Jātakamālā · Verses 43-62

vepante navavāricūrṇaśiśiraiḥ spṛṣṭāḥ kadambānilair
bālā jālagavākṣapakṣavisṛtair yā ramyaharmyāśritāḥ |
dhārāpātaviśīrṇapuṣparacanā ḥ sāraṅgaparyākulās
tā paṅkāṅkitamūkanūpuraravā rātrau vrajanty adhvanā

śastrāpātā kuvalayadalasparśakalpā bhavanti
jvālāś cāgner gataghanaśaraccandrikāśleṣaśītāḥ |
kāmān prāpya śvasanacapalā mūrtayaḥ pannagānāṃ
sāmyaṃ yānti bhramaravirutair dāmabhir mālatīnām

sarvāyatanonmāthī tasmād rāgo mahad duḥkham ity ukte bhujago 'bravīt | nanu khalu duḥkham rāgaś cittaviparyāsakṛd durācāraḥ | krodhaṃ tu duḥkhataram ity avaimi cetojvalaṃ tu mūlam | kutaḥ
vikṣiptāmbudasāndracandrakiraṇaprakṣālitāṭṭālake
vīṇāveṇuravānubaddhamadhurastrīgitaramye gṛhe |
viddhaḥ krodhaśilīmukhena puruṣo nāpnoti nidrāṃ yataḥ
krodhād duḥkhataraṃ na duḥkham aparaṃ kiṃ cit tato vidyate

yogābhyāsaviśeṣaśāntamatibhir vāyvambumūlāśanair
viśrambhāyatanatvam abhyupagataiḥ prāyas tiraścām api |
dagdhāḥ krodhahutāśanair janapadāḥ krūrair ivāśīviṣair
yan mohād ṛṣibhir na duḥkham aparaṃ krodhāt tato vidyate

trāsāyāsaviśeṣalolanayanastrībāṣpaparyākulaṃ
bālaiś ca stanacūcukārpitamukhaiḥ sāvegam unnāditam |
saṃrambhasphuritekṣaṇatrayaśikhijvālāpiśaṅgānano
rudro yat tripuram dadāha vighṛṇaḥ krodhasya tad vaikṛtam

tīvrātaṅkavilolamūlavalayā naivāñjalipragrahāḥ
strīṇāṃ bāṣpakaṇāḥ karālataralā no pakṣmalā dṛṣṭayaḥ |
kurvanty āvaraṇaṃ lalāṭapaṭalavyāvartamānabhruvāṃ
rājñāṃ krodhaviṣāśivasya manasaḥ kiṃ nāma duḥkhaṃ tataḥ

garbhādhāraṇayantraṇām avigaṇayyāpāyikāṃ mātaraṃ
satkārātiśayakṣamaṃ ca pitaraṃ snehadravādhyāśayam |
yad viśrambhaniratyayāṃ ś ca suhṛdo ghnanti kṣatādhyāśayāḥ
krodhasyaiva vipākadāruṇatarās tā vṛttayaḥ sādhavaḥ

utpadyante paramamatayaḥ śuddhaye ye prajānāṃ
duḥśodhānām avikalamalālīḍhagūḍhāśayānām |
tān apy āryān parahitasukhaprakriyāmātrahāryān
krodhāviṣṭā vacanaviśikhaiḥ saṃmukhaṃ ghnanty anāryāḥ

krodhāghrāto bhavati puruṣo dagdhalāvaṇyavaktro
jvālācakrakrakacakalilān krodhano yāty apāyān |
tebhyo bhraṣṭo bhavati jagato locanātaṅkabhūtaḥ
śrīvidveṣo na ripur aparaḥ krodhatulyo 'sti yasmāt

yasmin rakto bhavati puruṣas tatra kuryāt priyāṇi
dviṣṭo yasmai tadadhikatarāṇy apriyāṇy eva dhatte |
alpāvadye 'vigatarajasā tena roṣa ḥ praviṣṭaḥ
krodhaṃ krodhopaśamakuśalā vadyayoniṃ vadanti

trāsotphullamukhīṃ mṛgīm iva vane lajjālasabhrūlatāṃ
saṃrambhāpahṛtottarīyavasanāṃ vicchinnakaṇṭheguṇām |
cikleśa pracurāṅganām iva satīṃ duḥśāsano draupadīṃ
sphīte yat sadasi prakāmacapalāḥ krodhasya tā vipluṣaḥ

śāntātmā vijane vane prativasan nikṣiptadaṇḍo 'pi san
lokānām animittapeśalarasaḥ snehārthakārī suhṛt |
khaḍgenārdra iva drumaḥ śakalito yat kṣāntivādī munī
rājñā durjanavallabhasya nikaṣaṃ krodhasya tat prāhṛtam

anekādīnavamayo vinipātī manojvalaḥ |
ity evaṃ sarvaduḥkhānāṃ krodhārir dhuri vartate

mṛgo 'bravīt | samyag vaktum etad bhujagapate krodhavaiśasaṃ tīvram | maraṇabhayād adhikataraṃ duḥkham ahaṃ nāvagacchāmi | kutaḥ
maraṇopanipātakātarāṇāṃ kamanīyāny api mārabandhanāni |
na mano ramayanti yaj janānāṃ na ⏑ – duḥkham ataḥ paraṃ paraimi

suhṛdāṃ vadanāni vīkṣamāṇo ghanabāṣpāmbutaraṅgadurdināni |
labhate vyasanaṃ yad antakāle na tato duḥkham avaimi kaṣṭam anyat

pavanair avidheyaduḥkhaśīlaiḥ karapatrair iva pāṭyamānadehāḥ |
paralokamahāprapātaśaṅkāḥ kṛpaṇā duḥkham avāpnuvanti tīvram

paripāṇḍukapolamaṇḍalāni śvasanamlānavipāṭalādharāṇi |
dayitāvadanāni nānukampāṃ janayanty antakadantavikṣatānām

jananī malapaṅkadigdhaveṇī sutaviśrambhaniratyayopacārā |
upamṛtyum udīkṣya śokapaṅke vinimajjaty aparāyaṇā rudantī

calatāṃ tṛṇaparṇapallavānāṃ dhvanim ākarṇya vane mṛgā vasantaḥ |
anapekṣya parasparaṃ dravāmaḥ svasutān apy avadhūya mṛtyubhītāḥ

kaṭhinopalaśarkarākarāleṣv analapluṣṭatṛṇācaladrumeṣu |
maraṇāśanisaṃnipātabhītāḥ giridurgeṣv aparāyaṇā vasāmaḥ