કઠોપનિષદ્ભાષ્ય · અધ્યાય 5

2,1.15 ॥
ઇતિ કઠવલ્લ્યાં ચતુર્થવલ્લી ભાષ્યમ્ ॥ 4 ॥
અથ પઞ્ચમી વલ્લી ।
પુનર્ અપિ પ્રકારાન્તરેણ બ્રહ્મતત્ત્વનિર્ધારણાર્થો ઽયમ્ આરમ્ભો દુર્વિજ્ઞેયત્વાદ્ બ્રહ્મણઃ --
પુરમ્ એકાદશદ્વારમ્ અજસ્યાવક્રચેતસઃ ।
અનુષ્ઠાય ન શોચતિ વિમુક્તશ્ ચ વિમુચ્યતે ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,2.1 ॥
પુરં પુરમ્ ઇવ પુરમ્ । દ્વારપાલાધિષ્ઠાત્રાદ્યનેકપુરોપકરણસમ્પત્તિદર્શનાચ્છરીરં પુરમ્ । પુરશ્ ચ સોપકરણં સ્વાત્મનાસંહતસ્વતન્ત્રસ્વામ્યર્થં દૃષ્ટમ્ । તથેદં પુરસામાન્યાદ્ અનેકોપકરણસંહતં શરીરં સ્વાત્મનાસંહતરાજસ્થાનીયસ્વામ્યર્થં ભવિતુમ્ અર્હતિ । તચ્ ચેદં શરીરાખ્યં પુરમ્ એકાદશદ્વારમ્ એકાદશ દ્વારાણ્ય્ અસ્ય સપ્ત શીર્ષણ્યાનિ, નાભ્યા સહાર્વાઞ્ચિ ત્રીણિ, શિરસ્ય્ એકમ્, તૈર્ એકાદશદ્વારં પુરમ્ । કસ્ય? અજસ્ય જન્માદિવિક્રિયારહિતસ્યાત્મનો રાજસ્થાનીયસ્ય પુરધર્મવિલક્ષણસ્ય । અવક્રચેતસો ઽવક્રમ્ અકુટિલમ્ આદિત્યપ્રકાશવન્ નિત્યમ્ એવાવસ્થિતમ્ એકરૂપં ચેતો વિજ્ઞાનમ્ અસ્યેત્ય્ અવક્રચેતાસ્ તસ્યાવક્રચેતસો રાજસ્થાનીયસ્ય બ્રહ્મણઃ । યસ્યેદં પુરં તં પરમેશ્વરં પુરસ્વામિનમ્ અનુષ્ઠાય ધ્યાત્વા । ધ્યાનં હિ તસ્યાનુષ્ઠાનં સમ્યગ્ વિજ્ઞાનપૂર્વકમ્ । તં સર્વૈષણાવિનિર્મુક્તઃ સન્ સમં સર્વભૂતસ્થં ધ્યાત્વા ન શોચતિ । તદ્વિજ્ઞાનાદ્ અભયપ્રાપ્તેઃ શોકાવસરાભાવાત્ કુતો ભયેક્ષા । ઇહૈવાવિદ્યાકૃતકામકર્મબન્ધનૈર્ વિમુક્તો ભવતિ । વિમુક્તશ્ ચ સન્ વિમુચ્યતે પુનઃ શરીરં ન ગૃહ્ણાતીત્ય્ અર્થઃ

2,2,1 ॥
હંસઃ શુચિષદ્ વસુર્ અન્તરિક્ષસદ્ ધોતા વેદિષદ્ અતિથિર્ દુરોણસત્ ।
નૃષદ્ વરસદ્ ઋતસદ્ વ્યોમસદ્ અબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્

