Jñānāmṛtasārasaṃhitā · Chapter 1.2
iti śrī-nārada-pañca-rātre grantha-praśaṃsanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ
prathamaika-rātre dvitīyo 'dhyāyaḥ
śuka uvāca
kutra vā pañca-rātraṃ ca nāradasya ca dhīmate /
pradattaṃ śambhunā tāta tan me vyākhyātum arhasi
atha nāradasya tapo-varṇanam
vyāsa uvāca
adhītya sarvān vedāṃś ca vedāṅgāṇ pitur antike /
jagāma tītrhaṃ kedāraṃ supraśastaṃ ca bhārate
himālayasya pūrve ya gaṅgā-tīre manohare /
siddhe nārāyaṇa-kṣetre sarveṣāṃ abhivāñcchite
tapaś cakāra sa munir divyaṃ varṣa-sahasrakam /
pitroktenaiva vidhinā satataṃ saṃyutaḥ śuciḥ
śuśrāvākāśa-vāṇīṃ ca tapaso 'nte mahā-muniḥ /
svalpākṣarāṃ ca bahv-arthāṃ pariṇāma-sukhāvahām
atha nāradaṃ prati daiva-vāṇī
aśarīriṣy uvāca
ādhārito yadi haris tapasā tataḥ kim /
nādhārito yadi haris tapasā tataḥ kim /
antar bahir yadi haris tapasā tataḥ kim /
nāntar bahir yadi haris tapasā tataḥ kim
virama virama brahman kiṃ tapasyāsu vatsa /
vraja vraja dvija śīghraṃ śaṅkaraṃ jñāna-sindhum /
labha labha hari-bhaktiṃ vaiṣṇavoktāṃ supakvāṃ /
bhava-nigaḍa-nibandha-chedinīṃ kartanīṃ ca
iti śrutvā ca sa munir vimanāḥ svar-ṇadī-taṭe /
cakārārthānusandhānaṃ na prasannam ca tan manaḥ
ruroda svar-ṇadī-tīre smāraṃ smāraṃ hareḥ padam /
dadarśa puratas tātaṃ brahmāṇaṃ sakumārakam
nanāma sahasā mūrdhnā pitaraṃ taṃ sahodaram /
pādyam arghyaṃ ca pradadau javena sādaraṃ muniḥ
śloka-dvayārthaṃ papraccha kumāraṃ jagatāṃ vidhim /
sukhāsīnaṃ susthiraṃ ca sasmitaṃ ca gata-śramam
svātmārāmaṃ pūrṇa-kāmaṃ jñānināṃ ca guror gurum /
sāśru-netraḥ pulakito bhaktyā praṇata-kandharam
nāradasya vacaḥ śrutvā dṛṣṭvā taṃ kātaraṃ vidhiḥ /
putreṇa sārddham ālocya vyākhyāṃ kartuṃ samārebhe
atha daiva-vāṇyarthaḥ
brahmovāca
he vatsa pūrva-ślokārthaṃ nigūḍhaṃ śruti-sammatam /
vedārthaṃ dvi-vidhaṃ śuddhaṃ vyākhyāṃ kurvanti vaidikāḥ
ārādhito yadi harir yena puṃsā sva-bhaktitaḥ /
kiṃ tasya tapasā vyarthaṃ tīrtha-pūtasya nārada
kṛṣṇa-mantropāsakasya jīvan-muktasya bhārate /
tapaś copahāsa-bījaṃ tathā carvita-carvaṇam
mantra-grahaṇa-mātreṇa puruṣāṇāṃ śataṃ suta /
punāti sva-sva-bhaktaṃ ca cāndhavaṃś cāvalīlayā
nahi dharmo nahi tapaḥ śrī-kṛṣṇa-sevanāt param /
pariśramaṃ ca viphalaṃ tapasā vaiṣṇavasya ca
kṛṣṇa-mantropāsakasya tīrtha-pūtasya putraka /
tīrtha-snānam anaśanaṃ vedeṣu ca viḍambanam
pūrva-karmānurodhena yat pāpaṃ vaiṣṇavasya ca /
mantra-grahaṇa-mātreṇa naṣṭaṃ vahnau yathā tṛṇam
pavitraḥ paramo vahniḥ pavitraṃ cāmalaṃ jalaṃ /
pavitraṃ bhārataṃ varṣaṃ tīrthaṃ yat tulasī-dalam
punāti līlayaitāni śuddhaḥ kṛṣṇa-parāyaṇaḥ /
upasparśa ca bhaktasyāpy ete vāñcchanti sādaram
bhaktasya pāda-rajasā sadyaḥ pūtā vasundharā /
nahi pūta-stri-bhuvane śrī-kṛṣṇa-sevakāt paraḥ
śāligrāma-śilā-cakre karoti kṛṣṇa-pūjanam /
tat-pādodaka-naivedyaṃ nityaṃ bhuṅkte ca yaḥ pumān
