જ્ઞાનામૃતસારસંહિતા · અધ્યાય 1.2

ઇતિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચ-રાત્રે ગ્રન્થ-પ્રશંસનં નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમૈક-રાત્રે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
શુક ઉવાચ
કુત્ર વા પઞ્ચ-રાત્રં ચ નારદસ્ય ચ ધીમતે ।
પ્રદત્તં શમ્ભુના તાત તન્ મે વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ

અથ નારદસ્ય તપો-વર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
અધીત્ય સર્વાન્ વેદાંશ્ ચ વેદાઙ્ગાણ્ પિતુર્ અન્તિકે ।
જગામ તીત્ર્હં કેદારં સુપ્રશસ્તં ચ ભારતે

હિમાલયસ્ય પૂર્વે ય ગઙ્ગા-તીરે મનોહરે ।
સિદ્ધે નારાયણ-ક્ષેત્રે સર્વેષાં અભિવાઞ્ચ્છિતે

તપશ્ ચકાર સ મુનિર્ દિવ્યં વર્ષ-સહસ્રકમ્ ।
પિત્રોક્તેનૈવ વિધિના સતતં સંયુતઃ શુચિઃ

શુશ્રાવાકાશ-વાણીં ચ તપસો ઽન્તે મહા-મુનિઃ ।
સ્વલ્પાક્ષરાં ચ બહ્વ્-અર્થાં પરિણામ-સુખાવહામ્

અથ નારદં પ્રતિ દૈવ-વાણી
અશરીરિષ્ય્ ઉવાચ
આધારિતો યદિ હરિસ્ તપસા તતઃ કિમ્ ।
નાધારિતો યદિ હરિસ્ તપસા તતઃ કિમ્ ।
અન્તર્ બહિર્ યદિ હરિસ્ તપસા તતઃ કિમ્ ।
નાન્તર્ બહિર્ યદિ હરિસ્ તપસા તતઃ કિમ્

વિરમ વિરમ બ્રહ્મન્ કિં તપસ્યાસુ વત્સ ।
વ્રજ વ્રજ દ્વિજ શીઘ્રં શઙ્કરં જ્ઞાન-સિન્ધુમ્ ।
લભ લભ હરિ-ભક્તિં વૈષ્ણવોક્તાં સુપક્વાં ।
ભવ-નિગડ-નિબન્ધ-છેદિનીં કર્તનીં ચ

ઇતિ શ્રુત્વા ચ સ મુનિર્ વિમનાઃ સ્વર્-ણદી-તટે ।
ચકારાર્થાનુસન્ધાનં ન પ્રસન્નમ્ ચ તન્ મનઃ

રુરોદ સ્વર્-ણદી-તીરે સ્મારં સ્મારં હરેઃ પદમ્ ।
દદર્શ પુરતસ્ તાતં બ્રહ્માણં સકુમારકમ્

નનામ સહસા મૂર્ધ્ના પિતરં તં સહોદરમ્ ।
પાદ્યમ્ અર્ઘ્યં ચ પ્રદદૌ જવેન સાદરં મુનિઃ

શ્લોક-દ્વયાર્થં પપ્રચ્છ કુમારં જગતાં વિધિમ્ ।
સુખાસીનં સુસ્થિરં ચ સસ્મિતં ચ ગત-શ્રમમ્

સ્વાત્મારામં પૂર્ણ-કામં જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ ગુરુમ્ ।
સાશ્રુ-નેત્રઃ પુલકિતો ભક્ત્યા પ્રણત-કન્ધરમ્

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા તં કાતરં વિધિઃ ।
પુત્રેણ સાર્દ્ધમ્ આલોચ્ય વ્યાખ્યાં કર્તું સમારેભે

અથ દૈવ-વાણ્યર્થઃ
બ્રહ્મોવાચ
હે વત્સ પૂર્વ-શ્લોકાર્થં નિગૂઢં શ્રુતિ-સમ્મતમ્ ।
વેદાર્થં દ્વિ-વિધં શુદ્ધં વ્યાખ્યાં કુર્વન્તિ વૈદિકાઃ

