Kauśikapaddhati · Verses 138-141
[aṣṭakā]
aṣṭakākarma ucyate-
[aṣṭakāyāmaṣṭakāhomāñjuhuyāt || tasyā havīṃṣi dhānāḥ karambhaḥ śaṣkulyaḥ puroḍāśa udaudanaḥ kṣīraudanastilaudano yathopapādipaśuḥ || KauśS_14,2{138}.2 ||]
māghakṛṣṇāṣṭakā ekāṣṭakā iti vacanāt | ājyatantramājyabhāgāntaṃ kṛtvā paścādagneḥ rohitaṃ carmāstīrya pavitre antardhāya havīṃṣi nirvapati tūṣṇīm | dhānāḥ karambhaḥ śaṣkulyaḥ puroḍāśa udaudanaḥ kṣīraudanastilaudano yathopapādipaśuḥ | dakṣiṇaṃ bāhuṃ nirlomaṃ sacarmaṃ sukharaṃ prakṣālyāsādya devasya tvā prabhṛti aṣṭakāyai juṣṭaṃ nirvapāmi | aṣṭakāyai tvā juṣṭaṃ prokṣāmi | pṛthak pṛthak dravyaṃ nirvapaṇam ||
[sarveṣāṃ haviṣāṃ samuddhṛtya || KauśS_14,2{138}.3 ||]
dhānādīni ekatra kṛtvā tato'dhiśrayaṇaparyagnikaraṇābhighāraṇodvāsanālaṅkaraṇotpavanaiḥ saṃskṛtya tataḥ ekatra kṛtvā viṃśatipiṇḍān kṛtvā ekaṃ dviguṇaṃ kṛtvābhyātānāni juhoti ||
[darvyā juhuyāt prathamā ha vyuvāsa sā (3.10.1-5) iti pañcabhiḥ || KauśS_14,2{138}.4 ||]
upastīryābhighāraṇam | kartā pratyṛcaṃ piṇḍakāñjuhoti | srucaḥ kāle darvyā grahaṇam | tato darvyā juhoti | darvī nekṣaṇamāplavanaṃ ca yajñapātralakṣaṇe uktāni | 'prathamā ha vyuvāsa' iti pañcabhiḥ ||
[āyamagan saṃvatsara iti catasṛbhirvijñāyate || KauśS_14,2{138}.5 ||]
'āyamagan saṃvatsaraḥ' (3.10.8-9) iti dve, 'iḍayā juhvataḥ' (3.10.11-12) iti dve etābhiḥ catasra āhutīḥ ||
[ṛtubhyastvā (3.10.10) iti vigrāhamaṣṭau || KauśS_14,2{138}.6 ||]
ṛtubhyaṣṭvā ityaṣṭau bhavanti | 'ṛtubhyaṣṭvā yaje svāhā | ārtavebhyaṣṭvā yaje svāhā | marudbhyastvā yaje svāhā | saṃvatsarebhyastvā yaje svāhā | dhātre tvā yaje svāhā | vidhātre tvā yaja svāhā | samṛdhe tvā yaje svāhā | bhūtasya pataye tvā yaje svāhā.' etābhiraṣṭābhiraṣṭau ||
[indraputre (3.10.13) ityaṣṭādaśīm || KauśS_14,2{138}.7 ||]
'indraputre' ityṛcā aṣṭādaśīṃ piṇḍikāṃ juhoti ||
[ahorātrābhyām (6.128.3) ityūnaviṃśīm || KauśS_14,2{138}.8 ||]
'ahorātrābhyāṃ tvā yaje svāhā' iti mantreṇa ūnaviṃśīmāhutim ||
[paśāvupapadyamāne dakṣiṇaṃ bāhuṃ nirlomaṃ sacarmaṃ sakhuraṃ prakṣālya || KauśS_14,2{138}.9 ||
iḍāyāspadam (3.10.6, 7) iti dvābhyāṃ viṃśīm || KauśS_14,2{138}.10 ||]
yadi paśubāhuṃ sampadyate tadā bāhuṃ 'iḍāyāspadam' ityṛcā 'ā mā puṣṭe ca' ityekāvasānā dvābhyāmṛgbhyāṃ bāhuṃ viṃśīmāhutiṃ juhoti | ekāvasānāt | grahaṇamāgrahaṇe nyāyāt | pañcapaṭalikāyā triyāvasānāt ||
