Kaṭhopaniṣadbhāṣya · Chapter 5

2,1.15 //
iti kaṭhavallyāṃ caturthavallī bhāṣyam // 4 //
atha pañcamī vallī /
punar api prakārāntareṇa brahmatattvanirdhāraṇārtho 'yam ārambho durvijñeyatvād brahmaṇaḥ --
puram ekādaśadvāram ajasyāvakracetasaḥ /
anuṣṭhāya na śocati vimuktaś ca vimucyate // etad vai tat

2,2.1 //
puraṃ puram iva puram / dvārapālādhiṣṭhātrādyanekapuropakaraṇasampattidarśanāccharīraṃ puram / puraś ca sopakaraṇaṃ svātmanāsaṃhatasvatantrasvāmyarthaṃ dṛṣṭam / tathedaṃ purasāmānyād anekopakaraṇasaṃhataṃ śarīraṃ svātmanāsaṃhatarājasthānīyasvāmyarthaṃ bhavitum arhati / tac cedaṃ śarīrākhyaṃ puram ekādaśadvāram ekādaśa dvārāṇy asya sapta śīrṣaṇyāni, nābhyā sahārvāñci trīṇi, śirasy ekam, tair ekādaśadvāraṃ puram / kasya? ajasya janmādivikriyārahitasyātmano rājasthānīyasya puradharmavilakṣaṇasya / avakracetaso 'vakram akuṭilam ādityaprakāśavan nityam evāvasthitam ekarūpaṃ ceto vijñānam asyety avakracetās tasyāvakracetaso rājasthānīyasya brahmaṇaḥ / yasyedaṃ puraṃ taṃ parameśvaraṃ purasvāminam anuṣṭhāya dhyātvā / dhyānaṃ hi tasyānuṣṭhānaṃ samyag vijñānapūrvakam / taṃ sarvaiṣaṇāvinirmuktaḥ san samaṃ sarvabhūtasthaṃ dhyātvā na śocati / tadvijñānād abhayaprāpteḥ śokāvasarābhāvāt kuto bhayekṣā / ihaivāvidyākṛtakāmakarmabandhanair vimukto bhavati / vimuktaś ca san vimucyate punaḥ śarīraṃ na gṛhṇātīty arthaḥ

2,2,1 //
haṃsaḥ śuciṣad vasur antarikṣasad dhotā vediṣad atithir duroṇasat /
nṛṣad varasad ṛtasad vyomasad abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat

2,2.2 //
sa tu naikaśarīrapuravarttyevātmā kiṃ tārhi sarvapūravartī / katham -- haṃso hanti gacchatīti / śuciṣacchucau divyādityātmanā sīdatīti / vasur vāsayati sarvāniti / vāyvātmanāntarikṣe sīdatīty antarikṣasat / hotāgniḥ, "agnir vai hotā" iti śruteḥ / vedyāṃ pṛthivyāṃ sīdatīti vediṣad "iyaṃ vediḥ paro 'ntaḥ pṛthivyāḥ" (RS 2,3.20) ity ādimantravarṇāt / atithiḥ somaḥ san duroṇe kalaśe sīdatīti duroṇasat / brāhmaṇo 'tithirūpeṇa vā duroṇeṣu gṛheṣu sīdatīti / nṛṣanṛṣu manuṣyeṣu sīdatīti / varasad vareṣu deveṣu sīdatīti / ṛtasad ṛtaṃ satyaṃ yajño vā tasmin sīdatīti / vyomasad vyomnyākāśe sīdatīti / abjā apsu śaṅkhakhaśuktimakarādirūpeṇa jāyata iti / gojā gavi pṛthivyāṃ vrīhiyavādirūpeṇa jāyata iti / ṛtajā yajñāṅgarūpeṇa jāyata iti / adrijāḥ parvatebhyo nadyādirūpeṇa jāyata iti / sarvātmāpi sann ṛtam avitathasvabhāva eva / bṛhan mahān sarvakāraṇatvāt / yadāpy āditya eva mantreṇocyate tad apy ātmasvarūpatvam ādityasyāṅgīkṛtatvād brāhmaṇo vyākhyāne 'py avirodhaḥ / sarvavyāpy eka evātmā jagato nātmabheda iti mantrārthaḥ