આરાધિતો યદિ હરિર્ યેન પુંસા સ્વ-ભક્તિતઃ ।
કિં તસ્ય તપસા વ્યર્થં તીર્થ-પૂતસ્ય નારદ

કૃષ્ણ-મન્ત્રોપાસકસ્ય જીવન્-મુક્તસ્ય ભારતે ।
તપશ્ ચોપહાસ-બીજં તથા ચર્વિત-ચર્વણમ્

મન્ત્ર-ગ્રહણ-માત્રેણ પુરુષાણાં શતં સુત ।
પુનાતિ સ્વ-સ્વ-ભક્તં ચ ચાન્ધવંશ્ ચાવલીલયા

નહિ ધર્મો નહિ તપઃ શ્રી-કૃષ્ણ-સેવનાત્ પરમ્ ।
પરિશ્રમં ચ વિફલં તપસા વૈષ્ણવસ્ય ચ

કૃષ્ણ-મન્ત્રોપાસકસ્ય તીર્થ-પૂતસ્ય પુત્રક ।
તીર્થ-સ્નાનમ્ અનશનં વેદેષુ ચ વિડમ્બનમ્

પૂર્વ-કર્માનુરોધેન યત્ પાપં વૈષ્ણવસ્ય ચ ।
મન્ત્ર-ગ્રહણ-માત્રેણ નષ્ટં વહ્નૌ યથા તૃણમ્

પવિત્રઃ પરમો વહ્નિઃ પવિત્રં ચામલં જલં ।
પવિત્રં ભારતં વર્ષં તીર્થં યત્ તુલસી-દલમ્

પુનાતિ લીલયૈતાનિ શુદ્ધઃ કૃષ્ણ-પરાયણઃ ।
ઉપસ્પર્શ ચ ભક્તસ્યાપ્ય્ એતે વાઞ્ચ્છન્તિ સાદરમ્

ભક્તસ્ય પાદ-રજસા સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા ।
નહિ પૂત-સ્ત્રિ-ભુવને શ્રી-કૃષ્ણ-સેવકાત્ પરઃ

શાલિગ્રામ-શિલા-ચક્રે કરોતિ કૃષ્ણ-પૂજનમ્ ।
તત્-પાદોદક-નૈવેદ્યં નિત્યં ભુઙ્ક્તે ચ યઃ પુમાન્

સ વૈષ્ણવો મહા-પૂતસ્ તન્-મન્ત્રોપાસકઃ શુચિઃ ।
પુનાતિ પુંસાં શતકં જન્મ-માત્રાત્ સબાન્ધવમ્

વત્સ શ્લોકસ્યૈક-પાદં વ્યાખ્યાતં ચ યથાગમમ્ ।
વ્યાખ્યાતં કરોમ્ય્ અન્ય-પાદં યથાજ્ઞાનં મિશામય

નારાધિતો યદિ હરિર્ યેન પુંસાધમેન ચ ।
કિં તસ્ય તપસા વ્યર્થં નિષ્ફલં તત્-પરિશ્રમઃ

વ્રતાન્ય્ એવ હિ દાનાનિ તપાંસ્ય્ અનશનાનિ ચ ।
વેદોપયુક્તા યજ્ઞાશ્ ચ કર્માણિ ચ શુભાનિ ચ ।
ન નિષ્પુનાત્ય્ અભક્તં ચ સુરાકુમ્ભમ્ ઇવાપગા

અભક્ત-સ્પર્શ-માત્રેણ તીર્થાનિ કમ્પિતાનિ ચ ।
અભક્ત-ભાર-દુઃખેન કમ્પિતા સા વસુન્ધરા

શ્લોકાર્ધં કથિતં વત્સ કિંચિદ્ એવ યથાગમમ્ ।
તસ્યાર્ધસ્યાપિ વ્યાખ્યાનં કરોમીતિ નિશામય

