Jātakamālā · Verses 21-40

paryanteṣu sphuṭitaśakalacchedasaṃparkarūkṣas
toyābhyāśe srutajalatayā na dravo nātiśuṣkaḥ |
kiṃciccheṣākaluṣasalilāplāvito madhyabhāge
paṅkaḥ śoṣaṃ sphuritaśapharījālagarbhaḥ prayāti

kiṃciccheṣavivarṇaparṇaśabalā mūle kaṭhorāruṇā
mandaśyāmapalāśasaṃcayavatī madhye samārdracchaviḥ |
gharmaśyāmavibhugnapallavadalā prānte latā nartakī
mlāniṃ yāty aniśaṃ kalāv iva yuge satpauruṣī dharmatā

chattrair vyabhraśaśāṅkamaṇḍalasitai ratnaprabhābhāsvarair
vikṣiptāḥ kiraṇā yad asya bahuśo niryāṇakāle mama |
tad vairaṃ hṛdayena saṃcitam ayaṃ nūnaṃ vahaty aṃśumān
yasyāgnir dahatīva durjanavacas tīkṣṇair mayūkhāṅkuraiḥ

atha sa bhikṣuḥ kathāntaravivakṣayā smitam āviścakāra | + + + + + + + + + + + + + sa rājā samantato nirīkṣyānyam anīkṣamāṇo mām evādhikṛtya pravrajitena smitam ādarśitam iti viniścitya kutūhalākrāntamatis tam abravīt ||
vinayadhīram idaṃ ca vapus tava smitam idaṃ ca bhadanta vidhāryate |
calati buddhir iyaṃ pavanāhatā vanalateva kim atra nu kāraṇam

+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + | atha sa pārthivaḥ sutarām upajātavimarśasaṃbhramodbhrāntamānasaḥ punar api taṃ bhikṣuṃ smitaprayojanaṃ paryapṛcchat | sa ca bhikṣus tadupakārakāmatayaiva rājñaḥ provāca ||
sūryātapo dahati vatsa śarīrakaṃ te tasmāt sukhocitam idaṃ tu roganīḍam |
duḥ kha ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ – – – – ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – a bhitāpitānām

vastrātapatratarumandiracandanāmbuhārādayas tadupaghātanimittabhūtāḥ |
duḥkhaṃ tv anāgatam avīcisamudbhavaṃ te nāśaṃ prayāsyati narādhipa kair upāyaiḥ

prāṇoparodhasamakālam avaśyabhāvi yat prāpsyasi tvam akṛta jña bahupra kāram |
duḥkhaṃ yadā kṣaṇa ya – ⏑ ⏑ – ⏑ – – – t tava tadgajabhayā ⏑ ⏑ – kṣaṇena

karmendhanaḥ sphurati tatra (?) sadā hutāśo durvṛttaśoṇitavasāsavapānaśauṇḍaḥ |
yo bāndhavān iva pariṣvajate pragāḍhaṃ jvālābhujair aviralaiḥ svakṛtāparādhān

vīciṃ vadanti vivaraṃ na ca tatra kā cid duḥkhasya vīcir api tiryag upary adho vā |
yasmād avīcir iti tena ca saṃprasiddhaḥ śīrṇas ta noti bha vano narakāntareṣu

yatra tvayātithijanapraṇayo niṣevyo jvālāsakhīśatapariṣvajanocitena |
sa tvaṃ vyathām upagato raviraśmitapto hārād bibheṣi na tu ghoraviṣād bhujaṅgat

yasyotsaṅge kṣititalarajodhūsaras tvaṃ niṣaṇṇa
– – – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ |
premṇā yenākaruṇahṛdayo vardhitaḥ pālitaś ca
taṃ tvaṃ hatvā yadi na patitas tatkṣaṇaṃ citram etat

bālye lālāsalilamalinaṃ pāṇinā vaktrapadmaṃ
yenāmṛṣṭaṃ vikacakamalacchedatāmrodareṇa |
tvāṃ kṛtvāṅke kṛpaṇa bhavataḥ kuñcitāḥ kākapakṣā
ye – – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – – ⏑ – – ⏑ – –

sa tvaṃ hatvā pitaram api te dhārmikaṃ dharmarājaṃ
kāmāsvādavyasanamadirāpānavikṣiptacittaḥ |
svasthāvasthaś carasi narakadvāraśālāṃ praviṣṭo
jvālāhastair narakaśikhinaḥ spraṣṭum icchanti hi tvām