2,2.2 //
ūrdhvaṃ prāṇam unnayati apānaṃ pratyag asyati /
madhye vāmanam āsīnaṃ viśve devā upāsate

2,2.3 //
ātmanaḥ svarūpādhigame liṅgam ucyate -- ūrdhvaṃ hṛdayāt prāṇaṃ prāṇavṛttiṃ vāyum unnayaty ūrdhvaṃ gamayati / tathāpānaṃ pratyagadho 'syati kṣipati ya iti vākyaśeṣaḥ / taṃ madhye hṛdayapuṇḍarīkākāśa āsīnaṃ buddhāv abhivyaktavijñānaprakāśanaṃ vāmanaṃ vananīyaṃ sambhajanīyaṃ viśve sarve devāś cakṣurādayaḥ prāṇā rūpādivijñānaṃ balim upāharanto viśva iva rājānam upāsate tādarthyenānuparatavyāpārā bhavantīty arthaḥ / yad arthā yat prayuktāś ca sarve vāyukaraṇavyāpārāḥ, so 'nyaḥ siddha iti vākyārthaḥ

2,2.3 //
asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ /
dehād vimucyamānasya kim atra pariśiṣyate // etad vai tat

2,2.4 //
kiñ cāsya śarīrasthasyātmano visraṃsamānasya bhraṃśamānasya dehino dehavataḥ / visraṃsanaśabdārtham āha -- dehād vimucyamānasyeti / kim atra pariśiṣyate prāṇādikalāpe na kiñcana pariśiṣyate 'tra dehe purasvāmividravaṇa iva paravāsināṃ yasyātmanopagame kṣaṇamātrāt kāryakaraṇakalāparūpaṃ sarvam idaṃ hatabalaṃ vidhvastaṃ bhavati vinaṣṭaṃ bhavati so 'nyaḥ siddha ātmā

2,2.4 //
na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana /
itareṇa tu jīvanti yasminn etāv upāśritau

2,2.5 //
syān mataṃ prāṇāpānādyapagamād evedaṃ vidhvastaṃ bhavati na tu tadvyatiriktātmāpagamāt prāṇādibhir eveha martyo jīvatīti / naitad asti / na prāṇena nāpānena cakṣurādinā vā martyo manuṣyo dehavān kaścana jīvati na ko 'pi jīvati / na hy eṣāṃ parārthānāṃ saṃhatyakāritvāj jīvanahetutvam upapadyate / svārthanāsaṃhatena pareṇa kenacid aprayuktaṃ saṃhatānām avasthānaṃ na dṛṣṭaṃ yathā gṛhādīnāṃ loke, tathā prāṇādīnām api saṃhatatvād bhavitum arhati / ata itareṇa itareṇaiva saṃhataprāṇādivilakṣaṇena tu sarve saṃhatāḥ santo jīvanti prāṇān dhārayanti / yasmin saṃhatavilakṣaṇa ātmani sati parasminn etau prāṇāpānau cakṣurādibhiḥ saṃhatāv upāśritau, yasyāsaṃhatasyārthe prāṇāpānādiḥ sarvaṃ vyāpāraṃ kurvan vartate saṃhataḥ san sa tato 'nyaḥ siddha ity abhiprāyaḥ

2,2.5 //
hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam /
yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama

2,2.6 //
hantedānīṃ punar api te tubhyam idaṃ guhyaṃ gopyaṃ brahma sanātanaṃ cirantanaṃ pravakṣyāmi / yad vijñānāt sarvasaṃsāroparamo bhavati, avijñānāc ca yasya maraṇaṃ prāpya yathā cātmā bhavati yathātmā saṃsarati tathā śṛṇu he gautama

2,2.6 //
yonim anye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ /
sthāṇum anye 'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam

2,2.7 //
yoniṃ yonidvāraṃ śukrabījasamanvitāḥ santo 'nye kecid avidyāvanto mūḍhāḥ prapadyante śarīratvāya śarīragrahaṇārthaṃ dehino dehavantaḥ, yoniṃ praviśantīty arthaḥ / sthāṇuṃ vṛkṣādisthāvarabhāvam anye 'tyantādhamā maraṇaṃ prāpyānusaṃyanty anugacchanti / yathākarma yady asya karma tadyathākarma yair yādṛśaṃ karmeha janmani kṛtaṃ tadvaśenety etat / tathā ca yathāśrutaṃ yādṛśaṃ ca vijñānam upārjitaṃ tadanurūpam eva śarīraṃ pratipadyanta ity arthaḥ / "yathāprajñaṃ hi saṃbhavāḥ" iti śrutyantarāt