વેદ-સારં કૃષ્ણ-મતં મમાપિ નહિ કલ્પના ।
અન્તર્ બહિર્ યદિ હૈર્ યેષાં પુંસાં મહાત્મનાં

સ્વપ્ને જાગરણે શશ્વત્ તપસ્ તેષાં ચ નિષ્ફલમ્ ।
સ એવ વિષ્ણુ-તુલ્યો હિ તદ્-અંશો ભારતે મુને

તસ્ય રક્ષા-નિબન્ધેન તદ્-અભ્યાસે સુદર્શનમ્ ।
ધ્યાન-માત્રેણ નિષ્-પાપઃ પુનાતિ ભુવન-ત્રયમ્

દત્વા ચક્રં ચ રક્ષાર્થં ન નિશ્ચિન્તો જનાર્દનઃ ।
સ્વયં તન્ નિકટં યાતિ દ્રષ્ટું રક્ષણાય ચ

તત્-પરો હિ પ્રિયો નાસ્તિ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
નહિ ભક્તાત્ પરશ્ ચાત્મા પ્રાણાશ્ ચાવયવાદયઃ ।
ન લક્ષ્મી રાધિકા વાણી સ્વયંભુઃ શમ્ભુર્ એવ ચ

ભક્ત-પ્રાણો હિ કૃષ્ણશ્ ચ કૃષ્ણ-પ્રાણા હિ વૈષ્ણવાઃ ।
ધ્યાયન્તે વૈષ્ણવાઃ કૃષ્ણં કૃષ્ણશ્ ચ વૈષ્ણવાંસ્ તથા

વ્યાખ્યાતમ્ ચ ત્રિ-પાદં ચ હે મુનીન્દ્ર યથાગમમ્ ।
શેષ-પાદસ્ય વ્યાખ્યાનં કરોમીતિ નિશામય

નાન્તર્ બહિર્ યદિ હરિર્ યેષાં પુંસાં ચ નારદ ।
તેષામ્ અપિ તપો વ્યર્થમ્ અન્તર્-મલિન-ચેતસાં

કિં તજ્-જ્ઞાનેન તપસા વ્રતેન નિયમેન ચ ।
તીર્થ-સ્નાનેન પુણ્યેનાપિ અભક્ત-મૂઢ-ચેતસાં

કૃષ્ણ-ભક્તિ-વિહીનેભ્યો દ્વિજેભ્યઃ શ્વપચો મહાન્ ।
શૂકરો મ્લેચ્છ-નિવહઃ સ્વ-ધર્માચરેણ ચ

સ્વ-ધર્મ-હીના વિપ્રાશ્ ચાપ્ય્ અભક્ષ્ય-ભક્ષણેન ચ ।
નિત્યં નિત્યં વિધર્મેણ પતિતાઃ શ્વપચાધમાઃ

બ્રહ્મણાનાં સ્વ-ધર્મશ્ ચ સન્તતં કૃષ્ણ-સેવનમ્ ।
નિત્યં તે ભુઞ્જતે સન્તસ્ તન્-નૈવેદ્યં પાદોદકમ્

ન દત્વા હરયે યસ્ તુ યદિ ભુઙ્ક્તે દ્વિજાધમઃ ।
અન્નં વિષ્ઠા-સમં મૂત્ર-સમં તોયં વિદુર્ બુધાઃ

ભુઙ્ક્તે સ્વ-ભક્ષ્યં કોલશ્ ચ મ્લેચ્છશ્ ચ શ્વપચાધમઃ ।
વિપ્રો નિત્યમ્ અભક્ષ્યં ચ ભુઙ્ક્તે ચ પતિતસ્ તતઃ

શ્લોકમ્ એકં ચ વ્યાખ્યાતં યથા-જ્ઞાનં ચ નારદ ।
સન્નિબોધ પરસ્યાર્ધં વ્યાખ્યાનં ચ યથોચિતં

તપસો વિરમ બ્રહ્મન્ વ્યર્થં ભક્ત-તપો ધ્રુવમ્ ।
શઙ્કરશ્ ચ ગુરું કૃત્વા હરિ-ભક્તિં લભાચિરમ્