2,2.2 ॥
સ તુ નૈકશરીરપુરવર્ત્ત્યેવાત્મા કિં તાર્હિ સર્વપૂરવર્તી । કથમ્ -- હંસો હન્તિ ગચ્છતીતિ । શુચિષચ્છુચૌ દિવ્યાદિત્યાત્મના સીદતીતિ । વસુર્ વાસયતિ સર્વાનિતિ । વાય્વાત્મનાન્તરિક્ષે સીદતીત્ય્ અન્તરિક્ષસત્ । હોતાગ્નિઃ, "અગ્નિર્ વૈ હોતા" ઇતિ શ્રુતેઃ । વેદ્યાં પૃથિવ્યાં સીદતીતિ વેદિષદ્ "ઇયં વેદિઃ પરો ઽન્તઃ પૃથિવ્યાઃ" (ર્સ્ 2,3.20) ઇત્ય્ આદિમન્ત્રવર્ણાત્ । અતિથિઃ સોમઃ સન્ દુરોણે કલશે સીદતીતિ દુરોણસત્ । બ્રાહ્મણો ઽતિથિરૂપેણ વા દુરોણેષુ ગૃહેષુ સીદતીતિ । નૃષનૃષુ મનુષ્યેષુ સીદતીતિ । વરસદ્ વરેષુ દેવેષુ સીદતીતિ । ઋતસદ્ ઋતં સત્યં યજ્ઞો વા તસ્મિન્ સીદતીતિ । વ્યોમસદ્ વ્યોમ્ન્યાકાશે સીદતીતિ । અબ્જા અપ્સુ શઙ્ખખશુક્તિમકરાદિરૂપેણ જાયત ઇતિ । ગોજા ગવિ પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવાદિરૂપેણ જાયત ઇતિ । ઋતજા યજ્ઞાઙ્ગરૂપેણ જાયત ઇતિ । અદ્રિજાઃ પર્વતેભ્યો નદ્યાદિરૂપેણ જાયત ઇતિ । સર્વાત્માપિ સન્ન્ ઋતમ્ અવિતથસ્વભાવ એવ । બૃહન્ મહાન્ સર્વકારણત્વાત્ । યદાપ્ય્ આદિત્ય એવ મન્ત્રેણોચ્યતે તદ્ અપ્ય્ આત્મસ્વરૂપત્વમ્ આદિત્યસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાદ્ બ્રાહ્મણો વ્યાખ્યાને ઽપ્ય્ અવિરોધઃ । સર્વવ્યાપ્ય્ એક એવાત્મા જગતો નાત્મભેદ ઇતિ મન્ત્રાર્થઃ

2,2.2 ॥
ઊર્ધ્વં પ્રાણમ્ ઉન્નયતિ અપાનં પ્રત્યગ્ અસ્યતિ ।
મધ્યે વામનમ્ આસીનં વિશ્વે દેવા ઉપાસતે

2,2.3 ॥
આત્મનઃ સ્વરૂપાધિગમે લિઙ્ગમ્ ઉચ્યતે -- ઊર્ધ્વં હૃદયાત્ પ્રાણં પ્રાણવૃત્તિં વાયુમ્ ઉન્નયત્ય્ ઊર્ધ્વં ગમયતિ । તથાપાનં પ્રત્યગધો ઽસ્યતિ ક્ષિપતિ ય ઇતિ વાક્યશેષઃ । તં મધ્યે હૃદયપુણ્ડરીકાકાશ આસીનં બુદ્ધાવ્ અભિવ્યક્તવિજ્ઞાનપ્રકાશનં વામનં વનનીયં સમ્ભજનીયં વિશ્વે સર્વે દેવાશ્ ચક્ષુરાદયઃ પ્રાણા રૂપાદિવિજ્ઞાનં બલિમ્ ઉપાહરન્તો વિશ્વ ઇવ રાજાનમ્ ઉપાસતે તાદર્થ્યેનાનુપરતવ્યાપારા ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ અર્થા યત્ પ્રયુક્તાશ્ ચ સર્વે વાયુકરણવ્યાપારાઃ, સો ઽન્યઃ સિદ્ધ ઇતિ વાક્યાર્થઃ

2,2.3 ॥
અસ્ય વિસ્રંસમાનસ્ય શરીરસ્થસ્ય દેહિનઃ ।
દેહાદ્ વિમુચ્યમાનસ્ય કિમ્ અત્ર પરિશિષ્યતે ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,2.4 ॥
કિઞ્ ચાસ્ય શરીરસ્થસ્યાત્મનો વિસ્રંસમાનસ્ય ભ્રંશમાનસ્ય દેહિનો દેહવતઃ । વિસ્રંસનશબ્દાર્થમ્ આહ -- દેહાદ્ વિમુચ્યમાનસ્યેતિ । કિમ્ અત્ર પરિશિષ્યતે પ્રાણાદિકલાપે ન કિઞ્ચન પરિશિષ્યતે ઽત્ર દેહે પુરસ્વામિવિદ્રવણ ઇવ પરવાસિનાં યસ્યાત્મનોપગમે ક્ષણમાત્રાત્ કાર્યકરણકલાપરૂપં સર્વમ્ ઇદં હતબલં વિધ્વસ્તં ભવતિ વિનષ્ટં ભવતિ સો ઽન્યઃ સિદ્ધ આત્મા

