જાતકમાલા · શ્લોક 21-40

પર્યન્તેષુ સ્ફુટિતશકલચ્છેદસંપર્કરૂક્ષસ્
તોયાભ્યાશે સ્રુતજલતયા ન દ્રવો નાતિશુષ્કઃ ।
કિંચિચ્છેષાકલુષસલિલાપ્લાવિતો મધ્યભાગે
પઙ્કઃ શોષં સ્ફુરિતશફરીજાલગર્ભઃ પ્રયાતિ

કિંચિચ્છેષવિવર્ણપર્ણશબલા મૂલે કઠોરારુણા
મન્દશ્યામપલાશસંચયવતી મધ્યે સમાર્દ્રચ્છવિઃ ।
ઘર્મશ્યામવિભુગ્નપલ્લવદલા પ્રાન્તે લતા નર્તકી
મ્લાનિં યાત્ય્ અનિશં કલાવ્ ઇવ યુગે સત્પૌરુષી ધર્મતા

છત્ત્રૈર્ વ્યભ્રશશાઙ્કમણ્ડલસિતૈ રત્નપ્રભાભાસ્વરૈર્
વિક્ષિપ્તાઃ કિરણા યદ્ અસ્ય બહુશો નિર્યાણકાલે મમ ।
તદ્ વૈરં હૃદયેન સંચિતમ્ અયં નૂનં વહત્ય્ અંશુમાન્
યસ્યાગ્નિર્ દહતીવ દુર્જનવચસ્ તીક્ષ્ણૈર્ મયૂખાઙ્કુરૈઃ

અથ સ ભિક્ષુઃ કથાન્તરવિવક્ષયા સ્મિતમ્ આવિશ્ચકાર । + + + + + + + + + + + + + સ રાજા સમન્તતો નિરીક્ષ્યાન્યમ્ અનીક્ષમાણો મામ્ એવાધિકૃત્ય પ્રવ્રજિતેન સ્મિતમ્ આદર્શિતમ્ ઇતિ વિનિશ્ચિત્ય કુતૂહલાક્રાન્તમતિસ્ તમ્ અબ્રવીત્ ॥
વિનયધીરમ્ ઇદં ચ વપુસ્ તવ સ્મિતમ્ ઇદં ચ ભદન્ત વિધાર્યતે ।
ચલતિ બુદ્ધિર્ ઇયં પવનાહતા વનલતેવ કિમ્ અત્ર નુ કારણમ્

+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + । અથ સ પાર્થિવઃ સુતરામ્ ઉપજાતવિમર્શસંભ્રમોદ્ભ્રાન્તમાનસઃ પુનર્ અપિ તં ભિક્ષું સ્મિતપ્રયોજનં પર્યપૃચ્છત્ । સ ચ ભિક્ષુસ્ તદુપકારકામતયૈવ રાજ્ઞઃ પ્રોવાચ ॥
સૂર્યાતપો દહતિ વત્સ શરીરકં તે તસ્માત્ સુખોચિતમ્ ઇદં તુ રોગનીડમ્ ।
દુઃ ખ ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ – – – – ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – અ ભિતાપિતાનામ્

વસ્ત્રાતપત્રતરુમન્દિરચન્દનામ્બુહારાદયસ્ તદુપઘાતનિમિત્તભૂતાઃ ।
દુઃખં ત્વ્ અનાગતમ્ અવીચિસમુદ્ભવં તે નાશં પ્રયાસ્યતિ નરાધિપ કૈર્ ઉપાયૈઃ

પ્રાણોપરોધસમકાલમ્ અવશ્યભાવિ યત્ પ્રાપ્સ્યસિ ત્વમ્ અકૃત જ્ઞ બહુપ્ર કારમ્ ।
દુઃખં યદા ક્ષણ ય – ⏑ ⏑ – ⏑ – – – ત્ તવ તદ્ગજભયા ⏑ ⏑ – ક્ષણેન

કર્મેન્ધનઃ સ્ફુરતિ તત્ર (?) સદા હુતાશો દુર્વૃત્તશોણિતવસાસવપાનશૌણ્ડઃ ।
યો બાન્ધવાન્ ઇવ પરિષ્વજતે પ્રગાઢં જ્વાલાભુજૈર્ અવિરલૈઃ સ્વકૃતાપરાધાન્

વીચિં વદન્તિ વિવરં ન ચ તત્ર કા ચિદ્ દુઃખસ્ય વીચિર્ અપિ તિર્યગ્ ઉપર્ય્ અધો વા ।
યસ્માદ્ અવીચિર્ ઇતિ તેન ચ સંપ્રસિદ્ધઃ શીર્ણસ્ ત નોતિ ભ વનો નરકાન્તરેષુ

