Jātakamālā, 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35 · Chapter 32
tṛṇam api rakṣanti budhā yatnena mahīyasānyanikṣiptam /
prajñāguravaḥ kiṃ punar aśrāntāḥ prāṇinikṣepam //
avetya tasyātha nisargabhadratāṃ muner iva prāṇiṣu bhadracetasaḥ
svabhāvabhadrāḥ kamanīyalocanā mudā mṛgā bandhum ivainam anvayuḥ //
śamānvitaḥ kesaravalkalākulo mṛgānuyāto mṛgarājatāpasaḥ
śanaiḥ sa niṣkramya guhoṭajāntarāc cakhāda pakvāni phalāni śākhinām //
phalopayogāya vanāntare caran sa khelagāmī calacārukesaraḥ
mahāgṛhasthair atithipriyair iva pratīkṣyate smātithivan mahīruhaiḥ //
guhāntarān niṣpatato himātyaye prakāśatālor atimātrajṛmbhaṇāt
tatāna tasyāṅgasukhaṃ puraḥ śanair divākaraḥ prābhṛtavan navātapam //
ayaṃ mṛgāṇāṃ patir atra bhūdhare patatriṇāṃ tārkṣa ivoruvikramaḥ
itīva tasyopari jātasaṃbhramā niśākaracchattram adhārayan niśā //
papau sa yasyāṃ sariti kṣapākara prasannam ambhaḥ śiśiraṃ taṭasthitaḥ
kṛtārtham ātmānam amanyateva sā sphuṭaṃ jahāseva ca phenapaṅktibhiḥ //
himācalas tena viśuddhacetasā mahātmanā kesariṇā samāśritaḥ
mahāntam ātmānam atīva bhāsato mudeva mene kanakācalād api //
kva ca bhuvanabhayaṃkaraṃ haritvaṃ kva ca karuṇāsya garīyasī mṛgeṣu
iti munim iva taṃ sthitaṃ himādrau mṛgaripavo 'pi mṛgādhipaṃ praṇemuḥ //
aninditam aho karma tava vākkāyacetasām
aninditāṅga ity etat tvannāmānuguṇaṃ smṛtam //
aho tyāgakṣamāvīrya gāmbhīryakaruṇādayaḥ
tvadguṇāḥ guṇināṃ śreṣṭha munīn apy atiśerate //
aho vṛttena śuddhena bhavataḥ śuddhacetasaḥ
paraṃ mārdavam ānītaṃ krūrāṇām api mānasam //
dhanyo 'yaṃ dhanyahimavān himacchannaśilātalaḥ
iti dhīrasvabhāvena yas tvayā samupāśritaḥ //
tasmād imau śiśū bhīma vyāladarśanabhīrukau
nikṣipya tvayi gacchāvo vanam āvāṃ phalārthinau //
upādāya phalaṃ yāvad āvrajāvo vanāntarāt
rakṣaṇīyau tvayā tāvad etau capalagātrakau //
kāpeyaṃ capalatvaṃ ca tulyakālam idaṃ dvayam
tasmād ābhyāṃ kṛtā bādhā soḍhavyā bhavatā kṣaṇam //
duḥkhāny api garīyāṃsi parārthapratipattaye
sahanta eva dhīmanta ātmasaukhyānapekṣiṇaḥ //
bhayam icchati yo hartum atyantam bhīrucetasām
manaḥsaṃtāpinīṃ pīḍāṃ sa kathaṃ na sahiṣyate //
iti samabhihitaḥ sa tena siṃhaḥ kapimithunena sutābhirakṣaṇāya
nṛpa iva pararakṣaṇakṣamo 'pi kṣaṇam idam ākulatāṃ gataḥ pradadhyau //
tad gacchataṃ tuhinaśailam imaṃ vigāhya tuṅgaiḥ snubhir gaganamadhyam ivollikhantam
svādūni śīghrataram ānayataṃ phalāni premṇā śiśudvayam idaṃ paripālayāmi //
guhājiropāntavane manohare hareḥ suṣupsoḥ sukhaśītamārute
rutena tau vānaraśāvakau muhur muhūrtanidrāsukham asya jaghnatuḥ //
nidrānimīlite kiṃcit punas tasya vilocane
aṅgulibhyāṃ tutudatuḥ sphuliṅgāpiṅgatārake //
sukhaṃ tasyopaviṣṭasya sthitvācakitam antike
prānte lāṅgūlam ādāya samācakṛṣatur muhuḥ //