2,2.4 ॥
ન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન ।
ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્ન્ એતાવ્ ઉપાશ્રિતૌ

2,2.5 ॥
સ્યાન્ મતં પ્રાણાપાનાદ્યપગમાદ્ એવેદં વિધ્વસ્તં ભવતિ ન તુ તદ્વ્યતિરિક્તાત્માપગમાત્ પ્રાણાદિભિર્ એવેહ મર્ત્યો જીવતીતિ । નૈતદ્ અસ્તિ । ન પ્રાણેન નાપાનેન ચક્ષુરાદિના વા મર્ત્યો મનુષ્યો દેહવાન્ કશ્ચન જીવતિ ન કો ઽપિ જીવતિ । ન હ્ય્ એષાં પરાર્થાનાં સંહત્યકારિત્વાજ્ જીવનહેતુત્વમ્ ઉપપદ્યતે । સ્વાર્થનાસંહતેન પરેણ કેનચિદ્ અપ્રયુક્તં સંહતાનામ્ અવસ્થાનં ન દૃષ્ટં યથા ગૃહાદીનાં લોકે, તથા પ્રાણાદીનામ્ અપિ સંહતત્વાદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ । અત ઇતરેણ ઇતરેણૈવ સંહતપ્રાણાદિવિલક્ષણેન તુ સર્વે સંહતાઃ સન્તો જીવન્તિ પ્રાણાન્ ધારયન્તિ । યસ્મિન્ સંહતવિલક્ષણ આત્મનિ સતિ પરસ્મિન્ન્ એતૌ પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુરાદિભિઃ સંહતાવ્ ઉપાશ્રિતૌ, યસ્યાસંહતસ્યાર્થે પ્રાણાપાનાદિઃ સર્વં વ્યાપારં કુર્વન્ વર્તતે સંહતઃ સન્ સ તતો ઽન્યઃ સિદ્ધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

2,2.5 ॥
હન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય આત્મા ભવતિ ગૌતમ

2,2.6 ॥
હન્તેદાનીં પુનર્ અપિ તે તુભ્યમ્ ઇદં ગુહ્યં ગોપ્યં બ્રહ્મ સનાતનં ચિરન્તનં પ્રવક્ષ્યામિ । યદ્ વિજ્ઞાનાત્ સર્વસંસારોપરમો ભવતિ, અવિજ્ઞાનાચ્ ચ યસ્ય મરણં પ્રાપ્ય યથા ચાત્મા ભવતિ યથાત્મા સંસરતિ તથા શૃણુ હે ગૌતમ

2,2.6 ॥
યોનિમ્ અન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમ્ અન્યે ઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્

2,2.7 ॥
યોનિં યોનિદ્વારં શુક્રબીજસમન્વિતાઃ સન્તો ઽન્યે કેચિદ્ અવિદ્યાવન્તો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય શરીરગ્રહણાર્થં દેહિનો દેહવન્તઃ, યોનિં પ્રવિશન્તીત્ય્ અર્થઃ । સ્થાણું વૃક્ષાદિસ્થાવરભાવમ્ અન્યે ઽત્યન્તાધમા મરણં પ્રાપ્યાનુસંયન્ત્ય્ અનુગચ્છન્તિ । યથાકર્મ યદ્ય્ અસ્ય કર્મ તદ્યથાકર્મ યૈર્ યાદૃશં કર્મેહ જન્મનિ કૃતં તદ્વશેનેત્ય્ એતત્ । તથા ચ યથાશ્રુતં યાદૃશં ચ વિજ્ઞાનમ્ ઉપાર્જિતં તદનુરૂપમ્ એવ શરીરં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । "યથાપ્રજ્ઞં હિ સંભવાઃ" ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્