jvaladanalaśīkhāvalīpiṅgalāntaḥsthalaṃ sarvatas tuṅganiḥsaṅganiśchidralohādrijālāvṛtacchinnasaṃbhinnasaṃvignasaṃkūjitotkṛṣṭaniṣpiṣṭaniṣpīḍitotkṣiptavikṣiptaluptāvaluptāśrayaprāṇisaṃghākulabhīṣaṇaṃ
kṛpaṇa ka narakaṃ padā yāsyasi prerito dāruṇaiḥ karmavātair anekograduḥkhaprakarṣātisaṃtāpito dīnakaṇṭho ⏑ – ūrdhvabāhur jvalacchūlacakrāsikuntaprahāravraṇodvāntaraktokṣitas tatra cākāmakaḥ saṃvasan |
jvaladanalakamaṇḍalākoṭarastabdhanetraiḥ sphuratkopasaṃdaṣṭadantacchadair udyatāgrāyudhair antakājñākarais tiṣṭha tiṣṭheti nistarjito bhītabhīto diśaḥ prekṣamāṇaḥ sthito 'smīti kṛcchrād abhivyāharan kām avasthām abhiprāpsyasi tvaṃ dhṛto duṣkṛtaiḥ karmabhir
yadi samanuvicārayet tad bhavān nūnam – – ⏑ – – ⏑ pādopamāḥ syur nidāghe 'titīvrā amī bhūpate na tv anabhyāhatā yānti saṃvegam ajñā janāḥ prāyaśo duḥkhayantrāntarasthās tu śocanti moghaṃ pralāpārtiśokābhibhūtā bhṛśam

api ca he putraka ||
kāntākarāgravidhṛtāni madhūni pītvā niśvāsasaṃcitadalotpalacandrikāṇi |
saṃdaṃśayantravivṛtāsyapuṭāntarālas tāmraṃ kathaṃ kathaya pāsyasi vahnivarṇam

snātvā tvaṃ gṛhadīrghikāmbhasi hasatpadmotpalālaṃkṛte
tīrāntānatapuṣpapādapalatācchāyāsamāliṅgite |
klinnasvinnanarāsthipañjaravasāniryāsaparyākule
tapte vaitaraṇījale nipatito duḥkhāt kadā mokṣyase

prāsāde śaradabhraśubhraśikhare puṣpāvalīmaṇḍite
vīṇāveṇumṛdaṅgagītamadhure saṃprāpya citraṃ sukham |
nityaṃ prajvalitasphuṭānalaśikhāsaṃtānajālākulaṃ
prāpyāvīcim anekaduḥkhavihataḥ kiṃ nāma kartā bhavān

lajjāmātravibhūṣaṇāṃ savinayāṃ cārūpacārāṃ priyāṃ
dṛṣṭvā prītivijṛmbhamāṇanayano viśrambhaniryantraṇām |
krodhaprajvalitākṣikośaviṣamabhrūbhaṅgaraudrānanān
ālokyāntakakiṃkarān abhimukhān saṃmoham āyāsyase

śrīmaccāmaracārubhāsuranarair nānāvidhair vājibhiḥ
kāliṅgaiś ca vicitritottarakuthair gandhopavāhyair gajaiḥ |
tīvrakrodhaviṣais tṛ – ⏑ ⏑ ⏑ – – – ⏑ – – ⏑ –
– – – ⏑ ⏑ ke viśīrṇacaraṇo voḍhāsi dīptān rathān

dhṛtaś cūḍāpīḍo bakulakusumāmodasubhagas
tvayā mūrdhnā yena sphuṭamaṇikarālaṃ ca mukuṭam |
sphuradvahnijvālāvalayakapilaṃ cakram aśivaṃ
vahan mūrdhnā tena tvam anubhavitā cāpalaphalam

saṃyuktasaṃyogam upetya sarve nirākulāḥ projjhya viṣādadainyam |
ātmānam uttārayituṃ yatadhvaṃ mahārṇavān māṃ ca parārtipaṅkāt

āpadgatānāṃ suhṛdāṃ priyāṇāṃ cirānubaddhapraṇayāśayānām |
ko 'nyo 'sty upāyo ramaṇīyarūpas tat kārṣṭa mā snehamayaṃ viṣādam