saṭāṃ vyālambya pṛṣṭhaṃ ca tasyāruhya punaḥ punaḥ
sahajāc cāpalād dūram utpatyotpatya petatuḥ //
vidyamāneṣv api puraḥ prabhūteṣu phaleṣu tau
jighatsor ānanāt tasya samācikṣipatuḥ phalam //
iti duśceṣṭitaṃ tat tat tayor vānaraśāvayoḥ
karuṇābhadracittatvāt sa sehe putrayor iva //
sarvatra samacittānāṃ sukhaduḥkhānapekṣiṇām
satāṃ sarvadhurīṇānāṃ na kvacit khidyate manaḥ //
abhivardhitavedanākulākṣaṃ virasavyāhṛtilakṣyatālurandhram
udarasrutaśonitārdraroma kṣudhitaśyenavilupyamānamāṃsam //
anena gṛdhreṇa viluptamāṃsake prakāmam asmin kapiśāvakadvaye
phalāny upādāya tayor upetayoḥ kim adya śakṣyāmy abhidhātum agrataḥ //
pātuṃ gatau capalakau saraso jalaṃ nu vṛkṣaṃ phalārtham abhiruhya nu kiṃ niviṣṭau
syātām imāṃ kim atha vādriguhāṃ praviṣṭau vyālena kenacid utātra vipāditau tau //
tūṣṇīṃ sthito mṛgapate kim adhomukhas tvam ācakṣva tāv iha śiśū kva gatau bhavetām
itthaṃ tayoḥ pravagayoḥ paridīnadṛṣṭyoḥ śroṣyāmi vihvalapadāni kathaṃ vacāṃsi //
upalabhya cirāt tayor abhāvaṃ sutayoḥ kundavipāṇḍudantapaṅktyoḥ
samupetya śucā kariṣyatas tau baḍiśottāritamīnavepanāni //
yāvad vyāghranakhāṅkurākṛtibhṛtā cañcvā vibhidyodare gṛdhro 'yaṃ kapiśāvayor bhayavator antrāṇi nākarṣati
gatvā tāvad ahaṃ himādriśikharaprāntaṃ niveśyonmukhaḥ sāntvenainam upāyapūrvakam ahaṃ neṣyāmi dharmyāṃ sthitim //
nūnaṃ tavāpy apatyāni bhūtapūrvāṇi santi vā
yādṛśo bhavatas teṣu sneho 'nyasyāpi tādṛśaḥ //
iti kāruṇyam ālambya mā vadhīḥ kapiśāvakau
tṛptir ātyantikī nāsti bhuktvāpy enau tavāturau //
dhig aho jīvitaṃ tasya dhig ātmasneham īdṛśam
yaḥ śarīrakaleḥ puṣṭiṃ karoti parahiṃsayā //
ajñānāj jāyate snehaḥ sadoṣe 'pi śarīrake
tatpuṣṭaye karoty ajño nimittakarma durgateḥ //
ātmātmīyavinābhāvād yaḥ śūnyaṃ sarvam īkṣate
tasyābhūtavikalpotthaṃ na ruṇaddhi manas tamaḥ //
tamo'bhāvād yadā tattvam āsādayati kovidaḥ
tadā bhavati mokṣāya śubhāśubhaparāṅmukhaḥ //
siṃhān nānyo māṃsabhuk kaścid asti krūro veti spaṣṭam etat pṛthivyām
saiṃhīṃ kaṣṭāṃ yonim apy āśrito 'haṃ necchāmy etāṃ prāṇihiṃsām adharmyām //
mṛgam iha gahane mṛgendrajuṣṭe mṛgaripuṇābhihataṃ svayaṃ mṛtaṃ vā
khagavara nabhasi bhraman nirīkṣya drutagatir atsyasi tasya māṃsam etya //
kṣudham api mahatīṃ tato 'dhivāsya jvalanaśikhām iva deham uttapantīm
narakanipatanāya mā sma kārṣīr akuśalam īdṛśam ujjhitāpramādaḥ //
antaḥsattvāsthisaṃdhisphuṭanataṭataṭāśabdahuṃkārabhīmāḥ saṃtanvantaḥ sphuliṅgānikaram uruśikhālohitadhyāmabhīmāḥ
lolajvālākalāpā narakahutabhujaḥ sūribhiḥ kathyamānāḥ kurvanty ādhiṃ janasya śravaṇam api gatāḥ kiṃ punaḥ saṃspṛśantaḥ //
āyasyāṃ kūṇitākṣaṃ jvalitahutavahasparśasaṃtāpitāyāṃ kumbhyāṃ gāḍhaṃ nadantaṃ kvathitaparicalattailapūrṇāsyakaṇṭham