sa vaiṣṇavo mahā-pūtas tan-mantropāsakaḥ śuciḥ /
punāti puṃsāṃ śatakaṃ janma-mātrāt sabāndhavam
vatsa ślokasyaika-pādaṃ vyākhyātaṃ ca yathāgamam /
vyākhyātaṃ karomy anya-pādaṃ yathājñānaṃ miśāmaya
nārādhito yadi harir yena puṃsādhamena ca /
kiṃ tasya tapasā vyarthaṃ niṣphalaṃ tat-pariśramaḥ
vratāny eva hi dānāni tapāṃsy anaśanāni ca /
vedopayuktā yajñāś ca karmāṇi ca śubhāni ca /
na niṣpunāty abhaktaṃ ca surākumbham ivāpagā
abhakta-sparśa-mātreṇa tīrthāni kampitāni ca /
abhakta-bhāra-duḥkhena kampitā sā vasundharā
ślokārdhaṃ kathitaṃ vatsa kiṃcid eva yathāgamam /
tasyārdhasyāpi vyākhyānaṃ karomīti niśāmaya
veda-sāraṃ kṛṣṇa-mataṃ mamāpi nahi kalpanā /
antar bahir yadi hair yeṣāṃ puṃsāṃ mahātmanāṃ
svapne jāgaraṇe śaśvat tapas teṣāṃ ca niṣphalam /
sa eva viṣṇu-tulyo hi tad-aṃśo bhārate mune
tasya rakṣā-nibandhena tad-abhyāse sudarśanam /
dhyāna-mātreṇa niṣ-pāpaḥ punāti bhuvana-trayam
datvā cakraṃ ca rakṣārthaṃ na niścinto janārdanaḥ /
svayaṃ tan nikaṭaṃ yāti draṣṭuṃ rakṣaṇāya ca
tat-paro hi priyo nāsti kṛṣṇasya paramātmanaḥ /
nahi bhaktāt paraś cātmā prāṇāś cāvayavādayaḥ /
na lakṣmī rādhikā vāṇī svayaṃbhuḥ śambhur eva ca
bhakta-prāṇo hi kṛṣṇaś ca kṛṣṇa-prāṇā hi vaiṣṇavāḥ /
dhyāyante vaiṣṇavāḥ kṛṣṇaṃ kṛṣṇaś ca vaiṣṇavāṃs tathā
vyākhyātam ca tri-pādaṃ ca he munīndra yathāgamam /
śeṣa-pādasya vyākhyānaṃ karomīti niśāmaya
nāntar bahir yadi harir yeṣāṃ puṃsāṃ ca nārada /
teṣām api tapo vyartham antar-malina-cetasāṃ
kiṃ taj-jñānena tapasā vratena niyamena ca /
tīrtha-snānena puṇyenāpi abhakta-mūḍha-cetasāṃ
kṛṣṇa-bhakti-vihīnebhyo dvijebhyaḥ śvapaco mahān /
śūkaro mleccha-nivahaḥ sva-dharmācareṇa ca
sva-dharma-hīnā viprāś cāpy abhakṣya-bhakṣaṇena ca /
nityaṃ nityaṃ vidharmeṇa patitāḥ śvapacādhamāḥ
brahmaṇānāṃ sva-dharmaś ca santataṃ kṛṣṇa-sevanam /
nityaṃ te bhuñjate santas tan-naivedyaṃ pādodakam
na datvā haraye yas tu yadi bhuṅkte dvijādhamaḥ /
annaṃ viṣṭhā-samaṃ mūtra-samaṃ toyaṃ vidur budhāḥ
bhuṅkte sva-bhakṣyaṃ kolaś ca mlecchaś ca śvapacādhamaḥ /
vipro nityam abhakṣyaṃ ca bhuṅkte ca patitas tataḥ
ślokam ekaṃ ca vyākhyātaṃ yathā-jñānaṃ ca nārada /
sannibodha parasyārdhaṃ vyākhyānaṃ ca yathocitaṃ
tapaso virama brahman vyarthaṃ bhakta-tapo dhruvam /
śaṅkaraś ca guruṃ kṛtvā hari-bhaktiṃ labhāciram
supakvā hari-bhaktiś ca taraṇī bhava-tāraṇe /
gurur eva paraṃ brahma karṇa-dhāra-svarūpakaḥ
ity evam uktvā tvāṃ devī prajagāma sarasvatī /
vyākhyātas tad-abhiprāyaḥ kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te
brahmāṇaś ca vacaḥ śrutvā jahāsa yogināṃ guruḥ /
sanat-kumāro bhagavān uvāca pitaraṃ śuka
sanat-kumāra uvāca
pūrva-ślokasya vyākhyānaṃ na buddhaṃ śiśunā mayā /
putraṃ śiṣyam abodhaṃ ca yuktaṃ bodhayitum punaḥ
ārādhito harir yena tasya vyarthaṃ tapo yadi /
nārādhito hair yena tasya vyartaṃ tapo yadi
