जातकमाला · श्लोक 21-40

पर्यन्तेषु स्फुटितशकलच्छेदसंपर्करूक्षस्
तोयाभ्याशे स्रुतजलतया न द्रवो नातिशुष्कः ।
किंचिच्छेषाकलुषसलिलाप्लावितो मध्यभागे
पङ्कः शोषं स्फुरितशफरीजालगर्भः प्रयाति

किंचिच्छेषविवर्णपर्णशबला मूले कठोरारुणा
मन्दश्यामपलाशसंचयवती मध्ये समार्द्रच्छविः ।
घर्मश्यामविभुग्नपल्लवदला प्रान्ते लता नर्तकी
म्लानिं यात्य् अनिशं कलाव् इव युगे सत्पौरुषी धर्मता

छत्त्रैर् व्यभ्रशशाङ्कमण्डलसितै रत्नप्रभाभास्वरैर्
विक्षिप्ताः किरणा यद् अस्य बहुशो निर्याणकाले मम ।
तद् वैरं हृदयेन संचितम् अयं नूनं वहत्य् अंशुमान्
यस्याग्निर् दहतीव दुर्जनवचस् तीक्ष्णैर् मयूखाङ्कुरैः

अथ स भिक्षुः कथान्तरविवक्षया स्मितम् आविश्चकार । + + + + + + + + + + + + + स राजा समन्ततो निरीक्ष्यान्यम् अनीक्षमाणो माम् एवाधिकृत्य प्रव्रजितेन स्मितम् आदर्शितम् इति विनिश्चित्य कुतूहलाक्रान्तमतिस् तम् अब्रवीत् ॥
विनयधीरम् इदं च वपुस् तव स्मितम् इदं च भदन्त विधार्यते ।
चलति बुद्धिर् इयं पवनाहता वनलतेव किम् अत्र नु कारणम्

+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + । अथ स पार्थिवः सुतराम् उपजातविमर्शसंभ्रमोद्भ्रान्तमानसः पुनर् अपि तं भिक्षुं स्मितप्रयोजनं पर्यपृच्छत् । स च भिक्षुस् तदुपकारकामतयैव राज्ञः प्रोवाच ॥
सूर्यातपो दहति वत्स शरीरकं ते तस्मात् सुखोचितम् इदं तु रोगनीडम् ।
दुः ख ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ – – – – ⏑ – ⏑ ⏑ ⏑ – अ भितापितानाम्

वस्त्रातपत्रतरुमन्दिरचन्दनाम्बुहारादयस् तदुपघातनिमित्तभूताः ।
दुःखं त्व् अनागतम् अवीचिसमुद्भवं ते नाशं प्रयास्यति नराधिप कैर् उपायैः

प्राणोपरोधसमकालम् अवश्यभावि यत् प्राप्स्यसि त्वम् अकृत ज्ञ बहुप्र कारम् ।
दुःखं यदा क्षण य – ⏑ ⏑ – ⏑ – – – त् तव तद्गजभया ⏑ ⏑ – क्षणेन

कर्मेन्धनः स्फुरति तत्र (?) सदा हुताशो दुर्वृत्तशोणितवसासवपानशौण्डः ।
यो बान्धवान् इव परिष्वजते प्रगाढं ज्वालाभुजैर् अविरलैः स्वकृतापराधान्

वीचिं वदन्ति विवरं न च तत्र का चिद् दुःखस्य वीचिर् अपि तिर्यग् उपर्य् अधो वा ।
यस्माद् अवीचिर् इति तेन च संप्रसिद्धः शीर्णस् त नोति भ वनो नरकान्तरेषु

यत्र त्वयातिथिजनप्रणयो निषेव्यो ज्वालासखीशतपरिष्वजनोचितेन ।
स त्वं व्यथाम् उपगतो रविरश्मितप्तो हाराद् बिभेषि न तु घोरविषाद् भुजङ्गत्

यस्योत्सङ्गे क्षितितलरजोधूसरस् त्वं निषण्ण
– – – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ ।
प्रेम्णा येनाकरुणहृदयो वर्धितः पालितश् च
तं त्वं हत्वा यदि न पतितस् तत्क्षणं चित्रम् एतत्

बाल्ये लालासलिलमलिनं पाणिना वक्त्रपद्मं
येनामृष्टं विकचकमलच्छेदताम्रोदरेण ।
त्वां कृत्वाङ्के कृपण भवतः कुञ्चिताः काकपक्षा
ये – – – ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ – – ⏑ – – ⏑ – –

स त्वं हत्वा पितरम् अपि ते धार्मिकं धर्मराजं
कामास्वादव्यसनमदिरापानविक्षिप्तचित्तः ।
स्वस्थावस्थश् चरसि नरकद्वारशालां प्रविष्टो
ज्वालाहस्तैर् नरकशिखिनः स्प्रष्टुम् इच्छन्ति हि त्वाम्