2,2.7 //
ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ /
tad eva śukraṃ tad brahma tad evāmṛtam ucyate /
tasmiṃl lokāḥ śritāḥ sarve tad u nātyeti kaścana // etad vai tat

2,2.8 //
yatpratijñātaṃ guhyaṃ brahma pravakṣyāmīti tadāha -- ya eṣa supteṣu prāṇādiṣu jāgartiṃ na svapiti / katham / kāmaṃ kāmaṃ taṃ tam abhipretaṃ stryādyartham avidyayā nirmimāṇo
niṣpādayañjāgartiṃ puruṣo yaḥ, tad eva śukraṃ śubhraṃ śuddhaṃ tad brahma nānyad guhyaṃ brahmāsti / tad evāmṛtam avināśy ucyate sarvaśāstreṣu / kiñ ca pṛthivyādayo lokās tasminn eva sarve brahmaṇi śritā āśritāḥ sarvalokakāraṇatvāt tasya / tad u nātyeti kaścanety ādi pūrvavad eva

2,2.8 //
agnir yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva /
ekas tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiś ca

2,2.9 //
anekatārkikakubuddhivicālitāntaḥkaraṇānāṃ pramāṇopapannam apy ātmaikatvavijñānam asakṛd ucyamānam apy anṛjubuddhīnāṃ brāhmaṇānāṃ cetasi nādhīyata iti tatpratipādana ādaravatī punaḥ punar āha śrutiḥ -- agnir yathaika eva prakāśātmā san bhuvanaṃ bhavanty asmin bhūtānīti bhuvanam ayaṃ lokas tam imaṃ praviṣṭo 'nupraviṣṭaḥ, rūpaṃ rūpaṃ prati dārvādidāhyabhedaṃ pratīty arthaḥ, pratirūpas tatra tatra pratirūpavān dāhyabhedena bahuvidho babhūva / eka eva tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ sarveṣāṃ bhūtānām abhyantara ātmātisūkṣmatvād dārvādiṣv iva sarvadehaṃ prati praviṣṭatvāt pratirūpo babhūva bahiś ca svenāvikṛtena svarūpeṇākāśavat

2,2.9 //
vāyur yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva /
ekas tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiś ca

2,2.10 //
tathānyo dṛṣṭāntaḥ -- vāyur yathaika ity ādi / prāṇātmanā deheṣv anupraviṣṭo, rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūvety ādi samānam

2,2.10 //
sūryo yathā sarvalokasya cakṣur na lipyate cākṣuṣair bāhyadoṣaiḥ /
ekas tathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ

2,2.11 //
ekasya sarvātmatve saṃsāraduḥkhitvaṃ parasyaiva syād iti prāpta idam ucyate -- sūryo yathā cakṣuṣa ālokenopakāraṃ kurvan mūtrapurīṣādyaśuciprakāśanena taddarśinaḥ sarvalokasya cakṣur api san na lipyate cākṣuṣair aśucyādidarśananimittair ādhyātmikaiḥ pāpadoṣair bāhyaiś cāśucyādisaṃsaṅgadoṣair ekaḥ saṃs tathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ / loko hy avidyayā svātmany adhyastayā kāmakarmodbhavaṃ duḥkham anubhavati / na tu sā paramārthataḥ svātmani / yathā rajjuśuktikoṣaragaganeṣu sarparajatodakamalāni na rajjvādīnāṃ svato doṣarūpāṇi santi, saṃsargiṇi viparītabuddhyadhyāsanimittāt tad doṣavadvibhāvyante / na taddoṣais teṣāṃ lepo viparītabuddhyadhyāsabāhyā hi te / tathātmani sarvo lokaḥ kriyākārakaphalātmakaṃ vijñānaṃ sarpādisthānīyaṃ viparītamadhyasya tannimittaṃ janmamaraṇādiduḥkham anubhavati, na tv ātmā sarvalokātmāpi san viparītādhyāropanimittena lipyate lokaduḥkhena / kuto bāhyo rajjvādivad eva viparītabuddhyadhyāsabāhyo hi sa iti