[anupapadyamāna ājyaṃ juhuyāt || KauśS_14,2{138}.11 ||]
athavā ājyaṃ juhoti ||
[haviṣāṃ darviṃ pūrayitvā pūrṇā darve (3.10.7) iti sadarvīmekaviṃśīm || KauśS_14,2{138}.12 ||]
'pūrṇā darve' ityavasānābhyāṃ dvābhyāṃ sadarvīṃ pūrṇāmekaviṃśīṃ juhoti || abhyātānādyuttaratantram ||
[ekaviṃśatisaṃstho yajño vijñāyate || KauśS_14,2{138}.13 ||
sarvā eva yajñatanūravarundhe sarvā evāsya yajñatanūḥ pitaramupajīvanti ya evamaṣṭakāmupaiti || KauśS_14,2{138}.14 ||
na darvihome na hastahome na pūrṇahome tantraṃ kriyetetyeke || KauśS_14,2{138}.15 ||
aṣṭakāyāṃ kriyetetīṣuphālimāṭharau || KauśS_14,2{138}.16 ||]
ājyena sviṣṭakṛt pitṛśrāddhaṃ ca kuryāt | kecid rātrau aṣṭakākarma manyante | samāptamaṣṭakākarma | 'na darvihome' ityuktam | hastahomo hastalakṣaṇavidhāne uktaḥ | pūrṇahome tantraṃ kriyate ityeke | aṣṭakāyāṃ kriyetetīṣuphālimāṭharau || caturdaśe'dhyāye dvitīyā kaṇḍikā
[upākarma-utsargaḥ]
athopākarma ucyate-
[abhijiti śiṣyānupanīya śvo bhūte sambhārān sambharati || KauśS_14,3{139}.1 ||]
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ vā proṣṭhapadyāṃ vā abhijiti nakṣatre śiṣyānupanīya ācāryasamīpa āgacchanti ||
[dadhisaktūn pālāśaṃ daṇḍamahate vasane śuddhamājyaṃ śāntā oṣadhīrnavamudakumbham || KauśS_14,3{139}.2 ||
bāhyataḥ śāntavṛkṣasyedhmaṃ prāñcamupasamādhāya || KauśS_14,3{139}.3 ||
parisamuhya paryukṣya paristīrya barhirudapātramupasādya paricaraṇenājyaṃ paricarya || KauśS_14,3{139}.4 ||
nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca || KauśS_14,3{139}.5 ||
paścādagnerdadhisaktūñjuhoti agnaye, brahmaprajāpatibhyāṃ, bhṛgvaṅgirobhya, uśanase kāvyāya || KauśS_14,3{139}.6 ||]
śāntyudakaṃ kṛtvā tato'bhyātānāntaṃ kṛtvā tataḥ paścādagnerdadhisaktūn juhoti | catasra āhutayaḥ | 'agnaye svāhā, brahmaprajāpatibhyāṃ svāhā, bhṛgvaṅgirobhyaḥ svāhā | uśanase kāvyāya svāhā' iti ||
[tato'bhayairaparājitairgaṇakarmabhirviśvakarmabhirāyuṣyaiḥ svastyayanairājyaṃ juhuyāt || KauśS_14,3{139}.7 ||]