ālokyālekhyabhittau likhitam api naraṃ nārakaṃ pacyamānaṃ hiṃsro 'pi krūrabhāvāt ka iva na viramed durgatiprāptihetoḥ //
śrutvā durgatiduḥkhāni viramaty aśubhān na yaḥ
so 'naddhāpuruṣākāraḥ pāṣāṇahṛdayo 'pi vā //
alābhe lābhe vā suhṛdi hitavāci dviṣati vā stutau nindāyāṃ vā mahati vibhave vā vipadi vā
vikāraṃ yo nāyāty upaśamaviśuddhena manasā sthitaḥ sa prājñānām upari saviteva dyutimatām //
tvam addhi māṃsaṃ piba śoṇitaṃ ca mamākṣiṇī coddhara niścalasya
itīdam uktvā vinimīlitekṣaṇaś ciraṃ viniṣkampatanur babhūva saḥ //
dadhvāna dundubhir atha dhvaninā digantān āpūrayan surapateḥ puramadhyavartī
gṛdhrāya dattatanum ānamitaiḥ śirobhiḥ siṃhaṃ sthitā nabhasi tuṣṭuvire ca siddhāḥ //
cacāla bhūś calitasuvarṇabhūdharā visismiye tridaśagaṇaḥ savāsavaḥ
udīritastutibhir ahīśvarair api prapātitās tadupari puṣpavṛṣṭayaḥ //
atha kesariṇo guhāntike nidadhau vānaraśāvakau khagaḥ
nakhabhinnatanū viniścalau bhayamūrcchāvinimīlitekṣaṇau //
śanair upāgamya ca bodhisattvam utthāpayāmāsa sa gṛdhravaryaḥ
sthito 'gratas tasya vinītabhāvo jagāda bhaktyā stutim īdṛśīṃ ca //
dayālutā kveyam aho tavocchritā kva siṃhateyaṃ jagato bhayaṃkarī
cirāya kenāpi viśeṣahetunā bhavān muniḥ ko 'pi mṛgādhipāyate //
prajñāvalambi yasyaiva samaduḥkhasukhaṃ manaḥ
sa eva prāṇamūlyena krīṇāty āpadgataṃ param //
tvādṛśā na bhaveyuś cet sthirāḥ sajjanasetavaḥ
duḥkhodanvati majjeyur agādhe mahati prajāḥ //
imām ākarṇya kalyāṇīṃ bhavato dharmadeśanām
adyārabhya kariṣyāmi vairiṣv api dayām aham //
anādisaṃsāravivartanaśrama prabādhanāduḥkhaparaṃparāhatam
jagat samuddhartum idaṃ bhavodadhes tathāgatatvāya mamāyam ādaraḥ //
gambhīrair adurāsadaiḥ sadasatāṃ vijñātṛbhiḥ karmaṇāṃ śāstrāviṣkṛtabuddhibhiḥ parahitavyāpārasaktātmabhiḥ
sādhvīnām avagantṛbhir bhavabhidāṃ tāthāgatīnāṃ girāṃ mohacchedi bhave bhave bhavatu no yuṣmadvidhaiḥ saṃgatam //
guhāntike mayā tatra sthāpitau kapiśāvakau
tasmān mām adhunā sādho visarjayitum arhasi //
bodhyaṃ bandhugirā sphuṭīkṛtam api sthūlaṃ na gṛhṇāti yaḥ sūkṣme vastuni tasya śāstraviṣaye vyarthaṃ matiḥ khidyate
draṣṭuṃ yasya na śaktir asti bhavanadvāraṃ prakāśe sati cchidraṃ sūkṣmataraṃ sa jātatimiraḥ sūcyāḥ kathaṃ drakṣyati //
upadeṣṭari saty api pramādī na hi bālo mativāmatāṃ jahāti
ṛjutām upanītam apy abhīkṣṇaṃ punar āgacchati vakratāṃ śvapuccham //
upadiṣṭapathaḥ prasannaśāstrair anavācīnamatir na yāty amārgam
paṭubhadramanāḥ parītadehaḥ paṭubhir veṇudharair iva dvipendraḥ //
ayam akṣagaṇaḥ susaṃyato na vikāraṃ kurute vipaścitaḥ
sugṛhītaphaṇo bhujaṅgamo na hi śaknoty aparāddhum aṇv api //
apakāraphalaṃ janasya gāḍhaṃ padam aiśvaryam asajjane tanoti
haritālam aher niṣiktam antar vadane tīvrataraṃ viṣaṃ karoti //
jitam indriyavairibhiḥ pramādāj janam icchā vinipātayaty anarthe