સુપક્વા હરિ-ભક્તિશ્ ચ તરણી ભવ-તારણે ।
ગુરુર્ એવ પરં બ્રહ્મ કર્ણ-ધાર-સ્વરૂપકઃ

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા ત્વાં દેવી પ્રજગામ સરસ્વતી ।
વ્યાખ્યાતસ્ તદ્-અભિપ્રાયઃ કિં ભૂયઃ કથયામિ તે

બ્રહ્માણશ્ ચ વચઃ શ્રુત્વા જહાસ યોગિનાં ગુરુઃ ।
સનત્-કુમારો ભગવાન્ ઉવાચ પિતરં શુક

સનત્-કુમાર ઉવાચ
પૂર્વ-શ્લોકસ્ય વ્યાખ્યાનં ન બુદ્ધં શિશુના મયા ।
પુત્રં શિષ્યમ્ અબોધં ચ યુક્તં બોધયિતુમ્ પુનઃ

આરાધિતો હરિર્ યેન તસ્ય વ્યર્થં તપો યદિ ।
નારાધિતો હૈર્ યેન તસ્ય વ્યર્તં તપો યદિ

તસ્યારહિતૌ તૌ દ્વૌ તપસશ્ ચ સ્થલં કુતઃ ।
તપઃ કુર્વન્તિ યે તાત ત્વં માં બોધય બાલકમ્

પુત્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા સન્દિગ્ધો જગતાં ગુરુઃ ।
દધ્યૌ કૃષ્ણ-પદામ્ભોજં પરં કલ્પ-તરું શુક

ક્ષણં સંચિત્ય પાદાબ્જં પ્રાપ રાદ્ધાન્તમ્ ઈપ્સિતમ્ ।
વ્યાખ્યાં કર્તું સમારેભે વિધાતા જગતામ્ અપિ

અથ નૈવેદ્ય-પ્રશંસા
બ્રહ્મોવાચ
ધન્યો ઽહં ભવતઃ પુત્રાત્ જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ ગુરોઃ ।
વિષ્ણુ-ભક્તાચ્ ચ ધર્મિષ્ઠાત્ સત્-પુત્રાચ્ ચ પિતા સુખી

ધન્યો ઽસિ પણ્ડિતો ઽસિ ત્વં હરિ-ભક્તો ઽસિ પુત્રક ।
મમાપિ સફલં જન્મ જીવનં ચ ત્વયા બુધ

નિબોધ પૂર્વ-શ્લોકાર્થં પુનર્ વ્યાખ્યાં કરોમિ ચ ।
તથાપિ ચેન્ ન સન્તોષો ભવાન્ વ્યાખ્યાં કરિષ્યતિ

આશબ્દઃ સમ્યગ્-અર્થે ચ રાધિતઃ પ્રાપ્ત-વાચકઃ ।
સંપ્રાપ્તશ્ ચ હરિર્ યેન વ્યર્થસ્ તસ્ય તપઃ-શ્રમઃ

યેન સમ્યક્-પ્રકારેણ સંપ્રાપ્તો હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
સ્વપ્ને જ્ઞાને ચ જ્ઞાતસ્ તેષાં વ્યર્થસ્ તપઃ-શ્રમઃ

શ્રી-કૃષ્ણ-વિમુખં મૂઢં દ્વિજમ્ એવ નરાધમમ્ ।
તીર્થં દાનં તાપઃ પુણ્યં વ્રતં નૈવ પુનાતિ તમ્

યશ્ ચ મૂઢતમો લોકે યશ્ ચ ભક્તિં પરાં ગતઃ ।
તાવ્ ઉભૌ સુખ-સેધેતે તપઃ કુર્વન્તિ મધ્યમાઃ

દેવાન્ અન્યાંશ્ ચ ભજતે હરિં જાનાતિ તત્-પરઃ ।
તપઃ કરોતિ તં પ્રાપ્તુમ્ આકાઙ્ક્ષન્ મધ્યમો જનઃ

