જાતકમાલા · શ્લોક 43-62

વેપન્તે નવવારિચૂર્ણશિશિરૈઃ સ્પૃષ્ટાઃ કદમ્બાનિલૈર્
બાલા જાલગવાક્ષપક્ષવિસૃતૈર્ યા રમ્યહર્મ્યાશ્રિતાઃ ।
ધારાપાતવિશીર્ણપુષ્પરચના ઃ સારઙ્ગપર્યાકુલાસ્
તા પઙ્કાઙ્કિતમૂકનૂપુરરવા રાત્રૌ વ્રજન્ત્ય્ અધ્વના

શસ્ત્રાપાતા કુવલયદલસ્પર્શકલ્પા ભવન્તિ
જ્વાલાશ્ ચાગ્નેર્ ગતઘનશરચ્ચન્દ્રિકાશ્લેષશીતાઃ ।
કામાન્ પ્રાપ્ય શ્વસનચપલા મૂર્તયઃ પન્નગાનાં
સામ્યં યાન્તિ ભ્રમરવિરુતૈર્ દામભિર્ માલતીનામ્

સર્વાયતનોન્માથી તસ્માદ્ રાગો મહદ્ દુઃખમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ભુજગો ઽબ્રવીત્ । નનુ ખલુ દુઃખમ્ રાગશ્ ચિત્તવિપર્યાસકૃદ્ દુરાચારઃ । ક્રોધં તુ દુઃખતરમ્ ઇત્ય્ અવૈમિ ચેતોજ્વલં તુ મૂલમ્ । કુતઃ
વિક્ષિપ્તામ્બુદસાન્દ્રચન્દ્રકિરણપ્રક્ષાલિતાટ્ટાલકે
વીણાવેણુરવાનુબદ્ધમધુરસ્ત્રીગિતરમ્યે ગૃહે ।
વિદ્ધઃ ક્રોધશિલીમુખેન પુરુષો નાપ્નોતિ નિદ્રાં યતઃ
ક્રોધાદ્ દુઃખતરં ન દુઃખમ્ અપરં કિં ચિત્ તતો વિદ્યતે

યોગાભ્યાસવિશેષશાન્તમતિભિર્ વાય્વમ્બુમૂલાશનૈર્
વિશ્રમ્ભાયતનત્વમ્ અભ્યુપગતૈઃ પ્રાયસ્ તિરશ્ચામ્ અપિ ।
દગ્ધાઃ ક્રોધહુતાશનૈર્ જનપદાઃ ક્રૂરૈર્ ઇવાશીવિષૈર્
યન્ મોહાદ્ ઋષિભિર્ ન દુઃખમ્ અપરં ક્રોધાત્ તતો વિદ્યતે

ત્રાસાયાસવિશેષલોલનયનસ્ત્રીબાષ્પપર્યાકુલં
બાલૈશ્ ચ સ્તનચૂચુકાર્પિતમુખૈઃ સાવેગમ્ ઉન્નાદિતમ્ ।
સંરમ્ભસ્ફુરિતેક્ષણત્રયશિખિજ્વાલાપિશઙ્ગાનનો
રુદ્રો યત્ ત્રિપુરમ્ દદાહ વિઘૃણઃ ક્રોધસ્ય તદ્ વૈકૃતમ્

તીવ્રાતઙ્કવિલોલમૂલવલયા નૈવાઞ્જલિપ્રગ્રહાઃ
સ્ત્રીણાં બાષ્પકણાઃ કરાલતરલા નો પક્ષ્મલા દૃષ્ટયઃ ।
કુર્વન્ત્ય્ આવરણં લલાટપટલવ્યાવર્તમાનભ્રુવાં
રાજ્ઞાં ક્રોધવિષાશિવસ્ય મનસઃ કિં નામ દુઃખં તતઃ

ગર્ભાધારણયન્ત્રણામ્ અવિગણય્યાપાયિકાં માતરં
સત્કારાતિશયક્ષમં ચ પિતરં સ્નેહદ્રવાધ્યાશયમ્ ।
યદ્ વિશ્રમ્ભનિરત્યયાં શ્ ચ સુહૃદો ઘ્નન્તિ ક્ષતાધ્યાશયાઃ
ક્રોધસ્યૈવ વિપાકદારુણતરાસ્ તા વૃત્તયઃ સાધવઃ

ઉત્પદ્યન્તે પરમમતયઃ શુદ્ધયે યે પ્રજાનાં
દુઃશોધાનામ્ અવિકલમલાલીઢગૂઢાશયાનામ્ ।
તાન્ અપ્ય્ આર્યાન્ પરહિતસુખપ્રક્રિયામાત્રહાર્યાન્
ક્રોધાવિષ્ટા વચનવિશિખૈઃ સંમુખં ઘ્નન્ત્ય્ અનાર્યાઃ

