Jātakamālā · Verses 22-41

bhavāvaśiṣṭāḥ kila sapta jātayo bhayaṃ na te yena punarbhavāśrayam |
bhavānuṣaṅgo 'py aśucer vivṛjyate narair vidagdhābharaṇānulepanaiḥ

kṛtaṃ tvayāpāyikaduḥkhalaṅghanaṃ pravṛttim anvicchasi yena janmanaḥ |
jijīviṣus tīvraviṣābhidūṣitaṃ praṇītam apy annam upādadīta kaḥ

api ca he bhavābhinandin
krimer ivāvaskarakardamāntar vivartamānasya yathākathaṃ cit |
narasya mātur jaṭharāntarāle kiṃ garbhavāso na mahān apāyaḥ

kaḍevarāvaskaranirjhareṇa subaddhasāsṛṅmaladurdinena |
prajāyamānasya narasya duḥkham apāyaduḥkhair api kiṃ na tulyam

davānalapluṣṭapalāśarūkṣaṃ vahan jarājarjaram asthiyantram |
kathaṃ cid āyāsanipītaharṣo na kiṃ samo 'pāyaśatair manuṣyaḥ

vidāhibhir niṣpratikāraghoraiḥ kṛtāntabāṇair iva saṃpatadbhiḥ |
vibhidyamānasvaviṣātmabhāvo gadair ihaivānubhavaty apāyān

pratyāvṛttasitākṣikośavikṛtavyāghrānano bhīṣaṇaḥ
śastreṇeva vidāryamāṇakaraṇo marmacchidā vāyunā |
bandhūnāṃ purataḥ kṛtāntamakareṇākramya nighno yadā
kruddheneva vitīryate 'dhikataraṃ kiṃ nāma duḥkhaṃ tataḥ

kiṃ cāyuṣman
karmāvedhasamuddhatasphuṭaśikhijvālāvalīpiṅgalo
naivāvīcir api vyathām upaharaty āryasya tāṃ dāruṇaḥ |
dhīdaurbalyakarāḥ samādhividhurāḥ sadvṛttavelābhido
yāṃ kurvanti manojvarāḥ paricayāḥ sphītāvalepā malāḥ

atha sa viṣayadaurātmyam ivodbhāvayaṃs taṃ maharṣim abravīt |
viṣayāsaṅginī buddhir duḥkhena prativāryate |
gaṅgeva kūlatoyormiparyastataṭapādapā

anye 'pi bahavaḥ śaikṣā bhavasaṃbhogalālasāḥ |
tarpayantīndriyagrāmaṃ viṣayair aviṣādinaḥ

sa cārhaṃs tais tadvacobhiḥ sutarām udvejitapratibhayas taṃ śaikṣam avocat |
pratisaṃkhyānamahatām akṛcchraś cittanigrahaḥ |
na cānuvartanīyās te viṣayair ye parājitāḥ

mayaiva viṣayoddāmaṃ nanu ceto nivāritam |
anyaiś ca vratibhir vīrais tat kasmān nānuvartase

viṣayeṣu yadi pramādam eṣe tvam anāryācariteṣu hanta naṣṭam |
atha te virajanti naiva cetas tava ko 'rtho vada tair anarthabhūtaiḥ

viṣayeṣu pariplutendriyāṇāṃ svamanovibhramamātrabhadrakeṣu |
nikaṭe nivasanti sarvaduḥkhāny aparijñātanipātadāruṇāni

viṣayāpacayānupātinīnām aparimlānasukhāmṛtapradānām |
chalitaḥ puruṣaḥ prasaṅgadoṣair na ca saṃvetti nirāmiṣaṃ ratīnām

paribhūtir upāntike narāṇāṃ bhavasaṃbhogaviṣaktamānasānām |
viṣayapratikuñcitaṃ ca ceto vinipātāyatanāni cāvṛtāni

pariṇāmaratām aśāntarūpāṃ viparītālpasukhānurāgaramyām |
paribhūya manasvino ramante kṛpaṇāṃ kāmaratiṃ tapovaneṣu

vinigṛhya manaḥ pramādadolācalam adhyātmarativyapāśrayeṇa |
anirākṛtayogino ramante bahurūpair atimānuṣair vihāraiḥ

vitathābhiniveṣamātraramyāḥ puruṣasyopanamanti nāma kāmāḥ |
gaticakracaravrataṃ narāṇāṃ viṣayā eva samādiśanty anāryāḥ

vyasanopanipātalakṣyavṛkṣe jagati kleśapiśācikābhibhūte |
udayā na tu sarvadā bhavanti prakṛtisvāsthyakṛtāṃ tathāgatānām

kṣudduḥkhopanipātadīnamanasaḥ śuṣkāni kāṣṭhāny api
klinnāni krimisaṃkulāni vighṛṇāḥ khādanty amedhyāni ca |
kakṣaiḥ ke cana yāpayanti paruṣair lālājalakleditair
anye 'sthīni cirojjhitāny adhṛtayaḥ kṣudvikṣatā bhuñjate

te rājāntararakṣiṇām api śirasy ādhāya pādaṃ khagāḥ
kṣudduḥkhopanipātavismṛtabhayā hṛtvāmiṣaṃ bhuñjate |
vegenābhipatanti śastrakalilaprākāraduḥsaṃcarāñ
śūlāmāṃsalavābhilāṣakṛpaṇā gacchanti ke cit kṣayam

vividhāny api bhojanāni bhuktvā bhavane sve maṇihemabhājaneṣu |
śitakaṇṭakavikṣatāgrahastā bubhuje sā badarāṇi satyabhāmā