યત્ર ત્વયાતિથિજનપ્રણયો નિષેવ્યો જ્વાલાસખીશતપરિષ્વજનોચિતેન ।
સ ત્વં વ્યથામ્ ઉપગતો રવિરશ્મિતપ્તો હારાદ્ બિભેષિ ન તુ ઘોરવિષાદ્ ભુજઙ્ગત્

યસ્યોત્સઙ્ગે ક્ષિતિતલરજોધૂસરસ્ ત્વં નિષણ્ણ
– – – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ ।
પ્રેમ્ણા યેનાકરુણહૃદયો વર્ધિતઃ પાલિતશ્ ચ
તં ત્વં હત્વા યદિ ન પતિતસ્ તત્ક્ષણં ચિત્રમ્ એતત્

બાલ્યે લાલાસલિલમલિનં પાણિના વક્ત્રપદ્મં
યેનામૃષ્ટં વિકચકમલચ્છેદતામ્રોદરેણ ।
ત્વાં કૃત્વાઙ્કે કૃપણ ભવતઃ કુઞ્ચિતાઃ કાકપક્ષા
યે – – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – – ⏑ – – ⏑ – –

સ ત્વં હત્વા પિતરમ્ અપિ તે ધાર્મિકં ધર્મરાજં
કામાસ્વાદવ્યસનમદિરાપાનવિક્ષિપ્તચિત્તઃ ।
સ્વસ્થાવસ્થશ્ ચરસિ નરકદ્વારશાલાં પ્રવિષ્ટો
જ્વાલાહસ્તૈર્ નરકશિખિનઃ સ્પ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્તિ હિ ત્વામ્

જ્વલદનલશીખાવલીપિઙ્ગલાન્તઃસ્થલં સર્વતસ્ તુઙ્ગનિઃસઙ્ગનિશ્છિદ્રલોહાદ્રિજાલાવૃતચ્છિન્નસંભિન્નસંવિગ્નસંકૂજિતોત્કૃષ્ટનિષ્પિષ્ટનિષ્પીડિતોત્ક્ષિપ્તવિક્ષિપ્તલુપ્તાવલુપ્તાશ્રયપ્રાણિસંઘાકુલભીષણં
કૃપણ ક નરકં પદા યાસ્યસિ પ્રેરિતો દારુણૈઃ કર્મવાતૈર્ અનેકોગ્રદુઃખપ્રકર્ષાતિસંતાપિતો દીનકણ્ઠો ⏑ – ઊર્ધ્વબાહુર્ જ્વલચ્છૂલચક્રાસિકુન્તપ્રહારવ્રણોદ્વાન્તરક્તોક્ષિતસ્ તત્ર ચાકામકઃ સંવસન્ ।
જ્વલદનલકમણ્ડલાકોટરસ્તબ્ધનેત્રૈઃ સ્ફુરત્કોપસંદષ્ટદન્તચ્છદૈર્ ઉદ્યતાગ્રાયુધૈર્ અન્તકાજ્ઞાકરૈસ્ તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ નિસ્તર્જિતો ભીતભીતો દિશઃ પ્રેક્ષમાણઃ સ્થિતો ઽસ્મીતિ કૃચ્છ્રાદ્ અભિવ્યાહરન્ કામ્ અવસ્થામ્ અભિપ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ધૃતો દુષ્કૃતૈઃ કર્મભિર્
યદિ સમનુવિચારયેત્ તદ્ ભવાન્ નૂનમ્ – – ⏑ – – ⏑ પાદોપમાઃ સ્યુર્ નિદાઘે ઽતિતીવ્રા અમી ભૂપતે ન ત્વ્ અનભ્યાહતા યાન્તિ સંવેગમ્ અજ્ઞા જનાઃ પ્રાયશો દુઃખયન્ત્રાન્તરસ્થાસ્ તુ શોચન્તિ મોઘં પ્રલાપાર્તિશોકાભિભૂતા ભૃશમ્

અપિ ચ હે પુત્રક ॥
કાન્તાકરાગ્રવિધૃતાનિ મધૂનિ પીત્વા નિશ્વાસસંચિતદલોત્પલચન્દ્રિકાણિ ।
સંદંશયન્ત્રવિવૃતાસ્યપુટાન્તરાલસ્ તામ્રં કથં કથય પાસ્યસિ વહ્નિવર્ણમ્

સ્નાત્વા ત્વં ગૃહદીર્ઘિકામ્ભસિ હસત્પદ્મોત્પલાલંકૃતે
તીરાન્તાનતપુષ્પપાદપલતાચ્છાયાસમાલિઙ્ગિતે ।
ક્લિન્નસ્વિન્નનરાસ્થિપઞ્જરવસાનિર્યાસપર્યાકુલે
તપ્તે વૈતરણીજલે નિપતિતો દુઃખાત્ કદા મોક્ષ્યસે