tata uttarairgaṇairājyaṃ juhvan dadhisaktuṣu sampātānānayati | 'abhayaṃ dyāvāpṛthivī' (6.40) 'śyeno'si' (6.48) iti abhayagaṇaḥ | 'vidmā śarasya' (1.2) 'mā no vidan' (1.19) 'adārasṛt' (1.20) 'svastidā' (1.21) 'ava manyuḥ' (6.65), 'nirhastaḥ' (6.66) 'parivartmāni' (6.67) | 'abhibhūḥ' (6.97) 'indro jayāti' (6.98) 'abhi tvendra' (6.99) ityaparājitagaṇaḥ | 'sahṛdayam' (3.30), 'tadū ṣu' (5.1.5) 'sañjānīdhvam' (6.64) 'eha yātu' (6.73), 'saṃ vaḥ pṛcyantām' (6.74) 'saṃ vo manāṃsi' (6.94) 'sañjñānaṃ naḥ' (7.52) iti gaṇakarmagaṇaḥ | 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti viśvakarmagaṇaḥ | 'asmin vasu vasavo dhārayantu' (1.9), 'viśve devā vasavaḥ' (1.30) 'ā yātu mitraḥ' (3.8) 'amutra bhūyāt' (7.53) 'antakāya mṛtyave' (8.1) 'ā rabhasva' (8.2) 'prāṇāya namaḥ' (11.4) 'viṣāsahim' (17.1.1-5) ityāyuṣyagaṇaḥ | 'tyamū ṣu' (7.90) 'trātāraṃ' (7.91) 'ā mandraiḥ' (7.122) iti svastyayanagaṇaḥ ||
[mā no devā ahirvadhīt (6.56), arasasya śarkoṭasya (7.56.5), indrasya prathamo rathaḥ (10.4), yaste sarpo vṛścikastṛṣṭadaṃśmā (12.1.46), namaste astu vidyute (1.13), āre'sāvasmadastu (1.26), yaste pṛthu stanayitnuḥ (7.11) iti saṃsthāpya homān || KauśS_14,3{139}.8 ||]
'mā no devā ahirvadhīt' 'arasasya śarkoṭasya', 'indrasya prathamo rathaḥ', 'yaste sarpo vṛścikastṛṣṭadaṃśmā', 'namaste astu vidyute', 'āre'sāvasmadastu', 'yaste pṛthu stanayitnuḥ' ityupākarmagaṇaḥ | etairgaṇairājyaṃ juhuyāt | dadhisaktuṣu sampātānānayati | tābhirabhimantraṇam | abhyātānādyuttaratantram ||
[pratiṣṭhāpya sruvaṃ dadhisaktūn prāśyācamyodakamupasamārabhante || KauśS_14,3{139}.9 ||]
sruvapratiṣṭhāpanāntaṃ kṛtvā dadhisaktūn prāśya upādhyāyasahitāḥ śiṣyāḥ | tata ācamya trirācamanaṃ vihitaṃ śāntyudakenācamanam | ājyabhāgānte śāntyudakakriyā sarvatra ||
[avyasaśca (19.68) iti japitvā sāvitrīṃ brahma jajñānam (4.1.1) ityekāṃ triṣaptīyaṃ ca paccho vācayet || KauśS_14,3{139}.10 ||]
atha 'avyasaśca' iti japitvā sāvitrīṃ 'brahma jajñānam' ityekāṃ japitvā 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti sūktaṃ pādaṃ pādaṃ vācayati upādhyāyaḥ śiṣyān ||
[śeṣamanuvākasya japanti || KauśS_14,3{139}.11 ||]
'vidmā śarasya' (4.1.2) itiprabhṛti śeṣamanuvākasya japanti | tataḥ tantraṃ samāpayet ||
yoyo bhogaḥ kartavyo bhavati tantaṃ kurvate || KauśS_14,3{139}.12 ||
iti upākarma samāptam ||
atha pauṣyāṃ paurṇamāsyāmutsarga ucyate-
[sa khalvetaṃ pakṣamapakṣīyamāṇaḥ pakṣamanadhīyāna upaśrāmyetā darśāt || KauśS_14,3{139}.13 ||
dṛṣṭe candramasi phalgunīṣu dvayān rasānupasādayati || KauśS_14,3{139}.14 ||]
abhyātānāntaṃ kṛtvā dvayān rasānupasādayati | uttarataḥ madhuvarjitān śiṣyāṇām ||