śatror api vyāpadam āpatantīṃ svaprāṇamūlyena nivārayeyam |
prāg eva yuṣmākam analpakālasaṃvardhitasnehaparigrahāṇām

mamātmabhāvair apavṛttasaukhyaiḥ syāc cet sukhī kuntapipīliko 'pi |
jarattṛṇānīva tathāpi jahyām ahaṃ śarīrāṇi nirastakhedaḥ

trāṇāśayāyāṃ samupāśritānāṃ guṇaiḥ pavitrīkṛtamānasānām |
hitāya dehaṃ tyajato mamaikaṃ dayāparītaṃ kim ivātra citram

parārthacaryāviguṇaṃ śarīraṃ vṛthā guruṃ bhāram ivodvahantaḥ |
vrajanti khedaṃ pariśuddhasattvāḥ kṛpākalatrīkṛtajīvalokāḥ

evaṃvidhe yadi na kāyam imaṃ prayokṣye puṇyāgame nirupamānasukhānubandhe |
ko 'rtho 'munā parihṛtena kaḍevareṇa vātāhatāmbunidhibudbudadurbalena

tyakṣyāmi nemaṃ yadi pūtikāyaṃ bhavaddhitādhānavidhānakāle |
saṃtyājayiṣyaty abalaṃ balātmā jagadvināśāvahitaḥ kṛtāntaḥ

tyajāmi yuṣmān kim udīkṣamāṇo yaśo 'tha vā mānagataṃ ca dharmam |
dehaṃ kalīnāṃ padabandhabhūtaṃ utāvaśo mṛtyukarābhimṛṣṭam

tad atra śokāya matir na deyā bhavadbhir āsannaparābhavāya |
mama krameṇaiva samāgato 'yaṃ mahotsavaḥ puṇyaviśeṣaramyaḥ

bahusukhalavanānātantusaṃtānaneyās tṛṇam iva gataśaṅkā deham ujjhanty asantaḥ |
atisṛjati parārthaṃ kāyam āsannanāśaṃ yadi sucaritapūrvaṃ duṣkaraṃ kiṃ nu tatra

atha te puruṣās tena tasyādbhutenābhiprasāritamānasāḥ sutarāṃ tadviyogaśaṅkāvyathitahṛdayā viṣādadainyavidheyāś cintāviṣayātītagocaram aviṣahyam ativismayanīyaṃ ca tatkarma taṃ mahāsattvam aviratāśrudhārāprakṣālitanayanadīnavadanāḥ pādayoḥ saṃpariṣvajya praṇamya ca sarvāṅgair ity avadan |
kāmam atraiva nidhanaṃ sarva eva mahodadhau |
yāsyāmo na tu śakyāmaḥ kartum etad anāryakam

evaṃvidhasya vyasanāni dṛṣṭvā suhṛdviśeṣasya sudurlabhasya |
prāṇair dhanair vā kim ihāsti kṛtyaṃ tat sāhasād vāraya dhīracetaḥ

uttīrṇān api toyaughād asmān asmād duruttarāt |
magnān duścaritāvarte kaḥ samuttārayiṣyati

nūnaṃ karmaṇa evāyaṃ vipākaḥ pratyupasthitaḥ |
yenāpad iyam āyātā niṣpratīkāradāruṇā

adhyupekṣya suhṛtpīḍām etāṃ pāpānubandhinīm |
duḥkhāntam upayāsyāmaḥ kair upāyaiḥ punar vayam

dayāmṛdukasaṃtānaṃ kuryād antāvasāyinam |
idaṃ karmāvadānaṃ te prāg evārya suhṛjjanam

atha bodhisattvaḥ sutarāṃs tais teṣāṃ saujanyasūcakair vacobhiḥ pravijṛmbhamāṇatīvraprasādapremagauravakāruṇyas samanuneṣyaṃs tān sahāyakān anukampāmṛtavāribhiḥ siñcann iva tṛptivisargair ity abravīt |
bhavadbhir anadhīṣṭo 'haṃ svabhūtyai dehasaṃjñakam |
tyajāmy anarthaṃ tatra syād yuṣmākaṃ kim anāryakam

akāle kaumudī hy eṣā naivaitad vyasanaṃ mama |
pratīkāro mayā labdho vipadām eṣa śāśvataḥ

sauhārdaviśrambhaniratyayā vo yady asti kā cin mayi cittavṛttiḥ |
na kartum arhanti tato bhavanto dharmasya kīrtyābharaṇasya vighnam