પ્રાસાદે શરદભ્રશુભ્રશિખરે પુષ્પાવલીમણ્ડિતે
વીણાવેણુમૃદઙ્ગગીતમધુરે સંપ્રાપ્ય ચિત્રં સુખમ્ ।
નિત્યં પ્રજ્વલિતસ્ફુટાનલશિખાસંતાનજાલાકુલં
પ્રાપ્યાવીચિમ્ અનેકદુઃખવિહતઃ કિં નામ કર્તા ભવાન્

લજ્જામાત્રવિભૂષણાં સવિનયાં ચારૂપચારાં પ્રિયાં
દૃષ્ટ્વા પ્રીતિવિજૃમ્ભમાણનયનો વિશ્રમ્ભનિર્યન્ત્રણામ્ ।
ક્રોધપ્રજ્વલિતાક્ષિકોશવિષમભ્રૂભઙ્ગરૌદ્રાનનાન્
આલોક્યાન્તકકિંકરાન્ અભિમુખાન્ સંમોહમ્ આયાસ્યસે

શ્રીમચ્ચામરચારુભાસુરનરૈર્ નાનાવિધૈર્ વાજિભિઃ
કાલિઙ્ગૈશ્ ચ વિચિત્રિતોત્તરકુથૈર્ ગન્ધોપવાહ્યૈર્ ગજૈઃ ।
તીવ્રક્રોધવિષૈસ્ તૃ – ⏑ ⏑ ⏑ – – – ⏑ – – ⏑ –
– – – ⏑ ⏑ કે વિશીર્ણચરણો વોઢાસિ દીપ્તાન્ રથાન્

ધૃતશ્ ચૂડાપીડો બકુલકુસુમામોદસુભગસ્
ત્વયા મૂર્ધ્ના યેન સ્ફુટમણિકરાલં ચ મુકુટમ્ ।
સ્ફુરદ્વહ્નિજ્વાલાવલયકપિલં ચક્રમ્ અશિવં
વહન્ મૂર્ધ્ના તેન ત્વમ્ અનુભવિતા ચાપલફલમ્

સંયુક્તસંયોગમ્ ઉપેત્ય સર્વે નિરાકુલાઃ પ્રોજ્ઝ્ય વિષાદદૈન્યમ્ ।
આત્માનમ્ ઉત્તારયિતું યતધ્વં મહાર્ણવાન્ માં ચ પરાર્તિપઙ્કાત્

આપદ્ગતાનાં સુહૃદાં પ્રિયાણાં ચિરાનુબદ્ધપ્રણયાશયાનામ્ ।
કો ઽન્યો ઽસ્ત્ય્ ઉપાયો રમણીયરૂપસ્ તત્ કાર્ષ્ટ મા સ્નેહમયં વિષાદમ્

શત્રોર્ અપિ વ્યાપદમ્ આપતન્તીં સ્વપ્રાણમૂલ્યેન નિવારયેયમ્ ।
પ્રાગ્ એવ યુષ્માકમ્ અનલ્પકાલસંવર્ધિતસ્નેહપરિગ્રહાણામ્

મમાત્મભાવૈર્ અપવૃત્તસૌખ્યૈઃ સ્યાચ્ ચેત્ સુખી કુન્તપિપીલિકો ઽપિ ।
જરત્તૃણાનીવ તથાપિ જહ્યામ્ અહં શરીરાણિ નિરસ્તખેદઃ

ત્રાણાશયાયાં સમુપાશ્રિતાનાં ગુણૈઃ પવિત્રીકૃતમાનસાનામ્ ।
હિતાય દેહં ત્યજતો મમૈકં દયાપરીતં કિમ્ ઇવાત્ર ચિત્રમ્

પરાર્થચર્યાવિગુણં શરીરં વૃથા ગુરું ભારમ્ ઇવોદ્વહન્તઃ ।
વ્રજન્તિ ખેદં પરિશુદ્ધસત્ત્વાઃ કૃપાકલત્રીકૃતજીવલોકાઃ

એવંવિધે યદિ ન કાયમ્ ઇમં પ્રયોક્ષ્યે પુણ્યાગમે નિરુપમાનસુખાનુબન્ધે ।
કો ઽર્થો ઽમુના પરિહૃતેન કડેવરેણ વાતાહતામ્બુનિધિબુદ્બુદદુર્બલેન

ત્યક્ષ્યામિ નેમં યદિ પૂતિકાયં ભવદ્ધિતાધાનવિધાનકાલે ।
સંત્યાજયિષ્યત્ય્ અબલં બલાત્મા જગદ્વિનાશાવહિતઃ કૃતાન્તઃ