પ્રાક્તનાદ્ અનુરાગી ચ ગૃહી સંસાર-સંવૃતઃ ।
તપઃ કરોતિ શ્રી-કૃષ્ણ-પાદ-પદ્માર્થમ્ ઈપ્સિતમ્

પરં શ્રી-કૃષ્ણ-ભજનં ધ્યાનં તન્-નામ-કીર્તનમ્ ।
તત્-પાદોદક-નૈવેદ્ય-ભક્ષણં સર્વ-વાઞ્ચ્છિતમ્

અતીવ મૂઢો વિપ્રશ્ ચ પ્રાક્તનાદ્ ગુરુ-દોષતઃ ।
તામસો હિ ન જાનાતિ શ્રી-કૃષ્ણં ત્રિ-ગુણાત્ પરમ્

અજ્ઞાનાદ્ અથ વા જ્ઞાનાત્ સત્-સઙ્ગાદ્ એવ પ્રાક્તનાત્ ।
ભુઙ્ક્તે નૈવેદ્યં ઈશસ્ય કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

સ ચ મુક્તો ભવેત્ પુત્ર મુચ્યતે સર્વ-પાતકાત્ ।
સ યાતિ દિવ્ય-યાનેન ગોલોકં લોકમ્ ઉત્તમમ્

શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યામિ પૂર્વાખ્યાનં પુરાતનમ્ ।
અતીવ સુશ્રવં ચારુ મધુરં મુક્તિદં પરમ્

કાન્યકુબ્જઃ સુક્ષુબ્ધશ્ ચ બ્રાહ્મણો ગ્રામ-યાજકઃ ।
દેવલો વૃષ-વાહશ્ ચ મહા-મૂઢશ્ ચ પાતકી

સ્વપ્ને જ્ઞાને ન જાનાતિ પુણ્યં વા કૃષ્ણ-પૂજનમ્ ।
કૃષ્ણ-ભક્ત-સહાલાપ-દર્શન-સ્પર્શનં શુભં

બભૂવ પ્રાક્તનાત્ તસ્ય ક્ષણ-માત્રં સુદુર્લભમ્ ।
તેન પુણ્યેન નૈવેદ્યં લેભે કૃષ્ણસ્ય બ્રાહ્મણઃ

પિતુઃ પુણ્યેન પુત્રશ્ ચ માર્ગે પતિતમ્ અલ્પકમ્ ।
સ્વયં ભુક્તાવશેષં ચ પતિતં વૈષ્ણવાજ્ જનાત્

સુસ્નિગ્ધાક્ષત-જીર્ણં ચ રજસા મિશ્રિતં પરમ્ ।
ગચ્છતસ્ તત્ર વિપ્રસ્ય પતિતં ભક્ષ્ય-વસ્તુ ચ

નૈવેદ્યોપરિ કૃષ્ણસ્ય ત્વરાયુક્તસ્ય પુત્રક ।
તદ્-વસ્તુ ભુક્તં વિપ્રેણ કૃષ્ણ-નૈવેદ્ય-મિશ્રિતમ્

સપુત્રેણ ક્ષુધાર્તેન તૌ યયતુર્ ગૃહમ્ ।
વિપ્રોચ્છિષ્ટં ચ બુભુજે તસ્ય પત્ની પતિ-વ્રતા

પરમ્પરાનુસંબન્ધાત્ પવિત્રા સા બભૂવ હ ।
જીવન્-મુક્તો બ્રાહ્મણશ્ ચ બભૂવ સ સપુત્રકઃ

કાલેન તેન પુણ્યેન વ્યાઘ્ર-ભુક્તશ્ ચ કાનને ।
સાર્ધં ચ વ્યાઘ્ર-પુત્રાભ્યાં ગોલોકં પ્રયયૌ દ્વિજ ।
પતિ-વ્રતા સહ-મૃતા ભર્તા સાર્ધં જગામ સા