ज्वलदनलशीखावलीपिङ्गलान्तःस्थलं सर्वतस् तुङ्गनिःसङ्गनिश्छिद्रलोहाद्रिजालावृतच्छिन्नसंभिन्नसंविग्नसंकूजितोत्कृष्टनिष्पिष्टनिष्पीडितोत्क्षिप्तविक्षिप्तलुप्तावलुप्ताश्रयप्राणिसंघाकुलभीषणं
कृपण क नरकं पदा यास्यसि प्रेरितो दारुणैः कर्मवातैर् अनेकोग्रदुःखप्रकर्षातिसंतापितो दीनकण्ठो ⏑ – ऊर्ध्वबाहुर् ज्वलच्छूलचक्रासिकुन्तप्रहारव्रणोद्वान्तरक्तोक्षितस् तत्र चाकामकः संवसन् ।
ज्वलदनलकमण्डलाकोटरस्तब्धनेत्रैः स्फुरत्कोपसंदष्टदन्तच्छदैर् उद्यताग्रायुधैर् अन्तकाज्ञाकरैस् तिष्ठ तिष्ठेति निस्तर्जितो भीतभीतो दिशः प्रेक्षमाणः स्थितो ऽस्मीति कृच्छ्राद् अभिव्याहरन् काम् अवस्थाम् अभिप्राप्स्यसि त्वं धृतो दुष्कृतैः कर्मभिर्
यदि समनुविचारयेत् तद् भवान् नूनम् – – ⏑ – – ⏑ पादोपमाः स्युर् निदाघे ऽतितीव्रा अमी भूपते न त्व् अनभ्याहता यान्ति संवेगम् अज्ञा जनाः प्रायशो दुःखयन्त्रान्तरस्थास् तु शोचन्ति मोघं प्रलापार्तिशोकाभिभूता भृशम्

अपि च हे पुत्रक ॥
कान्ताकराग्रविधृतानि मधूनि पीत्वा निश्वाससंचितदलोत्पलचन्द्रिकाणि ।
संदंशयन्त्रविवृतास्यपुटान्तरालस् ताम्रं कथं कथय पास्यसि वह्निवर्णम्

स्नात्वा त्वं गृहदीर्घिकाम्भसि हसत्पद्मोत्पलालंकृते
तीरान्तानतपुष्पपादपलताच्छायासमालिङ्गिते ।
क्लिन्नस्विन्ननरास्थिपञ्जरवसानिर्यासपर्याकुले
तप्ते वैतरणीजले निपतितो दुःखात् कदा मोक्ष्यसे

प्रासादे शरदभ्रशुभ्रशिखरे पुष्पावलीमण्डिते
वीणावेणुमृदङ्गगीतमधुरे संप्राप्य चित्रं सुखम् ।
नित्यं प्रज्वलितस्फुटानलशिखासंतानजालाकुलं
प्राप्यावीचिम् अनेकदुःखविहतः किं नाम कर्ता भवान्

लज्जामात्रविभूषणां सविनयां चारूपचारां प्रियां
दृष्ट्वा प्रीतिविजृम्भमाणनयनो विश्रम्भनिर्यन्त्रणाम् ।
क्रोधप्रज्वलिताक्षिकोशविषमभ्रूभङ्गरौद्राननान्
आलोक्यान्तककिंकरान् अभिमुखान् संमोहम् आयास्यसे

श्रीमच्चामरचारुभासुरनरैर् नानाविधैर् वाजिभिः
कालिङ्गैश् च विचित्रितोत्तरकुथैर् गन्धोपवाह्यैर् गजैः ।
तीव्रक्रोधविषैस् तृ – ⏑ ⏑ ⏑ – – – ⏑ – – ⏑ –
– – – ⏑ ⏑ के विशीर्णचरणो वोढासि दीप्तान् रथान्

धृतश् चूडापीडो बकुलकुसुमामोदसुभगस्
त्वया मूर्ध्ना येन स्फुटमणिकरालं च मुकुटम् ।
स्फुरद्वह्निज्वालावलयकपिलं चक्रम् अशिवं
वहन् मूर्ध्ना तेन त्वम् अनुभविता चापलफलम्

संयुक्तसंयोगम् उपेत्य सर्वे निराकुलाः प्रोज्झ्य विषाददैन्यम् ।
आत्मानम् उत्तारयितुं यतध्वं महार्णवान् मां च परार्तिपङ्कात्

आपद्गतानां सुहृदां प्रियाणां चिरानुबद्धप्रणयाशयानाम् ।
को ऽन्यो ऽस्त्य् उपायो रमणीयरूपस् तत् कार्ष्ट मा स्नेहमयं विषादम्