ક્રોધાઘ્રાતો ભવતિ પુરુષો દગ્ધલાવણ્યવક્ત્રો
જ્વાલાચક્રક્રકચકલિલાન્ ક્રોધનો યાત્ય્ અપાયાન્ ।
તેભ્યો ભ્રષ્ટો ભવતિ જગતો લોચનાતઙ્કભૂતઃ
શ્રીવિદ્વેષો ન રિપુર્ અપરઃ ક્રોધતુલ્યો ઽસ્તિ યસ્માત્

યસ્મિન્ રક્તો ભવતિ પુરુષસ્ તત્ર કુર્યાત્ પ્રિયાણિ
દ્વિષ્ટો યસ્મૈ તદધિકતરાણ્ય્ અપ્રિયાણ્ય્ એવ ધત્તે ।
અલ્પાવદ્યે ઽવિગતરજસા તેન રોષ ઃ પ્રવિષ્ટઃ
ક્રોધં ક્રોધોપશમકુશલા વદ્યયોનિં વદન્તિ

ત્રાસોત્ફુલ્લમુખીં મૃગીમ્ ઇવ વને લજ્જાલસભ્રૂલતાં
સંરમ્ભાપહૃતોત્તરીયવસનાં વિચ્છિન્નકણ્ઠેગુણામ્ ।
ચિક્લેશ પ્રચુરાઙ્ગનામ્ ઇવ સતીં દુઃશાસનો દ્રૌપદીં
સ્ફીતે યત્ સદસિ પ્રકામચપલાઃ ક્રોધસ્ય તા વિપ્લુષઃ

શાન્તાત્મા વિજને વને પ્રતિવસન્ નિક્ષિપ્તદણ્ડો ઽપિ સન્
લોકાનામ્ અનિમિત્તપેશલરસઃ સ્નેહાર્થકારી સુહૃત્ ।
ખડ્ગેનાર્દ્ર ઇવ દ્રુમઃ શકલિતો યત્ ક્ષાન્તિવાદી મુની
રાજ્ઞા દુર્જનવલ્લભસ્ય નિકષં ક્રોધસ્ય તત્ પ્રાહૃતમ્

અનેકાદીનવમયો વિનિપાતી મનોજ્વલઃ ।
ઇત્ય્ એવં સર્વદુઃખાનાં ક્રોધારિર્ ધુરિ વર્તતે

મૃગો ઽબ્રવીત્ । સમ્યગ્ વક્તુમ્ એતદ્ ભુજગપતે ક્રોધવૈશસં તીવ્રમ્ । મરણભયાદ્ અધિકતરં દુઃખમ્ અહં નાવગચ્છામિ । કુતઃ
મરણોપનિપાતકાતરાણાં કમનીયાન્ય્ અપિ મારબન્ધનાનિ ।
ન મનો રમયન્તિ યજ્ જનાનાં ન ⏑ – દુઃખમ્ અતઃ પરં પરૈમિ

સુહૃદાં વદનાનિ વીક્ષમાણો ઘનબાષ્પામ્બુતરઙ્ગદુર્દિનાનિ ।
લભતે વ્યસનં યદ્ અન્તકાલે ન તતો દુઃખમ્ અવૈમિ કષ્ટમ્ અન્યત્

પવનૈર્ અવિધેયદુઃખશીલૈઃ કરપત્રૈર્ ઇવ પાટ્યમાનદેહાઃ ।
પરલોકમહાપ્રપાતશઙ્કાઃ કૃપણા દુઃખમ્ અવાપ્નુવન્તિ તીવ્રમ્

પરિપાણ્ડુકપોલમણ્ડલાનિ શ્વસનમ્લાનવિપાટલાધરાણિ ।
દયિતાવદનાનિ નાનુકમ્પાં જનયન્ત્ય્ અન્તકદન્તવિક્ષતાનામ્

જનની મલપઙ્કદિગ્ધવેણી સુતવિશ્રમ્ભનિરત્યયોપચારા ।
ઉપમૃત્યુમ્ ઉદીક્ષ્ય શોકપઙ્કે વિનિમજ્જત્ય્ અપરાયણા રુદન્તી

ચલતાં તૃણપર્ણપલ્લવાનાં ધ્વનિમ્ આકર્ણ્ય વને મૃગા વસન્તઃ ।
અનપેક્ષ્ય પરસ્પરં દ્રવામઃ સ્વસુતાન્ અપ્ય્ અવધૂય મૃત્યુભીતાઃ

કઠિનોપલશર્કરાકરાલેષ્વ્ અનલપ્લુષ્ટતૃણાચલદ્રુમેષુ ।
મરણાશનિસંનિપાતભીતાઃ ગિરિદુર્ગેષ્વ્ અપરાયણા વસામઃ