[viśve devāḥ (1.30), ahaṃ rudrebhiḥ (4.30), siṃhe vyāghre (6.38), yaśo haviḥ (6.39), yaśasaṃ mendraḥ (6.58) girāvaragarāṭeṣu (6.69), yathā somaḥ prātaḥsavane (9.1.11), yacca varco akṣeṣu, yena mahānaghnyā jaghanam (14.1.35, 36) svāhā ityagnau hutvā || KauśS_14,3{139}.15 ||
raseṣu sampātānānīya saṃsthāpya homān || KauśS_14,3{139}.16 ||]
'viśve devāḥ', 'ahaṃ rudrebhiḥ', 'siṃhe vyāghre', 'yaśo haviḥ', 'yaśasaṃ mendraḥ', 'girāvaragarāṭeṣu', 'yathā somaḥ prātaḥsavane',
'yacca varco akṣeṣu' 'yena mahānaghnyā jaghanaṃ' ityetena gaṇenājyaṃ juhvan raseṣu sampātānānayati prathamaṃ madhusahiteṣu tato madhuvarjiteṣu | pradhānahomān saṃsthāpya ||
[tata etān prāśayati rasān madhughṛtāñchiṣyān || KauśS_14,3{139}.17 ||]
'tve kratum' (5.2.3) ityṛcā rasaprāśanam | abhyātānādyuttaratantram ||
yoyo bhogaḥ kartavyo bhavati tantaṃ kurvate || KauśS_14,3{139}.18 ||
[nānyata āgatāñchiṣyān parigṛhṇīyāt parasandīkṣitatvāt || KauśS_14,3{139}.19 ||
trirātronāṃścaturo māsāñchiṣyebhyaḥ prabrūyādardhapañcamān vā || KauśS_14,3{139}.20 ||
pādaṃ pūrvarātre'dhīyānaḥ pādamapararātre madhyarātre svapan || KauśS_14,3{139}.21 ||
abhuktvā pūrvarātre'dhīyāna ityeke || KauśS_14,3{139}.22 ||
yathāśaktyapararātre duṣparimāṇo ha pādaḥ || KauśS_14,3{139}.23 ||
pauṣyasyāparapakṣe trirātraṃ nādhīyīta || KauśS_14,3{139}.24 ||
tṛtīyasyāḥ prātaḥ samāsaṃ sandiśya yasmāt kośāt (19.72.1) ityantaḥ || KauśS_14,3{139}.25 ||
yasmāt kośādudabharāma vedaṃ tasminnantarava dadhma enam | adhītamiṣṭaṃ brahmaṇo vīryeṇa tena mā devāstapasāvateha iti || KauśS_14,3{139}.26 ||
yoyo bhogaḥ kartavyo bhavati tantaṃ kurvate || KauśS_14,3{139}.27 ||]
upākarma utsargaḥ samāptaḥ ||
ye parimokṣaṃ kāmayante te parimucyante || KauśS_14,3{139}.28 ||
chandasārṣadevatāviniyogo kārayitvā visargaḥ || caturdaśe'dhyāye tṛtīyā kaṇḍikā
[indramahaḥ]
atha rājñāmindramahasyopācārakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ || KauśS_14,4{140}.1 ||
[proṣṭhapade śuklapakṣe'śvayuje vāṣṭamyāṃ praveśaḥ || KauśS_14,4{140}.2 ||
śravaṇenotthāpanam || KauśS_14,4{140}.3 ||]
bhādrapade śuklapakṣe'śvayuje vā māse indramahaḥ kāryaḥ | aṣṭamyāmindragṛhe praveśya śravaṇenotthāpanaṃ samāpayet ||
sambhṛteṣu sambhāreṣu brahmā rājā cobhau snātāvahatavasanau surabhiṇau vratavantau karmaṇyāvupavasataḥ || KauśS_14,4{140}.4 ||