pravilīnasuvarṇadarśanīyā śalabhaṃ dīptir iva sphurantam agnau //
avipaścitam indriyārthasaktiḥ puruṣaṃ pātayati svadharmamārgāt
ślathabandhanaruddhanābhimūlaṃ phalam agrād iva pādapasya paktiḥ //
na ced bhaveyuḥ prakṛtiprabādhanā viṣadrumāśīviṣaśastravahnayaḥ
asajjanasyāvilatīkṣṇacetasaḥ samā bhavet kena punaḥ sahopamā //
akāraṇakrodhaka uṣṇabhāṣaṇaḥ khalo bhṛkuṭyā viṣamīkṛtekṣaṇaḥ
anekarandhrotthitabhīmapannagaḥ karoti valmīka ivādhikaṃ bhayam //
niśātayā roṣaśilātale dṛḍhaṃ paropaghātāya mudābhyudīrṇayā
dunoti kaṃ nāma na gocaraṃ gataṃ gatatrapo vāgasidhārayā khalaḥ //
śaṭhatvasaṃnāhabhṛtaḥ khalāś ciraṃ durāvarāś cendriyasainyamadhyagāḥ
aruṃtudāḥ sādhujane 'pi niṣkṛpāḥ kṛpāṇadhārām iva pātayanti gām //
budho na viśvāsam iyād asajjane vinītaveṣe 'pi manojñavācy api
surūpadeho 'pi kalasvano 'pi san na kiṃ mayūraḥ sphurato 'tti pannagān //
yadīṣyate cittakuṭumbapoṣaṇaṃ cirāya vā dhīmahiṣīvivardhanam
ato vipaścijjaladodaye sati prakīryatāṃ sadguṇabījam ātmani //
cirāya satsaṃgataśuddhamānaso na yāty asatsaṃgatam ātmavān naraḥ
manoharendīvarapuṣpagocaro na jātu bhṛṅgaḥ kuṇape nilīyate //
raṇagatasya yathā ratir udbhavaty anaparāddhaśarasya dhanuṣmataḥ
guṇaśarair atidūranipātibhiḥ prahatadoṣaripoḥ sudhiyas tathā //
ativiśuddham ahāryam akṛtrimaṃ guṇavibhūṣaṇam āryajanārcitam
samupalabhya narasya na jāyate suravarābharaṇeṣv api vismayaḥ //
sukham atyantam anvicchan guṇānāṃ vā samudbhavam
asajjanam atas tyaktvā kalyāṇaṃ mitram āśrayet //
na jātu prītaye sādhor anāryajanasaṃgatam
snātasya tīrthasalilaiḥ śukletaram ivāmbaram //
saṃparkeṇa tamobhidām jagadaghapradhvaṃsināṃ dhīmatāṃ krūro 'pi prakṛtiṃ vihāya malinām ālambate bhadratām
yat tṛṣṇāglapito 'pi necchati janaḥ pātuṃ tad eva kṣaṇād ujjhaty ambudharodarasthitam apāṃ patyuḥ payaḥ kṣāratām //
śārdūle pramanasi tatra labdhatṛptau saṃgatyā svavasatim āgate salīlam
vārāhaṃ palam upayujya baddhamedaḥ śyeno 'pi svanilayam ājagāma tūrṇam //
mṛgapatir api bhānau kiṃśukottaṃsarāge sthitavati kanakādrer mūrdhni bhāsvanmayūkhe
taruviṭapakulāyālīnacañcadvihaṅga calitamṛdusaṭāntaḥ svaṃ nivāsaṃ jagāma //
niruddham ambhastaṭasevibhir vibhir nirantaram pallavavidrumair drumaiḥ
śanair upetāli kuśeśayāśayā vyagāhatāpiñjarakesaraḥ saraḥ //
avagāhya ca tat saro mahad drutam uttīrya vilambikesaraḥ
sa guhāntikam āgaman muhuś caraṇanyāsavibhugnaśādvalam //
śitagṛdhranakhakṣatāṅgayor atha śākhāmṛgaśāvayos tayoḥ
upari tvaritaṃ sa kesaraṃ salilasrāvi dudhāva kesarī //
harikesaravārisicyamānau gurumūrcchāpagamād upetasaṃjñau
udamīlayatāṃ vilocanāni sphuritottānamukhau pravaṅgaśāvau //
gṛdhrātibhītaparivepitakātarāṅgau tau tasthatur mṛgapateś caraṇāntam etya