2,2.11 //
eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti /
tam ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām

2,2.12 //
kiñ ca sa hi parameśvaraḥ sarvagataḥ svatantra eko na tatsamo 'bhyadhiko vānyo 'sti / vaśī sarvaṃ hy asya jagadvaśe vartate / kutaḥ? sarvabhūtāntarātmā / yata ekam eva sadekarasam ātmānaṃ viśuddhavijñānarūpaṃ nāmarūpādyaśuddhopādhibhedavaśena bahudhānekaprakāraṃ yaḥ karoti svātmasattāmātreṇācintyaśaktitvāt tam ātmasthaṃ svaśarīrahṛdayākāśe buddhau caitanyākāreṇābhivyaktam ity etat / na hi śarīrasyādhāratvam ātmanaḥ / ākāśavad amūrtatvāt / ādarśasthaṃ mukham iti yadvat / tam etam īśvaram ātmānaṃ ye nivṛttabāhyavṛttayo 'nupaśyanty ācāryāgamopadeśam anu sākṣād anubhavanti dhīrā vivekinas teṣāṃ parameśvarabhūtānāṃ śāśvataṃ nityaṃ sukham ātmānandalakṣaṇaṃ bhavati, netareṣāṃ bāhyāsaktabuddhīnām avivekināṃ svātmabhūtam apy avidyāvyavadhānāt

2,2.12 //
nityo 'nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān /
tam ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣaṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām

2,2.13 //
kiñ ca nityo 'vināśyanityānāṃ vināśinām / cetanaś cetanānāṃ cetayitṝṇāṃ brahmādīnāṃ prāṇinām agninimittam iva dāhakatvam anagnīnām udakādīnām ātmacaitanyanimittam eva cetayitṛtvam anyeṣām / kiñ ca sa sarvajñaḥ sarveśvaraḥ kāmināṃ saṃsāriṇāṃ karmānurūpaṃ kāmān karmaphalāni svānugrahanimittāś ca kāmāny eko bahūnām anekeṣāmanāyāsena vidadhāti prayacchatīty etat / tām ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ śāntir uparatiḥ śāśvatī nityā svātmabhūtaiva syān netareṣām anevaṃ vidhānām

2,1.13 //
tad etad iti manyante 'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham /
kathaṃ nu tad vijānīyāṃ kim u bhāti vibhāti vā

2,2.14 //
yat tad ātmavijñānasukham anirdeśyaṃ nirdeṣṭum aśakyaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ prākṛtapuruṣavāṅmanasayor agocaram api san nivṛttaiṣaṇā ye brāhmaṇās ta etat pratyakṣam eveti manyante, kathaṃ nu kena prakāreṇa tat sukham ahaṃ vijānīyām / idam ity ātmabuddhiviṣayam āpādayeyaṃ yathā nivṛttaiṣaṇā yatayaḥ / kim u tad bhāti dīpyate prakāśātmakaṃ tad yato 'smadbuddhigocaratvena vibhāti vispaṣṭaṃ dṛśyate kiṃ vā neti

2,1.14 //
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto 'yam agniḥ /
tam eva bhāntam anu bhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvam idaṃ vibhāti

2,2.15 //
atrottaram idaṃ bhāti ca vibhāti ceti / katham? na tatra tasmin svātmabhūte brahmaṇi sarvāvabhāsako 'pi sūryo bhāti tad brahma na prakāśayatīty arthaḥ / tathā na candratārakam, nemā vidyuto bhānti, kuto 'yam asmaddṛṣṭigocaro 'gniḥ / kiṃ bahunā, yad idam ādikaṃ sarvaṃ bhāti tat tam eva parameśvaraṃ bhāntaṃ dīpyamānam anubhāty anudīpyate / tathā jalolmukādy agnisaṃyogād agniṃ dahantam anudahati na svatas tadvat / tasyaiva bhāsā dīptyā sarvam idaṃ sūryādi vibhati / yata evaṃ tad eva brahma bhāti ca vibhāti ca / kāryagatena vividhena bhāsā tasya brahmaṇo bhārūpatvaṃ svato 'vagamyate / na hi svato 'vidyamānaṃ bhāsanam anyasya kartuṃ śaktam / ghaṭādīnām anyāvabhāsakatvādarśanād bhārūpāṇāṃ cādityādīnāṃ taddarśanāt