uttarataḥ ||
[śvo bhūte śannodevyāḥ pādairardharcābhyāmṛcā ṣaṭkṛtvodakamācāmataḥ || KauśS_14,4{140}.5 ||]
śvo bhūte abhyātānāntaṃ kṛtvā 'śaṃ no devīḥ' (1.6.1) ityṛcaḥ tribhiḥ pādaistrirācamanam 'śaṃ no devīḥ' ityardharcena ekamācamanam | tataḥ 'śaṃ no devīḥ' ityṛcā dvirācamanam | evaṃ brahmā rājā ṣaḍācamanaṃ karoti ||
[arvāñcamindram (5.3.11) trātāram (7.86) indraḥ sutrāmā (7.91) ityājyaṃ hutvā || KauśS_14,4{140}.6 ||]
'arvāñcamindram' ityekā, 'trātāramindram' ityekā 'indraḥ sutrāmā' ityekā etābhirājyaṃ juhuyāt ||
[athendramutthāpayanti || KauśS_14,4{140}.7 ||
ā tvāhārṣam (6.87) dhruvā dyauḥ (6.88) viśastvā sarvā vāñchantu (4.8.4) iti sarvato'pramattā dhārayeran || KauśS_14,4{140}.8 ||
adbhutaṃ hi vimānotthitamupatiṣṭhante || KauśS_14,4{140}.9 ||]
tataḥ 'ā tvāhārṣam' 'dhruvā dyauḥ' iti sūktābhyāṃ 'viśastvā sarvā vāñchantu' ityetairindramutthāpayati | abhimantrya indraṃ śāntakāṣṭhamayam | mahatkāṣṭhaṃ citritaṃ saśiraṃ sadhvajaṃ vastraparihitaṃ dīrghaṃ indraśabdenocyate | lokaprasiddho vā grāhyaḥ | sarvato'pramattā dhārayeran | anyathādbhutaṃ bhavati | tathā gopathabrāhmaṇe anājñātaprāyaścittaṃ bhavati | 'yadājñātamanāmnātam' iti | tataḥ
abhibhūryajñaḥ (6.97-99) ityetaistribhiḥ sūktairanvārabdhe rājani pūrṇahomaṃ juhuyāt || KauśS_14,4{140}.10 ||
tato'bhyātānādyuttaratantram | saṃsthitahomavarjam | pañcame divase saṃsthitahomāḥ kāryāḥ ||
[atha paśūnāmupācāram || KauśS_14,4{140}.11 ||
indradevatāḥ syuḥ || KauśS_14,4{140}.12 ||]
'abhibhūryajñaḥ' ityetaistribhiḥ sūktairvaśāvidhānena paśava ālabdhavyā indradevatyāḥ ||
ye rājño bhṛtyāḥ syuḥ sarve dīkṣitā brahmacāriṇaḥ syuḥ || KauśS_14,4{140}.13 ||
[indraṃ copasadya yajeraṃstrirātraṃ pañcarātraṃ || KauśS_14,4{140}.14 ||]
pratidinamindraṃ paśubhirhavirbhiśca yajante | trirātraṃ pañcarātraṃ vā | 'abhibhūryajñaḥ' iti sarvatra prayogaḥ ||
[trirayanamahnāmupatiṣṭhante haviṣā ca yajante || KauśS_14,4{140}.15 ||
āvṛta indramahamiti || KauśS_14,4{140}.16 ||]
tataḥ rājā brahmā ca trikālaṃ 'abhibhūryajñaḥ' ityupatiṣṭhate | evaṃ ca pākayajñavidhānena indraṃ yajante | tata evaṃ brāhmaṇādīn pūjayet ||
[indra kṣatram (7.84.2) iti haviṣo hutvā brāhmaṇān paricareyuḥ || KauśS_14,4{140}.17 ||
na saṃsthitahomāñjuhuyādityāhurācāryāḥ || KauśS_14,4{140}.18 ||