2,2.7 ॥
ય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃ ।
તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તદ્ એવામૃતમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્મિંલ્ લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદ્ ઉ નાત્યેતિ કશ્ચન ॥ એતદ્ વૈ તત્

2,2.8 ॥
યત્પ્રતિજ્ઞાતં ગુહ્યં બ્રહ્મ પ્રવક્ષ્યામીતિ તદાહ -- ય એષ સુપ્તેષુ પ્રાણાદિષુ જાગર્તિં ન સ્વપિતિ । કથમ્ । કામં કામં તં તમ્ અભિપ્રેતં સ્ત્ર્યાદ્યર્થમ્ અવિદ્યયા નિર્મિમાણો
નિષ્પાદયઞ્જાગર્તિં પુરુષો યઃ, તદ્ એવ શુક્રં શુભ્રં શુદ્ધં તદ્ બ્રહ્મ નાન્યદ્ ગુહ્યં બ્રહ્માસ્તિ । તદ્ એવામૃતમ્ અવિનાશ્ય્ ઉચ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ । કિઞ્ ચ પૃથિવ્યાદયો લોકાસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સર્વે બ્રહ્મણિ શ્રિતા આશ્રિતાઃ સર્વલોકકારણત્વાત્ તસ્ય । તદ્ ઉ નાત્યેતિ કશ્ચનેત્ય્ આદિ પૂર્વવદ્ એવ

2,2.8 ॥
અગ્નિર્ યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ ।
એકસ્ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ ચ

2,2.9 ॥
અનેકતાર્કિકકુબુદ્ધિવિચાલિતાન્તઃકરણાનાં પ્રમાણોપપન્નમ્ અપ્ય્ આત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્ અસકૃદ્ ઉચ્યમાનમ્ અપ્ય્ અનૃજુબુદ્ધીનાં બ્રાહ્મણાનાં ચેતસિ નાધીયત ઇતિ તત્પ્રતિપાદન આદરવતી પુનઃ પુનર્ આહ શ્રુતિઃ -- અગ્નિર્ યથૈક એવ પ્રકાશાત્મા સન્ ભુવનં ભવન્ત્ય્ અસ્મિન્ ભૂતાનીતિ ભુવનમ્ અયં લોકસ્ તમ્ ઇમં પ્રવિષ્ટો ઽનુપ્રવિષ્ટઃ, રૂપં રૂપં પ્રતિ દાર્વાદિદાહ્યભેદં પ્રતીત્ય્ અર્થઃ, પ્રતિરૂપસ્ તત્ર તત્ર પ્રતિરૂપવાન્ દાહ્યભેદેન બહુવિધો બભૂવ । એક એવ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં સર્વેષાં ભૂતાનામ્ અભ્યન્તર આત્માતિસૂક્ષ્મત્વાદ્ દાર્વાદિષ્વ્ ઇવ સર્વદેહં પ્રતિ પ્રવિષ્ટત્વાત્ પ્રતિરૂપો બભૂવ બહિશ્ ચ સ્વેનાવિકૃતેન સ્વરૂપેણાકાશવત્

2,2.9 ॥
વાયુર્ યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ ।
એકસ્ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ ચ

2,2.10 ॥
તથાન્યો દૃષ્ટાન્તઃ -- વાયુર્ યથૈક ઇત્ય્ આદિ । પ્રાણાત્મના દેહેષ્વ્ અનુપ્રવિષ્ટો, રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવેત્ય્ આદિ સમાનમ્

2,2.10 ॥
સૂર્યો યથા સર્વલોકસ્ય ચક્ષુર્ ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્ બાહ્યદોષૈઃ ।
એકસ્ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ

2,2.11 ॥
એકસ્ય સર્વાત્મત્વે સંસારદુઃખિત્વં પરસ્યૈવ સ્યાદ્ ઇતિ પ્રાપ્ત ઇદમ્ ઉચ્યતે -- સૂર્યો યથા ચક્ષુષ આલોકેનોપકારં કુર્વન્ મૂત્રપુરીષાદ્યશુચિપ્રકાશનેન તદ્દર્શિનઃ સર્વલોકસ્ય ચક્ષુર્ અપિ સન્ ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્ અશુચ્યાદિદર્શનનિમિત્તૈર્ આધ્યાત્મિકૈઃ પાપદોષૈર્ બાહ્યૈશ્ ચાશુચ્યાદિસંસઙ્ગદોષૈર્ એકઃ સંસ્ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ । લોકો હ્ય્ અવિદ્યયા સ્વાત્મન્ય્ અધ્યસ્તયા કામકર્મોદ્ભવં દુઃખમ્ અનુભવતિ । ન તુ સા પરમાર્થતઃ સ્વાત્મનિ । યથા રજ્જુશુક્તિકોષરગગનેષુ સર્પરજતોદકમલાનિ ન રજ્જ્વાદીનાં સ્વતો દોષરૂપાણિ સન્તિ, સંસર્ગિણિ વિપરીતબુદ્ધ્યધ્યાસનિમિત્તાત્ તદ્ દોષવદ્વિભાવ્યન્તે । ન તદ્દોષૈસ્ તેષાં લેપો વિપરીતબુદ્ધ્યધ્યાસબાહ્યા હિ તે । તથાત્મનિ સર્વો લોકઃ ક્રિયાકારકફલાત્મકં વિજ્ઞાનં સર્પાદિસ્થાનીયં વિપરીતમધ્યસ્ય તન્નિમિત્તં જન્મમરણાદિદુઃખમ્ અનુભવતિ, ન ત્વ્ આત્મા સર્વલોકાત્માપિ સન્ વિપરીતાધ્યારોપનિમિત્તેન લિપ્યતે લોકદુઃખેન । કુતો બાહ્યો રજ્જ્વાદિવદ્ એવ વિપરીતબુદ્ધ્યધ્યાસબાહ્યો હિ સ ઇતિ

2,2.11 ॥
એકો વશી સર્વભૂતાન્તરાત્મા એકં રૂપં બહુધા યઃ કરોતિ ।
તમ્ આત્મસ્થં યે ઽનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્ તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્

2,2.12 ॥
કિઞ્ ચ સ હિ પરમેશ્વરઃ સર્વગતઃ સ્વતન્ત્ર એકો ન તત્સમો ઽભ્યધિકો વાન્યો ઽસ્તિ । વશી સર્વં હ્ય્ અસ્ય જગદ્વશે વર્તતે । કુતઃ? સર્વભૂતાન્તરાત્મા । યત એકમ્ એવ સદેકરસમ્ આત્માનં વિશુદ્ધવિજ્ઞાનરૂપં નામરૂપાદ્યશુદ્ધોપાધિભેદવશેન બહુધાનેકપ્રકારં યઃ કરોતિ સ્વાત્મસત્તામાત્રેણાચિન્ત્યશક્તિત્વાત્ તમ્ આત્મસ્થં સ્વશરીરહૃદયાકાશે બુદ્ધૌ ચૈતન્યાકારેણાભિવ્યક્તમ્ ઇત્ય્ એતત્ । ન હિ શરીરસ્યાધારત્વમ્ આત્મનઃ । આકાશવદ્ અમૂર્તત્વાત્ । આદર્શસ્થં મુખમ્ ઇતિ યદ્વત્ । તમ્ એતમ્ ઈશ્વરમ્ આત્માનં યે નિવૃત્તબાહ્યવૃત્તયો ઽનુપશ્યન્ત્ય્ આચાર્યાગમોપદેશમ્ અનુ સાક્ષાદ્ અનુભવન્તિ ધીરા વિવેકિનસ્ તેષાં પરમેશ્વરભૂતાનાં શાશ્વતં નિત્યં સુખમ્ આત્માનન્દલક્ષણં ભવતિ, નેતરેષાં બાહ્યાસક્તબુદ્ધીનામ્ અવિવેકિનાં સ્વાત્મભૂતમ્ અપ્ય્ અવિદ્યાવ્યવધાનાત્

2,2.12 ॥
નિત્યો ઽનિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ ।
તમ્ આત્મસ્થં યે ઽનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્ તેષં શાન્તિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