ālolapallavamanoharayātha so 'pi snehena tau rasanayā muhur ālileha //
vṛntacyutaṃ pariṇataṃ phalam ādayitvā premṇā muhuḥ svatanayāv iva sāntvayitvā
khadyotadīpataralāṃ svaguhāṃ praviśya suṣvāpa tau sa parirabhya sukhaṃ niśāyām //
tapane tapanīyakumbhavad diśam ākrāmati śātamanyavīm
śanakaiḥ kapiśāvakānvitaḥ sphuritālambisaṭo viniryayau //
atha gṛhītaphalaṃ phalalubdhakau svatanayāv avalokayituṃ mudā
mṛgapater vasatiṃ drutam utsukaṃ pravagayor mithunaṃ drutam āgamat //
upagataṃ gatamānamadodayo mṛdupadaṃ mṛduvāk karuṇānvitam
kṛtanamaskṛti tan mithunaṃ hariḥ kuśalapūrvam abhāṣata lokavit //
kapiśāvakayoḥ sarvam yathāvṛttam anukramāt
tataś caramam ācakhyau gṛdhrāpaharaṇaṃ tayoḥ //
atikrāntām atha śrutvā vyāpadaṃ putrayoḥ śucā
gṛdhrakṣatāni gātrāṇi tayoḥ paspṛśatuḥ kapī //
ūcatuś cedam ārdrārdraṃ stutiyuktaṃ mṛgādhipam
bhavatā rakṣatā putrāv āvām api surakṣitau //
tanvan dharmakathāgaṅgāṃ cihnito guṇasānubhiḥ
yaśastuhinasaṃchanno jaṅgamas tvaṃ himācalaḥ //
ye na mānti tanor antar asaṃkhyā bhavato guṇāḥ
manye kesaratāṃ prāpya te 'mī bahir avasthitāḥ //
stimitam udadheḥ kṣubhṇāty ambhaḥ patatripatiḥ patañ jaladapaṭalacchannasyendoḥ prasarpati na dyutiḥ
tava punar aghavyucchedinyāṃ sthitau sthitam anyatāṃ na tu gamayituṃ cetaḥ śuddhaṃ rajastamasī kṣame //
pālayitvā sutāv etāv āvayor yac chubhaṃ tvayā
prāptaṃ tenātimahatā labhasva prārthitaṃ phalam //
tad imāv upagṛhya putrakau bhavatā yatnavatābhipālitau
bahubandhuparītagahvarāṃ vasatiṃ yāva vanāntare nijām //
tena proktau yātam ity utsukau tau kṛtvā bhaktyā vandanāṃ tasya sādhoḥ
śāntasthānāt putrakārūḍhapṛṣṭhau mandaṃ mandaṃ jagmatuḥ kānanāntam //
yātoḥ pitroḥ pṛṣṭhamadhyādhirūḍhau lagnau gāḍhaṃ skandharomṇāṃ samūhe
vyāvartyeṣal locanāny utsukau tau bhūyo bhūyo dṛṣṭavantau mṛgendram //
taṃ nikṣepaṃ sarvanikṣepasāraṃ sāraprajñāgocaraḥ so 'rpayitvā
skandhād bhāraṃ sthāpayitveva bhūmau khedacchedād bhūyasīṃ prītim āpa //
nānyat kaṣṭataraṃ kiṃcit prāṇinikṣepadhāraṇāt
pratyarpaṇāc ca tasyaiva nānyad asti sukham nṛṇām //
yas tena dharmanikṣepo nikṣiptaḥ sādhu tāyinā
pālanīyaḥ sa yuṣmābhir atyantaṃ sukham icchubhiḥ //
Original text: Jātakamālā, 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35 · Edition: Michael Hahn: "How it all began: I. Haribhaṭṭa's Prabhāsajātaka", Journal of the Centre of Buddhist Studies, Sri Lanka 4 (2006), pp. 1-81 Hahn, Michael: Haribhaṭṭa in Nepal. Ten Legends from His Jātakamālā and the Anonymous Śākyasiṃhajātaka. Tokyo 2007 (Studia Philologica Buddhica, Monograph Series 22) Hahn, Michael: Poetical Visions of the Buddha's Former Lives : Seventeen Legends from Haribhatta · Data entry Michael Hahn Klaus Wille (Jat. 1) · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0