indrasyāvabhṛthādindramavabhṛthāya vrajanti || KauśS_14,4{140}.19 ||]
tataḥ pañcame divase 'indrakṣatram' ityṛcā pākayajñavidhānena haviṣo hutvā saṃsthitahomaṃ vihitaṃ ca saṃsthāpya tata indraṃ gṛhītvā avabhṛthāya vrajanti ||
[apāṃ sūktairāplutya pradakṣiṇamāvṛtyāpa upaspṛśyānavekṣamāṇāḥ pratyudāvrajanti || KauśS_14,4{140}.20 ||]
nadyāṃ gatvā indraṃ tatra saṃsthāpya tata apāṃ sūktaiḥ snātvā pradakṣiṇamāvṛtyāpa upaspṛśyānavekṣamāṇāḥ pratyudāvrajanti ||
brāhmaṇān bhaktenopepsanti || KauśS_14,4{140}.21 ||
indramahaḥ samāptaḥ ||
[śvaḥ śvo'sya rāṣṭraṃ jyāyo bhavatyeko'syāṃ pṛthivyāṃ rājā bhavati na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānindramaheṇa carati || KauśS_14,4{140}.22 ||]
indramahaḥ prativarṣaṃ yo rājā karoti tasya phalaṃ bhavati | eko'syāṃ pṛthivyāṃ rājā bhavati | na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda || caturdaśe'dhyāye caturthī kaṇḍikā
[adhyayanavidhiḥ]
atha vedasyādhyayanavidhiṃ vakṣyāmaḥ || KauśS_14,5{141}.1 ||
śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vopākṛtyārdhapañcamān || KauśS_14,5{141}.2 ||
evaṃ chandāṃsi || KauśS_14,5{141}.3 ||
lomnāṃ cānivartanam || KauśS_14,5{141}.4 ||
ardhamāsaṃ copākṛtya kṣaperaṃstryahamutsṛjya | ārambhaḥ śrāvaṇyāmuktaḥ pauṣyāmutsarga ucyate || KauśS_14,5{141}.5 ||
pauṣyāṃ vyatītāyāṃ yaḥ punaḥ paṭhet kalpādhyayanaṃ kuryāt ||
athānadhyāyān vakṣyāmaḥ || KauśS_14,5{141}.6 ||
brahmajyeṣu nivartate || KauśS_14,5{141}.7 ||
śrāddhe || KauśS_14,5{141}.8 ||
[sūtakotthānachardaneṣu triṣu caraṇam || KauśS_14,5{141}.9 ||
ācāryāstamite vā yeṣāṃ ca mānuṣī yoniḥ || KauśS_14,5{141}.10 ||
yathāśrāddhaṃ tathaiva teṣu || KauśS_14,5{141}.11 ||
sarvaṃ ca śrāddhikaṃ dravyamadaśāhavyapetaṃ pratigṛhyānadhyāyaḥ || KauśS_14,5{141}.12 ||
prāṇi cāprāṇi ca || KauśS_14,5{141}.13 ||]
sūtake bhuktvā ahorātraṃ nādhīyīta | utthāne dīkṣitānnabhojane prāk somakrayaṇānnādhīyīta | chardane kṛte asnāto nādhīyīta | astamite āditye nādhīyīta | ācāryāstamite nādhīyīta | vivāhapuṃsavanasīmantonnayanagarbhādhāneṣu gṛheṣu bhuktvā nādhīyīta | homaṃ vā nādhīyīta | sūtake śrāddhaṃ bhuktvā śeṣaṃ pratigṛhīte nādhīyīta | ekoddiṣṭe bhuktvā nādhīyīta | gavāśvādiprāṇipratigrahaṃ kṛtvā nādhīyīta | ghṛtaguḍānnahiraṇyādipratigrahaṃ kṛtvā nādhīyīta | ekarātramanuvartate sarvatra || KauśS_14,5{141}.