śāpotsargānugrahā n mlānaśaktir dikparyantakhyātakīrtiprakāśaḥ |
viśvāmitro yac cakhāda śvamāṃsaṃ kṣudduḥkhānāṃ tena datto niyogaḥ

bālaḥ putraḥ premasarvasvabhūto yat kāntāre khādito dampatibhyām |
kṣudduḥkhebhyo nāsti duḥkhaṃ tato 'nyaj janmāṭavyāṃ dhāvatāṃ krūrarūpam

yācñādainyān mlānavaktraprasādā dehīty evaṃ vyāharanty apragalbham |
dvāri sthitvā vidviṣāṃ kṣudvilolāḥ kiṃ manyadhve duḥkham asmād balīyaḥ

athaiṣāṃ pārāvataḥ provāca | satyaṃ balavat kṣudduḥkham | api tu mamābhiprāyaḥ śrūyatām |
rāga eva mahad duḥkham iti me niścitā matiḥ |
kṣut kariṣyati kiṃ yasmād bhasmanāpi nivāryate

api ca
vāyvambujīrṇataruparṇabhujo 'pi nāma dīrghopavāsaparikarśitagātrayantrāḥ |
andhībhavanti munayaḥ skhalitaprabhāvā rāgena duḥpratividhānasamudbhavena

amlānacandrakiraṇāsv api yāminīṣu protphālitābhravivareṣv api vā dineṣu |
andho 'dhamo bhavati rāgaparājitātmā tasmān na rāgasadṛśaḥ kalir asti loke

lajjāṃ nimīlayati sarvaguṇāgrabhūtāṃ kīrtiṃ kalaṅkayati nirvikalaprasādām |
dharmātmanām api ca nāma tiraskaroti śreyāṃsi meruśikharapratimāni rāgaḥ

nāyaṃ vayas tulayati pragataṃ narāṇāṃ nāpekṣate kulaviśuddhimayīṃ vyavasthām |
lokāpavādagahanāny api laṅghayitvā saṃkalparāgaturagaḥ svamatena yāti

saṃmūrchitaḥ kusumahāsiṣu mallikānāṃ gulmeṣu vārikaṇakaṇṭakito nabhasvān |
saṃtāpayaty anupaśāntavikalparāgaṃ ceto narasya sutarām aparīkṣakasya

sūkṣmāṇi saṃdhigahanāny api cāvagāhya svapratyayā bahuvidhāni matāntarāṇi |
medhāvino 'pi nanu rāgapiśācavaśyāḥ saṃprāpnuvanti paramaṃ smṛtivipralopam

hatvāpi rāgaviṣabījavijṛṃbhitāni svabhyastayogapadavīsthirabuddhayo 'pi |
yoṣinmukhāny alakapallavitāny udīkṣya bhraṣṭā bhavanti tapasaḥ paśubhiḥ samānāḥ

dṛṅmārgaheyam avahatya balaṃ malānām ekāvaśiṣṭabhavabandhanatantavo 'pi |
āryā manaḥsthitibhidānugatāḥ smareṇa lajjālavo 'py anubhavanti daśām anāryām

uccaiḥ śiro vahati tāvad ayaṃ prajāsu yāvan na kāmakalidurlalitāny upāste |
āliṅgitaś ca puruṣo madanajvareṇa śvā saṃkaṭasthita iva prakhalīkṛtaś ca

api ca bhadramukhāḥ
kaṇṭhopāntavirodhagadgadataraṃ kūjañ chanaiḥ pṛṣṭhato
rāgād raktatarekṣaṇaḥ sacakitaṃ nirbha r tsyamāno muhuḥ |
śyenāyātam asaṃpradhārya dayitām anveti pārāvato
rāgābhyāsakalaṅkitasya manasaḥ kā vañcanā dūrataḥ

ye naikāṅgulitarjanām api guroḥ soḍhuṃ samarthā narāḥ
mānātyunnatamānasāś ca sakalaṃ paśyanty adhastāj jagat |
te rāgena kadarthitā dhṛtibhidā pādair hatā yoṣitām
ājñā mūrdhabhir udvahanti kṛpaṇā mālām ivāmlāyinīm

jitvārātīn samaravijayakhyātaśauryāvalepān
āyāminyo jagati vitatā ḥ kīrtayo yaiḥ samantāt |
bhinnās te 'pi prakṛticapalair aṅganāvākyabāṇair
nirmaryādāḥ punar ayaśasā jīvalokaṃ sphuranti

paricitam api śrutvā vādyadhvaniṃ rajanīkṣaye
bhavati sahasā yāsāṃ trāso gṛheṣu savepathuḥ |
madanavihatās tā gacchanti kṣapāsv abhisārikā
bahalatimiracchannān deśāñ chivārutabhīṣaṇān