ત્યજામિ યુષ્માન્ કિમ્ ઉદીક્ષમાણો યશો ઽથ વા માનગતં ચ ધર્મમ્ ।
દેહં કલીનાં પદબન્ધભૂતં ઉતાવશો મૃત્યુકરાભિમૃષ્ટમ્

તદ્ અત્ર શોકાય મતિર્ ન દેયા ભવદ્ભિર્ આસન્નપરાભવાય ।
મમ ક્રમેણૈવ સમાગતો ઽયં મહોત્સવઃ પુણ્યવિશેષરમ્યઃ

બહુસુખલવનાનાતન્તુસંતાનનેયાસ્ તૃણમ્ ઇવ ગતશઙ્કા દેહમ્ ઉજ્ઝન્ત્ય્ અસન્તઃ ।
અતિસૃજતિ પરાર્થં કાયમ્ આસન્નનાશં યદિ સુચરિતપૂર્વં દુષ્કરં કિં નુ તત્ર

અથ તે પુરુષાસ્ તેન તસ્યાદ્ભુતેનાભિપ્રસારિતમાનસાઃ સુતરાં તદ્વિયોગશઙ્કાવ્યથિતહૃદયા વિષાદદૈન્યવિધેયાશ્ ચિન્તાવિષયાતીતગોચરમ્ અવિષહ્યમ્ અતિવિસ્મયનીયં ચ તત્કર્મ તં મહાસત્ત્વમ્ અવિરતાશ્રુધારાપ્રક્ષાલિતનયનદીનવદનાઃ પાદયોઃ સંપરિષ્વજ્ય પ્રણમ્ય ચ સર્વાઙ્ગૈર્ ઇત્ય્ અવદન્ ।
કામમ્ અત્રૈવ નિધનં સર્વ એવ મહોદધૌ ।
યાસ્યામો ન તુ શક્યામઃ કર્તુમ્ એતદ્ અનાર્યકમ્

એવંવિધસ્ય વ્યસનાનિ દૃષ્ટ્વા સુહૃદ્વિશેષસ્ય સુદુર્લભસ્ય ।
પ્રાણૈર્ ધનૈર્ વા કિમ્ ઇહાસ્તિ કૃત્યં તત્ સાહસાદ્ વારય ધીરચેતઃ

ઉત્તીર્ણાન્ અપિ તોયૌઘાદ્ અસ્માન્ અસ્માદ્ દુરુત્તરાત્ ।
મગ્નાન્ દુશ્ચરિતાવર્તે કઃ સમુત્તારયિષ્યતિ

નૂનં કર્મણ એવાયં વિપાકઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ ।
યેનાપદ્ ઇયમ્ આયાતા નિષ્પ્રતીકારદારુણા

અધ્યુપેક્ષ્ય સુહૃત્પીડામ્ એતાં પાપાનુબન્ધિનીમ્ ।
દુઃખાન્તમ્ ઉપયાસ્યામઃ કૈર્ ઉપાયૈઃ પુનર્ વયમ્

દયામૃદુકસંતાનં કુર્યાદ્ અન્તાવસાયિનમ્ ।
ઇદં કર્માવદાનં તે પ્રાગ્ એવાર્ય સુહૃજ્જનમ્

અથ બોધિસત્ત્વઃ સુતરાંસ્ તૈસ્ તેષાં સૌજન્યસૂચકૈર્ વચોભિઃ પ્રવિજૃમ્ભમાણતીવ્રપ્રસાદપ્રેમગૌરવકારુણ્યસ્ સમનુનેષ્યંસ્ તાન્ સહાયકાન્ અનુકમ્પામૃતવારિભિઃ સિઞ્ચન્ન્ ઇવ તૃપ્તિવિસર્ગૈર્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ ।
ભવદ્ભિર્ અનધીષ્ટો ઽહં સ્વભૂત્યૈ દેહસંજ્ઞકમ્ ।
ત્યજામ્ય્ અનર્થં તત્ર સ્યાદ્ યુષ્માકં કિમ્ અનાર્યકમ્

અકાલે કૌમુદી હ્ય્ એષા નૈવૈતદ્ વ્યસનં મમ ।
પ્રતીકારો મયા લબ્ધો વિપદામ્ એષ શાશ્વતઃ

સૌહાર્દવિશ્રમ્ભનિરત્યયા વો યદ્ય્ અસ્તિ કા ચિન્ મયિ ચિત્તવૃત્તિઃ ।
ન કર્તુમ્ અર્હન્તિ તતો ભવન્તો ધર્મસ્ય કીર્ત્યાભરણસ્ય વિઘ્નમ્