dantadhāvane || KauśS_14,5{141}.14 ||
akṛte nādhīyīta ||
kṣurasaṃsparśe || KauśS_14,5{141}.15 ||
asnāto nādhīyīta ||
[prāduṣkṛteṣvagniṣu || KauśS_14,5{141}.16 ||]
agniṣu prāduḥkṛteṣu nādhīyīta ||
[vidyutārdharātre stanite || KauśS_14,5{141}.17 ||]
sandhyāyāṃ vidyute rātrau nādhīyīta | madhyarātrau garjite śeṣaṃ nādhīyīta ||
[saptakṛtvo varṣeṇa virata ā prātarāśam || KauśS_14,5{141}.18 ||]
saptakṛtvaḥ garjite avṛṣṭe ahorātraṃ nādhīyīta ||
[vṛṣṭe || KauśS_14,5{141}.19 ||]
prātaḥprabhṛti vṛṣṭe nādhyayanaṃ paṭhet | ekarātraṃ nādhīyīta | prātaḥprabhṛti garjite caikarātraṃ nādhīyīta | sandhyāyāṃ garjite caikarātraṃ nādhīyīta ||
[nirghāte || KauśS_14,5{141}.20 ||]
nirghātapatane caikarātraṃ nādhīyīta ||
bhūmicalane || KauśS_14,5{141}.21 ||
caikarātraṃ nādhīyīta ||
[jyotiṣopasarjana ṛtāvapyākālam || KauśS_14,5{141}.22 ||
viṣame na pravṛttiḥ || KauśS_14,5{141}.23 ||]
ādityagrahaṇe caikarātraṃ nādhīyīta | trirātrameke | anṛtāvabhāṣaṇe tāvatkālaṃ nādhīyīta | ṛtāvapyativṛṣṭau tāvatkālaṃ nādhīyīta ||
[atha pramāṇaṃ vakṣyāmaḥ samānaṃ vidyudulkayoḥ | mārgaśīrṣapauṣamāghāparapakṣeṣu tisro'ṣṭakāḥ || KauśS_14,5{141}.24 ||
amāvāsyāyāṃ ca || KauśS_14,5{141}.25 ||
trīṇi cānadhyayanāni || KauśS_14,5{141}.26 ||]
ulkāpāte ekarātraṃ nādhīyīta | vidyutpatite ekarātraṃ nādhīyīta | mārgaśīrṣapauṣamāghāparapakṣeṣu tisro'ṣṭakāḥ | aparapakṣe bhādrapade | amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ ca | phālgunāṣāḍhakārtikeṣu cāturmāsikam ekarātramanadhyāyaḥ ||
janane maraṇe caiva daśarātro vidhīyate | ācārye daśarātraṃ syāt sarveṣu ca svayoniṣu || KauśS_14,5{141}.27 ||
[sūtake tveko nādhīyīta trirātramupādhyāyaṃ varjayet || KauśS_14,5{141}.28 ||
ācāryaputrabhāryāśca || KauśS_14,5{141}.29 ||]
mṛteṣu svayonimātrā gotriṇaḥ sūtake yasya sūtakaṃ sa daśarātraṃ nādhīyīta | trirātramupādhyāyaṃ ca varjayet | ācāryaputraṃ bhāryāṃ vā ||
atha śiṣyaṃ sahādhyāyinamapradhānaguruṃ copasannamahorātraṃ varjayet || KauśS_14,5{141}.30 ||
[tathā sabrahmacāriṇaṃ rājānaṃ ca || KauśS_14,5{141}.31 ||
apartudaivamākālam || KauśS_14,5{141}.32 ||]
apradhānasevakamannādyaṃ vā caturṣu vedeṣu ye upādhyāyāsteṣāṃ mṛte ekarātraṃ nādhīyīta | tathā brahmacāriṇaṃ ca rājānaṃ ca nādhīyīta | anṛtau varṣe garjite vidyutkṛte ekarātraṃ nādhīyīta | ṛtau upasadi nādhīyīta | daivopahatau ekarātraṃ nādhīyīta | ṛtau tu tāvatkālaṃ nādhīyīta ||
[aviśeṣartukālena sarve nirghātādayaḥ smṛtāḥ | yaccānyaddaivamadbhutaṃ sarvaṃ nirghātavadbhavet || KauśS_14,5{141}.33 ||
ṛtāvadhyāyacchāndasaḥ kālpya āpartukaḥ smṛtaḥ | ṛtāvūrdhvaṃ prātarāśādyastu kaścidanadhyāyaḥ sandhyāṃ prāpnoti paścimām || KauśS_14,5{141}.34 ||
sarveṇa pradoṣo lupyate || KauśS_14,5{141}.35 ||
niśi nigadāyāṃ ca vidyuti śiṣṭaṃ nādhīyīta || KauśS_14,5{141}.36 ||