tasyārahitau tau dvau tapasaś ca sthalaṃ kutaḥ /
tapaḥ kurvanti ye tāta tvaṃ māṃ bodhaya bālakam
putrasya vacanaṃ śrutvā sandigdho jagatāṃ guruḥ /
dadhyau kṛṣṇa-padāmbhojaṃ paraṃ kalpa-taruṃ śuka
kṣaṇaṃ saṃcitya pādābjaṃ prāpa rāddhāntam īpsitam /
vyākhyāṃ kartuṃ samārebhe vidhātā jagatām api
atha naivedya-praśaṃsā
brahmovāca
dhanyo 'haṃ bhavataḥ putrāt jñānināṃ ca guror guroḥ /
viṣṇu-bhaktāc ca dharmiṣṭhāt sat-putrāc ca pitā sukhī
dhanyo 'si paṇḍito 'si tvaṃ hari-bhakto 'si putraka /
mamāpi saphalaṃ janma jīvanaṃ ca tvayā budha
nibodha pūrva-ślokārthaṃ punar vyākhyāṃ karomi ca /
tathāpi cen na santoṣo bhavān vyākhyāṃ kariṣyati
āśabdaḥ samyag-arthe ca rādhitaḥ prāpta-vācakaḥ /
saṃprāptaś ca harir yena vyarthas tasya tapaḥ-śramaḥ
yena samyak-prakāreṇa saṃprāpto harir īśvaraḥ /
svapne jñāne ca jñātas teṣāṃ vyarthas tapaḥ-śramaḥ
śrī-kṛṣṇa-vimukhaṃ mūḍhaṃ dvijam eva narādhamam /
tīrthaṃ dānaṃ tāpaḥ puṇyaṃ vrataṃ naiva punāti tam
yaś ca mūḍhatamo loke yaś ca bhaktiṃ parāṃ gataḥ /
tāv ubhau sukha-sedhete tapaḥ kurvanti madhyamāḥ
devān anyāṃś ca bhajate hariṃ jānāti tat-paraḥ /
tapaḥ karoti taṃ prāptum ākāṅkṣan madhyamo janaḥ
prāktanād anurāgī ca gṛhī saṃsāra-saṃvṛtaḥ /
tapaḥ karoti śrī-kṛṣṇa-pāda-padmārtham īpsitam
paraṃ śrī-kṛṣṇa-bhajanaṃ dhyānaṃ tan-nāma-kīrtanam /
tat-pādodaka-naivedya-bhakṣaṇaṃ sarva-vāñcchitam
atīva mūḍho vipraś ca prāktanād guru-doṣataḥ /
tāmaso hi na jānāti śrī-kṛṣṇaṃ tri-guṇāt param
ajñānād atha vā jñānāt sat-saṅgād eva prāktanāt /
bhuṅkte naivedyaṃ īśasya kṛṣṇasya paramātmanaḥ
sa ca mukto bhavet putra mucyate sarva-pātakāt /
sa yāti divya-yānena golokaṃ lokam uttamam
śṛṇu vatsa pravakṣyāmi pūrvākhyānaṃ purātanam /
atīva suśravaṃ cāru madhuraṃ muktidaṃ param
kānyakubjaḥ sukṣubdhaś ca brāhmaṇo grāma-yājakaḥ /
devalo vṛṣa-vāhaś ca mahā-mūḍhaś ca pātakī
svapne jñāne na jānāti puṇyaṃ vā kṛṣṇa-pūjanam /
kṛṣṇa-bhakta-sahālāpa-darśana-sparśanaṃ śubhaṃ
babhūva prāktanāt tasya kṣaṇa-mātraṃ sudurlabham /
tena puṇyena naivedyaṃ lebhe kṛṣṇasya brāhmaṇaḥ
pituḥ puṇyena putraś ca mārge patitam alpakam /
svayaṃ bhuktāvaśeṣaṃ ca patitaṃ vaiṣṇavāj janāt
susnigdhākṣata-jīrṇaṃ ca rajasā miśritaṃ param /
gacchatas tatra viprasya patitaṃ bhakṣya-vastu ca
naivedyopari kṛṣṇasya tvarāyuktasya putraka /
tad-vastu bhuktaṃ vipreṇa kṛṣṇa-naivedya-miśritam
saputreṇa kṣudhārtena tau yayatur gṛham /
viprocchiṣṭaṃ ca bubhuje tasya patnī pati-vratā
paramparānusaṃbandhāt pavitrā sā babhūva ha /
jīvan-mukto brāhmaṇaś ca babhūva sa saputrakaḥ
kālena tena puṇyena vyāghra-bhuktaś ca kānane /
sārdhaṃ ca vyāghra-putrābhyāṃ golokaṃ prayayau dvija /
pati-vratā saha-mṛtā bhartā sārdhaṃ jagāma sā
Original text: Jñānāmṛtasārasaṃhitā (also called “Nāradapañcarātra”) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0