2,2.13 ॥
કિઞ્ ચ નિત્યો ઽવિનાશ્યનિત્યાનાં વિનાશિનામ્ । ચેતનશ્ ચેતનાનાં ચેતયિતૄણાં બ્રહ્માદીનાં પ્રાણિનામ્ અગ્નિનિમિત્તમ્ ઇવ દાહકત્વમ્ અનગ્નીનામ્ ઉદકાદીનામ્ આત્મચૈતન્યનિમિત્તમ્ એવ ચેતયિતૃત્વમ્ અન્યેષામ્ । કિઞ્ ચ સ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃ કામિનાં સંસારિણાં કર્માનુરૂપં કામાન્ કર્મફલાનિ સ્વાનુગ્રહનિમિત્તાશ્ ચ કામાન્ય્ એકો બહૂનામ્ અનેકેષામનાયાસેન વિદધાતિ પ્રયચ્છતીત્ય્ એતત્ । તામ્ આત્મસ્થં યે ઽનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્ તેષાં શાન્તિર્ ઉપરતિઃ શાશ્વતી નિત્યા સ્વાત્મભૂતૈવ સ્યાન્ નેતરેષામ્ અનેવં વિધાનામ્

2,1.13 ॥
તદ્ એતદ્ ઇતિ મન્યન્તે ઽનિર્દેશ્યં પરમં સુખમ્ ।
કથં નુ તદ્ વિજાનીયાં કિમ્ ઉ ભાતિ વિભાતિ વા

2,2.14 ॥
યત્ તદ્ આત્મવિજ્ઞાનસુખમ્ અનિર્દેશ્યં નિર્દેષ્ટુમ્ અશક્યં પરમં પ્રકૃષ્ટં પ્રાકૃતપુરુષવાઙ્મનસયોર્ અગોચરમ્ અપિ સન્ નિવૃત્તૈષણા યે બ્રાહ્મણાસ્ ત એતત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવેતિ મન્યન્તે, કથં નુ કેન પ્રકારેણ તત્ સુખમ્ અહં વિજાનીયામ્ । ઇદમ્ ઇત્ય્ આત્મબુદ્ધિવિષયમ્ આપાદયેયં યથા નિવૃત્તૈષણા યતયઃ । કિમ્ ઉ તદ્ ભાતિ દીપ્યતે પ્રકાશાત્મકં તદ્ યતો ઽસ્મદ્બુદ્ધિગોચરત્વેન વિભાતિ વિસ્પષ્ટં દૃશ્યતે કિં વા નેતિ

2,1.14 ॥
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ ।
તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુ ભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ

2,2.15 ॥
અત્રોત્તરમ્ ઇદં ભાતિ ચ વિભાતિ ચેતિ । કથમ્? ન તત્ર તસ્મિન્ સ્વાત્મભૂતે બ્રહ્મણિ સર્વાવભાસકો ઽપિ સૂર્યો ભાતિ તદ્ બ્રહ્મ ન પ્રકાશયતીત્ય્ અર્થઃ । તથા ન ચન્દ્રતારકમ્, નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ, કુતો ઽયમ્ અસ્મદ્દૃષ્ટિગોચરો ઽગ્નિઃ । કિં બહુના, યદ્ ઇદમ્ આદિકં સર્વં ભાતિ તત્ તમ્ એવ પરમેશ્વરં ભાન્તં દીપ્યમાનમ્ અનુભાત્ય્ અનુદીપ્યતે । તથા જલોલ્મુકાદ્ય્ અગ્નિસંયોગાદ્ અગ્નિં દહન્તમ્ અનુદહતિ ન સ્વતસ્ તદ્વત્ । તસ્યૈવ ભાસા દીપ્ત્યા સર્વમ્ ઇદં સૂર્યાદિ વિભતિ । યત એવં તદ્ એવ બ્રહ્મ ભાતિ ચ વિભાતિ ચ । કાર્યગતેન વિવિધેન ભાસા તસ્ય બ્રહ્મણો ભારૂપત્વં સ્વતો ઽવગમ્યતે । ન હિ સ્વતો ઽવિદ્યમાનં ભાસનમ્ અન્યસ્ય કર્તું શક્તમ્ । ઘટાદીનામ્ અન્યાવભાસકત્વાદર્શનાદ્ ભારૂપાણાં ચાદિત્યાદીનાં તદ્દર્શનાત્