astamite dvisattāyāṃ trisattāyāṃ ca pāṭavaḥ | atha tāvatkālaṃ bhuktvā pradoṣa ubhe sandhye || KauśS_14,5{141}.37 ||
apsu śmaśāne śayyāyāmabhiśaste khileṣu ca | antaḥśave rathyāyāṃ grāme cāṇḍālasaṃyute || KauśS_14,5{141}.38 ||
durgandhe śūdrasaṃśrāve paiṅge śabde bhaye rute | vaidhṛtye nagareṣu ca || KauśS_14,5{141}.39 ||
aniktena ca vāsasā caritaṃ yena maithunam | śayānaḥ prauḍhapādo cāgratopasthāntike guroḥ || KauśS_14,5{141}.40 ||
viramya mārute śīghre pratyārambho vibhāṣitaḥ | sarveṇāpararātreṇa viramya pratyārambho na vidyate || KauśS_14,5{141}.41 ||]
nirghātabhūmikampa-ulkāketudarśananakṣatrapātadigdāhavarṣakṛtlohitaindradhanuḥpratisūryagomāyūlūkakalahādīni adbhuteṣu sarveṣu trirātraṃ nādhīyīta | kalpanāṃ yathā vedeṣu tathā kuryāt | athavādbhuteṣu tāvatkālaṃ nādhīyīta | athavā madhyāhna(kālā)dārabhyānadhyāyaḥ | rātrau vidyuddarśane anadhyāyaḥ | rātrau garjite ca rātriśeṣe nādhīyīta | atha tāvatkālaṃ bhuktvā pradoṣamadhyarātre nādhīyīta | ubhe ca sandhye nādhīyīta | apsumadhye nādhīyīta | śmaśāne nādhīyīta | abhiśaste pātakinaḥ saṃsarge sannidhāne nādhīyīta | khile ūṣare nādhīyīta | gṛhe śavapatite catuṣpādadvipadeṣu patite nādhīyīta | adhvāyāṃ gacchannādhīyīta | grāmamadhye nagaramadhye nādhīyīta | cāṇḍālasannidhāne śabdaśravaṇe nādhīyīta | durgandhapurīṣādigandhe nādhīyīta | yatra bahavaḥ śūdrā militvā śṛṇvanti tatra nādhīyīta | paiṅgaśabde yatra cāturvedyādiṣu ekarātraṃ militvā śabdaṃ kurvanti tatra nādhīyīta | athavā dravyādināśe vā vaidhṛtyanagaragrāmādicaurarājādinarādyupadrave brāhmaṇādyupadrave
nādhīyīta | malinavāsasā parihito nādhīyīta | yena vastreṇa parihitena maithunamācarati tena vastreṇa parihito nādhīyīta | śayanakhaṭvāyāmārūḍho nādhīyīta | prauḍhapādau pādopari pādaṃ kṛtvā nādhīyīta | agre guroḥ prasārya pādaṃ śuktikāṃ vā baddhvā nādhīyīta | viramya mārute śīghre nādhīyīta | svādhyāyaṃ samāpya punarnādhīyīta | athavā kāṇḍaṃ samāpya nādhīyīta | ativāte nādhīyīta | pratyārambhaṃ kṛtvā nādhīyīta | eteṣu anadhyāyeṣu apararātri viramya nādhīyīta | prabhāte adhyayanaṃ kuryāt ||
[pauṣī pramāṇamabhreṣvāpartu cedadhīyānām || KauśS_14,5{141}.42 ||
varṣaṃ vidyutstanayitnurvā vipadyate || KauśS_14,5{141}.43 ||]
pauṣīpramāṇaṃ prabhṛti abhreṣu | varṣaṃ vidyutstanayitnurvā nādhīyīta ||
[trirātraṃ sthānāsanaṃ brahmacaryamarasāśaṃ copeyuḥ || KauśS_14,5{141}.44 ||
sā tatra prāyaścittiḥ sā tatra prāyaścittiḥ || KauśS_14,5{141}.45 ||]
anadhyāye paṭhite idaṃ prāyaścittaṃ kuryāt | trirātraṃ divā ūrdhvastiṣṭhet rātrau upaviśedetadeva prāyaścittam | brahmacārī rasabhakṣaṇe etadeva prāyaścittam | sā tatra prāyaścittiḥ sā tatra prāyaścittiḥ || caturdaśe'dhyāye pañcamī kaṇḍikā
Original text: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0