शत्रोर् अपि व्यापदम् आपतन्तीं स्वप्राणमूल्येन निवारयेयम् ।
प्राग् एव युष्माकम् अनल्पकालसंवर्धितस्नेहपरिग्रहाणाम्

ममात्मभावैर् अपवृत्तसौख्यैः स्याच् चेत् सुखी कुन्तपिपीलिको ऽपि ।
जरत्तृणानीव तथापि जह्याम् अहं शरीराणि निरस्तखेदः

त्राणाशयायां समुपाश्रितानां गुणैः पवित्रीकृतमानसानाम् ।
हिताय देहं त्यजतो ममैकं दयापरीतं किम् इवात्र चित्रम्

परार्थचर्याविगुणं शरीरं वृथा गुरुं भारम् इवोद्वहन्तः ।
व्रजन्ति खेदं परिशुद्धसत्त्वाः कृपाकलत्रीकृतजीवलोकाः

एवंविधे यदि न कायम् इमं प्रयोक्ष्ये पुण्यागमे निरुपमानसुखानुबन्धे ।
को ऽर्थो ऽमुना परिहृतेन कडेवरेण वाताहताम्बुनिधिबुद्बुददुर्बलेन

त्यक्ष्यामि नेमं यदि पूतिकायं भवद्धिताधानविधानकाले ।
संत्याजयिष्यत्य् अबलं बलात्मा जगद्विनाशावहितः कृतान्तः

त्यजामि युष्मान् किम् उदीक्षमाणो यशो ऽथ वा मानगतं च धर्मम् ।
देहं कलीनां पदबन्धभूतं उतावशो मृत्युकराभिमृष्टम्

तद् अत्र शोकाय मतिर् न देया भवद्भिर् आसन्नपराभवाय ।
मम क्रमेणैव समागतो ऽयं महोत्सवः पुण्यविशेषरम्यः

बहुसुखलवनानातन्तुसंताननेयास् तृणम् इव गतशङ्का देहम् उज्झन्त्य् असन्तः ।
अतिसृजति परार्थं कायम् आसन्ननाशं यदि सुचरितपूर्वं दुष्करं किं नु तत्र

अथ ते पुरुषास् तेन तस्याद्भुतेनाभिप्रसारितमानसाः सुतरां तद्वियोगशङ्काव्यथितहृदया विषाददैन्यविधेयाश् चिन्ताविषयातीतगोचरम् अविषह्यम् अतिविस्मयनीयं च तत्कर्म तं महासत्त्वम् अविरताश्रुधाराप्रक्षालितनयनदीनवदनाः पादयोः संपरिष्वज्य प्रणम्य च सर्वाङ्गैर् इत्य् अवदन् ।
कामम् अत्रैव निधनं सर्व एव महोदधौ ।
यास्यामो न तु शक्यामः कर्तुम् एतद् अनार्यकम्

एवंविधस्य व्यसनानि दृष्ट्वा सुहृद्विशेषस्य सुदुर्लभस्य ।
प्राणैर् धनैर् वा किम् इहास्ति कृत्यं तत् साहसाद् वारय धीरचेतः

उत्तीर्णान् अपि तोयौघाद् अस्मान् अस्माद् दुरुत्तरात् ।
मग्नान् दुश्चरितावर्ते कः समुत्तारयिष्यति

नूनं कर्मण एवायं विपाकः प्रत्युपस्थितः ।
येनापद् इयम् आयाता निष्प्रतीकारदारुणा

अध्युपेक्ष्य सुहृत्पीडाम् एतां पापानुबन्धिनीम् ।
दुःखान्तम् उपयास्यामः कैर् उपायैः पुनर् वयम्

दयामृदुकसंतानं कुर्याद् अन्तावसायिनम् ।
इदं कर्मावदानं ते प्राग् एवार्य सुहृज्जनम्

अथ बोधिसत्त्वः सुतरांस् तैस् तेषां सौजन्यसूचकैर् वचोभिः प्रविजृम्भमाणतीव्रप्रसादप्रेमगौरवकारुण्यस् समनुनेष्यंस् तान् सहायकान् अनुकम्पामृतवारिभिः सिञ्चन्न् इव तृप्तिविसर्गैर् इत्य् अब्रवीत् ।
भवद्भिर् अनधीष्टो ऽहं स्वभूत्यै देहसंज्ञकम् ।
त्यजाम्य् अनर्थं तत्र स्याद् युष्माकं किम् अनार्यकम्

अकाले कौमुदी ह्य् एषा नैवैतद् व्यसनं मम ।
प्रतीकारो मया लब्धो विपदाम् एष शाश्वतः

सौहार्दविश्रम्भनिरत्यया वो यद्य् अस्ति का चिन् मयि चित्तवृत्तिः ।
न कर्तुम् अर्हन्ति ततो भवन्तो धर्मस्य कीर्त्याभरणस्य विघ्नम्