વાગ્વસોઃ સદને સીદામ્યૃતસ્ય સદને સીદામિ સત્યસ્ય સદને સીદામીષ્ટસ્ય સદને સીદામિ પૂર્તસ્ય સદને સીદામિ મામૃષ દેવ બર્હિઃ સ્વાસસ્થં ત્વાધ્યાસદેયમૂર્ણમ્રદમનભિશોકમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.39 ॥
વિમૃગ્વરીમ્ (12.1.29) ઇત્યુપવિશ્યાસનીયં બ્રહ્મજપં જપતિ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મા બ્રહ્મસદન આસિષ્યતે બૃહસ્પતે યજ્ઞં ગોપાય યદુદુદ્વત ઉન્નિવતઃ શકેયમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.40 ॥
પાતં મા દ્યાવાપૃથિવી અદ્યાહ્નઃ ઇતિ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ સમીક્ષતે ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.41 ॥]

ઽઅહે દૈધિષવ્યઽ ઇત્યાદ્યાત્માસનસંસ્કારઃ ॥
[સવિતા પ્રસવાનામ્ (5.24) ઇતિ કર્મણિકર્મણ્યભિતોઽભ્યાતાનૈરાજ્યં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.42 ॥
વ્યાખ્યાતં સર્વપાકયજ્ઞિયં તન્ત્રમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,1{137}.43 ॥]
ઉદપાત્રસ્થાપનમુક્તમ્ । આજ્યસંસ્કાર ઉક્તઃ । સ્રુવગ્રહણમુક્તમ્ । સ્રુવલક્ષણે સ્રુવ ઉક્તઃ । સ્રુચઃ પાત્રલક્ષણે ઉક્તાઃ । ગ્રહગ્રહણં પાકયજ્ઞં ઉક્તમ્ । પુરસ્તાદ્ધોમ આજ્યભાગૌ ચ એતત્ સર્વં પાકયજ્ઞે ઉક્તમ્ । સર્વત્ર આજ્યતન્ત્રે અભ્યાતાનાનિ જુહોતિ । યત્ર કુત્રચિત્ આજ્યતન્ત્રેણ પ્રયોજનં તત્ર સર્વત્રતત્ પૂર્વતન્ત્રમ્ । સર્વત્ર અભ્યાતાનાનિ ભવન્તિ । પાકતન્ત્રે અભ્યાતાનાનિ ન ભવન્તિ । અદ્ભુતેષુ ન ભવન્તિ । અન્યત્ર સર્વત્ર ભવન્તિ । યત્ર બહૂનિ પ્રધાનકર્માણિ એકસ્મિન્ તત્ર ક્રિયન્તે તત્ર અન્તરા અન્તરા અભ્યાતાનાનિ હુત્વા ક્રિયન્તે । તન્ત્રમેકમેવ । પાકતન્ત્રેઽપિ આજ્યતન્ત્રસ્ય પ્રધાનં યદિ ક્રિયતે એકતન્ત્રે તદા તસ્મિન્ તન્ત્રે પ્રધાનં કૃત્વા અભ્યાતાનાનિ હુત્વા આજ્યતન્ત્રપ્રધાનં કુર્યાદિતિ । યથા આશ્યબન્ધ્યાપ્લવનાદિ । તત અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । ન દર્વિહોમે ન હસ્તહોમે ન પૂર્ણહોમે તન્ત્રં કુર્યાત્ । અથવા કુર્યાત્ । યત્ર આજ્યં જુહોતિ તત્ર તન્ત્રં કુર્યાત્ એતત્ સર્વત્ર બોદ્ધવ્યમ્ । આજ્યતન્ત્રં સમાપ્તમ્ ॥ ચતુર્દશેઽધ્યાયે પ્રથમા કણ્ડિકા